Phoenix

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Phoenix</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12931</id>
    <revision>
      <id>3685886</id>
      <parentid>3597425</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Қуанқызы Мадина</username>
        <id>187499</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ я изменила граматику и слова/**/</comment>
      <origin>3685886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12537" sha1="mvrspdfvgutq20duapr8t7gtk8kugz2" xml:space="preserve">{{copyedit}}
[[Сурет:Pia09344.jpg|thumb|Phoenix роботы қолымен Қызылжұлдыздың мұзды полюс топырағын қазуы-графикалық бейне]] 
'''Phoenix''' (Феникс) - ''Mars Scout'' [[Бағдарлама|бағдарламасының]] құрамындағы ғарыш зерттеуінде қызмет жасайтын [[Ғарыштық ұшу аппараттары|ғарыш аппараты]]. [[Ғалымдар]] [[Марс|қызылжұлдыздың]] [[микробиология|микробиологиясын]] зерттеп, ондағы тіршілік жағдайларының және судың бар-жоғын зерттеу үшін ''[[Phoenix]]'' ғарыш аппаратындағы аспаптарды қолданады. Көп серіктестертер атсалысқан бағдарлама [[NASA World Wind|NASA]] бақылауы астында [[Аризона университеті|Аризона атты университетінде]]ндегі Ай және ғаламшарлар зертханасының жетекшілігімен жүзеге асырылуда.Бағдарлама [[АҚШ]], [[Канада]], [[Швейцария]], [[Дания]], [[Германия]] және [[Англия|Англиядағы]] түрлі университеттер, ғарыш өнеркәсіптерінің тарапынан қолдау көріп отыр. [[Phoenix]], [[2007]]-жылдың 4-тамыз күнінде жерден ұшып, 2008-жылдың 25-мамырында&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.azcentral.com/news/articles/2008/05/25/20080525marsmission0525.html |title=Phoenix spacecraft lands on Mars after 10-month journey}}&lt;/ref&gt; сағат 02:55-те Қызылжұлдыздың [[су]] және [[мұз|мұзға]] бай Vastitas Borealis-қа мына координаттармен [http://www.google.com/mars/#lat=68.220523&amp;lon=-125.700073&amp;zoom=8 68.2°N 234.3°W] cәтті қонуды жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/landingevents.html |title=Phoenix landing events schedule}}&lt;/ref&gt; Енді роботтың қолы [[Полюстік шеңберлер|полюс]] топырағын қазу үшін қолданады.&lt;ref&gt;[[S:NASA FACTS/Phoenix Mars Scout|Phoenix Mars Scout (wikisource)]]&lt;/ref&gt; Аризонаның сағат белдеуі бойынша сағат 19:53 те ғарыш аппаратының ойдағыдай қонуы туралы алғашқы хабар  келді.

== Жобаның мақсаты ==
Phoenix, &quot;2001 Mars Odyssey&quot; аппаратының қамтамасыз еткен мәліметтері бойынша топырақ бетінің 2 – 5 см, тереңдігінде мұз қабатының орналасқан бір бөлігіне қонды. Бұл ақпарат бойынша сөз болып отырған бөліктің бетінің '''80%-ы''' мұздан тұрады. Бет зерттеулерінде 50 см тереңдікке дейін қаза алатын робот қолы пайдаланылатын. Phoenix көмегімен жасалатын өлшеулер екі басты мақсат көздейді:  

* Ең алдымен ғаламшардағы судың пайда болуы зерттеледі; 
* Бір кездерде ыстық және дымқыл бір ғаламшар болған Қызылжұлдыздың бүгінгі суық және мұзбен қапталған күйіне өту үрдісі тексерілетін болады.

Phoenix-тің тағы бір мақсаты-мұз қабатында '''тіршілікке қолайлы жағдайлардың''' іздерін зерттеу болмақ. 

== Технологиялық ерекшеліктері ==
Ұшырған кездегі ауырлығы 670 кг Phoenix, бір бөлігі Қызылжұлдызға сапарының кезінде &quot;тасталатын&quot; түрлі-түрлі бөліктерден тұрды. Бұлардан ''Cruise Stage'' деп аталған бөлік қана Қызылжұлдызға сапарының кезінде пайдаланылады. Осы бірлік көмекші қуат және Жермен байланысты қамтамасыз етумен болды. ''Cruise Stage'' бірлігі, Қызылжұлдыз атмосферасына кірерден 5 минут бұрын аппараттың денесінен ажыратылды. Қызылжұлдыз бетіне 125 км. биіктікте орындалатын осы операция, аппараттың жылдамдығын төмендетті. Phoenix, ''Cruise Stage''-ден тәуелсіз, алғы (''Aeroshell'') және артқы (''Backshell'') ыстық қалқандарымен қоршалған, 350 кг ауырлықты бірлік. Қызылжұлдыз атмосферасына кіргеннен аз уақыт кейін, 13 км биіктікте, жылдамдығын 55 м•с&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (≈200 км•сағ&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;) дейін түсіретін парашют ашылды. Беттен шамамен 900 м биіктікте парашют те Phoenix-тен ажыратылады. Бұл кезде тежегіш режимі басталады. Бұл жағдайда мақсат құрылғының құлау жылдамдығын қайтадан төмендету емес, тежегіш құрылғы қонатын аумақтың мүлдем белгісіз рельефін анықтау болып табылады. Сондай-ақ, жер бетіндегі аппараттың аяқтарының тік орналасуын жеңілдетіңіз. Аппарат, энергиясын, қонғаннан шамамен 25 минуттан кейін ашылатын күн энергиясы панелдерінен алатын болады. Аппарат жермен байланысын Қызылжұлдыз серіктерінің аралық бекеттері болып қолданылатын [[УҚТ]] антеннасы арқылы жүзеге асыратын болады.

== Аппаратта орнатылған ғылыми-зерттеу аспаптары ==
Феникс құсы (ғарыш аппараты), жалпы салмағы 55 килограммды құрайтын бірқатар ғылыми жиһаздарды тасиды: 
;Қызылжұлдыз қону бейнелеу аспабы (Mars Descent Imager -MARDI): MARDI, ғарыш аппаратының Қызылжұлдыз бетіне қонуы кезінде ғаламшар бетінен түрлі-түсті көріністердің қабылдануын қамтамасыз ететін камералар жүйесі. MARDI аспабы тарапынан қамтамасыз етілетін көріністердің, аппараттың қонатын аумақтың жалпы жағырапиялық жағдайлары туралы пікір беруі жоспарлануда. 
;Стерео бейнелеу аспабы (Stereo Imager - SSI): SSI, екі метр биіктікте әрекет еттіре алатын бір сырыққа орнатылатын камера болып табылады. SSI оған дейін Mars Polar Lander және Mars Pathfinder құрылымдарында қолданылған камераның дамытылған түрі. Камера, 3 өлшемді көрініс түсіруге мүмкіндік береді. 
;Термалдық газ талдау аспабы (Thermal Evolved Gas Analyzer - TEGA): Сегіз шағын өлшемді пештердің жиынтығы түріндегі TEGA, бір жазушының kartuşu ұлылығында. Робот қолы көмегімен Қызылжұлдыз бетінен алынатын үлгілер пешінде 1000 градусқа дейін қыздырылып, қатты күйден сұйық күйге өткізіліп үлгінің химиялық құрамы туралы мәліметтер алынады. 
;Қызылжұлдыз қоршаған орта зерттеу аспабы (Mars Environmental Compatibility Assessment (MECA): (MECA, NASA инженерлері тарапынан бұрынырақ '''M'''ikroskopi, '''E'''lektrokimyo, және '''C'''onductivity (өткізгіштік) '''A'''naliz аспабы болып сипатталды). MECA екі химия зертханасы, бірі оптикалық басқасы растрлық болатын тиісінше екі микроскопты қамтиды. Жеке бір робот қолына орнатылған және ыстық және өткізгіштік өлшеулерін жасай алатын зонд аспабы (TECP - Thermal and Electrical-Conductivity Probe) да MECA жүйесіне кіреді. MECA Қызылжұлдыз бетінің химиялық анализін жасайды. 
;Робот қолы (Robotic Arm - RA): Робот қолы, өз бетімен ғаламшар бетінен үлгілердің қабылдануын қамтамасыз ететін және TEGA және MECA өлшеулерін қолданылған бөлік болып табылады. Кешеннің жалпы ұзындығы — 2,35&amp;nbsp;m. Жоғарыдан төменге, төменнен жоғарыға, солдан оңға, оңнан солға, ілгері-кері және өз осі бойынша тиісінше 4 түрлі түрде әрекет ете алады. Ғаламшар бетінен 50 сантиметр тереңдіктен үлгі алынуын мүмкін ете алады. 
[[Сурет:Phoenix Robotic Arm Camera.jpg|thumb|Robotic Arm Camera.]] 
;Робот қолы камерасы (Robotic Arm Camera - RAC): RAC, робот қолына орнатылған көрініс алу аспабы. Робот қолы тарапынан істелетін қазу жұмыстары кезінде жақын жердегі түсірудің ізін береді. 16 микрометрге дейін соңғы дәреже кішкене заттарды dahi tesbit ете алатын жоғары ажыратымдылықты линзалармен жабдықталған. 
;Метеорология бірлігі (Meteorology Suite - MET): Канада ғарыш және әуе басқармасы (CSA) тарапынан дамытылған метеорология бекеті MET, атмосфера, қысымы және ыстық өлшеулерін жасай алады. MET құрылымындағы LIDAR аспабы, Қызылжұлдыз атмосферасын 20 шақырым биіктікке дейін қарап, өлшеулер кезінде шаң-тозаң бөлшектері және бұлттардың таралуын назарда ұстайды. MET, Қызылжұлдыз бетінен әр күнгі ауа райы мәліметтерін жүктеп алады.

== Галерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt; 
Сурет:Phoenix mission landing.jpg|Mars'a қонғаннан аз уақыт кейін Phoenix-тің алғашқы жіберген көріністердің бірі аппараттың аяғын көрсетеді 
Сурет:Phoenix Sol1 pic3.jpg|Mars бетіне табысты қонғаннан аз уақыт кейін жіберілген тағы бір көрініс 
Сурет:Mars from Phoenix.jpg|Phoenix-тің Қызылжұлдыз бетінен алған көрінісі 
Сурет:Phoenix-Medium.jpg|''Cape Canaveral'' ғарыш орталығында ұшыру алдында 
Сурет:Phoenix KSC-07PD-2115.jpg|''Cape Canaveral'' ғарыш орталығында ұшыру алдында 
Сурет:Phoenix mars launch cloud.jpg|''Anka Kuşu'''nun қонғанда көтерген шаң-тозаң 
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt; 
== Сілтемелер ==
{{reflist}}

[[Санат:Ғарыш]]
[[Санат:Ғарыш зерттеулері]]
[[Санат:Күн жүйесі]]
[[Санат:NASA]]</text>
      <sha1>mvrspdfvgutq20duapr8t7gtk8kugz2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685906</id>
      <parentid>3685886</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Қуанқызы Мадина|Қуанқызы Мадина]] ([[User talk:Қуанқызы Мадина|т]]) өңдемелерінен [[User:Инкар Муратбекк|Инкар Муратбекк]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3597425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12501" sha1="g5rierwhcsjiuti85xu6l8v7y51ppqn" xml:space="preserve">{{copyedit}}
[[Сурет:Pia09344.jpg|thumb|Phoenix роботы қолымен Қызылжұлдыздың мұзды полюс топырағын қазуы-графикалық бейне]] 
'''Phoenix''' (Феникс) - ''Mars Scout'' [[Бағдарлама|бағдарламасының]] құрамындағы ғарыш зерттеуінде қызмет жасайтын [[Ғарыштық ұшу аппараттары|ғарыш аппараты]]. [[Ғалымдар]] [[Марс|қызылжұлдыздың]] [[микробиология|микробиологиясын]] зерттеп, ондағы тіршілік жағдайларының және судың бар-жоғын зерттеу үшін ''[[Phoenix]]'' ғарыш аппаратындағы аспаптарды қолдануда. Көп серіктестертер атсалысқан бағдарлама [[NASA World Wind|NASA]] бақылауы астында [[Аризона университеті]]ндегі Ай және ғаламшарлар зертханасының жетекшілігімен жүзеге асырылуда. Бағдарлама [[АҚШ]], [[Канада]], [[Швейцария]], [[Дания]], [[Германия]] және [[Англия|Англиядағы]] түрлі университеттер, ғарыш өнеркәсіптерінің тарапынан қолдау көріп отыр. [[Phoenix]], [[2007]]-жылдың 4-тамыз күнінде жерден ұшып, 2008-жылдың 25-мамырында&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.azcentral.com/news/articles/2008/05/25/20080525marsmission0525.html |title=Phoenix spacecraft lands on Mars after 10-month journey}}&lt;/ref&gt; сағат 02:55-те Қызылжұлдыздың [[су]] және [[мұз|мұзға]] бай Vastitas Borealis-қа мына координаттармен [http://www.google.com/mars/#lat=68.220523&amp;lon=-125.700073&amp;zoom=8 68.2°N 234.3°W] cәтті қонуды жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/landingevents.html |title=Phoenix landing events schedule}}&lt;/ref&gt; Енді роботтың қолы [[Полюстік шеңберлер|полюс]] топырағын қазу үшін қолданады.&lt;ref&gt;[[S:NASA FACTS/Phoenix Mars Scout|Phoenix Mars Scout (wikisource)]]&lt;/ref&gt; Ғарыш аппаратының ойдағыдай қонуы туралы алғашқы хабар [[Аризона|Аризонаның]] сағат белдеуі бойынша сағат 19:53-те келді.

== Жобаның мақсаты ==
Phoenix, &quot;2001 Mars Odyssey&quot; аппаратының қамтамасыз еткен мәліметтері бойынша топырақ бетінің 2 – 5 см, тереңдігінде мұз қабатының орналасқан бір бөлігіне қонды. Бұл ақпарат бойынша сөз болып отырған бөліктің бетінің '''80%-ы''' мұздан тұрады. Бет зерттеулерінде 50 см тереңдікке дейін қаза алатын робот қолы пайдаланылатын. Phoenix көмегімен жасалатын өлшеулер екі басты мақсат көздейді:  

* Ең алдымен ғаламшардағы судың пайда болуы зерттеледі; 
* Бір кездерде ыстық және дымқыл бір ғаламшар болған Қызылжұлдыздың бүгінгі суық және мұзбен қапталған күйіне өту үрдісі тексерілетін болады.

Phoenix-тің тағы бір мақсаты-мұз қабатында '''тіршілікке қолайлы жағдайлардың''' іздерін зерттеу болмақ. 

== Технологиялық ерекшеліктері ==
Ұшырған кездегі ауырлығы 670 кг Phoenix, бір бөлігі Қызылжұлдызға сапарының кезінде &quot;тасталатын&quot; түрлі-түрлі бөліктерден тұрды. Бұлардан ''Cruise Stage'' деп аталған бөлік қана Қызылжұлдызға сапарының кезінде пайдаланылады. Осы бірлік көмекші қуат және Жермен байланысты қамтамасыз етумен болды. ''Cruise Stage'' бірлігі, Қызылжұлдыз атмосферасына кірерден 5 минут бұрын аппараттың денесінен ажыратылды. Қызылжұлдыз бетіне 125 км. биіктікте орындалатын осы операция, аппараттың жылдамдығын төмендетті. Phoenix, ''Cruise Stage''-ден тәуелсіз, алғы (''Aeroshell'') және артқы (''Backshell'') ыстық қалқандарымен қоршалған, 350 кг ауырлықты бірлік. Қызылжұлдыз атмосферасына кіргеннен аз уақыт кейін, 13 км биіктікте, жылдамдығын 55 м•с&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (≈200 км•сағ&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;) дейін түсіретін парашют ашылды. Беттен шамамен 900 м биіктікте парашют те Phoenix-тен ажыратылады. Бұл кезде тежегіш режимі басталады. Бұл жағдайда мақсат құрылғының құлау жылдамдығын қайтадан төмендету емес, тежегіш құрылғы қонатын аумақтың мүлдем белгісіз рельефін анықтау болып табылады. Сондай-ақ, жер бетіндегі аппараттың аяқтарының тік орналасуын жеңілдетіңіз. Аппарат, энергиясын, қонғаннан шамамен 25 минуттан кейін ашылатын күн энергиясы панелдерінен алатын болады. Аппарат жермен байланысын Қызылжұлдыз серіктерінің аралық бекеттері болып қолданылатын [[УҚТ]] антеннасы арқылы жүзеге асыратын болады.

== Аппаратта орнатылған ғылыми-зерттеу аспаптары ==
Феникс құсы (ғарыш аппараты), жалпы салмағы 55 килограммды құрайтын бірқатар ғылыми жиһаздарды тасиды: 
;Қызылжұлдыз қону бейнелеу аспабы (Mars Descent Imager -MARDI): MARDI, ғарыш аппаратының Қызылжұлдыз бетіне қонуы кезінде ғаламшар бетінен түрлі-түсті көріністердің қабылдануын қамтамасыз ететін камералар жүйесі. MARDI аспабы тарапынан қамтамасыз етілетін көріністердің, аппараттың қонатын аумақтың жалпы жағырапиялық жағдайлары туралы пікір беруі жоспарлануда. 
;Стерео бейнелеу аспабы (Stereo Imager - SSI): SSI, екі метр биіктікте әрекет еттіре алатын бір сырыққа орнатылатын камера болып табылады. SSI оған дейін Mars Polar Lander және Mars Pathfinder құрылымдарында қолданылған камераның дамытылған түрі. Камера, 3 өлшемді көрініс түсіруге мүмкіндік береді. 
;Термалдық газ талдау аспабы (Thermal Evolved Gas Analyzer - TEGA): Сегіз шағын өлшемді пештердің жиынтығы түріндегі TEGA, бір жазушының kartuşu ұлылығында. Робот қолы көмегімен Қызылжұлдыз бетінен алынатын үлгілер пешінде 1000 градусқа дейін қыздырылып, қатты күйден сұйық күйге өткізіліп үлгінің химиялық құрамы туралы мәліметтер алынады. 
;Қызылжұлдыз қоршаған орта зерттеу аспабы (Mars Environmental Compatibility Assessment (MECA): (MECA, NASA инженерлері тарапынан бұрынырақ '''M'''ikroskopi, '''E'''lektrokimyo, және '''C'''onductivity (өткізгіштік) '''A'''naliz аспабы болып сипатталды). MECA екі химия зертханасы, бірі оптикалық басқасы растрлық болатын тиісінше екі микроскопты қамтиды. Жеке бір робот қолына орнатылған және ыстық және өткізгіштік өлшеулерін жасай алатын зонд аспабы (TECP - Thermal and Electrical-Conductivity Probe) да MECA жүйесіне кіреді. MECA Қызылжұлдыз бетінің химиялық анализін жасайды. 
;Робот қолы (Robotic Arm - RA): Робот қолы, өз бетімен ғаламшар бетінен үлгілердің қабылдануын қамтамасыз ететін және TEGA және MECA өлшеулерін қолданылған бөлік болып табылады. Кешеннің жалпы ұзындығы — 2,35&amp;nbsp;m. Жоғарыдан төменге, төменнен жоғарыға, солдан оңға, оңнан солға, ілгері-кері және өз осі бойынша тиісінше 4 түрлі түрде әрекет ете алады. Ғаламшар бетінен 50 сантиметр тереңдіктен үлгі алынуын мүмкін ете алады. 
[[Сурет:Phoenix Robotic Arm Camera.jpg|thumb|Robotic Arm Camera.]] 
;Робот қолы камерасы (Robotic Arm Camera - RAC): RAC, робот қолына орнатылған көрініс алу аспабы. Робот қолы тарапынан істелетін қазу жұмыстары кезінде жақын жердегі түсірудің ізін береді. 16 микрометрге дейін соңғы дәреже кішкене заттарды dahi tesbit ете алатын жоғары ажыратымдылықты линзалармен жабдықталған. 
;Метеорология бірлігі (Meteorology Suite - MET): Канада ғарыш және әуе басқармасы (CSA) тарапынан дамытылған метеорология бекеті MET, атмосфера, қысымы және ыстық өлшеулерін жасай алады. MET құрылымындағы LIDAR аспабы, Қызылжұлдыз атмосферасын 20 шақырым биіктікке дейін қарап, өлшеулер кезінде шаң-тозаң бөлшектері және бұлттардың таралуын назарда ұстайды. MET, Қызылжұлдыз бетінен әр күнгі ауа райы мәліметтерін жүктеп алады.

== Галерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt; 
Сурет:Phoenix mission landing.jpg|Mars'a қонғаннан аз уақыт кейін Phoenix-тің алғашқы жіберген көріністердің бірі аппараттың аяғын көрсетеді 
Сурет:Phoenix Sol1 pic3.jpg|Mars бетіне табысты қонғаннан аз уақыт кейін жіберілген тағы бір көрініс 
Сурет:Mars from Phoenix.jpg|Phoenix-тің Қызылжұлдыз бетінен алған көрінісі 
Сурет:Phoenix-Medium.jpg|''Cape Canaveral'' ғарыш орталығында ұшыру алдында 
Сурет:Phoenix KSC-07PD-2115.jpg|''Cape Canaveral'' ғарыш орталығында ұшыру алдында 
Сурет:Phoenix mars launch cloud.jpg|''Anka Kuşu'''nun қонғанда көтерген шаң-тозаң 
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt; 
== Сілтемелер ==
{{reflist}}

[[Санат:Ғарыш]]
[[Санат:Ғарыш зерттеулері]]
[[Санат:Күн жүйесі]]
[[Санат:NASA]]</text>
      <sha1>g5rierwhcsjiuti85xu6l8v7y51ppqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айгүл Шоданқызы Қосанова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20724</id>
    <revision>
      <id>3686070</id>
      <parentid>3390094</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аселлиок</username>
        <id>187544</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */Қазақстанның халық әртісі (2025)</comment>
      <origin>3686070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4162" sha1="5zo9e8fq66tiucsebo47m1n4ih6pz0f" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Айгүл Қосанова
 |Атауы                = 
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 24.07.1974
 |Туған жері         = Маңғыстау облысы
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = [[1991 жыл]]дан
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = [[әнші]]&lt;br&gt;[[домбыра]]шы &lt;br&gt; музыка педагогы &lt;br&gt; [[профессор]]
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[домбыра]]
 |Жанрлары             = [[халық әндері]], дәстүрлі әндер, [[эстрада]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
 |Сайты                = 
}}
'''Айгүл Қосанова''' ([[1974 жыл]]ы [[24 шілде]]де [[Маңғыстау облысы]]нда туған) — дәстүрлі [[әнші]], [[домбыра]]шы. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстанның Халық әртісі (2025), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2010]]). [[Дарын мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері ([[1999]]). [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]нің [[профессор]]ы. ҚР мәдениет саласындағы президенті сыйлығының иегері.

== Өмірбаяны ==
[[1974 жыл]]ы [[Маңғыстау облысы]]нда туған. 

Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын домбырада халық әндерін орындау класы бойынша бітірген. 

Қазіргі кезде Президент оркестрінің солисі болып жұмыс істейді, сондай-ақ, Жүсіпбек Елебеков атындағы Республикалық эстрадалық - цирктік колледжде дәріс береді. Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваториясы аспирантурасының негізгі бөлімінде оқиды. [[Израиль]], [[АҚШ]], [[Австрия]], [[Германия]], [[Түркия]], [[Малайзия]] және әлемнің тағы басқа елдерінде өнерлік іссапарда болды.

==Марапаттары==
* Әміре Қашаубаев пен Ғарифолла Құрманғалиев атындағы Республикалық конкурстың І-ші сыйлығының лауреаты.
* [[1999]] - [[Дарын мемлекеттік сыйлығы]]ның лауреаты
* [[2010]] - [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
* ҚР тұңғыш президентінің мәдениет саласындағы қоры сыйлығының иегері.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Қарақия ауданында туғандар]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Қоры сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>5zo9e8fq66tiucsebo47m1n4ih6pz0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686071</id>
      <parentid>3686070</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Аселлиок</username>
        <id>187544</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Марапаттары */ Қазақстанның халық әртісі 2025</comment>
      <origin>3686071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4220" sha1="a5j2ar4itta5nxd0upk4ijtv3gfudw6" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Айгүл Қосанова
 |Атауы                = 
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 24.07.1974
 |Туған жері         = Маңғыстау облысы
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = [[1991 жыл]]дан
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = [[әнші]]&lt;br&gt;[[домбыра]]шы &lt;br&gt; музыка педагогы &lt;br&gt; [[профессор]]
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[домбыра]]
 |Жанрлары             = [[халық әндері]], дәстүрлі әндер, [[эстрада]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
 |Сайты                = 
}}
'''Айгүл Қосанова''' ([[1974 жыл]]ы [[24 шілде]]де [[Маңғыстау облысы]]нда туған) — дәстүрлі [[әнші]], [[домбыра]]шы. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстанның Халық әртісі (2025), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2010]]). [[Дарын мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері ([[1999]]). [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]нің [[профессор]]ы. ҚР мәдениет саласындағы президенті сыйлығының иегері.

== Өмірбаяны ==
[[1974 жыл]]ы [[Маңғыстау облысы]]нда туған. 

Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын домбырада халық әндерін орындау класы бойынша бітірген. 

Қазіргі кезде Президент оркестрінің солисі болып жұмыс істейді, сондай-ақ, Жүсіпбек Елебеков атындағы Республикалық эстрадалық - цирктік колледжде дәріс береді. Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваториясы аспирантурасының негізгі бөлімінде оқиды. [[Израиль]], [[АҚШ]], [[Австрия]], [[Германия]], [[Түркия]], [[Малайзия]] және әлемнің тағы басқа елдерінде өнерлік іссапарда болды.

==Марапаттары==
* Әміре Қашаубаев пен Ғарифолла Құрманғалиев атындағы Республикалық конкурстың І-ші сыйлығының лауреаты.
* [[1999]] - [[Дарын мемлекеттік сыйлығы]]ның лауреаты
* [[2010]] - [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
* ҚР тұңғыш президентінің мәдениет саласындағы қоры сыйлығының иегері.
* 2025 - Қазақстанның халық әртісі

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Қарақия ауданында туғандар]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Қоры сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>a5j2ar4itta5nxd0upk4ijtv3gfudw6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686076</id>
      <parentid>3686071</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Аселлиок|Аселлиок]] ([[User talk:Аселлиок|т]]) өңдемелерінен [[User:Орел Карл|Орел Карл]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3390094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4031" sha1="p3uy0zhy7ej3wollnpy3f824tj5mame" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Айгүл Қосанова
 |Атауы                = 
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 24.07.1974
 |Туған жері         = Маңғыстау облысы
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = [[1991 жыл]]дан
 |Мемлекет             = {{KAZ}}
 |Мамандықтары         = [[әнші]]&lt;br&gt;[[домбыра]]шы &lt;br&gt; музыка педагогы &lt;br&gt; [[профессор]]
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[домбыра]]
 |Жанрлары             = [[халық әндері]], дәстүрлі әндер, [[эстрада]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
 |Сайты                = 
}}
'''Айгүл Қосанова''' ([[1974 жыл]]ы [[24 шілде]]де [[Маңғыстау облысы]]нда туған) — дәстүрлі [[әнші]], [[домбыра]]шы. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2010]]). [[Дарын мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері ([[1999]]). [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]нің [[профессор]]ы. ҚР мәдениет саласындағы президенті сыйлығының иегері.

== Өмірбаяны ==
[[1974 жыл]]ы [[Маңғыстау облысы]]нда туған. 

Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын домбырада халық әндерін орындау класы бойынша бітірген. 

Қазіргі кезде Президент оркестрінің солисі болып жұмыс істейді, сондай-ақ, Жүсіпбек Елебеков атындағы Республикалық эстрадалық - цирктік колледжде дәріс береді. Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваториясы аспирантурасының негізгі бөлімінде оқиды. [[Израиль]], [[АҚШ]], [[Австрия]], [[Германия]], [[Түркия]], [[Малайзия]] және әлемнің тағы басқа елдерінде өнерлік іссапарда болды.

==Марапаттары==
* Әміре Қашаубаев пен Ғарифолла Құрманғалиев атындағы Республикалық конкурстың І-ші сыйлығының лауреаты.
* [[1999]] - [[Дарын мемлекеттік сыйлығы]]ның лауреаты
* [[2010]] - [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
* ҚР тұңғыш президентінің мәдениет саласындағы қоры сыйлығының иегері.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Қарақия ауданында туғандар]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Қоры сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>p3uy0zhy7ej3wollnpy3f824tj5mame</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шарль Огюстен де Кулон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24159</id>
    <revision>
      <id>3685939</id>
      <parentid>3548662</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Bcoulomb.png]]» деген «[[:File:Balance_de_Charles_Augustin_de_Coulomb.png]]» дегенмен алмастырылды.</comment>
      <origin>3685939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4302" sha1="5zsnmjj0q07aspffros7hxlpkntfx64" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Шарль Огюстен де Кулон
 |Шынайы есімі           = {{lang-fr|Charles-Augustin de Coulomb}}
 |Суреті                 = Charles de Coulomb.png
 |Сурет ені              = 250px
 |Сурет тақырыбы         = [[Hippolyte Lecomte]] салған портрет
 |Туған күні             = 14.6.1736
 |Туған жері             = [[Ангулем]], [[Франция]]
 |Қайтыс болған күні     = 23.8.1806
 |Қайтыс болған жері     = {{қайтысболғанжері|Париж|Парижде}}, [[Франция]]
 |Азаматтығы             = {{Байрақ|Франция}}
 |Ғылыми аясы            = Физика
 |Несімен белгілі        = [[Кулон заңы|Coulomb's law]]
 |Діні                   = [[Рим-католиктік]]
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = 
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = 
 |Ғылыми жетекші         = 
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Уикиқайнар             = 
}}
'''Шарль-Огюстен Кулон''' ({{lang-fr|Charles-Augustin de Coulomb}}, 14.06.1736-23.08.1806) — француз физигi және инженерi. Ангулем қаласында (Франция) мемлекеттiк шенеунiк жанұясында дүниеге келген.
[[Сурет:Balance de Charles Augustin de Coulomb.png|thumb|200px|right|Coulomb's [[torsion balance]]]]
Шарль мектептi тәмамдағаннан кейiн Мезьередегi әскери-инженерлiк мектепке қабылданады. 1761 жылы Кулонға лейтенант шенi берiлiп, Мартиника аралында әскери форт салуға жiберiледi. Тоғыз жылдық құрылыс практикасынан кейiн Кулон Францияға қайтып оралады. 1776 жылы “Архитектураға қатысы бар, статиканың кейбiр мәселелерiне максимумдар және минимумдар әдiсiн пайдалану туралы&quot; – еңбегiн жариялайды. Кезектi ғылыми жұмыстары жiбек жiптi және шашты бұраған кездегi физикалық заңдылықтарына қатысты. Үйкелiстi зерттеу жұмыстары (1781ж.) оны жаңа жетiстiктерге жеткiздi. Бұл еңбектерi үшiн Кулон Париж ғылым академиясының сыйлығын алады, кейiннен бұл академияның мүшесi болып сайланады.

1784 жылы Кулон “Бұрау кезiнде бұрау бұрышына пропорционал реакция күшi бар металл жiптердiң қасиетiне негiзделген – электрлiк салмақтарды&quot; ойлап тапты. 1785 жылы ол “электрдiң iргелi заңын&quot; ашты, ол былай айтылады: аттас зарядталған екi кiшкене шариктердiң тебiлу күшi бұл шариктердiң центрлерiнiң арақашықтығының квадратына керi пропорционал. Бұдан кейiн Кулон электр күшiнiң зарядтардан тәуелдiлiгiн орнатып, физика тарихында Кулон заңы деп аталатын заңды тұжырымдады. Кулон электр және магнетизм мәселелерiне жетi жұмысын - “мемуарларын&quot; арнады.

Кулон 70 жасында Парижде қайтыс болады. Француздың ойшыл ғалымының құрметiне электр зарядының бiрлiгi – кулон (Кл) атауы 1881 жылдан берi практикада қолданылады.

[[Санат:Франция физиктері]]</text>
      <sha1>5zsnmjj0q07aspffros7hxlpkntfx64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Христиан Гюйгенс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24194</id>
    <revision>
      <id>3685937</id>
      <parentid>3332348</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Christiaan_Huygens-painting.jpeg]]» деген «[[:File:Caspar_Netscher_-_Christiaan_Huygens,_the_astronomer,_1671.jpg]]» дегенмен алмастырылды.</comment>
      <origin>3685937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3637" sha1="9u0neb8jugi1ckcsw2lybgubondegqp" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = Christiaan Huygens
| image = Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg
| image_width = 200px
| caption = Christiaan Huygens
| birth_date = 14 сәуір 1629
| birth_place = [[The Hague]], Netherlands
| death_date = 8 шілде 1695 (aged 66)
| death_place = Netherlands
| residence = Netherlands, France
| nationality = [[Netherlands|Dutch]]
| field = [[Physics]]&lt;br/&gt; [[Mathematics]] &lt;br /&gt; [[Astronomy]] &lt;br /&gt; [[Horology]]&lt;br /&gt;[[Science fiction]]
| work_institution = [[Royal Society of London]]&lt;br&gt;[[French Academy of Sciences]]
| alma_mater = [[Leiden University|University of Leiden]]&lt;br&gt;[[College of Orange]]
| doctoral_advisor = [[Frans van Schooten]]&lt;br&gt;[[John Pell]]
| doctoral_students =
| known_for = [[Titan (moon)|Titan]]&lt;br /&gt;Explanation [[Saturn's rings]]&lt;br /&gt;[[Centrifugal force]]&lt;br /&gt;[[Collision]] formulae&lt;br /&gt;[[Pendulum clock]]&lt;br /&gt;[[Huygens–Fresnel principle]]&lt;br /&gt;[[Wave theory]]&lt;br /&gt;[[Birefringence]]&lt;br /&gt;First theoretical physicist
| influences = [[René Descartes]]&lt;br&gt;[[Frans van Schooten]]&lt;br /&gt;[[Blaise Pascal]]&lt;br /&gt;[[Marin Mersenne]]
| influenced = [[Готфрид Вильгельм Лейбниц]]&lt;br /&gt;[[Isaac Newton]]
| prizes =
| religion =
| footnotes =
}}
[[Сурет:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|thumb|right|Христиан Гюйгенс]]

'''Гюйгенс Христиан''' ({{lang-nl|Christiaan Huygens}}, 1629 ж. Гааге қаласы - 1695) – голландиялық физик, механик, математик және астроном. 1645-1647 ж.ж. Лейден университетiнде және 1647-1649 ж.ж. Бред университетiнде оқыған. 1665-168 ж.ж. Парижде тұрып, Париж ғылым академиясының мүшесi болып тағайындалады, 1681 ж. бастап Гаагада тұрады.

Гюйгенстiң физикалық зерттеулерi механика, оптика, молекулалық физика салалары бойынша болды. Ең алғаш 1656 ж. маятниктi сағатты ойлап тапты. Физикалық маятниктiң тербелiс центрiн және оның тербелiс периодын анықтау бойынша есеп шығарды. Сонымен қатар серпiмдi денелердiң соқтығысуын зерттеп, 1669 ж. оның заңдарын қорытты және &quot;тiрi&quot; күштердiң қозғалыс мөлшерiнiң сақталу заңын орнатты.

1678 ж. жарықтың толқындық теориясын ашты. Жарықтың таралу механизмiн түсiндiрiп, өзiнiң атымен аталатын әйгiлi принципiн ашты (Гюйгенс принципi). &quot;Кристалл осi&quot; деген түсiнiктi енгiздi. 1678 ж. жарық поляризациясын ашты.

1665 ж. [[Роберт Гук|Р.Гукпен]] бiрге термометрдiң тұрақты нүктелерi – мұздың еру нүктесi және судың қайнау нүктесiн орнатты. 1667 ж. су қатқан кезде ұлғаятынын көрсеттi.

[[Санат:Голландия математиктері]]
[[Санат:Голландия астрономдары]]
[[Санат:Голландия механиктері]]
[[Санат:1629 жылы туғандар]]
[[Санат:1695 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Нидерланд физиктері]]</text>
      <sha1>9u0neb8jugi1ckcsw2lybgubondegqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аюка хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25810</id>
    <revision>
      <id>3685887</id>
      <parentid>3685291</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8290" sha1="8fdursoalejx8xecpkp8m7wrnn56hnk" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Аюке
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Ayuka Khan portrait.jpg|thumb|
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = қалмақ ханы 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1672
 | Басқаруын аяқтады    = 1724
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = Моншақ
 | Ізбасары             = [[Черен Дондук]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Туған күні         =  1642
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1724
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Керейт]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Моншақ
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Эренцен, Уанджал, Абухан, Дармабала
 | Балалары             = Чакдор-жаб, Серен-Дондук, Гунджап, Санчджап, Гунделек және Галдан-Данжин
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Калмыцкая ханская печать.jpg|thumb|
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Аюка хан''', кейде '''Аюке хан''' ([[қалмақ тілі|қалм.]] ''Аюши хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Аюка хан'', 1642 – 1724) – [[қалмақтар|еділ қалмақтарының]] төртінші бас [[тайшы|тайшысы]] (1672-1698), тұңғыш [[Қалмақ хандығы|қалмақ ханы]] (1699-1724). Моншақтың үлкен ұлы әрі мирасқоры, Шукур-Дайчиннің немересі.

==Өмірбаяны==
[[File:Амстердамда жарық көрген француз картасындағы Аюка (Аюке) ханның ордасы.jpg|thumb|left|[[Амстердам|Амстердамда]] жарық көрген француз картасындағы Аюке ханның ордасы (''Camp de l'Ajuka Chan'')]]
Болашақ қалмақ ханы балалық шағын Жоңғарияда өткізген. Туған кезіндегі есімі &quot;Аюши&quot; еді (ұзақ өмір буддасы Амитаюсаның қысқартылған аты), алайда орыс тарихына Аюка ретінде енді. 1654 жылы атасы Дайчинмен Еділдің бойына жетті. 1672 жылы әкесі Моншақтың өлімінен кейін туыстарының көмегімен Қалмақ ордасының бас тайшысы атанды. 

Аюка Еділ қалмақтарын біріктіріп, өз иеліктерінің аумағын біраз кеңейтті. Жоңғариядан көшіп келген бір топ торғауыттар Аюканың билігін мойындап, Қалмақ ұлысының санын арттырды. 

1670 жылы қазақ жерiне басып кiрген. 1673 жылы ақпанда Ресей патшасының қол астына кiргендiгi жөнiнде ант бередi. Орыс әскеріне арқа сүйеп, түрік сұлтанына, Солтүстік Кавказ тұрғындарына, Қазақ, Түрікмен, Хиуа хандықтарына қарсы жорықтар жасады. Аюкенiң атты әскерi Қырым соғысында орыстар жағында болады. 1681 жылы орыс әкiмшiлiгi оған дуанбасы атағын бередi. 1682-1683 жылдары Аюкенiң әскерi Ресей үстемдiгiне қарсы көтерiлген башқұрт көтерiлiсшiлерiн қырғынға ұшыратады. 1696 жылы орыс әскерiмен бiрге Азау(Азов) қамалын алады. Сенiмдi қызметi үшiн Петр I оған алтын қылыш тарту еткен. 

1690 жылы Далай лама қалмақ тайшысы Аюкаға хандық титул мен мөрді ұсынды.

Еділдің төменгі ағысындағы билігін нығайту мақсатында ресей билігі Аюканының және оның одақтастары болған дербет тайшылары мен нойондарының әскерін Астрахан (1705-1706), Булавин (1707-1709) көтерілістерінде, Солтүстік соғыс (1700-1721) барысында кеңінен қолданды. 

Аюке таққа мұрагерi етiп ұлдарының кенжесi Серен Дондукты қалдырған.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 | [[File:Аюка хан 1685.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1685 жылғы мәскеулік билеушілерге хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1697.jpg|left|thumb|Аюка ханның князь Голицынге хаты (1697)]]
 | [[File:Аюка хан 1698.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1698 жылғы хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1714.jpg|left|thumb|Аюка ханның [[I Петр|орыс патшасына]] 1714 жылғы хаты]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Тепкеев В. Т.'' Аюка-хан и его время / Отв. ред. А.Н. Команджаев. Элиста: КалмНЦ РАН, 2018. – 359 с.
* Аюка // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1900. — Т. 2: Алексинский — Бестужев-Рюмин. — С. 366—368.
* К. Д. Э. Аюки // Энциклопедический лексикон: В 17 т. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835. — Т. III: АРА—АФО. — С. 524—527.
* ''Лари Илишкин,'' Знаменитые калмыки прошлого, Элиста, 2010, стр. 8 — 14
* ''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
* ''Шовунов К. П.'' «Очерки военной истории калмыков (17-19 вв.)».
* Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х

[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>8fdursoalejx8xecpkp8m7wrnn56hnk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685888</id>
      <parentid>3685887</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8297" sha1="lbk160ru9b1d9hlwb5krt3zciyu1d3s" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Аюке хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Ayuka Khan portrait.jpg|thumb|
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = қалмақ ханы 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1672
 | Басқаруын аяқтады    = 1724
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = Моншақ
 | Ізбасары             = [[Черен Дондук]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Туған күні         =  1642
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1724
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Керейт]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Моншақ
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Эренцен, Уанджал, Абухан, Дармабала
 | Балалары             = Чакдор-жаб, Серен-Дондук, Гунджап, Санчджап, Гунделек және Галдан-Данжин
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Калмыцкая ханская печать.jpg|thumb|
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Аюке хан''', кейде '''Аюка хан''' ([[қалмақ тілі|қалм.]] ''Аюши хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Аюка хан'', 1642 – 1724) – [[қалмақтар|еділ қалмақтарының]] төртінші бас [[тайшы|тайшысы]] (1672-1698), тұңғыш [[Қалмақ хандығы|қалмақ ханы]] (1699-1724). Моншақтың үлкен ұлы әрі мирасқоры, Шукур-Дайчиннің немересі.

==Өмірбаяны==
[[File:Амстердамда жарық көрген француз картасындағы Аюка (Аюке) ханның ордасы.jpg|thumb|left|[[Амстердам|Амстердамда]] жарық көрген француз картасындағы Аюке ханның ордасы (''Camp de l'Ajuka Chan'')]]
Болашақ қалмақ ханы балалық шағын Жоңғарияда өткізген. Туған кезіндегі есімі &quot;Аюши&quot; еді (ұзақ өмір буддасы Амитаюсаның қысқартылған аты), алайда орыс тарихына Аюка ретінде енді. 1654 жылы атасы Дайчинмен Еділдің бойына жетті. 1672 жылы әкесі Моншақтың өлімінен кейін туыстарының көмегімен Қалмақ ордасының бас тайшысы атанды. 

Аюка Еділ қалмақтарын біріктіріп, өз иеліктерінің аумағын біраз кеңейтті. Жоңғариядан көшіп келген бір топ торғауыттар Аюканың билігін мойындап, Қалмақ ұлысының санын арттырды. 

1670 жылы қазақ жерiне басып кiрген. 1673 жылы ақпанда Ресей патшасының қол астына кiргендiгi жөнiнде ант бередi. Орыс әскеріне арқа сүйеп, түрік сұлтанына, Солтүстік Кавказ тұрғындарына, Қазақ, Түрікмен, Хиуа хандықтарына қарсы жорықтар жасады. Аюкенiң атты әскерi Қырым соғысында орыстар жағында болады. 1681 жылы орыс әкiмшiлiгi оған дуанбасы атағын бередi. 1682-1683 жылдары Аюкенiң әскерi Ресей үстемдiгiне қарсы көтерiлген башқұрт көтерiлiсшiлерiн қырғынға ұшыратады. 1696 жылы орыс әскерiмен бiрге Азау(Азов) қамалын алады. Сенiмдi қызметi үшiн Петр I оған алтын қылыш тарту еткен. 

1690 жылы Далай лама қалмақ тайшысы Аюкаға хандық титул мен мөрді ұсынды.

Еділдің төменгі ағысындағы билігін нығайту мақсатында ресей билігі Аюканының және оның одақтастары болған дербет тайшылары мен нойондарының әскерін Астрахан (1705-1706), Булавин (1707-1709) көтерілістерінде, Солтүстік соғыс (1700-1721) барысында кеңінен қолданды. 

Аюке таққа мұрагерi етiп ұлдарының кенжесi Серен Дондукты қалдырған.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 | [[File:Аюка хан 1685.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1685 жылғы мәскеулік билеушілерге хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1697.jpg|left|thumb|Аюка ханның князь Голицынге хаты (1697)]]
 | [[File:Аюка хан 1698.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1698 жылғы хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1714.jpg|left|thumb|Аюка ханның [[I Петр|орыс патшасына]] 1714 жылғы хаты]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Тепкеев В. Т.'' Аюка-хан и его время / Отв. ред. А.Н. Команджаев. Элиста: КалмНЦ РАН, 2018. – 359 с.
* Аюка // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1900. — Т. 2: Алексинский — Бестужев-Рюмин. — С. 366—368.
* К. Д. Э. Аюки // Энциклопедический лексикон: В 17 т. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835. — Т. III: АРА—АФО. — С. 524—527.
* ''Лари Илишкин,'' Знаменитые калмыки прошлого, Элиста, 2010, стр. 8 — 14
* ''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
* ''Шовунов К. П.'' «Очерки военной истории калмыков (17-19 вв.)».
* Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х

[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>lbk160ru9b1d9hlwb5krt3zciyu1d3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685889</id>
      <parentid>3685888</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8297" sha1="90zrc4hhczeu3ipgghlygqvgjoy7vq0" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Аюка хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Ayuka Khan portrait.jpg|thumb|
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = қалмақ ханы 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Басқара бастады      = 1672
 | Басқаруын аяқтады    = 1724
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = Моншақ
 | Ізбасары             = [[Черен Дондук]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Туған күні         =  1642
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 1724
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = [[Керейт]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = Моншақ
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Эренцен, Уанджал, Абухан, Дармабала
 | Балалары             = Чакдор-жаб, Серен-Дондук, Гунджап, Санчджап, Гунделек және Галдан-Данжин
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Калмыцкая ханская печать.jpg|thumb|
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Аюка хан''', кейде '''Аюке хан''' ([[қалмақ тілі|қалм.]] ''Аюши хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Аюка хан'', 1642 – 1724) – [[қалмақтар|еділ қалмақтарының]] төртінші бас [[тайшы|тайшысы]] (1672-1698), тұңғыш [[Қалмақ хандығы|қалмақ ханы]] (1699-1724). Моншақтың үлкен ұлы әрі мирасқоры, Шукур-Дайчиннің немересі.

==Өмірбаяны==
[[File:Амстердамда жарық көрген француз картасындағы Аюка (Аюке) ханның ордасы.jpg|thumb|left|[[Амстердам|Амстердамда]] жарық көрген француз картасындағы Аюке ханның ордасы (''Camp de l'Ajuka Chan'')]]
Болашақ қалмақ ханы балалық шағын Жоңғарияда өткізген. Туған кезіндегі есімі &quot;Аюши&quot; еді (ұзақ өмір буддасы Амитаюсаның қысқартылған аты), алайда орыс тарихына Аюка ретінде енді. 1654 жылы атасы Дайчинмен Еділдің бойына жетті. 1672 жылы әкесі Моншақтың өлімінен кейін туыстарының көмегімен Қалмақ ордасының бас тайшысы атанды. 

Аюка Еділ қалмақтарын біріктіріп, өз иеліктерінің аумағын біраз кеңейтті. Жоңғариядан көшіп келген бір топ торғауыттар Аюканың билігін мойындап, Қалмақ ұлысының санын арттырды. 

1670 жылы қазақ жерiне басып кiрген. 1673 жылы ақпанда Ресей патшасының қол астына кiргендiгi жөнiнде ант бередi. Орыс әскеріне арқа сүйеп, түрік сұлтанына, Солтүстік Кавказ тұрғындарына, Қазақ, Түрікмен, Хиуа хандықтарына қарсы жорықтар жасады. Аюкенiң атты әскерi Қырым соғысында орыстар жағында болады. 1681 жылы орыс әкiмшiлiгi оған дуанбасы атағын бередi. 1682-1683 жылдары Аюкенiң әскерi Ресей үстемдiгiне қарсы көтерiлген башқұрт көтерiлiсшiлерiн қырғынға ұшыратады. 1696 жылы орыс әскерiмен бiрге Азау(Азов) қамалын алады. Сенiмдi қызметi үшiн Петр I оған алтын қылыш тарту еткен. 

1690 жылы Далай лама қалмақ тайшысы Аюкаға хандық титул мен мөрді ұсынды.

Еділдің төменгі ағысындағы билігін нығайту мақсатында ресей билігі Аюканының және оның одақтастары болған дербет тайшылары мен нойондарының әскерін Астрахан (1705-1706), Булавин (1707-1709) көтерілістерінде, Солтүстік соғыс (1700-1721) барысында кеңінен қолданды. 

Аюке таққа мұрагерi етiп ұлдарының кенжесi Серен Дондукты қалдырған.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 | [[File:Аюка хан 1685.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1685 жылғы мәскеулік билеушілерге хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1697.jpg|left|thumb|Аюка ханның князь Голицынге хаты (1697)]]
 | [[File:Аюка хан 1698.jpg|left|thumb|Аюка ханның 1698 жылғы хаты]]
 | [[File:Аюка хан 1714.jpg|left|thumb|Аюка ханның [[I Петр|орыс патшасына]] 1714 жылғы хаты]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Тепкеев В. Т.'' Аюка-хан и его время / Отв. ред. А.Н. Команджаев. Элиста: КалмНЦ РАН, 2018. – 359 с.
* Аюка // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1900. — Т. 2: Алексинский — Бестужев-Рюмин. — С. 366—368.
* К. Д. Э. Аюки // Энциклопедический лексикон: В 17 т. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835. — Т. III: АРА—АФО. — С. 524—527.
* ''Лари Илишкин,'' Знаменитые калмыки прошлого, Элиста, 2010, стр. 8 — 14
* ''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
* ''Шовунов К. П.'' «Очерки военной истории калмыков (17-19 вв.)».
* Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х

[[Санат:Қалмақ хандары]]</text>
      <sha1>90zrc4hhczeu3ipgghlygqvgjoy7vq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арабтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36706</id>
    <revision>
      <id>3685958</id>
      <parentid>3476853</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:16:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ажеке</username>
        <id>187529</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71070" sha1="5af0inenxfucdfhvsdltbbuq3nky74l" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Арабтар
|төл атауы  = العرب&lt;br /&gt;''al-ʿarab''
|сурет      = [[Сурет:Arab infobox.jpg|300px]]
|сурет тақырыбы      = &lt;small&gt;[[Филипп Араб]] • [[Иоанн Дамаскин]] • [[Әбу Жүсіп Әл-Кинди]] • [[Аль-Ханса]] • [[Фейсал I]] • [[Абдель Насер Гамаль]] • [[Асмахан]] • [[Мая Зиаде]]&lt;/small&gt;
|саны       = 275 млн.
|аймақ      = 
|аймақ1     = {{Байрақ|Мысыр}}
|саны1      = 63,3 млн. 
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = {{Байрақ|Алжир}}
|саны2      = 23 млн. 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
|саны3      = 18,9 млн.
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = {{Байрақ|Йемен}}
|саны4      = 16,7 млн.
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = {{Байрақ|Ирак}}
|саны5      = 15 млн. 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = {{Байрақ|Сирия}}
|саны6      = 14 млн. 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = {{Байрақ|Иран}}
|саны7      = 2 000 000
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = {{Байрақ|Марокко}}
|түсініктемелер8     = 14,7 млн. 
|аймақ9     = {{Байрақ|Тунис}}
|саны9      =  9,4 млн. 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = {{Байрақ|Иордания}}
|саны10     = 6,5 млн
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = {{Байрақ|Ливия}}
|саны11     = 4,8 млн.
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = {{Байрақ|АҚШ}}
|саны12     = 3,7 млн.
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = {{Байрақ|Ливан}}
|саны13     = 2,8 млн.
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[араб тілі|Арабша]]
|діні       = [[ислам]], [[христиандық]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Арабтар ''' (әл-араб) — Солтүстік Африка мен Батыс Азиядағы араб елдері халықтарының үлкен тобы. Арабтардың жалпы саны 275 млн адам (2004).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/1429|title=Гумилёв Л.Н. Арабтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Эндоэтнонимі ==
Испан тілінде – «Arabe»; ағылшын тілінде – «Arabs»; ассириялық тілінде – «ܥܡܐ ܥܪܒܝܐ»; күрд тілінде – «عەرەب»; парсы тілінде – «مردم عرب»; иврит тілінде — «ערבים»; армян тілінде — «Արաբներ»; грузин тілінде — «არაბები»; түрікмен тілінде – «Araplar»; қырым татар тілінде – «Araplar»; латыш тілінде – «Arābi»; поляк тілінде — «Arabi»; украин тілінде — «Араби»; орыс тілінде – «Арабы»; авар тілінде - «Гlарабиял»; лакша — «Аьрав»; ингуш тілінде — «lарбей».&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/araby/2-1-0-14|title=Арабы — العرب|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Этнонимі ==
Арабтар – [[Араб түбегі]]нің бастапқы тұрғындары. Тарихи кезеңдерде кез келген ірі шетелдік шапқыншылықтар туралы тарихи деректердің болмауы аймақтың байырғы тұрғындарының салыстырмалы түрде біртектес шыққанын көрсетеді. 
«Араб» этнонимінің өзі өзіндік атау болмаса керек, бұл терминді Месопотамия мен Батыс Азия тұрғындары қолданған болуы мүмкін, сондықтан Арабиядан келгендерді арабтар деп атайды. 
Кейіннен араб тайпалары Мұхаммед пен оның мұрагерлерінің қол астында біріге бастағанда, дәл осы термин оның уағызымен біріккен тайпалардың құрамына кіргендерге берілді. 

Жалпы, арабтар семит халықтарының тобына кіреді, олардың атауы Нұхтың ұлдарының бірі Киелі кітаптағы Сим кейіпкерінің есімімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://podg-kursy.ru/hramy/drevnie-araby.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Арабтар қай жерде тұрады: ел, аумақ, мәдениет және қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Этногенезі ==
Қазіргі араб халықтары Батыс Азия мен Солтүстік Африканың ежелгі халықтары – арамейлер, финикиялықтар, мысырлықтар, ливиялықтар (берберлер) және т.б. арабтандыру нәтижесінде араб жаулап алуларынан кейін пайда болды.
Ежелгі арабтардың этногенезі мәселесін шешу Араб түбегін археологиялық және антропологиялық зерттеудің енді ғана басталып жатқандығынан, сөздік ескерткіштерде сақталған мәліметтердің өте аз болуымен қиындықтар тудыруда.
Ежелгі араб халқы кейіннен пайда болған семит тайпалары Араб түбегінің байырғы автохтонды халқы болды деп жорамалданады, бірақ біздің эрамызға дейінгі 3 мыңжылдықтан бастап Арабияның семиттері де Месопотамия мен Сирияға қоныстана бастады.&lt;br /&gt;
Көптеген ғасырлар бойы араб халықтарын біртұтас тілі, мәдениеті, психологиясы, олар мекендеген аумақтың ортақтығы, яғни үздіксіз аумақтық массив біріктірді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://alfarabinur.kz/iz-istorii-vostoka/iz-istorii.html|title=Арабтардың шығу тарихынан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Нәсілі ==
Жалпы, араб халықтары Үнді-Жерорта теңізі нәсілінің белгілі бір кіші тобына жатады – үлкен европеоид құрамындағы шағын нәсіл. Әдетте, арабтар Жерорта теңізінің ішкі нәсіліне жатады – бұл Левант, ішінара Мысыр және Солтүстік Африка, сондай – ақ Шығыс нәсіліне - Арабия және оған іргелес аймақтар. Бірақ олардың арасында негроидтық нәсілдің және белгілі бір өтпелі топтардың өкілдері бар. Сонымен қатар, ливандықтар мен палестиналықтар сияқты Жерорта теңізі тұрғындары бір-бірінен өзгеше болады. Ал солтүстік мысырлықтар оңтүстіктен ерекшеленеді, өйткені бұл үлкен халық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dzen.ru/a/ZJl1G3fWaXvQ27ZB?ysclid=lxu453obze556284970|title=Арабтар қандай нәсіл?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Arabs.jpg|нобай|оңға|200px|Арабтар, 1910 ж.]]

== Сырт келбеті ==
Арабтардың бойы орташадан сәл жоғары және жақсы келбеті бар. Арабтардың терісі күйген және күңгірт, бұл құрғақ және ыстық климаттағы адамдарға тән. Олардың бет-әлпеті сопақша, қола реңктері бар, ал маңдайы биік және үлкен. Қастар мен көздер қара түсті.
*құлақтары әдемі пішінді;
*тістер біркелкі және ақ түсті;
*әйелдерде қолы мен аяқтардың дұрыс пропорциялары бар;
*көздің керемет жылтырлығы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://obrazovaka.ru/question/kak-vyglyadyat-araby-184701|title=Арабтар қандай көрінеді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

Алайда, бұл әйелдердің сыртқы келбеті жоғарыда сипатталған үлгіден алшақ болуы мүмкін, өйткені олардың тамырларында африкалық, еуропалық және азиялық қан ағып жатыр. 
Араб әйелінің үлкен бадам тәрізді көздері ашық көк немесе қара болуы мүмкін. Олар негізінен қоңыр немесе жасылдау. Олардың шаштары қою қоңыр, шоколад түстес, қара, бұйра ғана емес, сонымен қатар түзу және толқынды. Араб әйелдерінде қысқа шаш қию сирек кездеседі. Шығыс сұлуларының тері түсі сүтті ақтан шоколадқа дейін өзгереді, беті әдетте сопақ болады, бірақ Мысыр пен Суданда өзгеше болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fb.ru/article/263315/arabskaya-jenschina-uklad-jizni-odejda-vneshnost|title=Араб әйелі: өмір салты, киімі, сыртқы түрі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тілі ==
[[Араб тілі]] - тілдердің семит-хамит шоғырындағы семит бұтағынан таралатын тіл. Араб тілі семит бұтағының оңтүстік тармағына тиеді.
Араб тілінде сөйлейтіндердің саны 310 миллион (ана тілі), ал тағы 270 миллион адам араб тілін екінші тіл ретінде қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA|title=Араб тілі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Жазуы ==
Араб әліпбиі грек графикасына копт немесе кириллицаға ұқсамайтын арамей жазуынан (набатей) шыққан. Дәстүр бойынша алфавиттің Батыс (Солтүстік Африка) мен Таяу Шығыс нұсқасы арасында бірнеше айырмашылықтар болды. Араб жазуы 786 жылы Халил ибн Ахмад әл Фарахиди түпкілікті бекітілгеннен кейін Құранды да, басқа да кітаптарды жазу үшін де, ескерткіштерге әшекей ретінде жазу үшін де көптеген стильдер әзірленді. Олар араб тілінде оңнан солға қарай жазады және оқиды. 28 дауыссыз әріптен және тек үш дауысты дыбыстан тұрады, олар хатта арнайы белгілермен көрсетіледі және әріптің үстінде немесе астында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.quranacademy.org/blog/40-arabsky-yazyk-vostoka|title=Әдемі Шығыс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

Араб жазуы (дөңгелек әріп): ّ	ْ	ِ	ُ	َ	ء	ي	و	ة	ه	ن	م	ل	ك	ق	ف	غ	ع	ظ	ط	ض	ص	ش	س	ز	ر	ذ	د	خ	ح	ج	ث	ت	ب	آ	ا
[[Сурет:1840 jer salat.jpg|нобай|оңға|200px|Омар мешітіндегі дұға, Иерусалим, 1840 ж.]]     
== Діні ==
Арабтардың басым бөлігі [[ислам]] дінін ұстанады: негізінен [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], сондай-ақ [[Шииттер|шииттік мұсылман]] (хузистандық арабтар, ирактықтардың көпшілігі, сириялықтар мен ливандықтар, соның ішінде друздар мен нусайрилер, Араб түбегі мен Парсы шығанағы елдерінің арабтары). Исламның ерекше бағыты-ибадиттер (Омандық арабтар).

Христиан арабтардың ішінде Египет копттері, Ливанның марониттері, православие арабтары және басқа шығыс христиан шіркеулерінің өкілдері, соның ішінде Израильдегі униаттар, сондай-ақ Палестинада, Иорданияда, Сирияда, Ливанда, Иракта және басқа араб елдерінде тұрады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/1825701|title=Арабтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Таралу аймағы және халық саны ==
Арабтар Таяу Шығыс пен Солтүстік Африка мемлекеттерін мекендейді, бірақ соңғы кездері олар да соғыстар мен саяси қақтығыстарға байланысты Еуропаға белсенді түрде қоныс аударуда.
Олар [[Ирак]]та (15 млн. адам, 2000 ж.), [[Сауд Арабиясы]]нда (18,9 млн. адам), [[Біріккен Араб Әмірліктері]]нде (1,1 млн. адам), [[Кувейт]]те (1,5 млн. адам), [[Катар]] (302 мың адам), [[Йемен]] (16,7 млн. адам), [[Оман]] (1,2 млн. адам), [[Бахрейн]] (401 мың адам), [[Сирия]] (14 млн. адам), [[Ливан]] (2,8 млн.адам), [[Палестина]] (1,9 млн. адам), [[Израиль]] (израильдік арабтар, 855 мың адам), [[Иордания]] (6,5 млн. адам), [[Мысыр]] (63,3 млн.адам), [[Ливия]] (4,8 млн.адам), [[Тунис]] (9,4 млн. адам), [[Алжир]] (23 млн. адам), [[Марокко]] (14,7 млн. адам), [[Батыс Сахара]] (маврлар 226 мың адам), [[Мавритания]] (1,7 млн ​​адам), [[Иран]]да (хузистандық арабтар 1,7 млн ​​адам), [[Пәкістан]]да (156 мың адам), [[Үндістан]]да (101 мың адам), [[Индонезия]]да (212 мың адам), АҚШ-та (3,7 млн. адам), [[Мексика]]да (989 мың адам), [[Бразилия]] (221 мың адам), [[Венесуэла]] (111 мың адам), [[Аргентина]] (1,2 млн. адам), [[Франция]] (1,9 млн. адам), [[Германия]] (221 мың адам), [[Бельгия]] (178 мың адам), [[Ресей]] (11 мың адам 2002, халық санағы) т.б.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/1825701|title=Арабтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Месопотамиядан алынған тарихи дәлелдер арабтарды біздің заманымызға дейінгі I мыңжылдықта басқа семиттік көршілерінен ажырата бастайды  Ол кезде оңтүстік Арабияның арабтары Араб түбегінің оңтүстік шетіндегі Саба сияқты гүлденген қалалар мен патшалықтар құрған болатын. 
Христиандық дәуірінде Батыс Арабияны араб тілінде сөйлейтін және оның шығу тегін библиялық патриархтардан (әдетте Исмаилдан) бастау алатын қала тұрғындары мен көшпенділер мекендеген, ал Мекке қаласында олар алдымен ғибадатханада ғибадат етті.
[[Сурет:Tadeusz Ajdukiewicz, Arab na siwym koniu.jpg|нобай|оңға|200px|Боз атқа мінген араб]]     
V-VI ғасырларға қарай солтүстік және Оңтүстік Араб өркениеттері құлдырады. Дегенмен, жетінші ғасырдың басында Меккеден келген Мұхаммед деген саудагер исламның құрылуына уағыздар жүргізді. Мұхаммед пен оның ізбасарлары халифалардың тұсында ислам бүкіл Таяу Шығысты қамтыды

Ал Мұхаммед қайтыс болғаннан кейін жүз жылдан кейін исламның таралу аумағы Испаниядан Солтүстік Африка мен оңтүстік-батыс Азия арқылы Үндістан шекарасына дейін созылды.
Исламның таралуы арабтарды пайдалы байланыстар желісімен қамтамасыз етті және тәуелді халықтармен - христиандар, еврейлер, парсылар және т.б. - олар ең үлкен өркениеттердің бірін құрады.

VIII ғасырдан XII ғасырға дейінгі кезең араб әдебиетінің поэзия мен проза түріндегі көптеген шығармаларын, өнердің тамаша дәстүрін, мұқият әзірленген құқықтық кодекстер мен философиялық трактаттарды, географиялық және тарихи зерттеулердің бай палитрасын, астрономия, медицина және математика саласындағы ғылымның дамуын бастады.

Өзінің алғашқы ғасырларында Араб империясы халифалардың қол астында саяси тұрғыдан біріктірілді, бірақ X ғасырдың ортасына қарай оның бөлшектенуі басталды және көп ұзамай крестшілер, моңғолдар мен түріктердің құрбаны болды.

XVI ғасырда османлы түріктері бүкіл араб әлемін жаулап алып, оны Осман империясының провинцияларына бөлді. XIX ғасырда Англия мен Франция іс жүзінде Солтүстік Африканың көп бөлігін бақылауға алды, ал Мысыр мен Сирияда арабтардың тәуелсіздігіне деген талаптар өсті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ағылшындар Арабияда Осман империясына қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Арабтар ағылшындарға соғыстан кейін тәуелсіздік алу үмітімен Сирия мен Палестинаны жаулап алуға көмектесті, бірақ оның орнына ағылшындар мен француздардың толық бақылауына өтті.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін палестиналықтардан басқа барлық араб халықтары ақырында толық тәуелсіздікке қол жеткізді, дегенмен алжирліктер 1954-1962 жылдардағы сегіз жылдық соғыстан кейін ғана қол жеткізді. 1991 жылдан бастап Израиль мен Палестинаны азат ету ұйымы (ПТО) арасындағы әртүрлі келісімдер күшіне ене бастады, бұл келісімдер Палестинаның болашақ өзін-өзі басқаруына арналған шараларды белгілейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/26387.html|title=Арабтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсібі ==
'''Егіншілік.''' Отырықшы тайпалар Оңтүстік Арабияда ежелгі дәуірде (б.з.д. IX—VIII ғасырлар) ерте таптық қатынастар қалыптасып, алғашқы мемлекеттік құрылымдар пайда болған ауылшаруашылық мәдениетінің алғашқы ошақтарының бірін құрды. Арабияның отырықшы тұрғындарының басты кәсібі суармалы [[егіншілік]] болды. Жауын-шашын үнемі жауатын жерлерде халық егіншілікпен айналысты. Ежелгі уақытта Оңтүстік Арабияда үлкен суару құрылыстары салынды, олардың қалдықтары бүгінгі күнге дейін сақталған. Каналдардың, бөгеттердің, бөгеттердің және басқа аудандардың құрылысы айтарлықтай дамуға қол жеткізді.[[Сурет:Irrigating by hand, Afghanistan, 1976.jpg|нобай|оңға|200px|20 ғасырдағы қолмен суару]]    [[Сурет:Foggara 01.jpg|нобай|оңға|200px|Арабтардың исламның алтын ғасырында ауыл шаруашылығы]]     [[Сурет:Antonino Leto - Arab sheep herders.jpg|нобай|оңға|200px|Араб қой бағушылары]]
Суару жүйелері суды жинап, үлкен аумақтарға тарататын. Кейбір жерлерде жауын-шашын кезінде судың қысымын төмендетіп, оның ағынын өзгерту үшін қабырғалар қаланған. Бұл жүйелерді жөндеу және қызмет көрсету көптеген адамдардың еңбегін және көп уақытты қажет етті.
     
Егіншіліктің негізгі түрлері егістік, бақша, бау-бақша болды. Таулы аймақтарда террассалық егіншілік дамыған. Олар дәнді дақылдар, [[күріш]], [[тары]], қант қамысы, зығыр, [[мақта]] өсірді. Жаңа дәуірдің алғашқы ғасырларында оңтүстік араб бидайы түбектің басқа жерлеріне экспортталды. Біздің заманымыздың III ғасырында Арабияда мақта пайда болды, Йеменде мақта шаруашылығы ерекше дамуға қол жеткізді. Бақша дақылдарының ішінде бұршақ дақылдары, бұршақ, [[қияр]], [[қарбыз]], [[қауын]], [[асқабақ]], репа, пияз, салат, бұрыш, сәбіз, түрлі тамыр дақылдары үлкен орын алды.

Орта ғасырларда Арабияда [[жүзім]], бадам, [[анар]], зәйтүн, [[алма]], жаңғақ, банан, цитрус жемістері, өрік, шабдалы өсірілді. Құрма екпелері егін шаруашылығында ерекше орынға ие болды, ол мұқият күтімді қажет етеді және егін еккеннен кейін бірнеше жылдан кейін өнім алынды. Түбектің кейбір аудандарында құрма халықтың негізгі тағамы болған. Техникалық дақылдардың, әртүрлі дәмдеуіштердің, табиғи бояғыштардың таралуы тек ауыл шаруашылығының ғана емес, сонымен қатар қолөнердің де айтарлықтай дамығанын көрсетті.

'''Мал шаруашылығы.''' Мал шаруашылығымен ең алдымен көшпелі және жартылай көшпелі тайпалар айналысты, олар түйе, жылқы, есек, қашыр, ұсақ және ірі мал өсірді. Азық-түлікте қарапайым, құрғақ шөл жағдайында төзімді, түйелер бүкіл Арабияда көлік пен тасымалдаудың құралы болды. Түйе өсіретін тайпалар оларды өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ғана емес, кең көлемде сату үшін де өсірген. Жүздеген, мыңдаған түйелерден құралған сауда керуендері түбектің ең шалғай түкпірлеріне жетіп, Шығыс пен Батысты байланыстырып, көрші елдерге өздерінің және шетелдердің тауарларын тасымалдады. Түйе де ет, сүт, жүннің көзі болған.

Жылқы мал шаруашылығында, негізінен, мінетін мал ретінде маңызды орын алды. Арабияда өсірілетін жылқылардың ерекше тұқымы түбектен тыс жерлерде жоғары бағаланды. Аңыздар мен дәстүрлерде бедуиннің жылқыға деген сүйіспеншілігі және жылқының бірнеше рет иесін өлімнен құтқарғаны туралы әңгімелер сақталған. Жылқылар үшін аптап ыстықтан пана болатын арнайы сарайлар салынды. Йеменде мал шаруашылығы негізінен отырықшы, бірақ бірте-бірте көшпелі тайпалардың қоныс аударуына байланысты ұсақ малдың маңызы арта бастады.
Мал шаруашылығы көшпелілер мен жартылай көшпелілерден оларды қоршаған шөлдер мен далаларды, климатты, судың қолжетімді және мүмкін көздерін білуді талап етті.

Теңіз жағалауында тұратын кейбір араб тайпалары [[балық аулау]]мен айналысқан. Жабайы аңдар мен аңдар мекендеген оазистерде, батпақты жерлерде және шөлдерде аңшылық дамыған. Арабияда тау-кен өнеркәсібі салыстырмалы түрде жоғары деңгейге жетті. Олар тұзды, алтын мен күмісті, жартылай асыл тастарды (карнелиан, оникс, хризолит) өндірді, інжу-маржандарды ұстады, жабайы балды, хош иісті шайырларды, маржандарды және әртүрлі теңіз қабықтарын және т.б. жинады.

'''Қолөнері.''' Арабияда иіру және тоқымашылық бұл қолөнердің шикізатын отырықшы егіншілер де, көшпелі малшылар да молынан қамтамасыз етті. Түрлі түсті зығыр, жүн, мақта маталарын, киім-кешек, кілем, киіз, шатырға жабын, жүк тасымалдауға, тасымалдауға арналған ер-тоқымдарды, лассо тоқыды. Йемендік жолақты өрнекті маталар бүкіл Арабстанда танымал болды.
Араб түбегі елдерінде былғары, атап айтқанда жоғары сапалы сафьян өндірісі салыстырмалы түрде жоғары деңгейге жетті.&lt;br /&gt; 
Дегенмен, басты орын күнделікті аяқ киім, атқа мінетін жануарларға арналған әбзелдер, былғарыдан жасалған суды, шарапты, сүтті және әртүрлі шырындарды тасымалдауға және сақтауға арналған былғары бурдюктер жасау болды. Хира қаласында жасалған ер-тоқымдар бүкіл түбекке әйгілі болды.

Ұсталар көп мөлшерде металл ыдыстар мен қару-жарақ - қылыш, жебе, найза, темір және болат шынжырлы сауыттар, дулыға, қалқан жасады. Йемен қылыштары жоғары бағаланды. Шебер жасалған шынжырлы сауыттар ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырды.&lt;br /&gt;
Тиісті шикізат бар жерде керамика дами бастады. Құмыралар, шамдар, әр түрлі тостағандар жасалды. Құрылыс технологиясы, тас, мәрмәр және басқа материалдарды өңдеу өнері жетілдірілді.
Құрылыс өнерінің жоғары деңгейде дамығанын ежелгі суару жүйелерінің қалдықтары дәлелдейді: ұзындығы 100 метрден асатын, кесілген тастан жасалған бөгет, сулы горизонттарының тереңдігі 30-дан 60 метрге дейін жететін құдықтар және қабырғалары жақсы өңделген базальт, туф және тас блоктармен қапталған.
Кең байтақ жерді сумен қамтамасыз ететін ежелгі Мариб бөгеті шамамен 13 ғасырға созылды. Бөгетті жөндеу үшін әртүрлі жыныстардағы тастар пайдаланылды, олар бұрғыланып, содан кейін құйылған металмен бекітілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bibliofond.ru/view.aspx?id=449335|title=Ерте орта ғасырлардағы Арабстанның шаруашылығы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тұрмыс салты ==
Араб тайпалары көшпелі, жартылай отырықшы немесе отырықшы болды. Әрбір араб тайпасы бірнеше рулардың одағы болды. Тайпаның басында көсем – сеид тұрды. Көші-қонды, шапқыншылықты басқарды, ішкі мәселелерді шешті. Көшбасшының өзіне тиесілі әскери олжаның төрттен бір бөлігін қоспағанда, ерекше артықшылығы болған жоқ. Көбінесе сеидтер бір отбасынан шықты. Тайпада тағы бір маңызды тұлға - шайыр (араб, «ақын») болды. Ол рудың қаһармандық өмірі туралы өлеңдер шығарды, сол арқылы өз руластарының тарихи жадын, оның ішінде қанды жауласу әдет-ғұрпын қолдайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sitekid.ru/istoriya/srednie_veka/obraz_zhizni_arabskih_plemyon.html|title=Араб тайпаларының өмір салты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

Араб ауылындағы үй шаруашылықтарының көпшілігі ерлі-зайыптылар мен олардың балаларынан тұрады. Кейбір үй шаруашылықтары ұлдардың әйелдері мен олардың балаларын да қамтуы мүмкін.
Ересектері мен жақын туысқан немере ағалары және олардың отбасылары көбінесе жақын жерде тұрады. Бірнеше отбасы «хамула» құрайды. Ауыл ішіндегі некеге басымдық беріледі. Көптеген араб шаруалары әртүрлі ауылдарды қамтитын ірі тайпалық топтардың мүшелері болып табылады. Араб шаруаларының көпшілігінде сырттан қауіп төнген жағдайда тұрғындары әдетте бір-біріне көмектеседі. Оларды діни мерекелер немесе жерлеу рәсімдері де біріктіреді. Көбінесе ауыл тұрғындары жеке топтарға бөлінеді және жалпы қоғамдастыққа әсер ететін іс-әрекеттердің көпшілігінде ынтымақтастық аз.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vuzlit.com/1072953/arabskie_krestyane|title=Араб шаруалары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары ===
'''Атастыру.''' Кез келген отбасын құру танысу және некеге тұруға ұсыныс жасау сатысынан өтеді. Қалыңдық күйеу жігітті ұнатпайтын болса, ұсыныстан бас тарта алады. Бірақ некеге тұру туралы шешімді ең алдымен күйеу жігіттің отбасы қабылдайды. Араб әйелдері еуропалықтарға сирек үйленеді, өйткені олар кәпірге тұрмысқа шыққаны үшін елден қуылады. Бірақ Біріккен Араб Әмірліктерінің еркектері еуропалық қыздарға үйленеді. Мұндай некедегі әйел азаматтық алмайды, ал ажырасқан жағдайда балалары әрқашан әкесінде қалады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://natpaw2018.tourister.ru/blog/12684?ysclid=lxudry9gfo956639521|title=БАӘ моральдары мен әдет-ғұрыптары.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Interior del Museo de Etnografía de Tetuán 05.jpg|нобай|оңға|200px|Джебала арабының үйлену тойы костюмі]]     
'''Үйлену тойы.''' Атастырғаннан кейін туыстары мен достарына алдағы неке туралы хабарлау керек. Тойға қомақты қаржы жұмсай алатын шейхтің отбасында тойлау жоспарланған болса, оның қызметшілері араб әдет-ғұрыптары бойынша әлеуетті қонақтарға шақыру қағазымен тәттілерді жеке таратады.
Шақырулар күйеу жігіттің қаржылық байлығын көрсетуі керек, сондықтан олар қарапайым қағазға баспай, материал ретінде табиғи жібек жиі пайдаланылады, олар алтын жалатылған және тіпті тастармен безендірілген. Шақыру алған қонақтың шақырудан бас тартуға құқығы жоқ. Неке қию рәсіміне дайындық бір айдан аспайды. Үйлену тойына дейін күйеу жігіт қалыңдыққа үйлену көйлегін тігу үшін зергерлік бұйымдар мен маталар жібереді, бұл оның жеке меншігіне айналады.

Арабтардың неке қию рәсімі үйде немесе мешітте өтеді. Бұл рәсім қалыңдық пен оның ата-анасының келісімімен ғана мүмкін болады. Болашақ әйелге арналған сыйлықтың мөлшері міндетті түрде келісіледі. Ер адамның бастамасымен ажырасса немесе қайтыс болған жағдайда, ол әйелінде қалады. Неке шартын жасасу кезінде ер куәгерлер қатысады, олар өздерінің қатысуын қолтаңбалармен растайды. Арабтар үйлену тойын күн батқаннан кейін тойлайды. Жас жұбайлар үйлену тойын бірге немесе бөлек тойлай алады (күйеу жігіт ерлермен, қалыңдық әйелдермен). Ерлерден бөлек тойлайтын әйелдерге бастарын жаппауға рұқсат етілген. Келесі күні таңертең жас жұбайлар дәрет алу рәсімін өткізіп, дастархан жайып, туыстары мен достарын шақырады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svadebka.ws/article/tradicii-arabskoi-svadby/?ysclid=lxugbj7bn1979644104|title=Арабтардың үйлену тойы: салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жерлеу рәсімдері.'''
Араб елдеріндегі жерлеу рәсімдері мұсылмандық дәстүрге сәйкес орын алады. Адам қайтыс болған соң оның бетін Меккеге қаратып жатқызады. Дәл сол күні жуындыру рәсімі өтеді. Марқұмды жерлеу алдында арнайы зембілге (тобут) жатқызып, алдымен мешітке апарып, күнәлары кешірілу үшін дұға оқылады, содан кейін сол тобутпен зиратқа апарады. Жерлеу рәсімі сол күні өтеді. Бейіттер кең етіп жасалған, төменгі жағында немесе бүйірінде ойықтары бар.

Исламда жерлеу рәсімінен кейін көңіл білдіру керек. Дәл осы сәтте отбасы жалғыздық пен марқұмды аңсайды деп саналады. Аза тұтуды үш күн болады. Әйелі күйеуіне аза тұтуы төрт ай он күнге созылады. Егер адам жолда болған немесе аза тұтқаннан кейін қайтыс болғаны туралы білсе, оларды кейінірек айтуға рұқсат етіледі. Еске алу марқұм қайтыс болғаннан кейін 3, 7 және 40-шы күндері өтеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://weekend.rambler.ru/read/48904226-kak-prohodyat-pohorony-v-arabskih-stranah/|title=Араб елдерінде жерлеу қалай өтеді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Діни дәстүрлер.'''
Араб халқының діндарлығы, барлық араб дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары мұсылмандар үшін қасиетті Құран кітабы мен сүннеттерге негізделгенін атап өткен жөн. Құран-араб жазуының діни ғана емес, мәдени үлгісі. Күніне бес рет намаз оқылады, ал қасиетті Рамазан айын тойлау кезінде барлық сенушілер ораза ұстауы керек. Күндізгі уақытта тамақ ішуге, ішуге және темекі шегуге тыйым салынады. Күні бойы ойын-сауық, мерекелер мен ойын-сауық шараларына жол берілмейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dubai-freezone.ae/novosti-oae/arabskie-tradiczii-i-obyichai.html|title=Араб салттары мен әдет-ғұрыптары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары ===
Арабтардың 70%-ға жуығы ауылдарда тұрады. Саман кірпіштен немесе тастан салынған ауыл үйлері жоспарсыз салынған. Үйлердің айналасында егістік, бау-бақша, жүзімдіктер бар.
Отырықшы арабтардың, әсіресе ауылдардағы тұрғын үйлер кірпіштен тұрғызылып, кейіннен олар балшықпен қапталған.
Биік балшық қоршаулармен қоршалған тұрғын үйлер сариф деп аталады және Иракта кең таралған. Оңтүстік батпақтарындағы аралдарда мұнда қамыстан үйлер мен үлкен шаруашылық құрылыстар тұрғызылып, бүкіл ауыл бірігіп салады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://multiurok.ru/index.php/blog/vazhnoi-chast-iu-matierial-noi-kul-tury-iavliaiutsia-zhilishcha.html|title=Тұрғын үйлер материалдық мәдениеттің маңызды бөлігі болып табылады|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-26|lang=}}&lt;/ref&gt;

Шөлде тұратын арабтар әдетте «бедуин шатырлары» деп аталатын дәстүрлі тұрғын үйлерді пайдаланады. Түйе терісінен немесе басқа материалдардан жасалған бұл шатырлар ыстықтан және құмды дауылдан қорғайды. Шатырлардың ішінде әдетте ұйықтайтын орын ретінде қызмет ететін кілемдер мен көрпелер бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pmzh.pro/otvety-na-voprosy/kak-araby-zhivut-v-pustyne|title=Арабтар шөлде қалай өмір сүреді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-26|lang=}}&lt;/ref&gt;

Орта және төменгі таптағы арабтардың үйлері барлық жерде өте қарапайымдылығымен ерекшеленеді және бай арабтардың сәнді үйлерінен айтарлықтай ерекшеленеді. Олардың жалпы дизайны бүкіл Шығыста бірдей. Сирияның, Алжирдің немесе Марокконың кейбір ауылдарында ақ түсті, террассалары бар, пальмалармен қоршалған шығыс үлгідегі үйлерді кездестіруге болады.
Мұндай үйлердің құрылыс материалдары аймақтағы табиғи ресурстарға және олардың қайсысы құрылысқа жарамды екеніне байланысты (тас, әк ерітіндісі және басқалары) пайдаланылады.
Ніл өзенінің жағасында тұратын арабтардың барлық үйлері тек осы өзеннің лай балшығынан салынған. Олар сабан мен балшық қоспасынан араластырып, күнге кептірілген кірпішті пайдаланады.

Мұндай үйлердің биіктігі 3 метрден аспайды. Кіреберіс қабырғадағы өте тар саңылау бар. Ең кедей үйлердің есіктен басқа саңылаулары жоқ. Араб байларының үйлері бірнеше бөлмелерден, кейде бірнеше ғимараттардан тұрады: тұрғын үй, ат қора, көгершін үйі және т.б. Бүкіл кешен әкпен әктелген саздан жасалған қабырғамен қоршалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://alinec.ru/arabskaya-civilizaciya/mir-arabov.html|title=Араб әлемі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-26|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Дәстүрлі киімдері ===
'''[[Сирия]]да''' ауыл тұрғындары көбінесе аяқтың ұшына дейін түсетін жолақ жейделерді (кунбаз, кунба) немесе қысқа көйлектер мен тізеден төмен тарылатын кең шалбар киеді. Көшпелілердің дәстүрлі киіміндегі сириялықтарды жиі кездестіруге болады: ұзын кең көйлек, жиі өрілген көйлек, ашық кафтан, диагональ бойынша бүктелген, қара жүннен жасалған баумен (укал) кесілген үлкен ақ орамал. Әдетте бұл бау бастың айналасына екі рет оралады, бірақ бай адамдарда алтын жіппен тоқылған үш бау бар. Мұндай бас киімдерді көшпелілер ғана емес, отырықшы шаруалар да киеді, қала тұрғындары сирек киеді. Киімнің түсіне және өрілген ою-өрнекке қарап оның иесі қай аймақтан екенін анықтауға болады.

Әйелдер киімі негізінен көгілдір мақта матадан тігілген шалбар, жейде, жемпір немесе күртеден және ерлерге қарағанда басқаша байланған орамалдан тұрады. Әйелдерге арналған түрлі-түсті дәстүрлі мерекелік киімдер – түрлі-түсті және кестелі көйлектер, жемпірлер, жеңсіз жилеттер, цилиндрлік қалпақшалар.

Қалаларда халықтың басым бөлігі еуропалық стильде, ерекше талғампаз киінеді. 

'''[[Иордания]]дағы''' отырықшы иорданиялықтар мен көшпелілердің киімі негізінен сириялықтардың киіміне ұқсайды. Алайда, олардан айырмашылығы, бұл жерде хаса деп аталатын орамал таққан еркектердің бар. Ол қызыл немесе қара кестелері бар ақ түсті, жиектері бар, ұштары белге дейін салбырап тұрады. Иорданиялық әйелдердің киімдері, өте түрлі-түсті, оларда күрделі кесте өрнектері көрінеді. Иорданиялық әйелдер костюмдерінің қанық және алуан түстері оларды сириялықтар мен мысырлықтардың ұлттық киімдерінен ерекшелендіреді.

Қала әйелдері қазір беттерін қара жамылғымен сирек жапқан.

'''[[Ливан]]да''' таулықтардың дәстүрлі киімі сақталған. Ол қара шалбардан, кең қызыл немесе қара белдікпен таңылған жейдеден және жүннен тоқылған қысқа күртеден тұрады. Бас киім – ақ матамен оралған киіз қалпақ, аяқ киім – етік, артқы жағы жоқ аяқ киімдер.&lt;br /&gt;
Әйелдер костюмі әр түрлі, бірақ түрлі түсті ұзын көйлектер мен кең шалбарлар басым. Ливанда XIX ғасырдың ортасына дейін қолданылған ливандардың бас киімі — тантур,  биіктігі шамамен 30 см бастың жоғарғы жағына мата тіреуішімен бекітілген. Қазіргі уақытта дәстүрлі киім (тіпті ауылдық жерлерде) әдетте еуропалық костюм элементтері кездеседі. Ливандық христиан әйелдерінің арасында еуропалық үлгідегі киімдер мұсылман әйелдерге қарағанда жиі кездеседі.
Ливан арабтары жалаң бас немесе куфий киеді, ал егде адамдар феск (тарбуш) киеді. Кей жерлерде ерлер костюмінің қалдықтары — қара көк немесе қара шалбар (ширваль), жағасы ашық немесе мүлде жағасы жоқ, кең қара белдікпен байланған жейделер, оның үстіне жеңсіз жилет немесе күртеше киіледі.
[[Сурет:PLATE8DX foruth sixth.jpg|thumb|солға|200px|Арабтардың дәстүрлі киімдері (ерлер)]]
[[Сурет:PLATE8CX.jpg|thumb|оңға|215px|Арабтардың дәстүрлі киімдері (әйелдер)]]

'''[[Ирак]]''' арабтарының дәстүрлі киімдері елдің әртүрлі аймақтарында ерекшеленеді, бірақ негізінен солтүстік араб бедуиндерінің киіміне жақын. Ерлер әдетте ақ шалбар және белдікпен (натак) байланған ұзын, кең жейде (дишдаша) киеді. Салқын ауа райында плащ (аба) киеді. Бас киім – басына бұралған жүн арқан (ағал) арқылы ұсталатын орамал (яшма). Ең көп таралған аяқ киім - ағаш немесе былғары сандалдар және жұмсақ аяқ киім. Ирактың оңтүстігіндегі күріш өсірушілер мен балықшылардың киімдері көбінесе белдікпен шектеледі. Бас киім – орамал (яшмаг), ең көп таралған аяқ киім - ағаш немесе былғары сандалдар және жұмсақ аяқ киім.&lt;br /&gt;
Ирактағы әйелдер киімі шалбардан, ұзын көйлектен (атаг) – жас әйелдер үшін ашық түсті, ал егде жастағы әйелдер үшін қара түсті – жібектен немесе жүннен жасалған плащтан (аба) тұрады.
Басы күңгірт орамалмен жабылған, маңдайына мата жолағы (чардаг) байланған. Тағы бір орамал (фута) иектен кеудеге түседі. Зергерлік бұйымдар өте алуан түрлі - білезіктер, брошьтар, алқалар, кулондар, сырғалар, мұрын сақиналары алуан түрлі материалдардан жасалған.

'''[[Оман]]''' арабтарының киімінде әртүрлілік байқалады. Мұнда ең көп таралған киім Йемендіктерге жақын. Бұл шығыс Арабияда изар деп аталатын тізеге дейінгі шашақ белдемше және сәлде (көбінесе қызыл), ерлерде - жеңі манжетсіз ұзын көйлек, тарылмалы шалбар, әйелдерде бетін жауып тұратын көзге арналған саңылаулары бар селдір жамылғы немесе маска – батула. Халықтың ауқатты топтарында ерлер көбінесе былғары белбеумен байланған ақ жейде және жолақты шекпендер киеді. Қоғамның феодалдық элитасына қара немесе қызыл плащ (аба) киген солтүстік арабтық бедуин костюмі тән. 

'''[[Бахрейн]]''' киімі омандықтардың киіміне жақын (изар, тоб, гутра орамал, аба плащ, акал, әйелдерге міндетті түрде қара батул маскасы). Ауыл тұрғындарының ер киімдері қалалық киімдерден ерекшеленбейді, бірақ ақсақалдар мен молдалар парсы пішімімен тігілген шекпен (қаба) киеді. Әйелдер киімінде парсы элементтері көбірек: түзу ақ шалбар, немесе екі түрлі түсті матадан тігілген, төменгі жағы тарлау, ақ мақта матадан тігілген сырт киім, үлкен төртбұрышты немесе жарты шеңбер, жолақ немесе қара жамылғы (чадур). Зергерлік бұйымдар жас пен табысқа байланысты.

'''[[Йемен]]нің''' таулы тұрғындарының костюмі ыстық жағалау аймағы тұрғындарының киімінен ерекшеленеді. Қыста тауда суық, мұнда жүні сыртқа қараған қой терісінен жасалған жеңсіз күртеше киіп, былғары белбеуге қанжар тағады. Мұндағы жейделер мен бас киімдер көк түске боялған.
Таулық Йемендер кең, ақ немесе түсті жадағаймлар киеді . Йемен қалаларында ер адамдар шаштарын қырып, сақалын қысқартады. Шаруалар иығына дейін ұзын шаш өсіріп, көздерін сүрмемен сызады (көзді аурудан қорғау үшін).

'''[[Сауд Арабиясы]]ндағы''' араб киімінің негізгі элементтері (көйлек, жадағай, бас орамал) әлі күнге дейін түйе, ешкі немесе қой жүнінен тігіледі. Жадағайдың алдыңғы жағы  ашық, қолдар үшін саңылаулары бар. Сауд Арабиясының әр аймағында аба жамылғысының белгілі бір түсі бар. Жазғы жадағайлар жұқа, ақшылырақ, көбінесе ақ. Орамалдың түсі елдің аймағына және руына қарай ерекшеленеді. Ішкі Арабия арабтарының ерлер киімінің ерекше элементі - хаку (жасөспірім кезінен жалаңаш денеге тағылатын белбеу).

Сауд Арабиясының қалаларында меккелік деп аталатын және заманауи еуропалық киім жиі кездеседі. Ерлердің меккелік костюмі ұзын ақ көйлек, жеңсіз жилет, шекпен және аласа дөңгелек қалпақтан немесе сәлдеден тұрады. Үстіне түрлі-түсті жеңсіз жилет және көйлек сияқты ұзын кафтан киіледі. Көйлек немесе кафтан белбеумен немесе түрлі-түсті матадан жасалған.

'''[[Марокко]]да''' әйелдер тымағы бар ұзын кафтан, артқы жағы жоқ аяқ киім киді, алақандары мен аяқтары хнамен қызыл түске бояған. Олар қара, қоңыр, көк, жасыл немесе қызыл түсті, жеңдері мен жағасына жылтыр тігілген ұзын және жабық көйлекті жиі киген. Мағриб ауылдарында әйелдер бетін жаппайды. Мұндағы қала тұрғындары негізінен еуропалық үлгідегі киімдерді киеді.

'''[[Мысыр]]''' қалаларының тұрғындары әртүрлі киінеді. Мұнда тар юбка және сәнді блузка киген ханымды және оның қасында пердемен көзіне дейін оралған әйелді де көруге болады.
Қаланың ер тұрғындары, бізге таныс еуропалық костюмдерді киеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://costumer.narod.ru/text/arabian-costume.htm|title=Ұлттық араб киімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-26|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Дәстүрлі тағамдары ===
Түрлі араб елдері халықтарының тағамдары кейбір айырмашылықтарға қарамастан көптеген ортақ белгілерге ие. Араб ұлттық тағамдарының тән ортақ белгісі қой, бұзау, ешкі, құс, бұршақ, күріш, көкөністер мен жемістерді жаңа, кептірілген немесе кептірілген түрде пайдалану болып табылады. Балықтан, жұмыртқадан, ашытылған сүт өнімдерінен (әсіресе ірімшік) жасалған тағамдар ерекше орын алады. Араб тағамдарына — пияз, сарымсақ, қызыл және қара бұрыш, даршын, хош иісті шөптер, зәйтүн т.б. дәмдеуіштер қосылады.
[[Сурет:DriedfruitS.jpg|нобай|солға|200px|Құрғақ өнімдер]]
[[Сурет:Sausage Samossa Cold Appetizer Arabic Appetizer.jpg|нобай|оңға|200px|Араб жеңіл тағамдары]] 
[[Сурет:Different Types of Arabic Coffee.jpg|нобай|солға|200px|Араб кофесінің түрлері]]
[[Сурет:Varieties of Arabic salad.jpg|нобай|оңға|200px|Араб салаттары]]
        
Зәйтүн майы негізінен тамақ дайындау үшін қолданылады, дегенмен көптеген ет тағамдарын майды мүлдем қолданбай дайындау әдеттегі деп санауға болады. Ет 300ºс дейін ыстық табада қуырылады.  Мұндай қуыру кезінде пайда болған қабықша ет шырынын сақтайды, ал дайындалған тағам шырынды болады.

Араб елдерінің көптеген халықтары күніне екі рет тамақтанады. Күніне екі мезгіл тамақтанып, олар таңертең өте пайдалы таңғы ас ішеді, ал кешкі асты өте кеш ішеді. Көкөністер мен картопты қайнатылған түрде жемейді. Олар тек ақ нан жейді. Балықты қуырылған, пісірілген немесе маринадталған күйде пайдаланады.

Ең танымал бірінші тағамдар — бұршақ пен күріш, жасыл бұршақ, каперс және бұршақ қосылған ет сорпалары. Сорпаны дайындамас бұрын, ет майсыз үлкен бөлікке қуырылады, содан кейін суық сумен шайылып және дайын болғанша пісіріледі. Дайындалған және сүзілген сорпаға көкөністер қосылады. Екінші тағам бұқтырылған немесе қуырылған ет не құс еті, немесе палау. Ет тағамдарына жиі мейіз, інжір, бадам, дәмдеуіштер қосылады. Күріш, мейіз, бадам және дәмдеуіштермен толтырылған жас қой етінен жасалған тағам, сондай-ақ қызыл бұрыш, қыша және хош иісті шөптерден жасалған ащы хельба соусы йемендіктер арасында ерекше танымал.

Ирак халқының сүйікті ұлттық тағамдары — қой еті мен күріш палауы, оған әдетте мейіз, інжір, бадам, сондай-ақ ащы дәмдеуіштер қосылған ет тағамы — яхни қосылады. Сирия мен Ливанда дәстүрлі ет тағамдары — қуырылған немесе қайнатылған ет, балық, түрлі дәмдеуіштер, көкөніс қосылған яхни. Көптеген араб халықтары арасында кең таралған тағам — жүгері ботқасы — қышқыл сүтті құйып немесе еттің кішкене бөліктерімен бірге беруге болатын бургул. Тәтті тағамдар — әйгілі халва және тәтті жемістер. Сусындарға қышқыл сүт, шай және қантсыз, бірақ дәмдеуіштер қосылған кофе кіреді.

Мағриб араб тағамдары балық пен басқа да теңіз өнімдерін көбірек пайдаланады. Шегіртке сияқты экзотикалық болып көрінетін тағамдарды қолданады. Жақсы кептірілген шегіртке дәмі ең нәзік ысталған майшабақ сияқты. Мароккода оны «шөл асшаяндары» деп атайды.

Сирия мен Ливанда дәстүрлі ет тағамдары - қуырылған немесе қайнатылған ет, балық, түрлі дәмдеуіштер, қуырылған қой еті, ет қосылған көкөністер, яхни - көкөністермен бұқтырылған ет.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rusalochka.wordpress.com/2011/02/25/arab_cuisine/|title=Араб асханасының ерекшеліктері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-26|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фольклоры ===
Араб ән фольклорында Шығыстың ең қуатты өркениеттерінің ұлы даналығы бар. Ол араб елдерінде әлі де құрметтелетін ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлер мен негіздерді көрсетеді. Бұл әндер мен шығармалардағы мұсылмандық дүниетаным мыңжылдық жолдан өтті және бүгінде араб мәдениетінде әлі де сұранысқа ие. Араб фольклоры шамамен 4000 жыл бұрын пайда болған, бұл жазба түрінде табылған алғашқы нұсқа. Осы кезден бастап музыка мен фольклор тек араб мемлекеттерінің ғана емес, көршілес елдердің де ықпалымен дами бастады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://behringer-market.ru/blog/udivitelnyy-arabskiy-folklor/?ysclid=lxw6te8yxb668879559|title=Таңғажайып араб фольклоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:SHAMADAN.jpg|нобай|оңға|200px|Араб биі]]
Араб шығысының халық биінің дамуына екі стиль әсер етті: Гавази (Ghawazee) және Балади (Baladi). Гавази билеушілер көшпенділер болған. Батыс әлемінде оларды сығандар деп атайды. Саяхат кезінде олар жергілікті дәстүрлерді, соның ішінде би стильдерін сіңірді. Нәтижесінде олар Мысырда өмір сүрген кезде олардың билері Түркияға, Солтүстік Африкаға, Парсыға және Шығыстың басқа елдеріне әсер етті. Араб халық би өнерінің елуден астам бағыты бар. Аймақтағы елдердің әрқайсысында және олардың саны 20-дан астам халық биінің бірнеше танымал атаулары мен түрлері бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://urok.1sept.ru/articles/685447|title=Араб халық биі хореографиялық топтың репертуарын кеңейту мүмкіндігі ретінде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

Ауызша поэзияны өлеңдерді жаттап алған — әңгімешілер (рапсодистер) таратты. VI-VII ғасырлардағы солтүстік араб ақындарының ішінде ''муаллақ'' деп аталатын («түйінді өлеңдер», яғни поэмалар) авторлар болды. Ең танымалы араб тілінің ережелерін жасаушы болып саналатын Имру-л-Қайс болып танылды, Антара — бұрынғы құл; Нәбиға — жәрмеңкедегі жыр мүшәйраларының төрешісі т.б. Өлеңдерінде ерлікті, адалдықты, достық пен махаббатты жырлаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/1508|title=Араб түбегі және одан тыс жерлердегі арабтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

Арабтардың фольклоры, классикалық поэзиясы мен музыкасы жақсы дамыған. Басты саз аспаптары: [[бубен]], [[барабан]], [[лютня]], бір ішекті ыспалы [[ребаб]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://arabskie-skazki.larec-skazok.ru/|title=Араб ертегілері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қазақстандағы арабтар ==
Арабтар Қазақстанға өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. 
Қазақстандағы араб диаспорасы санының динамикасы:
* 1970 ж. — 178;
* 1979 ж. — 164; 
* 1989 ж. — 54;
* 1999 ж. — 533;
* 2013 ж. — 717 адам.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева. /Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ  энциклопедиясы» |жыл=2016 |томы= |беттері=101 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Сілтеме ==
* {{commonscat-inline|Arab people}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Азия халықтары}} 
{{Арабтар}}

[[Санат:Арабтар]]
[[Санат:Алжир халықтары]]
[[Санат:Израиль халықтары]]
[[Санат:Иордания халықтары]]
[[Санат:Ирак халықтары]]
[[Санат:Йемен халықтары]]
[[Санат:Бахрейн халықтары]]
[[Санат:Катар халықтары]]
[[Санат:Кувейт халықтары]]
[[Санат:Ливан халықтары]]
[[Санат:Ливия халықтары]]
[[Санат:Мавритания халықтары]]
[[Санат:Марокко халықтары]]
[[Санат:Оман халықтары]]
[[Санат:Палестина халықтары]]
[[Санат:Сауд Арабиясы халықтары]]
[[Санат:Сирия халықтары]]
[[Санат:Судан халықтары]]
[[Санат:Тунис халықтары]]</text>
      <sha1>5af0inenxfucdfhvsdltbbuq3nky74l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685967</id>
      <parentid>3685958</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Ажеке|Ажеке]] ([[User talk:Ажеке|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3356417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71043" sha1="khcas956emmnf9e7t8tz8roke49m4s5" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Арабтар
|төл атауы  = العرب&lt;br /&gt;''al-ʿarab''
|сурет      = [[Сурет:Arab infobox.jpg|300px]]
|сурет тақырыбы      = &lt;small&gt;[[Филипп Араб]] • [[Иоанн Дамаскин]] • [[Әбу Жүсіп Әл-Кинди]] • [[Аль-Ханса]] • [[Фейсал I]] • [[Абдель Насер Гамаль]] • [[Асмахан]] • [[Мая Зиаде]]&lt;/small&gt;
|саны       = 275 млн.
|аймақ      = 
|аймақ1     = {{Байрақ|Мысыр}}
|саны1      = 63,3 млн. 
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = {{Байрақ|Алжир}}
|саны2      = 23 млн. 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
|саны3      = 18,9 млн.
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = {{Байрақ|Йемен}}
|саны4      = 16,7 млн.
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = {{Байрақ|Ирак}}
|саны5      = 15 млн. 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = {{Байрақ|Сирия}}
|саны6      = 14 млн. 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = {{Байрақ|Иран}}
|саны7      = 2 000 000
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = {{Байрақ|Марокко}}
|түсініктемелер8     = 14,7 млн. 
|аймақ9     = {{Байрақ|Тунис}}
|саны9      =  9,4 млн. 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = {{Байрақ|Иордания}}
|саны10     = 6,5 млн
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = {{Байрақ|Ливия}}
|саны11     = 4,8 млн.
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = {{Байрақ|АҚШ}}
|саны12     = 3,7 млн.
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = {{Байрақ|Ливан}}
|саны13     = 2,8 млн.
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[араб тілі|Арабша]]
|діні       = [[ислам]], [[христиандық]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Арабтар ''' (әл-араб) — Солтүстік Африка мен Батыс Азиядағы араб елдері халықтарының үлкен тобы. Арабтардың жалпы саны 275 млн адам (2004).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/1429|title=Гумилёв Л.Н. Арабтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Эндоэтнонимі ==
Испан тілінде – «Arabe»; ағылшын тілінде – «Arabs»; ассириялық тілінде – «ܥܡܐ ܥܪܒܝܐ»; күрд тілінде – «عەرەب»; парсы тілінде – «مردم عرب»; иврит тілінде — «ערבים»; армян тілінде — «Արաբներ»; грузин тілінде — «არაბები»; түрікмен тілінде – «Araplar»; қырым татар тілінде – «Araplar»; латыш тілінде – «Arābi»; поляк тілінде — «Arabi»; украин тілінде — «Араби»; орыс тілінде – «Арабы»; авар тілінде - «Гlарабиял»; лакша — «Аьрав»; ингуш тілінде — «lарбей».&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nacio.at.ua/publ/nacionalnosti/araby/2-1-0-14|title=Арабы — العرب|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Этнонимі ==
Арабтар – [[Араб түбегі]]нің бастапқы тұрғындары. Тарихи кезеңдерде кез келген ірі шетелдік шапқыншылықтар туралы тарихи деректердің болмауы аймақтың байырғы тұрғындарының салыстырмалы түрде біртектес шыққанын көрсетеді. 
«Араб» этнонимінің өзі өзіндік атау болмаса керек, бұл терминді Месопотамия мен Батыс Азия тұрғындары қолданған болуы мүмкін, сондықтан Арабиядан келгендерді арабтар деп атайды. 
Кейіннен араб тайпалары Мұхаммед пен оның мұрагерлерінің қол астында біріге бастағанда, дәл осы термин оның уағызымен біріккен тайпалардың құрамына кіргендерге берілді. 

Жалпы, арабтар семит халықтарының тобына кіреді, олардың атауы Нұхтың ұлдарының бірі Киелі кітаптағы Сим кейіпкерінің есімімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://podg-kursy.ru/hramy/drevnie-araby.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Арабтар қай жерде тұрады: ел, аумақ, мәдениет және қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Этногенезі ==
Қазіргі араб халықтары Батыс Азия мен Солтүстік Африканың ежелгі халықтары – арамейлер, финикиялықтар, мысырлықтар, ливиялықтар (берберлер) және т.б. арабтандыру нәтижесінде араб жаулап алуларынан кейін пайда болды.
Ежелгі арабтардың этногенезі мәселесін шешу Араб түбегін археологиялық және антропологиялық зерттеудің енді ғана басталып жатқандығынан, сөздік ескерткіштерде сақталған мәліметтердің өте аз болуымен қиындықтар тудыруда.
Ежелгі араб халқы кейіннен пайда болған семит тайпалары Араб түбегінің байырғы автохтонды халқы болды деп жорамалданады, бірақ біздің эрамызға дейінгі 3 мыңжылдықтан бастап Арабияның семиттері де Месопотамия мен Сирияға қоныстана бастады.&lt;br /&gt;
Көптеген ғасырлар бойы араб халықтарын біртұтас тілі, мәдениеті, психологиясы, олар мекендеген аумақтың ортақтығы, яғни үздіксіз аумақтық массив біріктірді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://alfarabinur.kz/iz-istorii-vostoka/iz-istorii.html|title=Арабтардың шығу тарихынан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Нәсілі ==
Жалпы, араб халықтары Үнді-Жерорта теңізі нәсілінің белгілі бір кіші тобына жатады – үлкен европеоид құрамындағы шағын нәсіл. Әдетте, арабтар Жерорта теңізінің ішкі нәсіліне жатады – бұл Левант, ішінара Мысыр және Солтүстік Африка, сондай – ақ Шығыс нәсіліне - Арабия және оған іргелес аймақтар. Бірақ олардың арасында негроидтық нәсілдің және белгілі бір өтпелі топтардың өкілдері бар. Сонымен қатар, ливандықтар мен палестиналықтар сияқты Жерорта теңізі тұрғындары бір-бірінен өзгеше болады. Ал солтүстік мысырлықтар оңтүстіктен ерекшеленеді, өйткені бұл үлкен халық.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dzen.ru/a/ZJl1G3fWaXvQ27ZB?ysclid=lxu453obze556284970|title=Арабтар қандай нәсіл?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Arabs.jpg|нобай|оңға|200px|Арабтар, 1910 ж.]]

== Сырт келбеті ==
Арабтардың бойы орташадан сәл жоғары және жақсы келбеті бар. Арабтардың терісі күйген және күңгірт, бұл құрғақ және ыстық климаттағы адамдарға тән. Олардың бет-әлпеті сопақша, қола реңктері бар, ал маңдайы биік және үлкен. Қастар мен көздер қара түсті.
*құлақтары әдемі пішінді;
*тістер біркелкі және ақ түсті;
*әйелдерде қолы мен аяқтардың дұрыс пропорциялары бар;
*көздің керемет жылтырлығы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://obrazovaka.ru/question/kak-vyglyadyat-araby-184701|title=Арабтар қандай көрінеді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

Алайда, бұл әйелдердің сыртқы келбеті жоғарыда сипатталған үлгіден алшақ болуы мүмкін, өйткені олардың тамырларында африкалық, еуропалық және азиялық қан ағып жатыр. 
Араб әйелінің үлкен бадам тәрізді көздері ашық көк немесе қара болуы мүмкін. Олар негізінен қоңыр немесе жасылдау. Олардың шаштары қою қоңыр, шоколад түстес, қара, бұйра ғана емес, сонымен қатар түзу және толқынды. Араб әйелдерінде қысқа шаш қию сирек кездеседі. Шығыс сұлуларының тері түсі сүтті ақтан шоколадқа дейін өзгереді, беті әдетте сопақ болады, бірақ Мысыр пен Суданда өзгеше болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fb.ru/article/263315/arabskaya-jenschina-uklad-jizni-odejda-vneshnost|title=Араб әйелі: өмір салты, киімі, сыртқы түрі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тілі ==
[[Араб тілі]] - тілдердің семит-хамит шоғырындағы семит бұтағынан таралатын тіл. Араб тілі семит бұтағының оңтүстік тармағына тиеді.
Араб тілінде сөйлейтіндердің саны 310 миллион (ана тілі), ал тағы 270 миллион адам араб тілін екінші тіл ретінде қолданады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA|title=Араб тілі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Жазуы ==
Араб әліпбиі грек графикасына копт немесе кириллицаға ұқсамайтын арамей жазуынан (набатей) шыққан. Дәстүр бойынша алфавиттің Батыс (Солтүстік Африка) мен Таяу Шығыс нұсқасы арасында бірнеше айырмашылықтар болды. Араб жазуы 786 жылы Халил ибн Ахмад әл Фарахиди түпкілікті бекітілгеннен кейін Құранды да, басқа да кітаптарды жазу үшін де, ескерткіштерге әшекей ретінде жазу үшін де көптеген стильдер әзірленді. Олар араб тілінде оңнан солға қарай жазады және оқиды. 28 дауыссыз әріптен және тек үш дауысты дыбыстан тұрады, олар хатта арнайы белгілермен көрсетіледі және әріптің үстінде немесе астында орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ru.quranacademy.org/blog/40-arabsky-yazyk-vostoka|title=Әдемі Шығыс|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

Араб жазуы (дөңгелек әріп): ّ	ْ	ِ	ُ	َ	ء	ي	و	ة	ه	ن	م	ل	ك	ق	ف	غ	ع	ظ	ط	ض	ص	ش	س	ز	ر	ذ	د	خ	ح	ج	ث	ت	ب	آ	ا
[[Сурет:1840 jer salat.jpg|нобай|оңға|200px|Омар мешітіндегі дұға, Иерусалим, 1840 ж.]]     
== Діні ==
Арабтардың басым бөлігі [[ислам]] дінін ұстанады: негізінен [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], сондай-ақ [[Шииттер|шииттік мұсылман]] (хузистандық арабтар, ирактықтардың көпшілігі, сириялықтар мен ливандықтар, соның ішінде друздар мен нусайрилер, Араб түбегі мен Парсы шығанағы елдерінің арабтары). Исламның ерекше бағыты-ибадиттер (Омандық арабтар).

Христиан арабтардың ішінде Египет копттері, Ливанның марониттері, православие арабтары және басқа шығыс христиан шіркеулерінің өкілдері, соның ішінде Израильдегі униаттар, сондай-ақ Палестинада, Иорданияда, Сирияда, Ливанда, Иракта және басқа араб елдерінде тұрады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/1825701|title=Арабтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Таралу аймағы және халық саны ==
Арабтар Таяу Шығыс пен Солтүстік Африка мемлекеттерін мекендейді, бірақ соңғы кездері олар да соғыстар мен саяси қақтығыстарға байланысты Еуропаға белсенді түрде қоныс аударуда.
Олар [[Ирак]]та (15 млн. адам, 2000 ж.), [[Сауд Арабиясы]]нда (18,9 млн. адам), [[Біріккен Араб Әмірліктері]]нде (1,1 млн. адам), [[Кувейт]]те (1,5 млн. адам), [[Катар]] (302 мың адам), [[Йемен]] (16,7 млн. адам), [[Оман]] (1,2 млн. адам), [[Бахрейн]] (401 мың адам), [[Сирия]] (14 млн. адам), [[Ливан]] (2,8 млн.адам), [[Палестина]] (1,9 млн. адам), [[Израиль]] (израильдік арабтар, 855 мың адам), [[Иордания]] (6,5 млн. адам), [[Мысыр]] (63,3 млн.адам), [[Ливия]] (4,8 млн.адам), [[Тунис]] (9,4 млн. адам), [[Алжир]] (23 млн. адам), [[Марокко]] (14,7 млн. адам), [[Батыс Сахара]] (маврлар 226 мың адам), [[Мавритания]] (1,7 млн ​​адам), [[Иран]]да (хузистандық арабтар 1,7 млн ​​адам), [[Пәкістан]]да (156 мың адам), [[Үндістан]]да (101 мың адам), [[Индонезия]]да (212 мың адам), АҚШ-та (3,7 млн. адам), [[Мексика]]да (989 мың адам), [[Бразилия]] (221 мың адам), [[Венесуэла]] (111 мың адам), [[Аргентина]] (1,2 млн. адам), [[Франция]] (1,9 млн. адам), [[Германия]] (221 мың адам), [[Бельгия]] (178 мың адам), [[Ресей]] (11 мың адам 2002, халық санағы) т.б.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/1825701|title=Арабтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Месопотамиядан алынған тарихи дәлелдер арабтарды біздің заманымызға дейінгі I мыңжылдықта басқа семиттік көршілерінен ажырата бастайды  Ол кезде оңтүстік Арабияның арабтары Араб түбегінің оңтүстік шетіндегі Саба сияқты гүлденген қалалар мен патшалықтар құрған болатын. 
Христиандық дәуірінде Батыс Арабияны араб тілінде сөйлейтін және оның шығу тегін библиялық патриархтардан (әдетте Исмаилдан) бастау алатын қала тұрғындары мен көшпенділер мекендеген, ал Мекке қаласында олар алдымен ғибадатханада ғибадат етті.
[[Сурет:Tadeusz Ajdukiewicz, Arab na siwym koniu.jpg|нобай|оңға|200px|Боз атқа мінген араб]]     
V-VI ғасырларға қарай солтүстік және Оңтүстік Араб өркениеттері құлдырады. Дегенмен, жетінші ғасырдың басында Меккеден келген Мұхаммед деген саудагер исламның құрылуына уағыздар жүргізді. Мұхаммед пен оның ізбасарлары халифалардың тұсында ислам бүкіл Таяу Шығысты қамтыды

Ал Мұхаммед қайтыс болғаннан кейін жүз жылдан кейін исламның таралу аумағы Испаниядан Солтүстік Африка мен оңтүстік-батыс Азия арқылы Үндістан шекарасына дейін созылды.
Исламның таралуы арабтарды пайдалы байланыстар желісімен қамтамасыз етті және тәуелді халықтармен - христиандар, еврейлер, парсылар және т.б. - олар ең үлкен өркениеттердің бірін құрады.

VIII ғасырдан XII ғасырға дейінгі кезең араб әдебиетінің поэзия мен проза түріндегі көптеген шығармаларын, өнердің тамаша дәстүрін, мұқият әзірленген құқықтық кодекстер мен философиялық трактаттарды, географиялық және тарихи зерттеулердің бай палитрасын, астрономия, медицина және математика саласындағы ғылымның дамуын бастады.

Өзінің алғашқы ғасырларында Араб империясы халифалардың қол астында саяси тұрғыдан біріктірілді, бірақ X ғасырдың ортасына қарай оның бөлшектенуі басталды және көп ұзамай крестшілер, моңғолдар мен түріктердің құрбаны болды.

XVI ғасырда османлы түріктері бүкіл араб әлемін жаулап алып, оны Осман империясының провинцияларына бөлді. XIX ғасырда Англия мен Франция іс жүзінде Солтүстік Африканың көп бөлігін бақылауға алды, ал Мысыр мен Сирияда арабтардың тәуелсіздігіне деген талаптар өсті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ағылшындар Арабияда Осман империясына қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Арабтар ағылшындарға соғыстан кейін тәуелсіздік алу үмітімен Сирия мен Палестинаны жаулап алуға көмектесті, бірақ оның орнына ағылшындар мен француздардың толық бақылауына өтті.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін палестиналықтардан басқа барлық араб халықтары ақырында толық тәуелсіздікке қол жеткізді, дегенмен алжирліктер 1954-1962 жылдардағы сегіз жылдық соғыстан кейін ғана қол жеткізді. 1991 жылдан бастап Израиль мен Палестинаны азат ету ұйымы (ПТО) арасындағы әртүрлі келісімдер күшіне ене бастады, бұл келісімдер Палестинаның болашақ өзін-өзі басқаруына арналған шараларды белгілейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/26387.html|title=Арабтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсібі ==
'''Егіншілік.''' Отырықшы тайпалар Оңтүстік Арабияда ежелгі дәуірде (б.з.д. IX—VIII ғасырлар) ерте таптық қатынастар қалыптасып, алғашқы мемлекеттік құрылымдар пайда болған ауылшаруашылық мәдениетінің алғашқы ошақтарының бірін құрды. Арабияның отырықшы тұрғындарының басты кәсібі суармалы [[егіншілік]] болды. Жауын-шашын үнемі жауатын жерлерде халық егіншілікпен айналысты. Ежелгі уақытта Оңтүстік Арабияда үлкен суару құрылыстары салынды, олардың қалдықтары бүгінгі күнге дейін сақталған. Каналдардың, бөгеттердің, бөгеттердің және басқа аудандардың құрылысы айтарлықтай дамуға қол жеткізді.[[Сурет:Irrigating by hand, Afghanistan, 1976.jpg|нобай|оңға|200px|20 ғасырдағы қолмен суару]]    [[Сурет:Foggara 01.jpg|нобай|оңға|200px|Арабтардың исламның алтын ғасырында ауыл шаруашылығы]]     [[Сурет:Antonino Leto - Arab sheep herders.jpg|нобай|оңға|200px|Араб қой бағушылары]]
Суару жүйелері суды жинап, үлкен аумақтарға тарататын. Кейбір жерлерде жауын-шашын кезінде судың қысымын төмендетіп, оның ағынын өзгерту үшін қабырғалар қаланған. Бұл жүйелерді жөндеу және қызмет көрсету көптеген адамдардың еңбегін және көп уақытты қажет етті.
     
Егіншіліктің негізгі түрлері егістік, бақша, бау-бақша болды. Таулы аймақтарда террассалық егіншілік дамыған. Олар дәнді дақылдар, [[күріш]], [[тары]], қант қамысы, зығыр, [[мақта]] өсірді. Жаңа дәуірдің алғашқы ғасырларында оңтүстік араб бидайы түбектің басқа жерлеріне экспортталды. Біздің заманымыздың III ғасырында Арабияда мақта пайда болды, Йеменде мақта шаруашылығы ерекше дамуға қол жеткізді. Бақша дақылдарының ішінде бұршақ дақылдары, бұршақ, [[қияр]], [[қарбыз]], [[қауын]], [[асқабақ]], репа, пияз, салат, бұрыш, сәбіз, түрлі тамыр дақылдары үлкен орын алды.

Орта ғасырларда Арабияда [[жүзім]], бадам, [[анар]], зәйтүн, [[алма]], жаңғақ, банан, цитрус жемістері, өрік, шабдалы өсірілді. Құрма екпелері егін шаруашылығында ерекше орынға ие болды, ол мұқият күтімді қажет етеді және егін еккеннен кейін бірнеше жылдан кейін өнім алынды. Түбектің кейбір аудандарында құрма халықтың негізгі тағамы болған. Техникалық дақылдардың, әртүрлі дәмдеуіштердің, табиғи бояғыштардың таралуы тек ауыл шаруашылығының ғана емес, сонымен қатар қолөнердің де айтарлықтай дамығанын көрсетті.

'''Мал шаруашылығы.''' Мал шаруашылығымен ең алдымен көшпелі және жартылай көшпелі тайпалар айналысты, олар түйе, жылқы, есек, қашыр, ұсақ және ірі мал өсірді. Азық-түлікте қарапайым, құрғақ шөл жағдайында төзімді, түйелер бүкіл Арабияда көлік пен тасымалдаудың құралы болды. Түйе өсіретін тайпалар оларды өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ғана емес, кең көлемде сату үшін де өсірген. Жүздеген, мыңдаған түйелерден құралған сауда керуендері түбектің ең шалғай түкпірлеріне жетіп, Шығыс пен Батысты байланыстырып, көрші елдерге өздерінің және шетелдердің тауарларын тасымалдады. Түйе де ет, сүт, жүннің көзі болған.

Жылқы мал шаруашылығында, негізінен, мінетін мал ретінде маңызды орын алды. Арабияда өсірілетін жылқылардың ерекше тұқымы түбектен тыс жерлерде жоғары бағаланды. Аңыздар мен дәстүрлерде бедуиннің жылқыға деген сүйіспеншілігі және жылқының бірнеше рет иесін өлімнен құтқарғаны туралы әңгімелер сақталған. Жылқылар үшін аптап ыстықтан пана болатын арнайы сарайлар салынды. Йеменде мал шаруашылығы негізінен отырықшы, бірақ бірте-бірте көшпелі тайпалардың қоныс аударуына байланысты ұсақ малдың маңызы арта бастады.
Мал шаруашылығы көшпелілер мен жартылай көшпелілерден оларды қоршаған шөлдер мен далаларды, климатты, судың қолжетімді және мүмкін көздерін білуді талап етті.

Теңіз жағалауында тұратын кейбір араб тайпалары [[балық аулау]]мен айналысқан. Жабайы аңдар мен аңдар мекендеген оазистерде, батпақты жерлерде және шөлдерде аңшылық дамыған. Арабияда тау-кен өнеркәсібі салыстырмалы түрде жоғары деңгейге жетті. Олар тұзды, алтын мен күмісті, жартылай асыл тастарды (карнелиан, оникс, хризолит) өндірді, інжу-маржандарды ұстады, жабайы балды, хош иісті шайырларды, маржандарды және әртүрлі теңіз қабықтарын және т.б. жинады.

'''Қолөнері.''' Арабияда иіру және тоқымашылық бұл қолөнердің шикізатын отырықшы егіншілер де, көшпелі малшылар да молынан қамтамасыз етті. Түрлі түсті зығыр, жүн, мақта маталарын, киім-кешек, кілем, киіз, шатырға жабын, жүк тасымалдауға, тасымалдауға арналған ер-тоқымдарды, лассо тоқыды. Йемендік жолақты өрнекті маталар бүкіл Арабстанда танымал болды.
Араб түбегі елдерінде былғары, атап айтқанда жоғары сапалы сафьян өндірісі салыстырмалы түрде жоғары деңгейге жетті.&lt;br /&gt; 
Дегенмен, басты орын күнделікті аяқ киім, атқа мінетін жануарларға арналған әбзелдер, былғарыдан жасалған суды, шарапты, сүтті және әртүрлі шырындарды тасымалдауға және сақтауға арналған былғары бурдюктер жасау болды. Хира қаласында жасалған ер-тоқымдар бүкіл түбекке әйгілі болды.

Ұсталар көп мөлшерде металл ыдыстар мен қару-жарақ - қылыш, жебе, найза, темір және болат шынжырлы сауыттар, дулыға, қалқан жасады. Йемен қылыштары жоғары бағаланды. Шебер жасалған шынжырлы сауыттар ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырды.&lt;br /&gt;
Тиісті шикізат бар жерде керамика дами бастады. Құмыралар, шамдар, әр түрлі тостағандар жасалды. Құрылыс технологиясы, тас, мәрмәр және басқа материалдарды өңдеу өнері жетілдірілді.
Құрылыс өнерінің жоғары деңгейде дамығанын ежелгі суару жүйелерінің қалдықтары дәлелдейді: ұзындығы 100 метрден асатын, кесілген тастан жасалған бөгет, сулы горизонттарының тереңдігі 30-дан 60 метрге дейін жететін құдықтар және қабырғалары жақсы өңделген базальт, туф және тас блоктармен қапталған.
Кең байтақ жерді сумен қамтамасыз ететін ежелгі Мариб бөгеті шамамен 13 ғасырға созылды. Бөгетті жөндеу үшін әртүрлі жыныстардағы тастар пайдаланылды, олар бұрғыланып, содан кейін құйылған металмен бекітілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bibliofond.ru/view.aspx?id=449335|title=Ерте орта ғасырлардағы Арабстанның шаруашылығы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тұрмыс салты ==
Араб тайпалары көшпелі, жартылай отырықшы немесе отырықшы болды. Әрбір араб тайпасы бірнеше рулардың одағы болды. Тайпаның басында көсем – сеид тұрды. Көші-қонды, шапқыншылықты басқарды, ішкі мәселелерді шешті. Көшбасшының өзіне тиесілі әскери олжаның төрттен бір бөлігін қоспағанда, ерекше артықшылығы болған жоқ. Көбінесе сеидтер бір отбасынан шықты. Тайпада тағы бір маңызды тұлға - шайыр (араб, «ақын») болды. Ол рудың қаһармандық өмірі туралы өлеңдер шығарды, сол арқылы өз руластарының тарихи жадын, оның ішінде қанды жауласу әдет-ғұрпын қолдайды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sitekid.ru/istoriya/srednie_veka/obraz_zhizni_arabskih_plemyon.html|title=Араб тайпаларының өмір салты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

Араб ауылындағы үй шаруашылықтарының көпшілігі ерлі-зайыптылар мен олардың балаларынан тұрады. Кейбір үй шаруашылықтары ұлдардың әйелдері мен олардың балаларын да қамтуы мүмкін.
Ересектері мен жақын туысқан немере ағалары және олардың отбасылары көбінесе жақын жерде тұрады. Бірнеше отбасы «хамула» құрайды. Ауыл ішіндегі некеге басымдық беріледі. Көптеген араб шаруалары әртүрлі ауылдарды қамтитын ірі тайпалық топтардың мүшелері болып табылады. Араб шаруаларының көпшілігінде сырттан қауіп төнген жағдайда тұрғындары әдетте бір-біріне көмектеседі. Оларды діни мерекелер немесе жерлеу рәсімдері де біріктіреді. Көбінесе ауыл тұрғындары жеке топтарға бөлінеді және жалпы қоғамдастыққа әсер ететін іс-әрекеттердің көпшілігінде ынтымақтастық аз.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vuzlit.com/1072953/arabskie_krestyane|title=Араб шаруалары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары ===
'''Атастыру.''' Кез келген отбасын құру танысу және некеге тұруға ұсыныс жасау сатысынан өтеді. Қалыңдық күйеу жігітті ұнатпайтын болса, ұсыныстан бас тарта алады. Бірақ некеге тұру туралы шешімді ең алдымен күйеу жігіттің отбасы қабылдайды. Араб әйелдері еуропалықтарға сирек үйленеді, өйткені олар кәпірге тұрмысқа шыққаны үшін елден қуылады. Бірақ Біріккен Араб Әмірліктерінің еркектері еуропалық қыздарға үйленеді. Мұндай некедегі әйел азаматтық алмайды, ал ажырасқан жағдайда балалары әрқашан әкесінде қалады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://natpaw2018.tourister.ru/blog/12684?ysclid=lxudry9gfo956639521|title=БАӘ моральдары мен әдет-ғұрыптары.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Interior del Museo de Etnografía de Tetuán 05.jpg|нобай|оңға|200px|Джебала арабының үйлену тойы костюмі]]     
'''Үйлену тойы.''' Атастырғаннан кейін туыстары мен достарына алдағы неке туралы хабарлау керек. Тойға қомақты қаржы жұмсай алатын шейхтің отбасында тойлау жоспарланған болса, оның қызметшілері араб әдет-ғұрыптары бойынша әлеуетті қонақтарға шақыру қағазымен тәттілерді жеке таратады.
Шақырулар күйеу жігіттің қаржылық байлығын көрсетуі керек, сондықтан олар қарапайым қағазға баспай, материал ретінде табиғи жібек жиі пайдаланылады, олар алтын жалатылған және тіпті тастармен безендірілген. Шақыру алған қонақтың шақырудан бас тартуға құқығы жоқ. Неке қию рәсіміне дайындық бір айдан аспайды. Үйлену тойына дейін күйеу жігіт қалыңдыққа үйлену көйлегін тігу үшін зергерлік бұйымдар мен маталар жібереді, бұл оның жеке меншігіне айналады.

Арабтардың неке қию рәсімі үйде немесе мешітте өтеді. Бұл рәсім қалыңдық пен оның ата-анасының келісімімен ғана мүмкін болады. Болашақ әйелге арналған сыйлықтың мөлшері міндетті түрде келісіледі. Ер адамның бастамасымен ажырасса немесе қайтыс болған жағдайда, ол әйелінде қалады. Неке шартын жасасу кезінде ер куәгерлер қатысады, олар өздерінің қатысуын қолтаңбалармен растайды. Арабтар үйлену тойын күн батқаннан кейін тойлайды. Жас жұбайлар үйлену тойын бірге немесе бөлек тойлай алады (күйеу жігіт ерлермен, қалыңдық әйелдермен). Ерлерден бөлек тойлайтын әйелдерге бастарын жаппауға рұқсат етілген. Келесі күні таңертең жас жұбайлар дәрет алу рәсімін өткізіп, дастархан жайып, туыстары мен достарын шақырады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svadebka.ws/article/tradicii-arabskoi-svadby/?ysclid=lxugbj7bn1979644104|title=Арабтардың үйлену тойы: салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жерлеу рәсімдері.'''
Араб елдеріндегі жерлеу рәсімдері мұсылмандық дәстүрге сәйкес орын алады. Адам қайтыс болған соң оның бетін Меккеге қаратып жатқызады. Дәл сол күні жуындыру рәсімі өтеді. Марқұмды жерлеу алдында арнайы зембілге (тобут) жатқызып, алдымен мешітке апарып, күнәлары кешірілу үшін дұға оқылады, содан кейін сол тобутпен зиратқа апарады. Жерлеу рәсімі сол күні өтеді. Бейіттер кең етіп жасалған, төменгі жағында немесе бүйірінде ойықтары бар.

Исламда жерлеу рәсімінен кейін көңіл білдіру керек. Дәл осы сәтте отбасы жалғыздық пен марқұмды аңсайды деп саналады. Аза тұтуды үш күн болады. Әйелі күйеуіне аза тұтуы төрт ай он күнге созылады. Егер адам жолда болған немесе аза тұтқаннан кейін қайтыс болғаны туралы білсе, оларды кейінірек айтуға рұқсат етіледі. Еске алу марқұм қайтыс болғаннан кейін 3, 7 және 40-шы күндері өтеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://weekend.rambler.ru/read/48904226-kak-prohodyat-pohorony-v-arabskih-stranah/|title=Араб елдерінде жерлеу қалай өтеді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Діни дәстүрлер.'''
Араб халқының діндарлығы барлық араб дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары мұсылмандар үшін қасиетті құран кітабына негізделгенін атап өткен жөн. Құран-араб жазуының діни ғана емес, мәдени үлгісі. Күніне бес рет намаз оқылады, ал қасиетті Рамазан айын тойлау кезінде барлық сенушілер ораза ұстауы керек. Күндізгі уақытта тамақ ішуге, ішуге және темекі шегуге тыйым салынады. Күні бойы ойын-сауық, мерекелер мен ойын-сауық шараларына жол берілмейді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dubai-freezone.ae/novosti-oae/arabskie-tradiczii-i-obyichai.html|title=Араб салттары мен әдет-ғұрыптары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары ===
Арабтардың 70%-ға жуығы ауылдарда тұрады. Саман кірпіштен немесе тастан салынған ауыл үйлері жоспарсыз салынған. Үйлердің айналасында егістік, бау-бақша, жүзімдіктер бар.
Отырықшы арабтардың, әсіресе ауылдардағы тұрғын үйлер кірпіштен тұрғызылып, кейіннен олар балшықпен қапталған.
Биік балшық қоршаулармен қоршалған тұрғын үйлер сариф деп аталады және Иракта кең таралған. Оңтүстік батпақтарындағы аралдарда мұнда қамыстан үйлер мен үлкен шаруашылық құрылыстар тұрғызылып, бүкіл ауыл бірігіп салады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://multiurok.ru/index.php/blog/vazhnoi-chast-iu-matierial-noi-kul-tury-iavliaiutsia-zhilishcha.html|title=Тұрғын үйлер материалдық мәдениеттің маңызды бөлігі болып табылады|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-26|lang=}}&lt;/ref&gt;

Шөлде тұратын арабтар әдетте «бедуин шатырлары» деп аталатын дәстүрлі тұрғын үйлерді пайдаланады. Түйе терісінен немесе басқа материалдардан жасалған бұл шатырлар ыстықтан және құмды дауылдан қорғайды. Шатырлардың ішінде әдетте ұйықтайтын орын ретінде қызмет ететін кілемдер мен көрпелер бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pmzh.pro/otvety-na-voprosy/kak-araby-zhivut-v-pustyne|title=Арабтар шөлде қалай өмір сүреді?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-26|lang=}}&lt;/ref&gt;

Орта және төменгі таптағы арабтардың үйлері барлық жерде өте қарапайымдылығымен ерекшеленеді және бай арабтардың сәнді үйлерінен айтарлықтай ерекшеленеді. Олардың жалпы дизайны бүкіл Шығыста бірдей. Сирияның, Алжирдің немесе Марокконың кейбір ауылдарында ақ түсті, террассалары бар, пальмалармен қоршалған шығыс үлгідегі үйлерді кездестіруге болады.
Мұндай үйлердің құрылыс материалдары аймақтағы табиғи ресурстарға және олардың қайсысы құрылысқа жарамды екеніне байланысты (тас, әк ерітіндісі және басқалары) пайдаланылады.
Ніл өзенінің жағасында тұратын арабтардың барлық үйлері тек осы өзеннің лай балшығынан салынған. Олар сабан мен балшық қоспасынан араластырып, күнге кептірілген кірпішті пайдаланады.

Мұндай үйлердің биіктігі 3 метрден аспайды. Кіреберіс қабырғадағы өте тар саңылау бар. Ең кедей үйлердің есіктен басқа саңылаулары жоқ. Араб байларының үйлері бірнеше бөлмелерден, кейде бірнеше ғимараттардан тұрады: тұрғын үй, ат қора, көгершін үйі және т.б. Бүкіл кешен әкпен әктелген саздан жасалған қабырғамен қоршалған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://alinec.ru/arabskaya-civilizaciya/mir-arabov.html|title=Араб әлемі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-26|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Дәстүрлі киімдері ===
'''[[Сирия]]да''' ауыл тұрғындары көбінесе аяқтың ұшына дейін түсетін жолақ жейделерді (кунбаз, кунба) немесе қысқа көйлектер мен тізеден төмен тарылатын кең шалбар киеді. Көшпелілердің дәстүрлі киіміндегі сириялықтарды жиі кездестіруге болады: ұзын кең көйлек, жиі өрілген көйлек, ашық кафтан, диагональ бойынша бүктелген, қара жүннен жасалған баумен (укал) кесілген үлкен ақ орамал. Әдетте бұл бау бастың айналасына екі рет оралады, бірақ бай адамдарда алтын жіппен тоқылған үш бау бар. Мұндай бас киімдерді көшпелілер ғана емес, отырықшы шаруалар да киеді, қала тұрғындары сирек киеді. Киімнің түсіне және өрілген ою-өрнекке қарап оның иесі қай аймақтан екенін анықтауға болады.

Әйелдер киімі негізінен көгілдір мақта матадан тігілген шалбар, жейде, жемпір немесе күртеден және ерлерге қарағанда басқаша байланған орамалдан тұрады. Әйелдерге арналған түрлі-түсті дәстүрлі мерекелік киімдер – түрлі-түсті және кестелі көйлектер, жемпірлер, жеңсіз жилеттер, цилиндрлік қалпақшалар.

Қалаларда халықтың басым бөлігі еуропалық стильде, ерекше талғампаз киінеді. 

'''[[Иордания]]дағы''' отырықшы иорданиялықтар мен көшпелілердің киімі негізінен сириялықтардың киіміне ұқсайды. Алайда, олардан айырмашылығы, бұл жерде хаса деп аталатын орамал таққан еркектердің бар. Ол қызыл немесе қара кестелері бар ақ түсті, жиектері бар, ұштары белге дейін салбырап тұрады. Иорданиялық әйелдердің киімдері, өте түрлі-түсті, оларда күрделі кесте өрнектері көрінеді. Иорданиялық әйелдер костюмдерінің қанық және алуан түстері оларды сириялықтар мен мысырлықтардың ұлттық киімдерінен ерекшелендіреді.

Қала әйелдері қазір беттерін қара жамылғымен сирек жапқан.

'''[[Ливан]]да''' таулықтардың дәстүрлі киімі сақталған. Ол қара шалбардан, кең қызыл немесе қара белдікпен таңылған жейдеден және жүннен тоқылған қысқа күртеден тұрады. Бас киім – ақ матамен оралған киіз қалпақ, аяқ киім – етік, артқы жағы жоқ аяқ киімдер.&lt;br /&gt;
Әйелдер костюмі әр түрлі, бірақ түрлі түсті ұзын көйлектер мен кең шалбарлар басым. Ливанда XIX ғасырдың ортасына дейін қолданылған ливандардың бас киімі — тантур,  биіктігі шамамен 30 см бастың жоғарғы жағына мата тіреуішімен бекітілген. Қазіргі уақытта дәстүрлі киім (тіпті ауылдық жерлерде) әдетте еуропалық костюм элементтері кездеседі. Ливандық христиан әйелдерінің арасында еуропалық үлгідегі киімдер мұсылман әйелдерге қарағанда жиі кездеседі.
Ливан арабтары жалаң бас немесе куфий киеді, ал егде адамдар феск (тарбуш) киеді. Кей жерлерде ерлер костюмінің қалдықтары — қара көк немесе қара шалбар (ширваль), жағасы ашық немесе мүлде жағасы жоқ, кең қара белдікпен байланған жейделер, оның үстіне жеңсіз жилет немесе күртеше киіледі.
[[Сурет:PLATE8DX foruth sixth.jpg|thumb|солға|200px|Арабтардың дәстүрлі киімдері (ерлер)]]
[[Сурет:PLATE8CX.jpg|thumb|оңға|215px|Арабтардың дәстүрлі киімдері (әйелдер)]]

'''[[Ирак]]''' арабтарының дәстүрлі киімдері елдің әртүрлі аймақтарында ерекшеленеді, бірақ негізінен солтүстік араб бедуиндерінің киіміне жақын. Ерлер әдетте ақ шалбар және белдікпен (натак) байланған ұзын, кең жейде (дишдаша) киеді. Салқын ауа райында плащ (аба) киеді. Бас киім – басына бұралған жүн арқан (ағал) арқылы ұсталатын орамал (яшма). Ең көп таралған аяқ киім - ағаш немесе былғары сандалдар және жұмсақ аяқ киім. Ирактың оңтүстігіндегі күріш өсірушілер мен балықшылардың киімдері көбінесе белдікпен шектеледі. Бас киім – орамал (яшмаг), ең көп таралған аяқ киім - ағаш немесе былғары сандалдар және жұмсақ аяқ киім.&lt;br /&gt;
Ирактағы әйелдер киімі шалбардан, ұзын көйлектен (атаг) – жас әйелдер үшін ашық түсті, ал егде жастағы әйелдер үшін қара түсті – жібектен немесе жүннен жасалған плащтан (аба) тұрады.
Басы күңгірт орамалмен жабылған, маңдайына мата жолағы (чардаг) байланған. Тағы бір орамал (фута) иектен кеудеге түседі. Зергерлік бұйымдар өте алуан түрлі - білезіктер, брошьтар, алқалар, кулондар, сырғалар, мұрын сақиналары алуан түрлі материалдардан жасалған.

'''[[Оман]]''' арабтарының киімінде әртүрлілік байқалады. Мұнда ең көп таралған киім Йемендіктерге жақын. Бұл шығыс Арабияда изар деп аталатын тізеге дейінгі шашақ белдемше және сәлде (көбінесе қызыл), ерлерде - жеңі манжетсіз ұзын көйлек, тарылмалы шалбар, әйелдерде бетін жауып тұратын көзге арналған саңылаулары бар селдір жамылғы немесе маска – батула. Халықтың ауқатты топтарында ерлер көбінесе былғары белбеумен байланған ақ жейде және жолақты шекпендер киеді. Қоғамның феодалдық элитасына қара немесе қызыл плащ (аба) киген солтүстік арабтық бедуин костюмі тән. 

'''[[Бахрейн]]''' киімі омандықтардың киіміне жақын (изар, тоб, гутра орамал, аба плащ, акал, әйелдерге міндетті түрде қара батул маскасы). Ауыл тұрғындарының ер киімдері қалалық киімдерден ерекшеленбейді, бірақ ақсақалдар мен молдалар парсы пішімімен тігілген шекпен (қаба) киеді. Әйелдер киімінде парсы элементтері көбірек: түзу ақ шалбар, немесе екі түрлі түсті матадан тігілген, төменгі жағы тарлау, ақ мақта матадан тігілген сырт киім, үлкен төртбұрышты немесе жарты шеңбер, жолақ немесе қара жамылғы (чадур). Зергерлік бұйымдар жас пен табысқа байланысты.

'''[[Йемен]]нің''' таулы тұрғындарының костюмі ыстық жағалау аймағы тұрғындарының киімінен ерекшеленеді. Қыста тауда суық, мұнда жүні сыртқа қараған қой терісінен жасалған жеңсіз күртеше киіп, былғары белбеуге қанжар тағады. Мұндағы жейделер мен бас киімдер көк түске боялған.
Таулық Йемендер кең, ақ немесе түсті жадағаймлар киеді . Йемен қалаларында ер адамдар шаштарын қырып, сақалын қысқартады. Шаруалар иығына дейін ұзын шаш өсіріп, көздерін сүрмемен сызады (көзді аурудан қорғау үшін).

'''[[Сауд Арабиясы]]ндағы''' араб киімінің негізгі элементтері (көйлек, жадағай, бас орамал) әлі күнге дейін түйе, ешкі немесе қой жүнінен тігіледі. Жадағайдың алдыңғы жағы  ашық, қолдар үшін саңылаулары бар. Сауд Арабиясының әр аймағында аба жамылғысының белгілі бір түсі бар. Жазғы жадағайлар жұқа, ақшылырақ, көбінесе ақ. Орамалдың түсі елдің аймағына және руына қарай ерекшеленеді. Ішкі Арабия арабтарының ерлер киімінің ерекше элементі - хаку (жасөспірім кезінен жалаңаш денеге тағылатын белбеу).

Сауд Арабиясының қалаларында меккелік деп аталатын және заманауи еуропалық киім жиі кездеседі. Ерлердің меккелік костюмі ұзын ақ көйлек, жеңсіз жилет, шекпен және аласа дөңгелек қалпақтан немесе сәлдеден тұрады. Үстіне түрлі-түсті жеңсіз жилет және көйлек сияқты ұзын кафтан киіледі. Көйлек немесе кафтан белбеумен немесе түрлі-түсті матадан жасалған.

'''[[Марокко]]да''' әйелдер тымағы бар ұзын кафтан, артқы жағы жоқ аяқ киім киді, алақандары мен аяқтары хнамен қызыл түске бояған. Олар қара, қоңыр, көк, жасыл немесе қызыл түсті, жеңдері мен жағасына жылтыр тігілген ұзын және жабық көйлекті жиі киген. Мағриб ауылдарында әйелдер бетін жаппайды. Мұндағы қала тұрғындары негізінен еуропалық үлгідегі киімдерді киеді.

'''[[Мысыр]]''' қалаларының тұрғындары әртүрлі киінеді. Мұнда тар юбка және сәнді блузка киген ханымды және оның қасында пердемен көзіне дейін оралған әйелді де көруге болады.
Қаланың ер тұрғындары, бізге таныс еуропалық костюмдерді киеді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://costumer.narod.ru/text/arabian-costume.htm|title=Ұлттық араб киімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-26|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Дәстүрлі тағамдары ===
Түрлі араб елдері халықтарының тағамдары кейбір айырмашылықтарға қарамастан көптеген ортақ белгілерге ие. Араб ұлттық тағамдарының тән ортақ белгісі қой, бұзау, ешкі, құс, бұршақ, күріш, көкөністер мен жемістерді жаңа, кептірілген немесе кептірілген түрде пайдалану болып табылады. Балықтан, жұмыртқадан, ашытылған сүт өнімдерінен (әсіресе ірімшік) жасалған тағамдар ерекше орын алады. Араб тағамдарына — пияз, сарымсақ, қызыл және қара бұрыш, даршын, хош иісті шөптер, зәйтүн т.б. дәмдеуіштер қосылады.
[[Сурет:DriedfruitS.jpg|нобай|солға|200px|Құрғақ өнімдер]]
[[Сурет:Sausage Samossa Cold Appetizer Arabic Appetizer.jpg|нобай|оңға|200px|Араб жеңіл тағамдары]] 
[[Сурет:Different Types of Arabic Coffee.jpg|нобай|солға|200px|Араб кофесінің түрлері]]
[[Сурет:Varieties of Arabic salad.jpg|нобай|оңға|200px|Араб салаттары]]
        
Зәйтүн майы негізінен тамақ дайындау үшін қолданылады, дегенмен көптеген ет тағамдарын майды мүлдем қолданбай дайындау әдеттегі деп санауға болады. Ет 300ºс дейін ыстық табада қуырылады.  Мұндай қуыру кезінде пайда болған қабықша ет шырынын сақтайды, ал дайындалған тағам шырынды болады.

Араб елдерінің көптеген халықтары күніне екі рет тамақтанады. Күніне екі мезгіл тамақтанып, олар таңертең өте пайдалы таңғы ас ішеді, ал кешкі асты өте кеш ішеді. Көкөністер мен картопты қайнатылған түрде жемейді. Олар тек ақ нан жейді. Балықты қуырылған, пісірілген немесе маринадталған күйде пайдаланады.

Ең танымал бірінші тағамдар — бұршақ пен күріш, жасыл бұршақ, каперс және бұршақ қосылған ет сорпалары. Сорпаны дайындамас бұрын, ет майсыз үлкен бөлікке қуырылады, содан кейін суық сумен шайылып және дайын болғанша пісіріледі. Дайындалған және сүзілген сорпаға көкөністер қосылады. Екінші тағам бұқтырылған немесе қуырылған ет не құс еті, немесе палау. Ет тағамдарына жиі мейіз, інжір, бадам, дәмдеуіштер қосылады. Күріш, мейіз, бадам және дәмдеуіштермен толтырылған жас қой етінен жасалған тағам, сондай-ақ қызыл бұрыш, қыша және хош иісті шөптерден жасалған ащы хельба соусы йемендіктер арасында ерекше танымал.

Ирак халқының сүйікті ұлттық тағамдары — қой еті мен күріш палауы, оған әдетте мейіз, інжір, бадам, сондай-ақ ащы дәмдеуіштер қосылған ет тағамы — яхни қосылады. Сирия мен Ливанда дәстүрлі ет тағамдары — қуырылған немесе қайнатылған ет, балық, түрлі дәмдеуіштер, көкөніс қосылған яхни. Көптеген араб халықтары арасында кең таралған тағам — жүгері ботқасы — қышқыл сүтті құйып немесе еттің кішкене бөліктерімен бірге беруге болатын бургул. Тәтті тағамдар — әйгілі халва және тәтті жемістер. Сусындарға қышқыл сүт, шай және қантсыз, бірақ дәмдеуіштер қосылған кофе кіреді.

Мағриб араб тағамдары балық пен басқа да теңіз өнімдерін көбірек пайдаланады. Шегіртке сияқты экзотикалық болып көрінетін тағамдарды қолданады. Жақсы кептірілген шегіртке дәмі ең нәзік ысталған майшабақ сияқты. Мароккода оны «шөл асшаяндары» деп атайды.

Сирия мен Ливанда дәстүрлі ет тағамдары - қуырылған немесе қайнатылған ет, балық, түрлі дәмдеуіштер, қуырылған қой еті, ет қосылған көкөністер, яхни - көкөністермен бұқтырылған ет.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rusalochka.wordpress.com/2011/02/25/arab_cuisine/|title=Араб асханасының ерекшеліктері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-26|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Фольклоры ===
Араб ән фольклорында Шығыстың ең қуатты өркениеттерінің ұлы даналығы бар. Ол араб елдерінде әлі де құрметтелетін ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлер мен негіздерді көрсетеді. Бұл әндер мен шығармалардағы мұсылмандық дүниетаным мыңжылдық жолдан өтті және бүгінде араб мәдениетінде әлі де сұранысқа ие. Араб фольклоры шамамен 4000 жыл бұрын пайда болған, бұл жазба түрінде табылған алғашқы нұсқа. Осы кезден бастап музыка мен фольклор тек араб мемлекеттерінің ғана емес, көршілес елдердің де ықпалымен дами бастады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://behringer-market.ru/blog/udivitelnyy-arabskiy-folklor/?ysclid=lxw6te8yxb668879559|title=Таңғажайып араб фольклоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:SHAMADAN.jpg|нобай|оңға|200px|Араб биі]]
Араб шығысының халық биінің дамуына екі стиль әсер етті: Гавази (Ghawazee) және Балади (Baladi). Гавази билеушілер көшпенділер болған. Батыс әлемінде оларды сығандар деп атайды. Саяхат кезінде олар жергілікті дәстүрлерді, соның ішінде би стильдерін сіңірді. Нәтижесінде олар Мысырда өмір сүрген кезде олардың билері Түркияға, Солтүстік Африкаға, Парсыға және Шығыстың басқа елдеріне әсер етті. Араб халық би өнерінің елуден астам бағыты бар. Аймақтағы елдердің әрқайсысында және олардың саны 20-дан астам халық биінің бірнеше танымал атаулары мен түрлері бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://urok.1sept.ru/articles/685447|title=Араб халық биі хореографиялық топтың репертуарын кеңейту мүмкіндігі ретінде|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

Ауызша поэзияны өлеңдерді жаттап алған — әңгімешілер (рапсодистер) таратты. VI-VII ғасырлардағы солтүстік араб ақындарының ішінде ''муаллақ'' деп аталатын («түйінді өлеңдер», яғни поэмалар) авторлар болды. Ең танымалы араб тілінің ережелерін жасаушы болып саналатын Имру-л-Қайс болып танылды, Антара — бұрынғы құл; Нәбиға — жәрмеңкедегі жыр мүшәйраларының төрешісі т.б. Өлеңдерінде ерлікті, адалдықты, достық пен махаббатты жырлаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/1508|title=Араб түбегі және одан тыс жерлердегі арабтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

Арабтардың фольклоры, классикалық поэзиясы мен музыкасы жақсы дамыған. Басты саз аспаптары: [[бубен]], [[барабан]], [[лютня]], бір ішекті ыспалы [[ребаб]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://arabskie-skazki.larec-skazok.ru/|title=Араб ертегілері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-06-27|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Қазақстандағы арабтар ==
Арабтар Қазақстанға өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. 
Қазақстандағы араб диаспорасы санының динамикасы:
* 1970 ж. — 178;
* 1979 ж. — 164; 
* 1989 ж. — 54;
* 1999 ж. — 533;
* 2013 ж. — 717 адам.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева. /Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ  энциклопедиясы» |жыл=2016 |томы= |беттері=101 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Сілтеме ==
* {{commonscat-inline|Arab people}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Азия халықтары}} 
{{Арабтар}}

[[Санат:Арабтар]]
[[Санат:Алжир халықтары]]
[[Санат:Израиль халықтары]]
[[Санат:Иордания халықтары]]
[[Санат:Ирак халықтары]]
[[Санат:Йемен халықтары]]
[[Санат:Бахрейн халықтары]]
[[Санат:Катар халықтары]]
[[Санат:Кувейт халықтары]]
[[Санат:Ливан халықтары]]
[[Санат:Ливия халықтары]]
[[Санат:Мавритания халықтары]]
[[Санат:Марокко халықтары]]
[[Санат:Оман халықтары]]
[[Санат:Палестина халықтары]]
[[Санат:Сауд Арабиясы халықтары]]
[[Санат:Сирия халықтары]]
[[Санат:Судан халықтары]]
[[Санат:Тунис халықтары]]</text>
      <sha1>khcas956emmnf9e7t8tz8roke49m4s5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көшек хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38949</id>
    <revision>
      <id>3686010</id>
      <parentid>3670452</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */  Кенесары туралы нағыз өтірік ол 19 ғасырда өмір сүрген жоқпа. /ДӘЛЕЛСІЗ/</comment>
      <origin>3686010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2739" sha1="iyf50jx9sa5p646gszzg1i7rshtz772" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Күшік хан|Титулы=[[Орта жүз]]дің ханы|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg|Басқара бастады=1718|Басқаруын аяқтады=1748|Ізашары=[[Тәуке хан]]|Ізбасары=[[Барақ хан Тұрсын ұлы|Барақ хан]]|Қайтыс болған күні=1748|Қайтыс болған жері=[[Ташкент]]|Туған жері=[[Қазақ хандығы]]|Династия=[[Төре]]|Діні=[[Ислам]]|Әкесі=Тұрсын хан|Туған кездегі есімі=Күшік}}
'''Көшек хан''', кейде '''Көшек сұлтан''' (?-1748) – Орта жүздің сұлтаны, найман тайпасының құрамындағы садыр руының билеушісі. [[Орта жүз]]ге ең беделді әрі адал Хан атағы болған. [[Барақ батыр|Көкжал Барақ батыр]]ға ағайын туыс және [[Әбілқайыр хан]]ның баласы [[Нұралы хан]]ның қайын атасы.

[[1733 жылы]] [[Найман]] елін басқарған кезінде Ресейдің қол астына өтуге ант берген. 1742 жылы жоңғарлармен бейбіт бітім жасалған уақытта Көшек хан келісімшартқа белсенді түрде қатысып, өз мөрін басқан. Ең соңғы мәлімет-деректерде Көшек ханның қазақ билеушілерінің арасында аса беделді болғанымен, ол туралы мәліметтер аз  көрсетіледі, сондай-ақ ол 1748 жылға дейін Найман ханы болған деп саналады.&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==

* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО &quot;АБДИ Компани&quot;, 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{stub}}
{{wikify}}
 
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>iyf50jx9sa5p646gszzg1i7rshtz772</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қайны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57529</id>
    <revision>
      <id>3685877</id>
      <parentid>2756294</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Armanovaaroo</username>
        <id>187504</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="730" sha1="jjfgprcz3xdbyxo6abryyanke5hvoqh" xml:space="preserve">'''Қайын іні''' – [[туыстық атаулары]]. [[Ерлі-зайыпты]] адамдардың өздерінен жасы кіші [[іні]]сі. Күйеуіне әйелінің інілері, [[әйел]]іне күйеуінің інілері қайны болады. Ерлі-зайыптылар бір-бірінің аталас, рулас інілерін де қайны деп атайды. Кей жерлерде балдыз атаулары да қайны мағынасында қолданылады.&lt;ref name=source1&gt;Д. Қатран мақаласы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Туыстық]]


{{stub}}</text>
      <sha1>jjfgprcz3xdbyxo6abryyanke5hvoqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манометр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57871</id>
    <revision>
      <id>3686046</id>
      <parentid>2492457</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T08:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>R. Henrik Nilsson</username>
        <id>165504</id>
      </contributor>
      <comment>Сурет : 1990s WIKA analog pressure gauge 0 to 600 bar Alexander Wiegand Germany.jpg | нобай | Манометр</comment>
      <origin>3686046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9479" sha1="np7bn0tcceza1gd7eh0oeutp8gpw8ay" xml:space="preserve">'''Манометр''' - [[газ]]дың немесе сұйықтықтың [[қысым]]ын анықтауға арналған аспап.

* '''Дифференциалды манометр''' -  сұйықтық немесе газ ағындарының екі нүктесіндегі қысымдарының айырмашылығын өлшейтін манометр.
* '''Шиналық манометр''' - аз тұрпаттық манометр, [[шина]]ның артық қысымын өлшейтін мөлшер.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік	/ профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.&lt;/ref&gt;

==  ФИЗИКАҒА КӨБІРЕК ҮЛЕС ҚОСҚАН ЕРЕКШЕ АСПАП ==
[[Сурет:1990s WIKA analog pressure gauge 0 to 600 bar Alexander Wiegand Germany.jpg|нобай|Манометр]]
Манометр— сирек, тығыз емес — сұйықтық пен газ қысымын өлшеуге арналған прибор. Манометрлердің көптеген түрлері бар,мысалы,дифманометр,сфигманометр,бурдон манометрі,қарапайым ашық сұйық манометр,т.б.  . Атмосфералық қысым барометрмен, нөлге жуық қысым вакуумметрмен өлшенеді. Манометр шкалалары әр түрлі бірліктерде (кгк/м² немесе кгк/см², бар, мм сынап бағаны, мм су бағаны, т.б.) градуирленген. Бірліктердің халықаралық жүйесінде (СИ) қысым бірлігіне паскаль (Па) алынған. Жұмыс істеу принципі мен сезімтал элементінің (алғашқы түрлендіргіштің) құралымына байланысты манометрлер сұйықтық, піспектік (поршенді), [[деформация]] немесе серіппелі (түтікті, мембраналық, сильфондық) болады. Сондай-ақ, көрсетуі тікелей саналатын немесе тіркелетін, жұмысы әр түрлі заттардың физикалық қасиеттерінің қысым әсерінен өзгеруін өлшеуге негізделген манометрлер де қолданылады. Әр түрлі [[технология | технологиялық ]]процестерді бақылау, автоматты реттеу және басқару жүйелерінде пневматикалық немесе электрлік шығу сигналдары үйлестірілген шкаласыз манометрлер пайдаланылады.
Қарапайым ашық сұйық манометр . 

Манометр - қысым айырымын өлшеу үшін қолайлы аспап. Қарапайым ашық сұйық манометр латын әрпі U пішінді шыны түтіктен тұрады. Түтікке қандай да бір сұйық, мысалы, аз қысым айырымын өлшеу үшін май сияқты тығыздығы аздау, ал үлкен қысым айырымын өлшеу үшін сынап сияқты тығызырақ сұйық құйылады. Түтіктің бір тармағы ашық қалдырылып, екінші тармағы резеңке түтікшемен жалғасады. Түтікке құйылған сұйық оның екі тармағында да бір деңгейде болады, себебі ыдыс тармақтарындағы сұйық бетіне тек атмосфералық қысым ғана әсер етеді. Енді резеңке түтікшені бір бетіне резеңке қабықша қапталған дөңгелек қорапшамен жалғастырайық та, қорапшаны ақырын қолымызбен басайық . Бұл кезде қорапшамен жалғасқан манометр тармағындағы сұйықтың деңгейі төмен түседі де, екінші тармағындағы сұйықтың деңгейі жоғары көтеріле бастайды. Қорапты неғұрлым күштірек бассақ, соғұрлым манометр тармақтарындағы сұйық деңгейлерінің айырымы үлкен болады. Себебі резеңке қабықшаны басқан кезімізде қорапшадағы ауаның қысымы артады. Паскаль заңы бойынша қысымның осы артуы манометрдің қорапшамен жалғасқан тармағындағы сұйыққа да беріледі. Сығылған ауаның артық қысымы манометрдің екінші тармағындағы сұйықтың артық бағанының түсіретін қысымымен теңелген кезде, сұйық тепе-теңдік қалыпқа келеді. 

 Бурдон манометрі-оны кейде металл манометр деп те айтайды.Ғылыми атауы бурдон манометрі болып табылады.
Техникада көбінесе сұйықтың, газдың немесе будың қысымын өлшеу үшін металл манометр қолданылады, кейде оны Бурдон манометрі деп те атайды. Оның жұмыс істеу принципі үрлеген кезде түзулене түсетін сыбызғы тәрізді ойыншыққа ұқсайды . Металл манометрдің негізгі бөлігі - доға тәрізді иілген металл түтікше . Оның бір жағы бітеу болады да, екінші жағы кран  арқылы қысым артқан кезде түтік түзулене бастайды да, оның бітеу ұшының қозғалысы иіндіктің  және тісті тегершіктердің көмегімен аспаптың шкаласы бойымен жылжитын меңзерге беріледі- қысым кеміген кезде, түтік өзінің серпімділік қасиетінің арқасында бастапқы қалпына келеді де, меңзер шкаланың нөлдік бөлігін көрсетіп тұрады. 

== Сфигмоманометр==

Адамның қан айналым жүйесіндегі қысым арнайы құрал сфигмоманометрмен ({{lang-el| сфигмос }} - жүрек соғуы) немесе сфигмотанометрмен өлшенеді . Бұл құрал сынапты немесе металл манометрден, манжеттен және манжетке ауа айдайтын алмұрт пішінді үрлеуіштен тұрады. Манжет дегеніміз - жалпак резеңке камера, сыртында матадан істелген қапшығы болады. Манжет резеңке түтіктер арқылы манометрмен және үрлеуішпен жалғасады. Қысымды өлшеу үшін манжетті әдетте білекке орайды. Осыдан кейін манжетке ауа айдалады, ол қолды қысып, салатамырға (артерия) қанның келуі тоқтағанға дейін жүргізіледі. [[Стетоскоп| Стетоскоптың]] көмегімен осы салатамырдың соғуы тыңдала отырып, манжеттегі ауа біртіндеп босатылады. Манжеттегі қысым салатамырдағы қысымнан аз (немесе тең) болған кезде стетоскопта қанның соққаны естіледі, ал манометр жүректің қызметін сипаттайтын қан қысымының жоғарғы мәнін көрсетеді. Осыдан кейін манжеттен ауа жайлап шығарыла бастайды. Дыбыстың өзгерісі қанның айналуына манжеттің бөгет болмайтынын білдіреді. Салатамырдың қызметін сипаттайтын бұл қан қысымын да манометр көрсетеді және ол қан қысымының төменгі мәні болады. Жүрек жұмысы және қан қысымының салатамырдағы және көктамырдағы айырымы - қан айналымның негізгі себебінің бірі. Ал қан қысымы оны өзгеріске ұшырататын ауруларды танып білуге себептеседі. Дені сау адамның қанының жоғары қысымы 110-120 мм сын. бағ., төменгісі 70-80 мм сын. бағ. шамасында. -

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өлшеу құралдары]]</text>
      <sha1>np7bn0tcceza1gd7eh0oeutp8gpw8ay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Windows XP</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58342</id>
    <revision>
      <id>3686087</id>
      <parentid>3621241</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шығыс 91</username>
        <id>187264</id>
      </contributor>
      <origin>3686087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4604" sha1="72f7s5f9091xujspqbtfux0oid1taob" xml:space="preserve">{{Операциялық жүйе
 |Аты                    = Windows XP
 |Логотипі                     = [[Сурет:Windows XP wordmark.svg|ортаға|сүрмесіз]]
 |Скриншоты               = [[Сурет:Windows XP SP3.png|300px]]
 |Атауы                  = Windows XP скриншоты
 |Жасаушы                = Microsoft Corporation
 |Отбасысы                   = Microsoft Windows
 |Негізінен құрылды                = '''[[Release to manufacture|RTM]]:''' [[24 тамыз]], [[2001 жыл]]&lt;br /&gt; '''Retail:''' {{start date and age|October 25, 2001}}
 |Программа басылмасы             = http://www.microsoft.com/presspass/press/2001/aug01/08-24WinXPRTMPR.mspx
 |Алғашғы шығаруының уақыты                 = 
 |Соңғы нұсқасы   = 
 |Соңғы нұсқасының шығарған уақыты      = 
 |Өзгертілу жиілігі       = 
 |Соңғы тесттік нұсқасы      = 
 |Соңғы тесттік нұсқасының шығарылған уақыты         = 
 |Соңғы қол жетімді нұсқасы  = 
 |Соңғы қол жетімді нұсқасының шығарылған уақыты    = 
 |Жаңарту тәсілі            = 
 |Пакетті басқару жүйесі          = 
 |Қолдайтын тілдері                 = 
 |Ядросы              = 
 |Интерфейсі               = 
 |Лицензиясы                  =  [[Proprietary software|Proprietary]] [[commercial software]]
 |Жағдайы            = 
 |Компьютерлік платформасы      = [[IA-32]], [[x86-64]] and [[Itanium]]
 |Сайты                  = [http://www.microsoft.com/windows/windows-xp/default.aspx Windows XP: Басты бет]
}}
'''Windows XP''' (жасалу кезіндегі кодтаулы аты — ''Whistler''; ішкі нұсқасы — ''Windows NT 5.1'') — [[Microsoft|Microsoft корпорациясының]] [[Windows NT]] отбасындағы 2001 жылдың 25 қазанында жарыққа шыққан, [[компьютер|компьютерлерге]] арналған операциялық жүйесі. Бұл жүйе [[Windows 2000|Windows 2000 Professional]] дамытылған түрі болып саналады. '''XP''' атауы {{lang-en|e'''XP'''erience}} сөзінен шыққан (тәжірибе).


'''Windows XP''' – бұл бұрыннан бар Windows нұсқаларының жаңартылуы болып табылатын Microsoft амалдық жүйесі. Windows XP екі нұсқасы бар: жеке пайдаланушыларға және шағын кәсіпорындар мен мекемелерге арналған '''Windows XP''' Home және неғұрлым күрделі есептеулерді жүргізуге арналған недәуір жетілдірілген '''Windows XP''' Professional.

[[Сурет:Windows XP экрані. Windows XP 64-bit Edition Windows NT 5.2 (Build 3790.srv03 sp1 rtm.050324-1447 - Service Pack 1).png|thumb|left|310px|Windows XP 64-bit SP1 экрані]]

Windows (тікелей аударғанда – терезе) бейне беттің терезелерге бөлінуі арқасында осындай атауға ие болды. Әрбір терезе іске қосуға болатын қандай да бір ақпараттан, кескін немесе бағдарламадан тұрады. Бейне бетте бір мезгілде бірнеше терезе орналастырып қойып, бірінен біріне ауысып жүруге болады. '''Windows XP''' пайдаланушы қажеттіліктеріне недәуір бейімделген, оның тілдесуі недәуір қызықты, алдыңғы жүйелермен салыстырғанда мүмкіндіктері недәуір кеңірек. Әдетте жүйе бір мәселе шешімінің үштен артық нұсқасын ұсынады.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007 ж.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Операциялық жүйелер]]
[[Санат:Microsoft Windows]]</text>
      <sha1>72f7s5f9091xujspqbtfux0oid1taob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686091</id>
      <parentid>3686087</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шығыс 91</username>
        <id>187264</id>
      </contributor>
      <origin>3686091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5472" sha1="2ugd5oxv6h4s6qawe1dw7dimwo63262" xml:space="preserve">{{Операциялық жүйе
 |Аты                    = Windows XP
 |Логотипі                     = [[Сурет:Windows XP wordmark.svg|ортаға|сүрмесіз]]
 |Скриншоты               = [[Сурет:Windows XP SP3.png|300px]]
 |Атауы                  = Windows XP скриншоты
 |Жасаушы                = Microsoft Corporation
 |Отбасысы                   = Microsoft Windows
 |Негізінен құрылды                = '''[[Release to manufacture|RTM]]:''' [[24 тамыз]], [[2001 жыл]]&lt;br /&gt; '''Retail:''' {{start date and age|October 25, 2001}}
 |Программа басылмасы             = http://www.microsoft.com/presspass/press/2001/aug01/08-24WinXPRTMPR.mspx
 |Алғашғы шығаруының уақыты                 = 
 |Соңғы нұсқасы   = 
 |Соңғы нұсқасының шығарған уақыты      = 
 |Өзгертілу жиілігі       = 
 |Соңғы тесттік нұсқасы      = 
 |Соңғы тесттік нұсқасының шығарылған уақыты         = 
 |Соңғы қол жетімді нұсқасы  = 
 |Соңғы қол жетімді нұсқасының шығарылған уақыты    = 
 |Жаңарту тәсілі            = 
 |Пакетті басқару жүйесі          = 
 |Қолдайтын тілдері                 = 
 |Ядросы              = 
 |Интерфейсі               = 
 |Лицензиясы                  =  [[Proprietary software|Proprietary]] [[commercial software]]
 |Жағдайы            = 
 |Компьютерлік платформасы      = [[IA-32]], [[x86-64]] and [[Itanium]]
 |Сайты                  = [http://www.microsoft.com/windows/windows-xp/default.aspx Windows XP: Басты бет]
}}
'''Windows XP''' (жасалу кезіндегі кодтаулы аты — ''Whistler''; ішкі нұсқасы — ''Windows NT 5.1'') — [[Microsoft|Microsoft корпорациясының]] [[Windows NT]] отбасындағы 2001 жылдың 25 қазанында жарыққа шыққан, [[компьютер|компьютерлерге]] арналған операциялық жүйесі. Бұл жүйе [[Windows 2000|Windows 2000 Professional]] дамытылған түрі болып саналады. '''XP''' атауы {{lang-en|e'''XP'''erience}} сөзінен шыққан (тәжірибе).


'''Windows XP''' – бұл бұрыннан бар Windows нұсқаларының жаңартылуы болып табылатын Microsoft амалдық жүйесі. Windows XP екі нұсқасы бар: жеке пайдаланушыларға және шағын кәсіпорындар мен мекемелерге арналған '''Windows XP''' Home және неғұрлым күрделі есептеулерді жүргізуге арналған недәуір жетілдірілген '''Windows XP''' Professional.

Windows (тікелей аударғанда – терезе) бейне беттің терезелерге бөлінуі арқасында осындай атауға ие болды. Әрбір терезе іске қосуға болатын қандай да бір ақпараттан, кескін немесе бағдарламадан тұрады. Бейне бетте бір мезгілде бірнеше терезе орналастырып қойып, бірінен біріне ауысып жүруге болады. '''Windows XP''' пайдаланушы қажеттіліктеріне недәуір бейімделген, оның тілдесуі недәуір қызықты, алдыңғы жүйелермен салыстырғанда мүмкіндіктері недәуір кеңірек. Әдетте жүйе бір мәселе шешімінің үштен артық нұсқасын ұсынады.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007 ж.&lt;/ref&gt;
== Құрылуы ==
Windows XP өзінен бұрыңғы операциялық жүйе [[Windows 2000]]-мен тығыз байланыста. Windows XP кернелі Windows NT-нің 5.1 нұсқасына сүйеніп жасалған. Windows XP-дегі әйгілі сыртқы тақырып — жасыл төбешік пен бұлтты көк аспан тақырып — Bliss деп аталады. ол тақырып [[1996 жыл]]ы [[АҚШ]]-тың Калифорния штатында Чарльз О'Реал атты фотограф суретке түсіріп алған. 
[[Сурет:Windows XP экрані. Windows XP 64-bit Edition Windows NT 5.2 (Build 3790.srv03 sp1 rtm.050324-1447 - Service Pack 1).png|thumb|left|310px|Windows XP 64-bit SP1 экрані]]
Алғашқы нұсқасы x32 архитектурамен жарыққа шығып, кейін x64 архитектурасы жарыққа шықты. Windows XP-нің алғашқы нұсқалары Home Edition мен Professional болды.
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Операциялық жүйелер]]
[[Санат:Microsoft Windows]]</text>
      <sha1>2ugd5oxv6h4s6qawe1dw7dimwo63262</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құттығұл Қалпақов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75123</id>
    <revision>
      <id>3685981</id>
      <parentid>3531277</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56953-25</username>
        <id>187531</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Руы</comment>
      <origin>3685981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1765" sha1="6xeaqg7q0pukqi3h6st6uucskqnz0ql" xml:space="preserve">'''Құттығұл Смағұлұлы Қалпақов''' (1930 жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]]) – шопан. руы Бәйімбет, Медет. Маңғыстау ауданындағы ұжымшарда жұмысшы болып бастап, 1969 – 92 жылы «[[Ленин]]» кеңшарында бас шопан болып еңбек еткен. «[[В.И. Лениннің туғанына 100 жыл]]» медалімен (1970) марапатталған.&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ тілі» энциклопедиясы, Алматы, 1998;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Атырау» энциклопедиясы, Алматы, 2000;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001; 
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ өнері» энциклопедиясы, Алматы, 2002; 
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Красная книга Казахстана», Алматы, 2006;
&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:1932 жылы туғандар]]


{{Stub}}
[[Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері]]</text>
      <sha1>6xeaqg7q0pukqi3h6st6uucskqnz0ql</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686002</id>
      <parentid>3685981</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:40:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3686002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1776" sha1="16lbnczu5q8itby8vq7tky636wh2y9u" xml:space="preserve">'''Құттығұл Смағұлұлы Қалпақов''' (1930 жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]]) – шопан. руы Бәйімбет, Медет. Маңғыстау ауданындағы ұжымшарда жұмысшы болып бастап, 1969 – 92 жылы «[[Ленин]]» кеңшарында бас шопан болып еңбек еткен. «[[В.И. Лениннің туғанына 100 жыл]]» медалімен (1970) марапатталған.&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ тілі» энциклопедиясы, Алматы, 1998;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Атырау» энциклопедиясы, Алматы, 2000;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001; 
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ өнері» энциклопедиясы, Алматы, 2002; 
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006;
&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Красная книга Казахстана», Алматы, 2006;
&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Stub}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:1932 жылы туғандар]]
[[Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері]]</text>
      <sha1>16lbnczu5q8itby8vq7tky636wh2y9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мемлекет пен құқық теориясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89929</id>
    <revision>
      <id>3686006</id>
      <parentid>3661641</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Құқық салалары|Құқық салалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3686006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4985" sha1="jydulvu8lasa7hafrl8zvrwnqnrh1dw" xml:space="preserve">'''Мемлекет және құқық теориясы''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''theory of state and law''; [[Неміс тілі|нем]]. ''Staatsund Reclitstlieorie; Theorie des Staates und des Rechts'') — [[мемлекет]] және құқықтың пайда болуы, дамуы мен әрекет ету заңдылығын зерттейтін [[заң]] ғылымдарының жалпы теоретикалық саласы; мемлекет пен [[құқық]]тың, құқықтық жүйенін мәні, түрі, пішімі, міндеті, құрылымы мен әрекетету механизмі; барлық заң ғылымдары үшін жалпы негізгі мемлекетті құқықтық түсінік.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;

==Мемлекет және құқық теориясының пәні&lt;ref&gt;Ибраева А.С., Сартаев С.А., Ибраев Н.С., Есетова С.К., Сейфуллина А.Б: Теория государства и права — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2017 жыл. ISBN 978-601-288-126&lt;/ref&gt;==
Мемлекет және құқық теориясының пәні күрделі болып табылады және бірнеше бөліктен тұрады:&lt;br&gt;1. Мемлекеттің және құқықтың пайда болуы, дамуы мен қызмет етуінің ең жалпы заңдылықтары&lt;br&gt;2. Негізгі құқықтық ұғымдар мен санаттардың жүйесі&lt;br&gt;3. Қазіргі мемлекеттік-құқықтық шындық

Сонымен қатар Мемлекет және құқық теориясы үш бөлімнен тұрады:&lt;br&gt;1. Жалпы ережелер&lt;br&gt;2. Мемлекет теориясы&lt;br&gt;3. Құқық теориясы

== Мемлекет және құқық теориясының әдістері&lt;ref&gt;Булгакова Д.А.: Теория государства и права — Алматы: «Нур-пресс» баспасы, 2020 жыл. ISBN 9965-620-25-3&lt;/ref&gt;==
'''Ғылым әдісі''' – пәнді танып-білуге мүмкіндік беретін тәсілдер мен әдістердің жиынтығы. Мемлекет және құқық теориясы өзінің пәнін танып-білу үшін көптеген әдістерді қолданады. Олардың ішінде:

'''1) Жалпыға ортақ әдістер''' – ойлаудың ең әмбебап қағидаларын білдіретін философиялық және дүниетанымдық тәсілдер. Оларға: ''[[метафизика]]'', ''[[диалектика]]'', ''[[материализм]]'' және ''[[идеализм]]'' әдістер'' жатады.

'''2) Жалпы ғылыми әдістер''' – жалпыға ортақ әдістер сияқты бүкіл ғылыми танымды қамтымайтын, ғылыми танымның жекелеген кезеңдерінде ғана қолданылатын тәсілдер. Оларға: ''[[анализ және синтез]]'', ''жүйелік және функционалдық әдістер'' жатады.

'''3) Жекеше ғылыми әдістер''' – мемлекет және құқық теориясының техникалық, жаратылыстану және гуманитарлық ғылымдардың ғылыми жетістіктерін игеруінің нәтижесінде қалыптасқан тәсілдер. Оларға: ''[[Әлеуметтану|социологиялық]]'', ''[[статистика|статистикалық]]'' және ''[[кибернетика|кибернетикалық]] '' әдіс жатады. 

'''4) Жекеше құқықтық әдістер''' – тек құқық саласына тән, яғни арнайы заңи әдістер. Оларға: ''формальды-құқықтық әдіс'' және ''салыстырмалы-құқықтық әдіс'' жатады.

==Мемлекет және құқық теориясының функциясы==
* '''Онтологиялық функциясы'''
* '''Гносеологиялық функциясы'''
* '''Эвристикалық функциясы'''
* '''Методологиялық функциясы'''
* '''Саяси-басқару функциясы'''
* '''Идеологиялық функциясы'''

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{stub:Заң}}
{{Мемлекет пен құқық теориясы}}
[[Санат:Құқық]]
[[Санат:Заң]]
[[Санат:Құқық салалары]]

[[en:Law#Legal theory]]</text>
      <sha1>jydulvu8lasa7hafrl8zvrwnqnrh1dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төлеубек Мұхамеджанұлы Аралбай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104569</id>
    <revision>
      <id>3686081</id>
      <parentid>3577786</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3686081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7869" sha1="khehxw69jp1dkntfjodrmt58nuzd2pt" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі = Төлеубек Аралбай
|туған күні = 18.03.1950
|туған жері = {{туғанжері|Семей|Семейде}}
|қайтыс болған күні = 20.01.2022
|қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
|мамандығы = {{актер|Қазақстан}}, [[доцент]]
|азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}&lt;br&gt;{{байрақ|Қазақстан}}
|белсенді жылдары = 1966—2022
|бағыты =
|ұжымы = 
|марапаттары =
{{{!}} 
{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Астана медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
{{!}}} 
}}
'''Төлеубек Мұхамеджанұлы Аралбай''' (1950-2022) — кино және театр [[актер]]і. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] (1995). [[Парасат ордені|Парасат]] және [[Құрмет ордені|Құрмет]] ордендерінің иегері.

== Өмірбаяны ==
Төлеубек Аралбай 1950 жылы 18 наурызда Семей қаласында дүниеге келген. [[Найман]] тайпасының [[Қаракерей]] руынан Мұрын бөлімінен шыққан. Әкесі - Аралбай Мұхамеджан, теміржолшы болған. Анасы - Аралбаева Бәтіш, үй шаруасымен айналысқан. Өнерге құштар ол бала кезінен-ақ қаладағы Пионерлер Сарайының драма үйірмесіне қатысты. Оның өнердегі ең алғашқы ұстазы атақты режиссер И. Вишневский болды. 1964-1966 жылдары Семей облыстық музыкалық драма театры жанындағы студияны оқып бітірген соң театрдың қазақ тобына қабылданып, алғашқы рөлдерін орындады.

1970-1973 жылдары әскери борышын өтеген соң Қазақ Мемлекеттік Мұхтар Әуезов атындағы академиялық драма театры жанындағы екі жылдық студияға оқуға түсіп, белгілі сахнагер Райымбек Сейтметовтің класынан 1975 жылы бітіріп шығады да, Көркемдік кеңестің шешімімен қарашаңырақ театрдың актерлік тобына қабылданады.

* Т. Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институтының драма және кино режиссурасы факультетін бітірген (1996), драма және кино режиссері. 
* 1964 жылдан 1970 жылға дейін - [[Абай атындағы Семей мемлекеттік қазақ музыкалық драма театры]]ның актері. 
* 1972 жылдан 1974 жылға дейін - [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]] жанындағы студияның актері. 
* 1976 жылдан бері - М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актері. 
* «[[Қазақфильм]]» киностудиясы түсірген «Айдаһар жылы» (Мылқау Қытай) кинофильмінде, «Шегіртке» (Әлихан) телесериалында, «Азияшыл» фильмінде рөлдер орындаған.
* Рөжиссерлік-қойылымдық жұмыстары: Ы. Сапарбайдың «Сыған серенадасы», Н. Келімбетовтың «Үміт үзгім келмейді», Ә. Әмзеұлының «Қара кемпірі», В. Смеховтың «Али-Баба және 40 қарақшысы». «Абылай хан» (Бұхар жырау), «Мөлдір махаббат» (Жақыпбек), «Гамлет» (Клавдий), «Өмірзая» (Ес), «Ғасырдан да ұзақ күн» (Едігей), «Мен ішпеген у бар ма?» (Абай), «Ай тұтылған түні» (Дәруіш), «Үміт үзгім келмейді» (Мейірбек), «Сағыныш пен елес» (Хайретдин) спектакльдерінде ойнаған.

== Марапаттары ==
* 1995 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағы;
* 1998 жылы «[[Астана медалі]]»;  
* 2006 жылы «[[Құрмет ордені]]» иегері; 
* Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның [[доцент]]і. (ғылыми атағы); 
* 2016 жылы &quot;[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл]]&quot; медалі;
* [[2017 жыл]]ы президент жарлығымен [[Парасат ордені]]мен марапатталды.

== Жеке қасиеттері ==
Діни көзқарасы - «Жан дүниесімен құдайға сенуші». Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]]. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Тұрақтылық, экономикалық өркендеу, мәдени мұраларды жаңғырту». Хоббиі - автокөлік. Сүйіп оқитын әдебиеті - [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]], [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ. Мүсірепов]], [[Мағжан Жұмабай|М. Жұмабай]], [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Ш. Айтматов]], [[Михаил Афанасьевич Булгаков|М.А. Булгаков]], [[Антон Павлович Чехов|А.П. Чехов]], [[Николай Васильевич Гоголь|Н.В. Гоголь]], [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкин]].

== Жеке өмірі ==
Үйленген. Жұбайы - Аралбаева Гүлмарам Аптыбайқызы (1955 жылы туған), дәрігер, педиатрия жөніндегі бас дәрігердің орынбасары. 
* Қыздары - Әсел (1981 жылы туған), әкімшілік соттың бас маманы; Салтанат (1991 жылы туған). 
* Немерелері - Ақбаян (2002 жылы туған), Айтбай (2003 жылы туған), Әмина (2006 жылы туған), Ратмир (2007 жылы туған).&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]]
[[Санат:Қазақстан театр актерлері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]

{{Actor-stub}}</text>
      <sha1>khehxw69jp1dkntfjodrmt58nuzd2pt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рю Мураками</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124085</id>
    <revision>
      <id>3685948</id>
      <parentid>1915685</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T02:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juppi lantteineen</username>
        <id>187289</id>
      </contributor>
      <origin>3685948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1279" sha1="o33g8l4pgnttawkoymo1lkwkjobdgr6" xml:space="preserve">[[Сурет:Ryu Murakami.jpg|thumb|Рю Мураками (2005)]]

'''Рю Мураками''' ({{lang-ja| 村上 龍}}, 19 ақпан 1952 жылы [[Жапония]], [[Нагасаки]], [[Сасэбо]] қаласында туған) – заманауи жапон жазушысы және кинорежиссёр. Шын аты Рюноскэ Мураками (жапон. 村上 龍之助 Мураками Рюносукэ). [[Рюноскэ Акутагава]] атындағы сыйлықтың иегері. Оның көптеген шығармалары орыс тіліне аударылған. Оның шығармаларының ішіндегі ең атақтылары «Сақтау камерасының балалары», «69» атты романдары және «Экстаз», «Меланхолия» және «Танатос» бөлімдерінен тұратын трилогиясы. [[Шығарма]] жазумен қатар кинорежиссёрлікпен де айналысты. Оның «Көктің барлық реңдері» атты алғашқы киносы 1979 жылы жарыққа шықты.

{{stub}}

[[Санат:Жапон режиссерлары]]
[[Санат:1952 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>o33g8l4pgnttawkoymo1lkwkjobdgr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kerrang!</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137374</id>
    <revision>
      <id>3685996</id>
      <parentid>3649918</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4918" sha1="c64r09lwmub353lqphz9j98nvyjo31y" xml:space="preserve">{{Журнал
|атауы         = Kerrang!
|шынайы атауы   = Kerrang!
|логотипі       = 
|сурет         = 
|өлшемі         = 
|сурет атауы   = 
|бұрынғы атауы = 
|қысқарту       = 
|мамандануы     = [[Рок-музыка]], [[Хэви-метал]]
|мерзімділік   = Ай сайын (1981–1982)&lt;br /&gt;Екі аптада бір рет (1982–1987)&lt;br /&gt;Апталық (1987–2020)&lt;br /&gt;Тоқсан сайын (2021–қазіргі уақыт)
|тілі          = [[Ағылшын тілі]]
|редакция мекен-жайы = 
|бас редактор   = Люк Мортон 
|құрылтайшылары = Алан Льюис 
|ел            = {{байрақ|Ұлыбритания}} 
|орны          = [[Лондон]], [[Англия]]
|баспашы       = Wasted Talent Ltd
|тарихы         = 
|құрылғаны       = {{start date and age|1981|6|6}}
|соңғы шығарылымы   = 
|көлемі         = 
|жиынтықтылауы = 
|таралым       = 
|ISSN          = 0262-6624
|eISSN         = 
|марапаттары   = 
|сайты         = {{URL|https://www.kerrang.com}}
|ортаққор       = Kerrang!
}}
«'''Kerrang!'''» — негізінен [[Рок-музыка|рок]], [[Панк-рок|панк]] және [[Хэви-метал|хэви-метал]] музыкасын көрсететін британдық музыкалық веб-журнал және тоқсан сайын шығатын басылым. 2017 жылдан бері бұл журналды [[Wasted Talent Ltd]] компаниясы шығарады (бұл компания сондай-ақ [[Mixmag]] электронды музыка басылымының да иесі). Журналдың атауы гитараның қатты соғылған дыбысына еліктеп («керранг») қойылған.
&lt;ref name=&quot;wasted&quot;&gt;{{cite news |last=Spanier |first=Gideon |date=15 April 2017 |title=Mixmag buys Kerrang! and plans to revive The Face in double acquisition |work=[[Campaign (magazine)|Campaign]] |url=https://www.campaignlive.co.uk/article/mixmag-buys-kerrang-plans-revive-face-double-acquisition/1431481 |url-status=live |access-date=2 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180103072655/https://www.campaignlive.co.uk/article/mixmag-buys-kerrang-plans-revive-face-double-acquisition/1431481 |archive-date=3 January 2018}}&lt;/ref&gt;

«Kerrang!» алғаш рет 1981 жылы 6 маусымда қазір жабылып қалған [[Sounds]] газетінің бірреттік «Хэви-метал арнайы шығарылымы» ретінде жарық көрді. Бұл шығарылымның аса танымал болуына байланысты журнал кейіннен айлық басылымға айналып, 1987 жылы апталық форматына көшті. Бастапқыда британдық [[хэви-метал]]дың жаңа толқыны мен [[хард-рок]] топтарының өрлеуіне арналғанымен,&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Brannigan |first=Paul |date=6 June 2006 |title=25 Most Important Bands of Our Lifetime |magazine=Kerrang! |issue=1110}}&lt;/ref&gt; Kerrang! журналының музыкалық бағыты қырық жылдық шығу тарихында [[гранж]], [[ню-метал]], [[пост-хардкор]], [[эмо]] және басқа да [[альтернативті рок]] мен [[Хеви-метал|метал]] жанрларын қамти отырып, бірнеше рет өзгерді. 2001 жылы ол [[New Musical Express|NME]] журналын басып озып, Ұлыбританиядағы ең көп сатылатын апталық музыкалық басылымға айналды.

Барлығы 1 818 шығарылым жарияланғаннан кейін, Kerrang! [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19]] пандемиясы кезінде, 2020 жылдың наурыз айында апталық журналды шығаруды тоқтатты, бірақ цифрлық «мұқаба оқиғаларын» ұсынатын онлайн басылым ретінде жұмысын жалғастырды. 2021 жылдың желтоқсанында Kerrang! баспа нұсқасы қайта жанданып, қазіргі уақытта тоқсан сайын шығарылады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Kerrang! Awards]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Press-stub}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Ұлыбритания музыкалық журналдары]]
[[Санат:Ағылшын тілді журналдар]]
[[Санат:1981 жылы негізі қаланған журналдар]]</text>
      <sha1>c64r09lwmub353lqphz9j98nvyjo31y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роберт Джонсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138889</id>
    <revision>
      <id>3685832</id>
      <parentid>3340649</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4611" sha1="hrqojn5w3g2dwu60t9kn4z08tonh80g" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Роберт Джонсон
 |Шынайы есімі         = {{lang-en|Robert Johnson}}
 |Сурет                = Robert Johnson.png
 |Сурет ені            = 250px
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = Роберт Лерой Джонсон
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 08.05.1911
 |Туған жері           = [[Хазлзурст (Миссисипи)|Хазлзурст]], {{туғанжері|Миссисипи (штат)|Миссисипиде}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні   = 16.08.1938
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Гринвуд (Миссисипи)|Гринвудта (Миссисипи)}}, 
 |Белсенділік жылдары  = 1929—1938
 |Мемлекет             = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Мамандықтары         = [[музыкант]], {{әнші|АҚШ}}
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = {{hlist|гитара|вокал|гармоника}}
 |Жанрлары             = [[дельта-блюз]], [[кантри-блюз]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = Vocalion Records
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = {{URL|robertjohnsonbluesfoundation.org}}
 |Commons              = Robert Johnson (musician)
}}
'''Роберт Лерой Джонсон''' ({{lang-en| Robert Leroy Johnson}}; [[8 мамыр]] [[1911 жыл|1911]], [[Хазлзурст (Миссисипи)|Хазлзурст]], [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]] – [[16 тамыз]] [[1938 жыл|1938]], [[Гринвуд (Миссисипи)|Гринвуд]], [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]]) – америкалық [[блюз]] музыканты және ән авторы, ХХ ғасырдың ең танымал блюзмендерінің бірі. 

Оның 1936 және 1937 жылдардағы маңызды жазбалары музыканттардың кейінгі ұрпақтарына әсер ететін әншілік, гитара шеберлігі мен ән жазу талантының үйлесімін көрсетеді. Оның музыкалық мансабы небәрі жеті айға созылғанымен, ол [[блюз]], әсіресе [[дельта блюз]] стилінің шебері және 20 ғасырдың ең ықпалды музыканттарының бірі ретінде танылды. [[Рок-н-ролл даңқ залы]] оны «''тарихтағы алғашқы рок-жұлдыз''» деп атайды.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hill |first1=Michael |title=Robert Johnson |url=https://www.rockhall.com/inductees/robert-johnson |website=Rock and Roll Hall of Fame |access-date=September 25, 2022}}&lt;/ref&gt;
2003 жылы [[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]] журналы Роберт Джонсонды «барлық уақыттағы ең ұлы 100 гитарист» тізімінде бесінші орынға орналастырды.

Джонсонның нашар құжатталған өмірі мен өлімі аңыздарды тудырды. Ол көбінесе музыкалық табысқа айырбас ретінде жергілікті жол айрығында өз [[жан]]ын [[шайтан]]ға сатумен байланысты. Ол «[[Табиғаттан тыс (телесериал)|Табиғаттан тыс]]» ({{lang-en|Supernatural}}) сериал эпизодының кейіпкері.

== Дискография ==
* 1959 — The Country Blues
* 1961 — King of the Delta Blues Singers
* 1970 — King of the Delta Blues Singers, Vol. II
* 1990 — The Complete Recordings

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Рок-н-ролл даңқ залына енген орындаушылар]]
[[Санат:Блюз даңқ залына енген орындаушылар]]
[[Санат:Grammy Lifetime Achievement Award иегерлері]]
[[Санат:Vocalion Records орындаушылары]]
[[Санат:Columbia Records орындаушылары]]
[[Санат:АҚШ гитарашылары]]
[[Санат:Блюз музыканттары]]</text>
      <sha1>hrqojn5w3g2dwu60t9kn4z08tonh80g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nvidia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162628</id>
    <revision>
      <id>3685910</id>
      <parentid>3672529</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5021" sha1="m6tfweuswfrssuoryusl1o2hxryiazn" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы             = NVIDIA Corporation 
 |логотипі          = NVIDIA logo.svg
 |түрі              = [[қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі  = {{Nasdaq|NVDA}}
 |қызметі         = 
 |ұраны                = 
 |құрылды             = 1993
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары             = 
 |бұрынғы атауы     = 
 |құрушы           = 
 |орналасуы         = {{байрақ|АҚШ}}: [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]], [[Калифорния]] штаты. Компанияның басқа да штаб-пәтерлері [[Еуропа]] мен [[Азия|Азияда]] орналасқан.
 |басты адамдары      = [[Дженсен Хуанг]] ([[CEO]])
 |саласы              =
 |өнімі            = [[GPU]], [[чипсет]]тер
 |айналым               = $8,9 млрд (2009)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zenobank.com/index.php?symbol=NVDA&amp;page=quotesearch|title=Company Profile for NVIDIA Corporation (NVDA)|publisher=|date=|accessdate=3 наурыз 2009}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} $6,8 млрд (2008)
 |таза табысы       = {{өсім}} $3,1 млрд (2008)
 |қызметкерлер саны    = 6000 аса (2009)
 |басшы компания = 
 |бағынышты компания    = 
 |сайты                 = [http://www.nvidia.com nvidia.com]
}}
'''NVIDIA Corporation''' ({{Nasdaq|NVDA}}) — [[америка]]лық [[компания]]&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=J-6EFBlybD8 YouTube - NVIDIA: The Way It's Meant To Be Played&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;, әлемдегі ең ірі [[графика]]лық [[процессор]]лар жиынтығын  шығарушы.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Clark|first=Don|title=J.P. Morgan Shows Benefits from Chip Change|url=http://blogs.wsj.com/digits/2011/08/04/j-p-morgan-shows-benefits-from-chip-change/?mod=google_news_blog|publisher=WSJ Digits Blog|accessdate=14 September 2011}}&lt;/ref&gt;

[[Компания]] өнімдері саудада мынандай [[сауда]] белгілерімен белгілі:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Top500 Supercomputing Sites|url=http://www.top500.org/|publisher=Top500|accessdate=14 September 2011}}&lt;/ref&gt;
*[[GeForce]]
*[[Quadro]]
*[[Tegra]]
*[[Nvidia Tesla|Tesla]]
*[[nForce]]

[[Компания]] [[1993 жыл]]ы құрылды. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша бүкіл әлем бойынша компанияның 6000 қызметкері мен 16 жұмыс кеңсесі бар.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Burns|first=Chris|title=2011 The Year of NVIDIA dominating Android Superphones and tablets|url=http://www.slashgear.com/2011-the-year-of-nvidia-dominating-android-superphones-and-tablets-03168784/|publisher=SlashGear|accessdate=14 September 2011}}&lt;/ref&gt; [[Компания]]ның [[штаб]]-пәтері [[Калифорния]] штатындағы Санта-Кларада орналасқан. Басты бәсекелестері ATI (AMD), [[Intel]] компаниялары.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tegra Super Tablets|url=http://www.nvidia.com/object/tegra-supertablets.html|publisher=NVIDIA|accessdate=14 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tegra Super Phones|url=http://www.nvidia.com/object/tegra-superphones.html|publisher=NVIDIA|accessdate=14 September 2011}}&lt;/ref&gt;

''Компания тарихындағы басты оқиғалар:''
*[[1993 жыл]] — Жэньсюнь Хуан, Кертис Прэм және Крис Малачовски компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nvidia.com/page/companyinfo.html |title=Company Info |publisher=Nvidia.com |accessdate=2010-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
 |first = Elisa
 |last = Williams
 |title = Crying wolf
 |url = http://www.forbes.com/global/2002/0415/032_print.html
 |work=Forbes
 |date = 2002-04-15
 |accessdate = 2009-08-10
 |quote = Huang, a chip designer at AMD and lsi Logic, cofounded the company in 1993 with $20 million from Sequoia Capital and others.
}}
&lt;/ref&gt;
*[[1995 жыл]] — NV1 жасап шығарылды — компанияның  ең бірінші өнімі
*[[1998]] — Компания Санта-Клараға көшіп жатыр
*[[1999]] — GPU жұмыс станцияларына үшін әлемне Nvidia Quadro — ұсынысы.
*Қаңтарда компания NASDAQ биржада IPO өткізді.
*[[2000]] — Компания 3dfx Interactive банкрот болған үлкен бөлік алды.
*Өз ойын Xbox тақтасы үшін график түрінде процессорлардың NVIDIA жабдықтаушымен Microsoft таңдады.
*[[2001]] 
*[[2002]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ компаниялары]]</text>
      <sha1>m6tfweuswfrssuoryusl1o2hxryiazn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685911</id>
      <parentid>3685910</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5026" sha1="kg1rcwdqzpqwbfentdvm6vbbzfey2gg" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы             = NVIDIA Corporation 
 |логотипі          = NVIDIA logo.svg
 |түрі              = [[қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі  = {{Nasdaq|NVDA}}
 |қызметі         = 
 |ұраны                = 
 |құрылды             = 1993
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары             = 
 |бұрынғы атауы     = 
 |құрушы           = 
 |орналасуы         = {{байрақ|АҚШ}}: [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]], [[Калифорния]] штаты. Компанияның басқа да штаб-пәтерлері [[Еуропа]] мен [[Азия|Азияда]] орналасқан.
 |басты адамдары      = [[Дженсен Хуанг]] ([[CEO]])
 |саласы              =
 |өнімі            = [[GPU]], [[чипсет]]тер
 |айналым               = $8,9 млрд (2009)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zenobank.com/index.php?symbol=NVDA&amp;page=quotesearch|title=Company Profile for NVIDIA Corporation (NVDA)|publisher=|date=|accessdate=3 наурыз 2009}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} $6,8 млрд (2008)
 |таза табысы       = {{өсім}} $3,1 млрд (2008)
 |қызметкерлер саны    = 6000 аса (2009)
 |басшы компания = 
 |бағынышты компания    = 
 |сайты                 = [http://www.nvidia.com nvidia.com]
}}
'''NVIDIA Corporation''' ({{Nasdaq|NVDA}}) — [[америка]]лық [[компания]]&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=J-6EFBlybD8 YouTube - NVIDIA: The Way It's Meant To Be Played&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;, әлемдегі ең ірі [[графика]]лық [[процессор]]лар жиынтығын  шығарушы.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Clark|first=Don|title=J.P. Morgan Shows Benefits from Chip Change|url=http://blogs.wsj.com/digits/2011/08/04/j-p-morgan-shows-benefits-from-chip-change/?mod=google_news_blog|publisher=WSJ Digits Blog|accessdate=14 September 2011}}&lt;/ref&gt;

[[Компания]] өнімдері саудада мынандай [[сауда]] белгілерімен белгілі:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Top500 Supercomputing Sites|url=http://www.top500.org/|publisher=Top500|accessdate=14 September 2011}}&lt;/ref&gt;
* [[GeForce]]
* [[Quadro]]
* [[Tegra]]
* [[Nvidia Tesla|Tesla]]
* [[nForce]]

[[Компания]] [[1993 жыл]]ы құрылды. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша бүкіл әлем бойынша компанияның 6000 қызметкері мен 16 жұмыс кеңсесі бар.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Burns|first=Chris|title=2011 The Year of NVIDIA dominating Android Superphones and tablets|url=http://www.slashgear.com/2011-the-year-of-nvidia-dominating-android-superphones-and-tablets-03168784/|publisher=SlashGear|accessdate=14 September 2011}}&lt;/ref&gt; [[Компания]]ның [[штаб]]-пәтері [[Калифорния]] штатындағы Санта-Кларада орналасқан. Басты бәсекелестері ATI (AMD), [[Intel]] компаниялары.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tegra Super Tablets|url=http://www.nvidia.com/object/tegra-supertablets.html|publisher=NVIDIA|accessdate=14 September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tegra Super Phones|url=http://www.nvidia.com/object/tegra-superphones.html|publisher=NVIDIA|accessdate=14 September 2011}}&lt;/ref&gt;

''Компания тарихындағы басты оқиғалар:''
*[[1993 жыл]] — Дженсен Хуанг, Кертис Прэм және Крис Малачовски компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nvidia.com/page/companyinfo.html |title=Company Info |publisher=Nvidia.com |accessdate=2010-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
 |first = Elisa
 |last = Williams
 |title = Crying wolf
 |url = http://www.forbes.com/global/2002/0415/032_print.html
 |work=Forbes
 |date = 2002-04-15
 |accessdate = 2009-08-10
 |quote = Huang, a chip designer at AMD and lsi Logic, cofounded the company in 1993 with $20 million from Sequoia Capital and others.
}}
&lt;/ref&gt;
*[[1995 жыл]] — NV1 жасап шығарылды — компанияның  ең бірінші өнімі
*[[1998]] — Компания Санта-Клараға көшіп жатыр
*[[1999]] — GPU жұмыс станцияларына үшін әлемне Nvidia Quadro — ұсынысы.
*Қаңтарда компания NASDAQ биржада IPO өткізді.
*[[2000]] — Компания 3dfx Interactive банкрот болған үлкен бөлік алды.
*Өз ойын Xbox тақтасы үшін график түрінде процессорлардың NVIDIA жабдықтаушымен Microsoft таңдады.
*[[2001]] 
*[[2002]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ компаниялары]]</text>
      <sha1>kg1rcwdqzpqwbfentdvm6vbbzfey2gg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бала ауруы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165486</id>
    <revision>
      <id>3685883</id>
      <parentid>2465775</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Қуанқызы Мадина</username>
        <id>187499</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3685883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15563" sha1="pxiqhnffankl5bccb3emlvqycdpk318" xml:space="preserve">==БАЛАЛАР АУРУЫ==
'''Балалар ауруы''' - нәрестелер мен жас балалардың арасында табиғи жағдай мен этностың өзіндік [[генетика]]лық жаратылысының ерекшелігіне байланысты жиі кездесетін сырқат, ауру түрлері.

Дәстүрлі ортада ұрпақтың өркен жайып, өсіп-өнуіне ерекше мән берген. [[Халық ауыз әдебиеті]] үлгілеріндегі этномэдениетке және салт- дәстүрге байланысты пайымдаулардан көп балалы болу - қауым мүшелерінің мұраты болғандығы байқалады. [[Жас жұбайлар]]ға «көген көздерің оншақты болсын, көгендерің бұршақты болсын», деп бата беруі, беташар жырында «алдыңғы етегіңді бала бассын, артқы етегіңді мал бассын» деп келінге игі тілек білдіруі осының нақты айғағы.

Қазақ қоғамында ересектердің денсаулығы мықты, төзімді болатыны, ауруға аз шалдығатыны туралы саяхатшылар мен зерттеушілердің еңбектерінде аз айтылмаған. Алайда нәрестелер мен жас балалардың арасында тіршілік жағдайына байланысты туындайтын ауру түрлері жиі бой көрсетіп тұрған. Бала ауруын емдеу шараларын негізінен баланың күтімі мен тәрбиесіне жауапты ата-анасы мен жақындары, соның ішінде көп бала өсірген әйел адамдар жүргізген. Ал аурудың сипаты мен ауырлығына қарай емдеу шараларын емсек, тәуіп, оташы, сынықшы, бақсы сияқты«мамандандырылған» адамдар жасаған. Баланы дауалаудағы кейбір шаралар екінші жағынан сақтандыру сипатында болады және түрлі емдеу жолдары мен тәсілдерін ұштастыра кешенді түрде жүргізіледі. [[Жас нәресте]]де жиі кездесетін ауру түрлерін халықтық эмпирикалық тәсілдермен дауалаған. Айталық, баланың қүлағына суық тиіп ауырғанда, тары қуырып, қуырылған тарыны ыстық күйінде [[Мақта (дақыл)|мақта]] матадан тігілген кішкене қалтаға салып, қүлағына тартады; баланың тамағы ауырса, саусағын күйеге шылап, тамағын басады; егер [[ірің]]&lt;nowiki/&gt;деген болса, саусағын күйелеп іріңді жарады; жарылған ірің ішке кетпей, күйемен бірге сыртқа шығады деп білгендіктен, саусағын күйеге шылаған &lt;ref&gt;Колбасенко И.С. Некоторые киргизские обычай и поверья, имеющие акушерские значение // ПКАГО. T.3. Вып.5. Киев, 1890&lt;/ref&gt;.

==Шошыну, қорқу, үрейлену==

Баланың ауруға жиі шалдығуы шошыну, қорқу, үрейлену сияқты себептерге байланысты пайда болады деп сенген қазақтар ондай ауруларды «қорықтық құю» тәсілімен емдеген. Шошынған баланың ұйқысы қашып, сандырақтап сөйлейді. Ондайда баланың басына орамал жауып, құбылаға қаратып отырғызады. Су кұйылған кесені баланың басынан жоғары ұстап тұрып, оған алдын ала ертіп дайындаған қорғасын құяды. Быжылдап шыққан дыбыстан шошынған бала селк етіп, ұйқыдан оянғандай әсерде болады. Кейін баланы қымтап жатқызғанда тыныш ұйықтап қалса, емнің балаға әсер еткені деп біліп, баланың неден шошынғанын қатқан қорғасынға түскен бейнеден көрген. Мысалы, иттен шошынса иттің, мысықтан шошынса мысықтың т.б. бейнесі қатқан қорғасын бедерінен көрінеді екен-мыс &lt;ref&gt;Васильев А. Народные способы и средства употребляемые при лечении болезней киргизами Торгайской области // ТГ. №48-50. 1901&lt;/ref&gt;.
 
==Көз тию==
Егер ауырған баланы тәуіпке көрсетсе, ол алдымен баланың екі шекесіне саусақтарын қойып, тамыр соғысын бақылайды. Бала ауруының негізін анасының сүтінен деп тапса, анасына үш күн бойы тамақ бермей, тек ''күшала'' қайнатып берген. Ол үшін күшаланың бұршағын қабығынан тазартып, шәйнекке салып қайнатады да, оған бір қасық сүт қосады. Дәрі балаға анасының омырау сүті арқылы барады деген. Көз тиген баланың денесі мұздап немесе дене қызуы көтеріліп, аузына емшек алмай, шырқырап жылайды. Бала шалқалап жылағаннан талып қалатын кездер де болады. Емші балаға көз тигенін оның мандай тамырының шодырайып шығып тұрғандығынан және шалқалап жылауынан, тамыр соғысынан біледі. Үлкендердің айтуынша, көз кез келген адамға тие бермей, қаны тұщы адамдарға көз тигіш келеді екен. Балаға көзі тиген күмәнді адам белгісіз болуы да мүмкін. Мұндайда дереу иттің итаяғына жеті [[жапырақ]] нан салып, оны итке жегізеді. Ит нанды жеп жатқанда «өзіңнен басқаға ем бола гор», деп тілейді. «Көз арамнан қашады, адалға үйір» деп, ит итаяқтағы асын ішіп-жеп боғлан соң, итаяқта қалған суды таза легенге кұйып алады да, суды жылытып, қанжылым суға баланы шомылдырып отырып, «көзің тисе көзің шықсын, тілің тисе тілің кесілсін», деп арбау сөздер айтады. Балаға көз тиюді дәстүрлі ортада ит тию деп те атайды. Баланың анасы көзі тиген күмәнді адамның кім екенін білсе, оның бағалы киімінен өзіне білдірмей қиынды қиып алады да, оған кептірілген адыраспан қосып түтетіп аластайды. Егер адыраспан шатырлап жанса, балаға тиген көздің қайтқаны деп түсінген.
Кейде күмәнді адамды алып келіп, балаға үшкірту арқылы емдейді. Баланы жалаңаштап шешіндіріп, көзі тиген кісінің алдына жатқызып маңдай, бет алдына, етбетінен жатқызып жауырынына үшкіртеді. Бала бақалы көлшікке шомылатын болса, баланың қолына сүйел шығады деген түсінік болған. Сүйелді толған айға қаратып, «сенде мынадай әшекей бар ма, жоқ болса алшы менің әшекейімді» деп, арбау сөздер айта отырып, ақ шүберекпен сүйелді сүртеді. Осылай үш рет қайталайды. Кейде сүйелді сиыр жапасының үстіне жауған жаңбыр суымен де жуады. Емдеудің тағы бірінде сүйелді аттың қылымен оны айналдыра байлап тастайды. Сүйел бірнеше күннен кейін үзіліп түседі &lt;ref&gt;Диваев  Киргизские болезни и способы их лечения // ТВ. 1902. №80. 6 қазан, 1903. №43.29 мамыр&lt;/ref&gt;.

==Сыздауық, шиқан==

Сыздауық, шиқан суық тигеннен шығады. Көршиқан - денеге топ-топ болып шығатын шиқан түрі. Шиқан мен сыздауықты қаздың жемсауын тарту арқылы емдейді. Қазды «ем болсын» деп, арнайы сойып, жемсауын бөлек алып, біраз уақыт жылы суға салып қояды. Жемсау әбден жұмсарған кезде оны шиқанның немесе сыздауықтың үстіне тартып, дәкемен орап, таңып тастайды.
Балаға қызылша шығып ауырғанда, баланың денесі түгел бөртіп, тамаққа тәбеті болмайды, дене қызуы көтеріледі. Өмірден түйгені көп әжелер, Бала ауруынан әбден айыққанша, кір жууға мүлдем тыйым салады. Kip жуылса, баланың денесіндегі қызылша бөртпесі кірдің көбігіндей қаптап көбейіп, жазылуы ұзаққа созылады деп түсінген. Мұндайда баланың үстіне қызыл түсті киім кигізеді, терезеге қызыл түсті перде ұстайды, қызыл түсті көрпе жабады. Баланы терлетуге тырысып, ыстық сүт береді.

==Қарамық==
Балаға қарамық шыққанда да осыған ұқсас, бірақ мұнда қызылшаға қарағанда ірілеу қоңырқай қара түсті бөртпе шығады. Қарамық шыққанда да домбырада күй немесе қобыз сарынын тыңдатқан өте пайдалы. Бала ауруынан айыға бастағанда қарамықтың беті қотырланып, түсе бастайды. Жазылған қарамық орны ақтаңдақтанып белгілі болып тұрады, бірте-бірте білінбей кетеді. Көнекөз әжелердің айтуынша, қызылша, қарамық адамға өмірінде міндетті түрде бір рет шығады, біреуге бала кезінде шықса, біреуге ересек болғанда шығады.

Қалампыр немесе пиязды шайнап, баланың бетіне үшкіріп бүрку немесе қара қойдың өкпе-бауырымен қағу да бала ауруна қарсы жасалатын шаралар қатарында. Кейде баланың кіндігі бүртиіп шығып кетсе, жылқының құмалағын басып жазатын болған. Құмалақты аларда «өзіңнен өзгеге ем бол», деп алады. Баланың аузы уылса, кірпінің инесін күйдіріп, күлін аузына себеді. Баланың кіндігіне суық тисе, кіндігінің түбі аздап суланып, іші торсылдап кеуіп кетеді. Іші кепкен бала мазасызданып, ұйқысы қашады. Мұндайда баланың әжесі бас бармағын суға пісірілген жұмыртқаның сарыуызына араластырылған күйемен шылап, баланың кіндігін сағат тілімен солдан оңға қарай бұрайды. «Менің ұолым емес, пірім бибі Бәтиманың қолы,шипасын тигізе гөр», деп тілек сөздер айтады. Осылай үш рет қайталайды &lt;ref&gt;Арғынбаев X. Қазақ халқындагы семья мен неке (тарихи этнографияльщ шолу). Алматы: Ғылым, 1973&lt;/ref&gt;.

Жаңа туған сәбиді қырқынан шыққанша маймен сылап, денесін уқалай отырып, аяқ-қолын созады. Баланың денесінде болатын майда тікенектен баланың мазасы кетіп, ұйқысы бұзылады, яғни тікенек баланың арқасына шым-шым батады. Мұндай тікенекті қолының ұшымен сезетін әжелер, баланы ет-бетінен жатқызып, жұқалап маймен сылап, сипалау арқылы тікенекті алады. Тікенектен арылған бала ұзақ ұйықтайды. Баланың кұлағына суық тиіп ауырғанда, қазанды ысытып, тарыны қуырады. Қуырылған тарыны ыстық күйінде мақта матадан тігілген кішкене қалтаға салады. Баланың суық тиген құлағын төмен басып жатқызып, тарыны құлағына тартады. Мұндай емдеуді өмірден тәжірибесі мол әжелер атқарады.
Баланың тамағы баспамен ауырса, саусағын күйеге шылап, тамағын басады. Сондықтан ол баспа ауруы деп аталған. Егер іріңдеген болса, саусағын күйе шылап іріңді жарады. Күйеге шылайтын себебі, жарылған ірің ішке кетпей, күйемен бірге сыртқа шығады деп есептеген&lt;ref&gt;Алдашев А.. Әлімханов Ж. Қазақтың халық медицинасының құпиясы. Алматы: Қайнар, 1992; Оразақов Е. Қазақ халық медицинасы. Алматы: Ғылым, 1989&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Денсаулық]]
[[Санат:Этнография]]</text>
      <sha1>pxiqhnffankl5bccb3emlvqycdpk318</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685905</id>
      <parentid>3685883</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Қуанқызы Мадина|Қуанқызы Мадина]] ([[User talk:Қуанқызы Мадина|т]]) өңдемелерінен [[User:Sibom|Sibom]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2465775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15518" sha1="bm0gi4oab0wysnmogm3hwus43kro942" xml:space="preserve">==БАЛАЛАР АУРУЫ==
'''Балалар ауруы''' - нәрестелер мен жас балалардың арасында табиғи жағдай мен этностың өзіндік [[генетика]]лық жаратылысының ерекшелігіне байланысты жиі кездесетін сырқат, ауру түрлері.

Дәстүрлі ортада ұрпақтың өркен жайып, өсіп-өнуіне ерекше мән берген. [[Халық ауыз әдебиеті]] үлгілеріндегі этномэдениетке және салт- дәстүрге байланысты пайымдаулардан көп балалы болу - қауым мүшелерінің мұраты болғандығы байқалады. [[Жас жұбайлар]]ға «көген көздерің оншақты болсын, көгендерің бұршақты болсын», деп бата беруі, беташар жырында «алдыңғы етегіңді бала бассын, артқы етегіңді мал бассын» деп келінге игі тілек білдіруі осының нақты айғағы.

Қазақ қоғамында ересектердің денсаулығы мықты, төзімді болатыны, ауруға аз шалдығатыны туралы саяхатшылар мен зерттеушілердің еңбектерінде аз айтылмаған. Алайда нәрестелер мен жас балалардың арасында тіршілік жағдайына байланысты туындайтын ауру түрлері жиі бой көрсетіп тұрған. Бала ауруын емдеу шараларын негізінен баланың күтімі мен тәрбиесіне жауапты ата-анасы мен жақындары, соның ішінде көп бала өсірген әйел адамдар жүргізген. Ал аурудың сипаты мен ауырлығына қарай емдеу шараларын емсек, тәуіп, оташы, сынықшы, бақсы сияқты«мамандандырылған» адамдар жасаған. Баланы дауалаудағы кейбір шаралар екінші жағынан сақтандыру сипатында болады және түрлі емдеу жолдары мен тәсілдерін ұштастыра кешенді түрде жүргізіледі. [[Жас нәресте]]де жиі кездесетін ауру түрлерін халықтық эмпирикалық тәсілдермен дауалаған. Айталық, баланың қүлағына суық тиіп ауырғанда, тары қуырып, қуырылған тарыны ыстық күйінде мақта матадан тігілген кішкене қалтаға салып, қүлағына тартады; баланың тамағы ауырса, саусағын күйеге шылап, тамағын басады; егер іріңдеген болса, саусағын күйелеп іріңді жарады; жарылған ірің ішке кетпей, күйемен бірге сыртқа шығады деп білгендіктен, саусағын күйеге шылаған &lt;ref&gt;Колбасенко И.С. Некоторые киргизские обычай и поверья, имеющие акушерские значение // ПКАГО. T.3. Вып.5. Киев, 1890&lt;/ref&gt;.

==Шошыну, қорқу, үрейлену==

Баланың ауруға жиі шалдығуы шошыну, қорқу, үрейлену сияқты себептерге байланысты пайда болады деп сенген қазақтар ондай ауруларды «қорықтық құю» тәсілімен емдеген. Шошынған баланың ұйқысы қашып, сандырақтап сөйлейді. Ондайда баланың басына орамал жауып, құбылаға қаратып отырғызады. Су кұйылған кесені баланың басынан жоғары ұстап тұрып, оған алдын ала ертіп дайындаған қорғасын құяды. Быжылдап шыққан дыбыстан шошынған бала селк етіп, ұйқыдан оянғандай әсерде болады. Кейін баланы қымтап жатқызғанда тыныш ұйықтап қалса, емнің балаға әсер еткені деп біліп, баланың неден шошынғанын қатқан қорғасынға түскен бейнеден көрген. Мысалы, иттен шошынса иттің, мысықтан шошынса мысықтың т.б. бейнесі қатқан қорғасын бедерінен көрінеді екен-мыс &lt;ref&gt;Васильев А. Народные способы и средства употребляемые при лечении болезней киргизами Торгайской области // ТГ. №48-50. 1901&lt;/ref&gt;.
 
==Көз тию==
Егер ауырған баланы тәуіпке көрсетсе, ол алдымен баланың екі шекесіне саусақтарын қойып, тамыр соғысын бақылайды. Бала ауруының негізін анасының сүтінен деп тапса, анасына үш күн бойы тамақ бермей, тек ''күшала'' қайнатып берген. Ол үшін күшаланың бұршағын қабығынан тазартып, шәйнекке салып қайнатады да, оған бір қасық сүт қосады. Дәрі балаға анасының омырау сүті арқылы барады деген. Көз тиген баланың денесі мұздап немесе дене қызуы көтеріліп, аузына емшек алмай, шырқырап жылайды. Бала шалқалап жылағаннан талып қалатын кездер де болады. Емші балаға көз тигенін оның мандай тамырының шодырайып шығып тұрғандығынан және шалқалап жылауынан, тамыр соғысынан біледі. Үлкендердің айтуынша, көз кез келген адамға тие бермей, қаны тұщы адамдарға көз тигіш келеді екен. Балаға көзі тиген күмәнді адам белгісіз болуы да мүмкін. Мұндайда дереу иттің итаяғына жеті жапырақ нан салып, оны итке жегізеді. Ит нанды жеп жатқанда «өзіңнен басқаға ем бола гор», деп тілейді. «Көз арамнан қашады, адалға үйір» деп, ит итаяқтағы асын ішіп-жеп боғлан соң, итаяқта қалған суды таза легенге кұйып алады да, суды жылытып, қанжылым суға баланы шомылдырып отырып, «көзің тисе көзің шықсын, тілің тисе тілің кесілсін», деп арбау сөздер айтады. Балаға көз тиюді дәстүрлі ортада ит тию деп те атайды. Баланың анасы көзі тиген күмәнді адамның кім екенін білсе, оның бағалы киімінен өзіне білдірмей қиынды қиып алады да, оған кептірілген адыраспан қосып түтетіп аластайды. Егер адыраспан шатырлап жанса, балаға тиген көздің қайтқаны деп түсінген.
Кейде күмәнді адамды алып келіп, балаға үшкірту арқылы емдейді. Баланы жалаңаштап шешіндіріп, көзі тиген кісінің алдына жатқызып маңдай, бет алдына, етбетінен жатқызып жауырынына үшкіртеді. Бала бақалы көлшікке шомылатын болса, баланың қолына сүйел шығады деген түсінік болған. Сүйелді толған айға қаратып, «сенде мынадай әшекей бар ма, жоқ болса алшы менің әшекейімді» деп, арбау сөздер айта отырып, ақ шүберекпен сүйелді сүртеді. Осылай үш рет қайталайды. Кейде сүйелді сиыр жапасының үстіне жауған жаңбыр суымен де жуады. Емдеудің тағы бірінде сүйелді аттың қылымен оны айналдыра байлап тастайды. Сүйел бірнеше күннен кейін үзіліп түседі &lt;ref&gt;Диваев  Киргизские болезни и способы их лечения // ТВ. 1902. №80. 6 қазан, 1903. №43.29 мамыр&lt;/ref&gt;.

==Сыздауық, шиқан==

Сыздауық, шиқан суық тигеннен шығады. Көршиқан - денеге топ-топ болып шығатын шиқан түрі. Шиқан мен сыздауықты қаздың жемсауын тарту арқылы емдейді. Қазды «ем болсын» деп, арнайы сойып, жемсауын бөлек алып, біраз уақыт жылы суға салып қояды. Жемсау әбден жұмсарған кезде оны шиқанның немесе сыздауықтың үстіне тартып, дәкемен орап, таңып тастайды.
Балаға қызылша шығып ауырғанда, баланың денесі түгел бөртіп, тамаққа тәбеті болмайды, дене қызуы көтеріледі. Өмірден түйгені көп әжелер, Бала ауруынан әбден айыққанша, кір жууға мүлдем тыйым салады. Kip жуылса, баланың денесіндегі қызылша бөртпесі кірдің көбігіндей қаптап көбейіп, жазылуы ұзаққа созылады деп түсінген. Мұндайда баланың үстіне қызыл түсті киім кигізеді, терезеге қызыл түсті перде ұстайды, қызыл түсті көрпе жабады. Баланы терлетуге тырысып, ыстық сүт береді.

==Қарамық==
Балаға қарамық шыққанда да осыған ұқсас, бірақ мұнда қызылшаға қарағанда ірілеу қоңырқай қара түсті бөртпе шығады. Қарамық шыққанда да домбырада күй немесе қобыз сарынын тыңдатқан өте пайдалы. Бала ауруынан айыға бастағанда қарамықтың беті қотырланып, түсе бастайды. Жазылған қарамық орны ақтаңдақтанып белгілі болып тұрады, бірте-бірте білінбей кетеді. Көнекөз әжелердің айтуынша, қызылша, қарамық адамға өмірінде міндетті түрде бір рет шығады, біреуге бала кезінде шықса, біреуге ересек болғанда шығады.

Қалампыр немесе пиязды шайнап, баланың бетіне үшкіріп бүрку немесе қара қойдың өкпе-бауырымен қағу да бала ауруна қарсы жасалатын шаралар қатарында. Кейде баланың кіндігі бүртиіп шығып кетсе, жылқының құмалағын басып жазатын болған. Құмалақты аларда «өзіңнен өзгеге ем бол», деп алады. Баланың аузы уылса, кірпінің инесін күйдіріп, күлін аузына себеді. Баланың кіндігіне суық тисе, кіндігінің түбі аздап суланып, іші торсылдап кеуіп кетеді. Іші кепкен бала мазасызданып, ұйқысы қашады. Мұндайда баланың әжесі бас бармағын суға пісірілген жұмыртқаның сарыуызына араластырылған күйемен шылап, баланың кіндігін сағат тілімен солдан оңға қарай бұрайды. «Менің ұолым емес, пірім бибі Бәтиманың қолы,шипасын тигізе гөр», деп тілек сөздер айтады. Осылай үш рет қайталайды &lt;ref&gt;Арғынбаев X. Қазақ халқындагы семья мен неке (тарихи этнографияльщ шолу). Алматы: Ғылым, 1973&lt;/ref&gt;.

Жаңа туған сәбиді қырқынан шыққанша маймен сылап, денесін уқалай отырып, аяқ-қолын созады. Баланың денесінде болатын майда тікенектен баланың мазасы кетіп, ұйқысы бұзылады, яғни тікенек баланың арқасына шым-шым батады. Мұндай тікенекті қолының ұшымен сезетін әжелер, баланы ет-бетінен жатқызып, жұқалап маймен сылап, сипалау арқылы тікенекті алады. Тікенектен арылған бала ұзақ ұйықтайды. Баланың кұлағына суық тиіп ауырғанда, қазанды ысытып, тарыны қуырады. Қуырылған тарыны ыстық күйінде мақта матадан тігілген кішкене қалтаға салады. Баланың суық тиген құлағын төмен басып жатқызып, тарыны құлағына тартады. Мұндай емдеуді өмірден тәжірибесі мол әжелер атқарады.
Баланың тамағы баспамен ауырса, саусағын күйеге шылап, тамағын басады. Сондықтан ол баспа ауруы деп аталған. Егер іріңдеген болса, саусағын күйе шылап іріңді жарады. Күйеге шылайтын себебі, жарылған ірің ішке кетпей, күйемен бірге сыртқа шығады деп есептеген&lt;ref&gt;Алдашев А.. Әлімханов Ж. Қазақтың халық медицинасының құпиясы. Алматы: Қайнар, 1992; Оразақов Е. Қазақ халық медицинасы. Алматы: Ғылым, 1989&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Денсаулық]]
[[Санат:Этнография]]</text>
      <sha1>bm0gi4oab0wysnmogm3hwus43kro942</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Портал:Физика/Таңдаулы физиктер</title>
    <ns>100</ns>
    <id>189737</id>
    <revision>
      <id>3685938</id>
      <parentid>3559922</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Christiaan_Huygens-painting.jpeg]]» деген «[[:File:Caspar_Netscher_-_Christiaan_Huygens,_the_astronomer,_1671.jpg]]» дегенмен алмастырылды.</comment>
      <origin>3685938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1827" sha1="q4hovxrgi4h26tk0cmyh54x261pshtl" xml:space="preserve">{| width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;10px&quot; cellpadding=&quot;10px&quot;
|bgcolor=&quot;white&quot; valign=&quot;middle&quot;|
&lt;center&gt;&lt;div&gt;
{| cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;border: 3px solid #b0b0b0;&quot;
|-
| {{Click|image=Albert Einstein Head.jpg|link=Альберт Эйнштейн|width=66px|height=75px}}
| {{Click|image=Ampere1.jpg|link=Андре-Мари Ампер|width=66px|height=75px}}
| {{Click|image=Niels Bohr.jpg|link=Нильс Бор|width=66px|height=75px}}
| {{Click|image=Blaise pascal.jpg|link=Блез Паскаль|width=66px|height=75px}}
|-
| {{Click|image=GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|link=Исаак Ньютон|width=66px|height=75px}}
| {{Click|image=Max planck.jpg|link=Макс Планк|width=66px|height=75px}}
| {{Click|image=WilhelmRöntgen.JPG|link=Вильгельм Конрад Рентген|width=66px|height=75px}}
| {{Click|image=M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg|link=Майкл Фарадей|width=66px|height=75px}}
|-
| {{Click|image=Charles de Coulomb.png|link=Шарль Огюстен де Кулон|width=66px|height=75px}}
| {{Click|image=Hendrik Antoon Lorentz.jpg|link=Хендрик Антон Лоренц|width=66px|height=75px}}
| {{Click|image=Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|link=Христиан Гюйгенс|width=66px|height=75px}}
| {{Click|image=Bundesarchiv Bild183-R57262, Werner Heisenberg.jpg|link=Вернер Гейзенберг|width=66px|height=75px}}
|-
| {{Click|image=Simeon Poisson crop.jpg|link=Симеон Дени Пуассон|width=66px|height=75px}}
| {{Click|image=George_Gamow.jpg|link=Георгий Антонович Гамов|width=66px|height=75px}}
| {{Click|image=Pierrecurie.jpg|link=Пьер Кюри|width=66px|height=75px}}
| {{Click|image=N.Tesla.JPG|link=Никола Тесла|width=66px|height=75px}}
|}
|}</text>
      <sha1>q4hovxrgi4h26tk0cmyh54x261pshtl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақан Қарғамбайұлы Сатаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199791</id>
    <revision>
      <id>3686080</id>
      <parentid>3635328</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3686080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8649" sha1="59e2zzormmeoucdb2w7dyiwd2wu8iva" xml:space="preserve">{{Кинематограф
|есімі = Ақан Қарғамбайұлы Сатаев
|шынайы есімі =
|сурет = 
|сурет ені =
|сурет атауы =
|туған кездегі есімі =
|туған күні = 23.12.1971
|туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[ҚазКСР]], [[КСРО]]
|қайтыс болған күні =
|қайтыс болған жері =
|мамандығы = {{кинорежиссёр|Қазақстан}}, {{актер|Қазақстан}}, [[продюсер]]
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|белсенді жылдары = 1993 — қазіргі уақыт
|бағыты = [[тарихи фильм|тарихи]], драма, телехикая, [[атыс-шабыс фильм|атыс шабыс]], триллер
|киностудия = [[Sataifilm]], [[Қазақфильм]]
|марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{Құрмет ордені}}
|imdb_id =0766112
|сайты =
}}
'''Ақан Қарғамбайұлы Сатаев''' ([[23 желтоқсан]] [[1971 жыл]], [[Қарағанды]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|ҚазКСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[Қазақстан]] [[кинорежиссёр]]і, [[Актер|актёр]], [[продюсер]]. 2020 жылы 7 шілдеден бастап [[Қазақфильм|Қазақфильм АҚ]] киностудиясының президенті қызметіне тағайындалды.&lt;ref&gt;https://ktk-kz.turbopages.org/ktk.kz/s/kz/newsfeed/article/2020/07/07/153204/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны мен шығармашылық жолы ==
[[Арғын]] тайпасы [[Қанжығалы руы]]нан шыққан.&lt;ref&gt;Қанжығалы шежiресi, Құрастырушылар Ғ.Умаров, Қ. Әлімжанов, бас редактор Негимов Серік 558 бет, Астана 2017 - ISBN 9786013026701&lt;/ref&gt; [[1994 жыл|1994]] жылы [[Алматы]] қаласында [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның кино және телевидение факультетін бітірді. Оқуды бітірген соң екі көркем фильмге түсті. Сол кездері режиссёр, продюсер ретінде жарнамалар түсірумен айналысып үлкен табысқа жетіп, 300 жарнамалық роликтер шығарумен қатар бірнеше &quot;Алтын Жұлдыз&quot; сыйлықтарын иеленді. 2003 жылы «[[Sataifilm]]&lt;nowiki/&gt;» студиясының негізін қалады.

2007 жылы «[[Рэкетир (фильм)|Рэкетир]]&lt;nowiki/&gt;» атты өзінің алғашқы толықметражды фильмін түсірді. Бұл көркем-суретті киноны журналистер мен сыншылар жылы қабылдады және фильм – кинотеатрларда кезекте тұрған көрермендердің көңілінен шықты. «Рэкетир» – қазіргі қазақ киносының тарихындағы ең алғашқы кассалық фильм. Аталған картина прокаттағы бастапқы күндерінде 1 миллион 150 мың доллар жинап, Қазақстанның бокс-оффисінде мегахитке айналды.&lt;ref name=&quot;gz&quot;&gt;{{cite web|url=http://kinostan.kz/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=94:%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2&amp;Itemid=25|title=Ақан Сатаев|author=|date=|work=|publisher=kinostan.kz|accessdate=|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Келесі сатыда – [[Qazaqstan (телеарна)|«Қазақстан» ұлттық телеарнасы]]ның тапсырысы бойынша түсірілген «[[Ағайынды (телесериал)|Ағайынды]]&lt;nowiki/&gt;» сериалы. Ақан Сатаев бұл еңбегінде үш ағайындының тағдырларын қатар баяндайды. Мемлекеттік тапсырыстың шарасыз шығындарымен кездескеніне қарамастан, бірқатар актерларды жұлдыздар қатарына  шығарады – атап айтқанда, [[Берік Бөшенұлы Айтжанов|Берік Айтжанов]], [[Әнуар Нұрпейісов]], [[Нұрлан Әлімжанов]] және т.б.

Режиссердің кино және теледидар саласындағы сәтті тәжірибелерінен кейін, «[[Адасқан (фильм, 2009)|Адасқан]]&lt;nowiki/&gt;» атты жаңа фильмді, көрермендер үлкен қызығушылықпен күтті. [[Алматы облысы]]ның даласында түсірілген мистикалық [[триллер]], көрерменді бірінші минуттан соңғы минутқа дейін шиеленістірсе, [[Андрей Мерзликин]] мен оның әріптестері [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов|Тұңғышбай Жаманқұлов]] пен [[Айғаным Садықова]]ның шебер ойыны экраннан бас тартуға мүмкіншілік бермейді. Коммерциялық жағынан «Адасқан» киносының «Рэкетир» фильмінен пайдасы кем болғанымен, ол – Сатаевтың шығармашылығындағы жаңа кезең болып табылады, және Қазақстанның оскарлық комитеті дәл осы көркем-суретті Американдық кино өнерінің және ғылымдар академиясының номинациясы бойынша «Шетел тілінде қойылған ең жақсы фильм» сыйлығын алу үшін таңдауы кездейсоқ емес.

Алдағы «[[Жаужүрек мың бала]]&lt;nowiki/&gt;» тарихи жырының түсірілуін әзірлеуші және қазіргі «Айналайын» сериалының продюсерлік рөлін атқарып отырған Ақан Сатаев «[[Ликвидатор]]ды&lt;nowiki/&gt;» түсіргенде, психологиялық драмамен үйлескен боевик жанрына сүйенді.

== Фильмография ==
=== Режиссёр ===
* 2007 — [[Рэкетир (фильм)|Рэкетир]]
* 2009 — [[Адасқан (фильм, 2009)|Адасқан (Заблудившийся)]]
* 2009 — [[Ағайынды (телесериал)|Ағайынды]] (телехикая)
* 2011 — [[Ликвидатор]]
* 2012 — [[Жаужүрек мың бала]]
* 2014 — [[Бауыржан Момышұлы (телесериал)|Бауыржан Момышұлы]] (телехикая)
* 2015 — [[Рэкетир 2 (фильм)|Рэкетир 2]]
* 2015 — Хакер
* 2015 — Блогер
* 2016 — [[Анаға апарар жол]]
* 2016 — Райондар
* 2018 — Бизнесмендер
* 2018 — [[Елбасы Жолы. Астана]]
* 2019 — Томирис

=== Актер ===
* 1993 — Аллажар
* 1999 — Жас аккордеоншының өмірбаяны (Жизнеописание юного аккордеониста)

=== Продюсер ===
* 2007 — [[Рэкетир (фильм)|Рэкетир]]
* 2009 — [[Адасқан (фильм, 2009)|Адасқан]]
* 2011 — Айналайын (телехикая)
* 2018 — [[Елбасы Жолы. Астана]]
* 2018 — Әлемнің мейірімді бейжайлығы (басты продюсер)&lt;ref&gt;https://www.kinopoisk.ru/film/1117306/cast/&lt;/ref&gt;
*2019 — Қап-қара адам (басты продюсер)&lt;ref&gt;https://www.kinopoisk.ru/film/1316549/cast/&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасыр кинорежиссёрлері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]]

{{Actor-stub}}</text>
      <sha1>59e2zzormmeoucdb2w7dyiwd2wu8iva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берджеджи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>233768</id>
    <revision>
      <id>3685914</id>
      <parentid>1837197</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carsten Steger</username>
        <id>111606</id>
      </contributor>
      <comment>Aerial image of Bergeggi inserted.</comment>
      <origin>3685914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4010" sha1="8wrlsdp4lqu1j93y2h895hj9h3xjq72" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Берджеджи 
 |шынайы атауы            = Bergeggi 
 |сурет                   = Aerial image of Bergeggi (view from the southeast).jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=14 |lat_sec=53 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=26 |lon_sec=35 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Лигурия 
 |кестедегі аймақ         = Лигурия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Савона (провинция){{!}}Савона 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Riccardo Borgo 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 3 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 110 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1203 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 349 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 19 
 |пошта индексі           = 17042 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 9010 
 |ортаққордағы санаты     = Bergeggi 
 |сайты                   = http://www.comune.bergeggi.sv.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Берджеджи''' ({{lang-it|Bergeggi}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Лигурия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Савона (провинция)|Савона]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1203 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 349 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 3 км² шамасында. Пошта индексі — 17042.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Martino di Tours.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 19 257 901
* Электронды поштасы: bergeggi@comune.bergeggi.sv.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.bergeggi.sv.it Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Савона провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Лигурия елді мекендері]]</text>
      <sha1>8wrlsdp4lqu1j93y2h895hj9h3xjq72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Споторно</title>
    <ns>0</ns>
    <id>233857</id>
    <revision>
      <id>3686093</id>
      <parentid>2221681</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carsten Steger</username>
        <id>111606</id>
      </contributor>
      <comment>Aerial image of Spotorno inserted.</comment>
      <origin>3686093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3866" sha1="tm903qtra7d8f4keca9wifj3m89a209" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Споторно 
 |шынайы атауы            = Spotorno 
 |сурет                   = Aerial image of Spotorno (view from the southeast).jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=14 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=25 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Лигурия 
 |кестедегі аймақ         = Лигурия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Савона (провинция){{!}}Савона 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Bruno Marengo 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 4133 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 508 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 19 
 |пошта индексі           = 17028 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 9057 
 |ортаққордағы санаты     = Spotorno 
 |сайты                   = http://www.comune.spotorno.sv.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Споторно''' ({{lang-it|Spotorno}}) —   [[Италия]]дағы [[Лигурия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Савона (провинция)|Савона]] провинциясында орналасқан коммуна.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4133 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 508 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 8 км².

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 19 746 971
* Электронды поштасы: sindaco@comune.spotorno.sv.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.spotorno.sv.it Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Савона провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Лигурия елді мекендері]]</text>
      <sha1>tm903qtra7d8f4keca9wifj3m89a209</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бонассола</title>
    <ns>0</ns>
    <id>233889</id>
    <revision>
      <id>3685890</id>
      <parentid>1837131</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Carsten Steger</username>
        <id>111606</id>
      </contributor>
      <comment>Aerial image of Bonassola inserted.</comment>
      <origin>3685890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4053" sha1="gfsk0jsaaz86y9da9dwsg7mteaog5au" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Бонассола 
 |шынайы атауы            = Bonassola 
 |сурет                   = Aerial image of Bonassola (view from the south).jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=11 |lat_sec=08 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=35 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Лигурия 
 |кестедегі аймақ         = Лигурия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Ла Специя (провинция){{!}}Ла Специя 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Andrea Poletti 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 5 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 980 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 105 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 187 
 |пошта индексі           = 19011 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 11005 
 |ортаққордағы санаты     = Bonassola 
 |сайты                   = http://www.comune.bonassola.sp.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Бонассола''' ({{lang-it|Bonassola}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Лигурия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Ла Специя (провинция)|Ла Специя]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 980 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 105 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 9 км² шамасында. Пошта индексі — 19011.

Елді мекеннің қамқоршысы — Santa Caterina d’Alessandria.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 18 781 381
* Электронды поштасы: amministrazione@comune.bonassola.sp.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.bonassola.sp.it Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Ла Специя провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Лигурия елді мекендері]]</text>
      <sha1>gfsk0jsaaz86y9da9dwsg7mteaog5au</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павлодарлықтар – Социалистік Еңбек Ерлері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253249</id>
    <redirect title="Социалистік еңбек ері" />
    <revision>
      <id>3686068</id>
      <parentid>3675609</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Социалистік еңбек ері]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3686068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="i49cvaruyfx53dqxalob4uke14e4szp" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Социалистік еңбек ері]]</text>
      <sha1>i49cvaruyfx53dqxalob4uke14e4szp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ларюскад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>422811</id>
    <revision>
      <id>3685835</id>
      <parentid>2960991</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5988" sha1="filj04dip5459xy1fluh7w22w4eyehp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Ларюскад
 |шынайы атауы            = Laruscade
 |сурет                   = Laruscade mairie.JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Laruscade (Gironde).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=45.1086111111 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=-0.339722222222 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(2300)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Аквитания
 |кестедегі аймақ         = Аквитания
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Жиронда
 |кестедегі аудан         = Жиронда (департамент){{!}}Жиронда
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Бле (округ){{!}}Бле
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Сен-Савен (кантон)|Сен-Савен]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Jean-Paul Labeyrie ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 46,76
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 18—106
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2300
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 49,19
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 33620
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 33233
 |ортаққордағы санаты     = Laruscade
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Ларюскад''' ({{lang-fr|Laruscade}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Аквитания]] аймағына қарасты [[Жиронда (департамент)|Жиронда]] департаментінде орналасқан. [[Бле (округ)|Бле]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 46,76 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''33233'', [[пошта индексі]] — ''33620''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2300 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 49,19 адам/км².

{{Демография/FRA/Laruscade}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=108 | барлығы=2012
 | е0=76 | ә0=84
 | е5=72 | ә5=108
 | е10=72 | ә10=64
 | е15=40 | ә15=48
 | е20=24 | ә20=36
 | е25=96 | ә25=60
 | е30=72 | ә30=96
 | е35=72 | ә35=104
 | е40=92 | ә40=56
 | е45=56 | ә45=44
 | е50=76 | ә50=40
 | е55=60 | ә55=88
 | е60=52 | ә60=24
 | е65=40 | ә65=36
 | е70=60 | ә70=56
 | е75=12 | ә75=32
 | е80=16 | ә80=16
 | е85=12 | ә85=20
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Жиронда департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Laruscade|Ларюскад}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=33233-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106215323/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=33233-COM |date=2012-11-06 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=45.1086111111,-0.339722222222&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Жиронда департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Жиронда департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>filj04dip5459xy1fluh7w22w4eyehp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лангидик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>426701</id>
    <revision>
      <id>3685897</id>
      <parentid>2960790</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3685897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6078" sha1="jmmkfghd6a6qns8rv9ji2449ls64zlt" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Лангидик
 |шынайы атауы            = Languidic
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=47.8341666667 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=-3.15666666667 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(7327)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Бретань
 |кестедегі аймақ         = Бретань
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Морбиан
 |кестедегі аудан         = Морбиан (департамент){{!}}Морбиан
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Лорьян (округ){{!}}Лорьян
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Еннбонт (кантон)|Еннбонт]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Maurice Olliero ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 109,08
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 7—126
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7327
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 67,17
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 56440
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 56101
 |ортаққордағы санаты     = Languidic
 |сайты                   = http://www.languidic.fr
 |сайт тілі               = 
}}
'''Лангидик''' ({{lang-fr|Languidic}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Морбиан (департамент)|Морбиан]] департаментінде орналасқан. [[Лорьян (округ)|Лорьян]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 109,08 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''56101'', [[пошта индексі]] — ''56440''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7327 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 67,17 адам/км².

{{Демография/FRA/Languidic}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=320 | барлығы=6952
 | е0=244 | ә0=204
 | е5=292 | ә5=160
 | е10=204 | ә10=212
 | е15=268 | ә15=212
 | е20=188 | ә20=120
 | е25=164 | ә25=172
 | е30=192 | ә30=192
 | е35=260 | ә35=264
 | е40=304 | ә40=264
 | е45=320 | ә45=268
 | е50=312 | ә50=308
 | е55=256 | ә55=216
 | е60=76 | ә60=128
 | е65=184 | ә65=164
 | е70=144 | ә70=116
 | е75=92 | ә75=168
 | е80=104 | ә80=108
 | е85=28 | ә85=44
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Морбиан департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Languidic|Лангидик}}
* [https://web.archive.org/web/20061125010613/http://languidic.free.fr/ Ресми сайты]
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=56101-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020101107/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=56101-COM |date=2012-10-20 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=47.8341666667,-3.15666666667&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Морбиан департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Морбиан департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>jmmkfghd6a6qns8rv9ji2449ls64zlt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Локмикелик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>426769</id>
    <revision>
      <id>3686018</id>
      <parentid>2902741</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3686018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6108" sha1="9altfpf01sd24b0eu5ati88yg1t9y3d" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Локмикелик
 |шынайы атауы            = Locmiquélic
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=47.7261111111 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=-3.33944444444 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(4160)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Бретань
 |кестедегі аймақ         = Бретань
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Морбиан
 |кестедегі аудан         = Морбиан (департамент){{!}}Морбиан
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Лорьян (округ){{!}}Лорьян
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Пор-Луи (кантон)|Пор-Луи]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = André Le Roux ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 3,58
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 0—24
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 4160
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 1162,01
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 56570
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 56118
 |ортаққордағы санаты     = Locmiquélic
 |сайты                   = http://www.ville-locmiquelic.fr
 |сайт тілі               = 
}}
'''Локмикелик''' ({{lang-fr|Locmiquélic}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Морбиан (департамент)|Морбиан]] департаментінде орналасқан. [[Лорьян (округ)|Лорьян]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,58 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''56118'', [[пошта индексі]] — ''56570''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4160 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 1162,01 адам/км².

{{Демография/FRA/Locmiquélic}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=197 | барлығы=4113
 | е0=115 | ә0=103
 | е5=131 | ә5=115
 | е10=155 | ә10=99
 | е15=103 | ә15=91
 | е20=75 | ә20=71
 | е25=71 | ә25=52
 | е30=71 | ә30=119
 | е35=174 | ә35=158
 | е40=131 | ә40=143
 | е45=143 | ә45=119
 | е50=123 | ә50=135
 | е55=151 | ә55=170
 | е60=158 | ә60=131
 | е65=91 | ә65=136
 | е70=154 | ә70=197
 | е75=48 | ә75=103
 | е80=47 | ә80=111
 | е85=23 | ә85=96
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Морбиан департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Locmiquélic|Локмикелик}}
* [https://web.archive.org/web/20220302103948/http://www.ville-locmiquelic.fr/ Ресми сайты]
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=56118-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020223528/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=56118-COM |date=2012-10-20 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=47.7261111111,-3.33944444444&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Морбиан департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Морбиан департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>9altfpf01sd24b0eu5ati88yg1t9y3d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кристо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>429595</id>
    <revision>
      <id>3685840</id>
      <parentid>2916938</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>135972</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3685840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5992" sha1="1akj02fdyw0iw6zk1tmrfy2fvuv1jo8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Кристо
 |шынайы атауы            = Cristot
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Cristot (Calvados).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=49.1952777778 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=-0.579444444444 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(215)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Төменгі Нормандия
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Нормандия
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Кальвадос
 |кестедегі аудан         = Кальвадос (департамент){{!}}Кальвадос
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Кан (округ){{!}}Кан
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Тии-сюр-Сель (кантон)|Тии-сюр-Сель]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Sylvie Le Bugle ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 3,92
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 66—106
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 215
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 54,85
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 14250
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 14205
 |ортаққордағы санаты     = Cristot
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Кристо''' ({{lang-fr|Cristot}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Төменгі Нормандия]] аймағына қарасты [[Кальвадос (департамент)|Кальвадос]] департаментінде орналасқан. [[Кан (округ)|Кан]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,92 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''14205'', [[пошта индексі]] — ''14250''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 215 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 54,85 адам/км².

{{Демография/FRA/Cristot}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=19 | барлығы=208
 | е0=4 | ә0=11
 | е5=19 | ә5=4
 | е10=4 | ә10=8
 | е15=8 | ә15=4
 | е20=4 | ә20=0
 | е25=0 | ә25=0
 | е30=4 | ә30=15
 | е35=19 | ә35=4
 | е40=4 | ә40=11
 | е45=11 | ә45=4
 | е50=4 | ә50=15
 | е55=15 | ә55=4
 | е60=0 | ә60=0
 | е65=0 | ә65=4
 | е70=8 | ә70=4
 | е75=0 | ә75=0
 | е80=0 | ә80=4
 | е85=4 | ә85=8
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Кальвадос департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Cristot|Кристо}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=14205-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609133748/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=14205-COM |date=2012-06-09 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=49.1952777778,-0.579444444444&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Кальвадос департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Кальвадос департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>1akj02fdyw0iw6zk1tmrfy2fvuv1jo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джо Харт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483119</id>
    <revision>
      <id>3685841</id>
      <parentid>3267073</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4226" sha1="s4s7gz89lbmxv5co1o2muxdn9j3mt6s" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі = Джо Харт 
|толық аты = Чарльз Джозеф Джон Харт
|сурет = Joe Hart V Newcastle United.jpg|thumb
|туған күні = 19.4.1987
|туған жері = [[Шрусбери]], [[Англия]]
|азаматтығы =  {{flagicon|England}} [[Англия]]
|салмағы = 91
|бойы = 196
|қазіргі клуб = {{ту|Шотландия}} [[Селтик]]
|номері = 
|позициясы = [[қақпашы]]
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2003—2006|{{flagicon|England}} [[Шрусбери Таун]]|54 (–62)
|2006—2018|{{flagicon|England}} [[Манчестер Сити]]|266 (–265)
|2007|{{аренда}}{{flagicon|England}} [[Транмир Роверс]]|6 (–8)
|2007|{{аренда}}{{flagicon|England}} [[Блэкпул (футбол клубы)|Блэкпул]]|5 (–6)
|2009—2010|{{аренда}}{{flagicon|England}} [[Бирмингем Сити]]|36 (–41)
|2016—2017|{{аренда}}{{flagicon|Италия}} [[Торино]]|36 (–62)
|2017—2018|{{аренда}}{{flagicon|England}} [[Вест Хэм Юнайтед]]|19 (–39)
|2018—2020|{{flagicon|England}} [[Бернли (футбол клубы)|Бернли]]|19 (–41)
|2020—2021|{{flagicon|England}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|0 (0)
|2021—|{{ту|Шотландия}} [[Селтик]]|72 (−49)
}}
|ұлттық құрамы ={{футбол карьерасы
|2008—2017|{{футбол|Англия}}|75 (-50)
}}}}

'''Чарльз Джозеф Джон Харт''', немесе жай ғана '''Джо Харт''' ({{lang-en|Charles Joseph John (Joe) Hart}}; [[19 сәуір]] [[1987 жыл|1987]]&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/40204&lt;/ref&gt;; [[Шрусбери]]) — ағылшын футболшысы, «[[Селтик]]» клубының қақпашысы.

== Балалық шағы ==
Джо Харт Шроппир графтығындағы Шрусбериде Карл және Луиза Харт отбасында дүниеге келген. Бірінші Oxon бастауыш мектебінде оқыған, одан кейін Meole Brace қала айналасындағы Шрусберидегі орта мектепте оқып, соңғы жылы сынып старостасы болған.

== Алғашқы қадамдар ==
Футбол карьерасын өзінің туған қаласында, «[[Шрусбери Таун]]» клубында бастады, 2003 жылдан 2006 жылға дейін өнер көрсетті. Бірақ негізгі құрамға тек 2005/06 маусымында ғана орнықты, сол маусымда 46 ойында 55 доп өткізді. 2006 жылы «[[Манчестер Сити]]» клубымен келісімшартқа қол қойып, клубтың академиясына жіберілді.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

; Манчестер Сити

* Англия чемпионы (2): 2011/12, 2013/14
* Англия кубогы: 2011/12
* Англия суперкубогы: 2012
* Лига кубогы (2): 2013/14, 2015/16

=== Жеке ===

* Екінші лиганың жыл командасы: 2005/06
* Премьер-лигадағы жыл командасы (2): 2009/10, 2011/12
* Премьер-лигадағы алтын қолғап (4): 2010/11, 2011/12, 2012/13, 2014/15

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]]
[[Санат:Блэкпул ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]]
[[Санат:Торино ФК ойыншылары]]
[[Санат:Вест Хэм Юнайтед ФК ойыншылары]]
[[Санат:Бернли ФК ойыншылары]]
[[Санат:Селтик ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>s4s7gz89lbmxv5co1o2muxdn9j3mt6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3685822</id>
      <parentid>3685351</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3685822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11345" sha1="my2jm7zzzz3yii358lwxpbsa5zun1tx" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3460}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:1669}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1519}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:701}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 5 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:621}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 6 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:382}}]] || {{Permissions|Marksscheider}}
|-
| 7 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:345}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 8 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:341}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 9 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:305}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 10 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 11 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 12 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:238}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 13 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:185}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 14 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}}
|-
| 15 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:149}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}}
|-
| 16 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:134}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}}
|-
| 17 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}}
|-
| 18 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}}
|-
| 19 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 20 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}}
|-
| 21 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}}
|-
| 22 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}}
|-
| 23 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}}
|-
| 24 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}}
|-
| 25 || [[User:AlinaPolites|AlinaPolites]] || [[Special:Contributions/AlinaPolites|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|AlinaPolites}}
|-
| 26 || [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] || [[Special:Contributions/Бекбулатова Гульсара|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Бекбулатова Гульсара}}
|-
| 27 || [[User:Madeniet2026!|Madeniet2026!]] || [[Special:Contributions/Madeniet2026!|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Madeniet2026!}}
|-
| 28 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}}
|-
| 29 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Akmaral090}}
|-
| 30 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}}
|-
| 31 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 32 || [[User:Raisa1982|Raisa1982]] || [[Special:Contributions/Raisa1982|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Raisa1982}}
|-
| 33 || [[User:Вмуд|Вмуд]] || [[Special:Contributions/Вмуд|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|Вмуд}}
|-
| 34 || [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] || [[Special:Contributions/Султабаева Гульнара|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Султабаева Гульнара}}
|-
| 35 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 36 || [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] || [[Special:Contributions/Талшын Ауел|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Талшын Ауел}}
|-
| 37 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 38 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Айакеш}}
|-
| 39 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}}
|-
| 40 || [[User:Бану Сембиева|Бану Сембиева]] || [[Special:Contributions/Бану Сембиева|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Бану Сембиева}}
|-
| 41 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 42 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 43 || [[User:Алтын Адам|Алтын Адам]] || [[Special:Contributions/Алтын Адам|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Алтын Адам}}
|-
| 44 || [[User:KaBfect|KaBfect]] || [[Special:Contributions/KaBfect|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|KaBfect}}
|-
| 45 || [[User:QazaqMathEditor26|QazaqMathEditor26]] || [[Special:Contributions/QazaqMathEditor26|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|QazaqMathEditor26}}
|-
| 46 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}}
|-
| 47 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}}
|-
| 48 || [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] || [[Special:Contributions/Арманбекқызы Еркежан НЗМ|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Арманбекқызы Еркежан НЗМ}}
|-
| 49 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 50 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 51 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}}
|-
| 52 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 53 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}}
|-
| 54 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}}
|-
| 55 || [[User:Бекбол Мамбетов|Бекбол Мамбетов]] || [[Special:Contributions/Бекбол Мамбетов|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Бекбол Мамбетов}}
|-
| 56 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}}
|-
| 57 || [[User:~2026-56534-39|~2026-56534-39]] || [[Special:Contributions/~2026-56534-39|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|~2026-56534-39}}
|-
| 58 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 59 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Qarakesek}}
|-
| 60 || [[User:TbsloOi|TbsloOi]] || [[Special:Contributions/TbsloOi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TbsloOi}}
|-
| 61 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 62 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}}
|-
| 63 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Muzeologist}}
|-
| 64 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 65 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 66 || [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] || [[Special:Contributions/Зилола Садирханова|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Зилола Садирханова}}
|-
| 67 || [[User:Asildaulet|Asildaulet]] || [[Special:Contributions/Asildaulet|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Asildaulet}}
|-
| 68 || [[User:~2026-56298-60|~2026-56298-60]] || [[Special:Contributions/~2026-56298-60|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-56298-60}}
|-
| 69 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|PushkinVko}}
|-
| 70 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}}
|-
| 71 || [[User:Aidana Turkpenbaeva|Aidana Turkpenbaeva]] || [[Special:Contributions/Aidana Turkpenbaeva|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Aidana Turkpenbaeva}}
|-
| 72 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 73 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}}
|-
| 74 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Вилюс М}}
{{/end}}</text>
      <sha1>my2jm7zzzz3yii358lwxpbsa5zun1tx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоқу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>493039</id>
    <revision>
      <id>3685880</id>
      <parentid>2366094</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:26:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Қуанқызы Мадина</username>
        <id>187499</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>3685880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17676" sha1="taemr2rc0x9jx7lil1fkb2973gkuvo3" xml:space="preserve">[[File:Тоқу. Бізбен тоқудың барысы.jpg|thumb|300px|Тоқу. Бізбен тоқудың барысы.]]
[[File:Тоқу. Шалу тәсілдері.jpg|thumb|300px|Тоқу. Шалу тәсілдері.]]
[[File:Бұрмалы, шырмаулы және созылған шалулар.jpg|thumb|300px|Бұрмалы, шырмаулы және созылған шалулар]]
[[File:Ұзартылған және орамалы шалулар. Соңғы қатардағы шалуларды бекіту.jpg|thumb|300px|Ұзартылған және орамалы шалулар. Соңғы қатардағы шалуларды бекіту.]]
'''Тоқу''' ({{lang-en|Knitting}}) -  жіпті шалып алып және сол шалуларды бір-бірімен біріктіре отырып бұйым жасау барысы&lt;ref&gt;&quot;Шаңырақ&quot; үй-тұрмыс энциклопедиясы. Алматы. 1991. ISBN 5-89800-035-6 (1-й з-д)&lt;/ref&gt;. Тоқу қолмен және арнаулы машина арқылы жүргізіледі.

== Қолмен тоқу ==
Қолмен тоқу құралдары:
* біз 
* ілмек
* иірілген [[жіп]] (кенеп жіп, [[Мақта (дақыл)|мақта]] жіп, жүннен иірілген жіп, жібе жіп синтетикалық жіп, аралас жіп)

=== Бізбен тоқу ===
Тоқу біздері түзу, екі жағы немесе бір жағы ғана ұшты және иілме (айналдыра тоқитын) болып келеді. Олардың темірден, ағаштан, пластмассадан жасалған түрлері бар. Тігіссіз бұйым тоқу үшін иілме біз немесе бес, төрт және үш инелі біздер пайдаланылады. Біз жіптен екі есе жуанырақ болуы керек. Қөсымша жіп қосып жуандату немес жіпті жіңішкертіу есебінен, затты қалың не жұқа етіп тоқу (біз бен жіп диаметрінің әртүрлілігі) арқылы, пішілген үлгіге немесе есепке сай тоқу үлгісі өзгеріп отырады.
* Бұйымның тоқылу түрі:
** біртегіс - оң және теріс жағы болады, оны ұзынынан немесе керісінше түзу екі бізбен, немесе иілмелі сымды айналдыра тоқиды;
** бітеу етіп - айналдыра тоқылады, мұны тек оң жағынан және бес бізді немесе иілмелі сымды пайдаланып тоқиды.

==== Бізбен тоқудың барысы ====
* '''Алғашқы қатар'''. Жіпті сол қолға алады. Екі бізді біріктіре ұстап, тоқылатын шүйке жіптің астынан өткізеді, сұқ саусақтағы жіпті бізбен іліп алып, бас бармақтағы жіпті шалу арқылы өткізеді. Бас бармақты шалудан босатып, жіпті тарту керек. Әрбір келесі шалуды шығару үшін осы әдістерді қайталайды. Сонда алғашқы қтарды құрайтын жіптер тізбегі шығады.
* '''Шеткі шалулар''' -  әр қатардың бірінші және соңғы шалулары. Бірінші шеткі шалуды (қатардың басындағы) оң бізге тоқымай алады. Тоқыма жолақ салынып немесе әр түрлі жіптермен өрнектеліп тоқылған кезде бірінші шеткі шалу басқа түсті жіпке ауысарда жіпті ең шетінде бекітетіндей етіп оң шалу жасайды. Қатардың соңғы шалуы оң немесе теріс шалумен тоқылады.
* '''Шеткі жиек'''. Жиек шеті түзу болып (бұрымша) шығу үшін қатардың соңғы шалуын теріс алу керек те, ал келесі қатардағыны оң бізге тоқымай бос алады (мұндайда тоқылатын жіп біздің артында қалуы қажет). Жиек шеті біртегіс болмауы (тігісті) үшін қатардың соңғы шалуын оң тоқыып, бұл шалу бірінші болатын келесі қатарда оны тоқымай алады.
* '''Оң және теріс шалулар'''. Оларды екі түрді тәсілмен тоқуға болады.
** 1 - тәсіл: оң шалу бергі жіп арқылы тоқылады, оң қолдағы бізбен сол қолдағы біздің ьойындағы жіпті іліп алып шығады.
** 2 - тәсіл: ескі тәсіл, сондықтан осылай алынған шалуларды кейде &quot;әженің шалулары&quot; деп атайды. Оң шалуды арғы жіппен, оң қолдағы бізді оңнан солға қарай өткізіп тоқиды.
* '''Бос шалудың тура және кері түрлері'''.
** Тура бос шалу: оң қолдағы бізді тоқылатын жіптің астына оңнан солға қарай салады. 
** Кері бос шалу: оң қолдағы бізді тоқылатын жіптің астынан солдан оңға, өзінен кері қарай өткізеді. Кері бос шалу барынша сирек қолданылады, себебі көптеген [[айшық]]тар (ағылшын резинкасы және т.б. сияқты) бұзылып кетеді, ал өрнекті айшықтарда мұндай бос шалудың тор көзі тым үлкен болады.
* '''Шалуларды азайту'''. Детальдарды тоқу барысында шалуларды азайту түрлі тәсілдермен жүзеге асады (бекіту, бір шалуды екіншісінен өткізу, әдетте олар белгілі бір модельдің сипаттамасында көрсетіледі). Тоқыманың шетінен бір шалудан азайта отырып, көбіне оны екі шалуды біріктіре қосып алу арқылы бекітеді. Көп санды шалуларды (ең соңғы қатардағыдай) бірінен соң бірін бекітеді. Шалуларды тоқыманың оң қатарында да, теріс қатарында да азайтуға болады.
* Екі шалуды жоғарыдан бірге алу. Оң қолдағы бізбен сол қолдағы біздің бойындағы 2 шалуды 2- шалу жағынан тоқыманың алдынан алу (солдан оңға қарай).
* Екі шалуды төменнен бірге алу. Оң қолдағы бізбен сол қолдағы біздің бойындағы 2 шалуды 1-шалу жағынан тоқыманың артынан алу (оңнан солға қарай).
* Үш шалуды бірге алу. Үш шалуды бірге алу түрлі тәсілмен тоқылады:
** оң қолдағы бізбен сол қолдағы біздің бойындағы 3 шалуды тоқыманың артынан 1-шалу жағынан (оңнан солға қарай) іліп алады;
** оң қолдағы бізбен сол қолдағы біздің бойындағы 3 шалуды, үшінші шалу жағынан (солдан оңға қарай) тоқыманың алдына қарай алады;
** ортаңғы шалу мен бірінші шалудың орнын ауыстырып, содан соң 3 шалуды тоқыманың артындағы 1-шалу жағынан (оңнан солға қарай) алу керек.
* '''Екі шалуды біріктіріп теріс шалумен алу'''. Оң қолдағы бізбен сол қолдағы біздің бойындағы 2 шалуды бірінші шалу жағынан (оңнан солға қарай) іліп алып, теріс шалумен тоқиды.
* '''Екі шалуды біріктіріп айқасқан теріс шалумен алу'''. Оң қолдағы бізбен сол қолдағы біздің бойындағы 2 шалуды 2-шалу, тоқыманың арғы беті жағынан (солдан оңға қарай) іліп алып, теріс шалумен тоқиды.
* '''Шалуларды көбейту:'''
** бір оң бір теріс шалуды кезектестіре отырып бір шалудан бірнеше шалу шығарады;
** бос шалу арқылы (бір бос шалу, бір оң шалу т.б.);
** сол қолдағы бізге алынған ьос шалуды келесі біздің арт жағынан солдан оңға қарай тоқиды.
* '''Өрнекті тоқыма'''. Өрнекті тоқыма шығару үшін оң қолдағы бізге бос шалу алады. Осыдан қосымша шалу пайда болады, бұл суретке байланысты не қалдырылады, не азайтылып кетеді. Бос шалу алынған жерде торкөз пайда болады. Торкөз кеңдеу болуы үшін 2 бос шалуды қатар алады да, олардың біреуін келесі қатарда оң не теріс шалумен тоқып, екіншісін босатып жібереді немесе бір бос шалуды оң, келесісін теріс шалумен , не керісінше тоқиды.
* '''Бұрама шалулар'''. Бұрама жасау үшін бір немесе бірнеше шалуды қосымша бізге өткізіп алып, суретіне сәйкес тоқыманың алдыңғы және артқы жағында қалдырады, бұдан кейінгі шалуды немесе бірнеше шалуларды тоқып алған соң қосымша біздердегі шалуларды тоқиды. Әуелі үстіңгі жақта тұратын шалуларды теріп алып, астыңғы жақа тұратын шалуларды тоқыманың арт жағына қалдыру керек, яғни шалулардың орнын ауыстырады.
* '''Шырмаулы шалулар'''. Оң қолдағы біздің бойындағы 3- және 4-шалулар арасын немесе сол қатардағы шалуға яғни одан бірнеше қатар төменірекке өткізіп, тоқылатын жіптен ұзын шалу іліп шығарады. Бұл шалуларды бөлек не сол қатардағы немесе келесі қатардағы басқа шалумен (суретіне қарай) тоқиды. Оң қолдағы бізді сол қолдағы біздің бойына 4 қатар төмен орналасқан 2 және 3 шалулар арасына өткізіп, тоқитын жіптен ұзын шалу іліп алып, оны оң немесе сол қолдағы біздің ұшына ілу керек.
* '''Созылған немесе тоқымай алынған шалулар'''. Шалуларды сол қолдағы бізбен оң қолдағы бізге тоқымай алады. Жіпті шығарылған суретке сәйкес тоқыманың алдына немесе сырт жағына қалдырады. Бір шалуды бірнеше қатар бойына тоқымай іліп алуға болады. Бір шалуды оң қатарда қайта-қайта тоқымай алып, ал теріс қатарда теріс шалумен тоқып отырса, тоқыманың тігінен бүктелер сызығын шығаруға болады.
* '''Тоқымай алынған бос шалулар'''. Егер бір шалуды бірнеше қатарда тоқымай алса, әр қатарда шалудың тоқымай аларда және бұдан бұрынғы қатардың бос шалуының алдынан жаңа бос шалу алады. Тоқымай алынған шалуларды тоқығанда бізді барлығының және бос шалулардың астына өткізу керек.
* '''Ұзартылған шалулар немесе орамалы шалулар'''. Оң қолдағы бізді оң немесе теріс тоқыған кездегідей шалуға өткізіп, оның ұшымен тоқитын жіпті іліп алып, сағат тілі бағытымен айналдыра отырып қажет санды орама жасайды. Келесі қатарда шалуды тоқып, орамаларды босатып қоя береді. Кей кезде ораманы босатып қоя беріп, шалуды бір бізден екіншісіне тоқымай алады.

==== Тоқудың түрлері ====
* '''Шұлықша тоқу'''.
** айналдыра тоқығанда үнемі оң шалумен тоқиды; 
** жазып тоқығанда - бір қатарда (тоқыманың оң жағынан) оң шалумен, екінші қатарды (тоқыманың теріс жағынан) теріс шалумен тоқиды.
* '''Қуыстап тоқу'''. Тоқыманың оң және теріс жағын бірдей етіп тоқиды. Бірші қатар - 1 оң беті, 1 оң шалуды тоқымай алады (жіп тоқыманың алдына түседі), екінші және одан кейінгі қатарлар - оң шалуларды оң тоқып, терісін тоқымай бос алады (жіп тоқыманың алдына түседі).
* '''Орамалша тоқу'''. 
** айналдыра тоқығанда бір қатарды оң шалумен, бір қатарды теріс шалумен тоқиды;
** жазып тоқығанда тоқыманың оң немесе теріс жағы болсын біркелкі не оң не теріс шалулармен тоқиды.
* '''Резинка''' (ластик) - белгілі бір есеп бойынша теріс және оң шалулар кезектесіп отырады.

=== Ілмекпен тоқу ===
{{main|Ілмекпен тоқу}}

== Машинамен тоқу ==
Машинамен тоқыған кезде шалуларды көбейтуге не азайтуға, ластик (резинека) тоқуға, тігінен, көлбеуінен және көлденеңінен тілік түсіруге, &quot;каре&quot;, жартылай дөңгелек мойын ойындысын шығаруға, шетті өңдеуге болады. Бір мезгілде бірнеше ұсақ бөліктерді, (балалар бұйымының жеңі, манжеталары және т.б.) тоқуға болады. Машина тығыздықты жүйелегішпен жабдықталған, бұл жіптің нөміріне қарай көлденеңінен және тігінен түрлі тығыздықта тоқылған бұйымдар шығаруға мүмкіндік береді. Қол машинасымен тоқу үшін орташа ширатылған жүн, [[мата]], синтетикалық жіптерді қолдануға болады. Қол машинамен тоқылған бұйым бізбен немесе ілмекпен тоқылған бұйымдарға қарағанда анағұрлым тегіс әрі әдемі болады. Машина құрылымы бізбен басталған бұйымды аяқтауға немесе керісінше машинамен бастап, бізбен әрі қарай жалғастырып тоқуға мүмкіндік береді.

== Тоқыма киімдер тоқу барысы ==
Бұйымды тоқудың алдында әуелі өлшемін алып, сол бойынша үлгі жасалады. Бұйымды үлгісі бойынша дәл тоқып шығу үшін еніне қанша шалу алатынын және ұзындығына неше қатар керек екендігі анықталады.
Киімді  тоқу реті : артқы бой, жең, сол жақ алдыңғы бой, оң жақ алдыңғы бой - бұл әйелдер киімі үшін, ал ерлер киімі үшін әуелі оң жақ алдыңғы бой, содан соң сол жақ алдыңғы бой.
{{main|Киімдерді тоқу}}

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==
* &quot;Вышивка&quot;, альбом. Киев &quot;Веселка&quot; 1986г.


[[Санат:Тұрмыс]]</text>
      <sha1>taemr2rc0x9jx7lil1fkb2973gkuvo3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685904</id>
      <parentid>3685880</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Қуанқызы Мадина|Қуанқызы Мадина]] ([[User talk:Қуанқызы Мадина|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2366094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17644" sha1="7vqj1n6e1shoagccb09qiv92ht9whmb" xml:space="preserve">[[File:Тоқу. Бізбен тоқудың барысы.jpg|thumb|300px|Тоқу. Бізбен тоқудың барысы.]]
[[File:Тоқу. Шалу тәсілдері.jpg|thumb|300px|Тоқу. Шалу тәсілдері.]]
[[File:Бұрмалы, шырмаулы және созылған шалулар.jpg|thumb|300px|Бұрмалы, шырмаулы және созылған шалулар]]
[[File:Ұзартылған және орамалы шалулар. Соңғы қатардағы шалуларды бекіту.jpg|thumb|300px|Ұзартылған және орамалы шалулар. Соңғы қатардағы шалуларды бекіту.]]
'''Тоқу''' ({{lang-en|Knitting}}) -  жіпті шалып алып және сол шалуларды бір-бірімен біріктіре отырып бұйым жасау барысы&lt;ref&gt;&quot;Шаңырақ&quot; үй-тұрмыс энциклопедиясы. Алматы. 1991. ISBN 5-89800-035-6 (1-й з-д)&lt;/ref&gt;. Тоқу қолмен және арнаулы машина арқылы жүргізіледі.

== Қолмен тоқу ==
Қолмен тоқу құралдары:
* біз 
* ілмек
* иірілген [[жіп]] (кенеп жіп, мақта жіп, жүннен иірілген жіп, жібе жіп синтетикалық жіп, аралас жіп)

=== Бізбен тоқу ===
Тоқу біздері түзу, екі жағы немесе бір жағы ғана ұшты және иілме (айналдыра тоқитын) болып келеді. Олардың темірден, ағаштан, пластмассадан жасалған түрлері бар. Тігіссіз бұйым тоқу үшін иілме біз немесе бес, төрт және үш инелі біздер пайдаланылады. Біз жіптен екі есе жуанырақ болуы керек. Қөсымша жіп қосып жуандату немес жіпті жіңішкертіу есебінен, затты қалың не жұқа етіп тоқу (біз бен жіп диаметрінің әртүрлілігі) арқылы, пішілген үлгіге немесе есепке сай тоқу үлгісі өзгеріп отырады.
* Бұйымның тоқылу түрі:
** біртегіс - оң және теріс жағы болады, оны ұзынынан немесе керісінше түзу екі бізбен, немесе иілмелі сымды айналдыра тоқиды;
** бітеу етіп - айналдыра тоқылады, мұны тек оң жағынан және бес бізді немесе иілмелі сымды пайдаланып тоқиды.

==== Бізбен тоқудың барысы ====
* '''Алғашқы қатар'''. Жіпті сол қолға алады. Екі бізді біріктіре ұстап, тоқылатын шүйке жіптің астынан өткізеді, сұқ саусақтағы жіпті бізбен іліп алып, бас бармақтағы жіпті шалу арқылы өткізеді. Бас бармақты шалудан босатып, жіпті тарту керек. Әрбір келесі шалуды шығару үшін осы әдістерді қайталайды. Сонда алғашқы қтарды құрайтын жіптер тізбегі шығады.
* '''Шеткі шалулар''' -  әр қатардың бірінші және соңғы шалулары. Бірінші шеткі шалуды (қатардың басындағы) оң бізге тоқымай алады. Тоқыма жолақ салынып немесе әр түрлі жіптермен өрнектеліп тоқылған кезде бірінші шеткі шалу басқа түсті жіпке ауысарда жіпті ең шетінде бекітетіндей етіп оң шалу жасайды. Қатардың соңғы шалуы оң немесе теріс шалумен тоқылады.
* '''Шеткі жиек'''. Жиек шеті түзу болып (бұрымша) шығу үшін қатардың соңғы шалуын теріс алу керек те, ал келесі қатардағыны оң бізге тоқымай бос алады (мұндайда тоқылатын жіп біздің артында қалуы қажет). Жиек шеті біртегіс болмауы (тігісті) үшін қатардың соңғы шалуын оң тоқыып, бұл шалу бірінші болатын келесі қатарда оны тоқымай алады.
* '''Оң және теріс шалулар'''. Оларды екі түрді тәсілмен тоқуға болады.
** 1 - тәсіл: оң шалу бергі жіп арқылы тоқылады, оң қолдағы бізбен сол қолдағы біздің ьойындағы жіпті іліп алып шығады.
** 2 - тәсіл: ескі тәсіл, сондықтан осылай алынған шалуларды кейде &quot;әженің шалулары&quot; деп атайды. Оң шалуды арғы жіппен, оң қолдағы бізді оңнан солға қарай өткізіп тоқиды.
* '''Бос шалудың тура және кері түрлері'''.
** Тура бос шалу: оң қолдағы бізді тоқылатын жіптің астына оңнан солға қарай салады. 
** Кері бос шалу: оң қолдағы бізді тоқылатын жіптің астынан солдан оңға, өзінен кері қарай өткізеді. Кері бос шалу барынша сирек қолданылады, себебі көптеген [[айшық]]тар (ағылшын резинкасы және т.б. сияқты) бұзылып кетеді, ал өрнекті айшықтарда мұндай бос шалудың тор көзі тым үлкен болады.
* '''Шалуларды азайту'''. Детальдарды тоқу барысында шалуларды азайту түрлі тәсілдермен жүзеге асады (бекіту, бір шалуды екіншісінен өткізу, әдетте олар белгілі бір модельдің сипаттамасында көрсетіледі). Тоқыманың шетінен бір шалудан азайта отырып, көбіне оны екі шалуды біріктіре қосып алу арқылы бекітеді. Көп санды шалуларды (ең соңғы қатардағыдай) бірінен соң бірін бекітеді. Шалуларды тоқыманың оң қатарында да, теріс қатарында да азайтуға болады.
* Екі шалуды жоғарыдан бірге алу. Оң қолдағы бізбен сол қолдағы біздің бойындағы 2 шалуды 2- шалу жағынан тоқыманың алдынан алу (солдан оңға қарай).
* Екі шалуды төменнен бірге алу. Оң қолдағы бізбен сол қолдағы біздің бойындағы 2 шалуды 1-шалу жағынан тоқыманың артынан алу (оңнан солға қарай).
* Үш шалуды бірге алу. Үш шалуды бірге алу түрлі тәсілмен тоқылады:
** оң қолдағы бізбен сол қолдағы біздің бойындағы 3 шалуды тоқыманың артынан 1-шалу жағынан (оңнан солға қарай) іліп алады;
** оң қолдағы бізбен сол қолдағы біздің бойындағы 3 шалуды, үшінші шалу жағынан (солдан оңға қарай) тоқыманың алдына қарай алады;
** ортаңғы шалу мен бірінші шалудың орнын ауыстырып, содан соң 3 шалуды тоқыманың артындағы 1-шалу жағынан (оңнан солға қарай) алу керек.
* '''Екі шалуды біріктіріп теріс шалумен алу'''. Оң қолдағы бізбен сол қолдағы біздің бойындағы 2 шалуды бірінші шалу жағынан (оңнан солға қарай) іліп алып, теріс шалумен тоқиды.
* '''Екі шалуды біріктіріп айқасқан теріс шалумен алу'''. Оң қолдағы бізбен сол қолдағы біздің бойындағы 2 шалуды 2-шалу, тоқыманың арғы беті жағынан (солдан оңға қарай) іліп алып, теріс шалумен тоқиды.
* '''Шалуларды көбейту:'''
** бір оң бір теріс шалуды кезектестіре отырып бір шалудан бірнеше шалу шығарады;
** бос шалу арқылы (бір бос шалу, бір оң шалу т.б.);
** сол қолдағы бізге алынған ьос шалуды келесі біздің арт жағынан солдан оңға қарай тоқиды.
* '''Өрнекті тоқыма'''. Өрнекті тоқыма шығару үшін оң қолдағы бізге бос шалу алады. Осыдан қосымша шалу пайда болады, бұл суретке байланысты не қалдырылады, не азайтылып кетеді. Бос шалу алынған жерде торкөз пайда болады. Торкөз кеңдеу болуы үшін 2 бос шалуды қатар алады да, олардың біреуін келесі қатарда оң не теріс шалумен тоқып, екіншісін босатып жібереді немесе бір бос шалуды оң, келесісін теріс шалумен , не керісінше тоқиды.
* '''Бұрама шалулар'''. Бұрама жасау үшін бір немесе бірнеше шалуды қосымша бізге өткізіп алып, суретіне сәйкес тоқыманың алдыңғы және артқы жағында қалдырады, бұдан кейінгі шалуды немесе бірнеше шалуларды тоқып алған соң қосымша біздердегі шалуларды тоқиды. Әуелі үстіңгі жақта тұратын шалуларды теріп алып, астыңғы жақа тұратын шалуларды тоқыманың арт жағына қалдыру керек, яғни шалулардың орнын ауыстырады.
* '''Шырмаулы шалулар'''. Оң қолдағы біздің бойындағы 3- және 4-шалулар арасын немесе сол қатардағы шалуға яғни одан бірнеше қатар төменірекке өткізіп, тоқылатын жіптен ұзын шалу іліп шығарады. Бұл шалуларды бөлек не сол қатардағы немесе келесі қатардағы басқа шалумен (суретіне қарай) тоқиды. Оң қолдағы бізді сол қолдағы біздің бойына 4 қатар төмен орналасқан 2 және 3 шалулар арасына өткізіп, тоқитын жіптен ұзын шалу іліп алып, оны оң немесе сол қолдағы біздің ұшына ілу керек.
* '''Созылған немесе тоқымай алынған шалулар'''. Шалуларды сол қолдағы бізбен оң қолдағы бізге тоқымай алады. Жіпті шығарылған суретке сәйкес тоқыманың алдына немесе сырт жағына қалдырады. Бір шалуды бірнеше қатар бойына тоқымай іліп алуға болады. Бір шалуды оң қатарда қайта-қайта тоқымай алып, ал теріс қатарда теріс шалумен тоқып отырса, тоқыманың тігінен бүктелер сызығын шығаруға болады.
* '''Тоқымай алынған бос шалулар'''. Егер бір шалуды бірнеше қатарда тоқымай алса, әр қатарда шалудың тоқымай аларда және бұдан бұрынғы қатардың бос шалуының алдынан жаңа бос шалу алады. Тоқымай алынған шалуларды тоқығанда бізді барлығының және бос шалулардың астына өткізу керек.
* '''Ұзартылған шалулар немесе орамалы шалулар'''. Оң қолдағы бізді оң немесе теріс тоқыған кездегідей шалуға өткізіп, оның ұшымен тоқитын жіпті іліп алып, сағат тілі бағытымен айналдыра отырып қажет санды орама жасайды. Келесі қатарда шалуды тоқып, орамаларды босатып қоя береді. Кей кезде ораманы босатып қоя беріп, шалуды бір бізден екіншісіне тоқымай алады.

==== Тоқудың түрлері ====
* '''Шұлықша тоқу'''.
** айналдыра тоқығанда үнемі оң шалумен тоқиды; 
** жазып тоқығанда - бір қатарда (тоқыманың оң жағынан) оң шалумен, екінші қатарды (тоқыманың теріс жағынан) теріс шалумен тоқиды.
* '''Қуыстап тоқу'''. Тоқыманың оң және теріс жағын бірдей етіп тоқиды. Бірші қатар - 1 оң беті, 1 оң шалуды тоқымай алады (жіп тоқыманың алдына түседі), екінші және одан кейінгі қатарлар - оң шалуларды оң тоқып, терісін тоқымай бос алады (жіп тоқыманың алдына түседі).
* '''Орамалша тоқу'''. 
** айналдыра тоқығанда бір қатарды оң шалумен, бір қатарды теріс шалумен тоқиды;
** жазып тоқығанда тоқыманың оң немесе теріс жағы болсын біркелкі не оң не теріс шалулармен тоқиды.
* '''Резинка''' (ластик) - белгілі бір есеп бойынша теріс және оң шалулар кезектесіп отырады.

=== Ілмекпен тоқу ===
{{main|Ілмекпен тоқу}}

== Машинамен тоқу ==
Машинамен тоқыған кезде шалуларды көбейтуге не азайтуға, ластик (резинека) тоқуға, тігінен, көлбеуінен және көлденеңінен тілік түсіруге, &quot;каре&quot;, жартылай дөңгелек мойын ойындысын шығаруға, шетті өңдеуге болады. Бір мезгілде бірнеше ұсақ бөліктерді, (балалар бұйымының жеңі, манжеталары және т.б.) тоқуға болады. Машина тығыздықты жүйелегішпен жабдықталған, бұл жіптің нөміріне қарай көлденеңінен және тігінен түрлі тығыздықта тоқылған бұйымдар шығаруға мүмкіндік береді. Қол машинасымен тоқу үшін орташа ширатылған жүн, мата, синтетикалық жіптерді қолдануға болады. Қол машинамен тоқылған бұйым бізбен немесе ілмекпен тоқылған бұйымдарға қарағанда анағұрлым тегіс әрі әдемі болады. Машина құрылымы бізбен басталған бұйымды аяқтауға немесе керісінше машинамен бастап, бізбен әрі қарай жалғастырып тоқуға мүмкіндік береді.

== Тоқыма киімдер тоқу барысы ==
Бұйымды тоқудың алдында әуелі өлшемін алып, сол бойынша үлгі жасалады. Бұйымды үлгісі бойынша дәл тоқып шығу үшін еніне қанша шалу алатынын және ұзындығына неше қатар керек екендігі анықталады.
Киімді  тоқу реті : артқы бой, жең, сол жақ алдыңғы бой, оң жақ алдыңғы бой - бұл әйелдер киімі үшін, ал ерлер киімі үшін әуелі оң жақ алдыңғы бой, содан соң сол жақ алдыңғы бой.
{{main|Киімдерді тоқу}}

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==
* &quot;Вышивка&quot;, альбом. Киев &quot;Веселка&quot; 1986г.


[[Санат:Тұрмыс]]</text>
      <sha1>7vqj1n6e1shoagccb09qiv92ht9whmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ә (кирил)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>510385</id>
    <revision>
      <id>3686003</id>
      <parentid>3600225</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Radln</username>
        <id>187350</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кириллица */</comment>
      <origin>3686003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2896" sha1="21chpr0cd4p0ngvth62p7sr8h67af2v" xml:space="preserve">[[Сурет:Cyrillic letter Schwa.svg|thumb|left|110px]]
{{Қазақ әліпбиі (кирил)}}
[[Сурет:Keyboard KAZ.png|thumb|right|400px]]

'''Ә''' — қазіргі қазақ әліпбиіндегі екінші әріп, ауыздың мол ашылып, тіл мен иектің төмен түсуінен пайда болатын  жіңішке ашық дауысты,езу дыбысының таңбасы. Ә - А мен Е-нің арасындағы бір дыбыс. Көп әліпбилерде Ә әрпі Е нің қасында қойылған. Бұрыңғы қазақ әліпбилерінде де Ә Е - ден кейін тұрған. Көбінесе сөздің бірінші буынында қолданылады, екінші буында &quot;А&quot; фонемасымен ауысып, акустика жағынан көмескіленеді. Сондықтан қазақ тілінің жазу жүйесі бойынша екінші буында Ә дудамал естілгенде А жазылады (мысалы, кітап, Сәбира). Ә негізінен араб, парсы тілдерінен енген сөздердің бірінші буынында айтылады. Соған орай, қазақ тілінде кейбір түркі тілдерінде Ә дыбысының қалыптасуы  шығыс тілдерінен келген сөздердің артикуляциялық ыңғайласуына байланысты деген пікір бар. Алайда әкел (алып кел), әпер (алып бер) тәрізді сөздердің  құрамындағы Ә - ассимиляцияның нәтижесі. Ә қосымшалар құрамында қолданылмайды&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ., Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А., 1962&lt;/ref&gt;.

== Басқа тілдердің әліпбилерінде қолдануы: ==
=== Кириллица ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Әліпби !!  № !! [[IPA]]
|-
| [[қазақ тілі|қазақ әліпбиі]] || 2 || æ
|-
| [[татар тілі|татар әліпбиі]] || 2 || æ
|-
| [[башқұрт тілі|башқұрт әліпбиі]] || 40 || æ
|-
| [[қалмық тілі|қалмық әліпбиі]] || 2 || æ
|-
| [[дунган тілі|дунган әліпбиі]] || 8 ||ɤ
|-
| [[Әзербайжан тілі|әзірбайжан әліпбиі]] || 7 || æ
|-
| [[күрді тілі|күрді әліпбиі]] || 8 || ɛ
|-
| [[абхаз тілі|абхаз әліпбиі]] || — || 
|}

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Кириллица]]</text>
      <sha1>21chpr0cd4p0ngvth62p7sr8h67af2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alphabet Inc.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>547830</id>
    <revision>
      <id>3685912</id>
      <parentid>3075945</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6158" sha1="lyrwt9tqcnqrq93w6b1kgf59w50pbcm" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Alphabet Inc.
 |логотипі           = Alphabet_Inc_Logo_2015.svg
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = {{NASDAQ|GOOG}}&lt;br&gt;{{NASDAQ|GOOGL}}
 |қызметі            = 
 |ұраны              = 
 |құрылды            = {{Start date and age|df=yes|2015|10|2}}
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |құрушы             = [[Ларри Пейдж]]&lt;br&gt;[[Сергей Брин]]
 |орналасуы          = {{байрақ|АҚШ}}: [[Маунтин-Вью (Калифорния)|Маунтин-Вью]], [[Калифорния]]
 |басты адамдары     = 
 |саласы             = [[Ақпарат технологиясы]]
 |өнімі              = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 252 млрд $ (2021)&lt;ref name=&quot;Report 2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://abc.xyz/investor/static/pdf/20220202_alphabet_10K.pdf|title=Alphabet Inc. Annual Report 2021 SEC 10-K|date=2021|publisher=abc.xyz|lang=en|format=pdf|accessdate=}}&lt;/ref&gt;
 |айналым            = {{өсім}} 258 млрд $ (2021)&lt;ref name=&quot;Report 2021&quot;/&gt;
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 78,7 млрд $ (2021)&lt;ref name=&quot;Report 2021&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{өсім}} 76 млрд $ (2021)&lt;ref name=&quot;Report 2021&quot;/&gt;
 |активтер           = {{өсім}} 359 млрд $ (2021)&lt;ref name=&quot;Report 2021&quot;/&gt;
 |капитализация      = {{құлдырау}} 1,72 трлн $ (2022)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://finance.yahoo.com/quote/GOOGL/|title=Yahoo! Finance Alphabet Inc. (GOOGL) Stock Key Data|date=|publisher=finance.yahoo.com|lang=en|format=pdf|accessdate=}}&lt;/ref&gt;
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 156 500 адам (желтоқсан 2021)&lt;ref name=&quot;Report 2021&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{Hlist
| [[Calico]]
| [[CapitalG]]
| [[Chronicle]]
| [[DeepMind]]
| [[Google]]
| [[Google Fiber]]
| [[GV (компания)|GV]]
| [[Jigsaw (компания)|Jigsaw]]
| [[Loon]]
| [[Sidewalk Labs]]
| [[Verily]]
| [[Waymo]]
| [[X Development LLC.|X]]
}}	
 |сайты              = {{URL|abc.xyz}}{{ref-en}}
}}
'''Alphabet Inc'''. — [[Калифорния|Калифорнияда]] орналасқан холдинг. Құрылғандығы туралы 2015 жылы 10 тамызда жария етілді. Басшылығында — бұрыңғы [[Google]]-дың тең құрылтайшылары [[Ларри Пейдж]] және [[Сергей Брин]]. Alphabet холдингі, Google-ға ауыстыратын болады деп жоспарланып, ал соңғысы оған бөлігі ретінде еншілес компания болып кірді. Қайта құрылымдау барысында Интернет бизнесімен тікелей байланысты емес тікелей барлық бөлімдер Google құрамынан шығарылды&lt;ref name=siliconrusanounce&gt;{{cite web|url=http://siliconrus.com/2015/08/google-new/|title=Google холдингі Alphabet құрамынан кіреді және жаңа басшысын — Сундар Пичаиды алады|last=Панфилов|first=Константин|date=10 тамыз 2015|publisher=|language=ru|accessdate=11 August 2015}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Google-дың Alphabet болып қайта ұйымдастырылуы ресми түрде 10 тамызда, 2015 жылы жарияланды және 2 қазанда, 2015 жылы аяқталды. Барлық Google акциялары Alphabet акцияларына айырбасталған болтын, олар Nasdaq айналымында GOOGL және GOOG (A классы — GOOGL, —  бір дауыс құқығымен, және C класcы — GOOG, — дауыс беру құқығы жоқ) жалғастырылуда. Ал сондай-ақ, иелері он дауыс беру құқығы бар B классы акциялары бар. Бұл кластағы жалғыз акционерлері Google құрылтайшылары Ларри Пейдж және Сергей Брин, сондақ-ақ компанияның бұрыңғы [[CEO]] [[Эрик Шмидт]].

[[Сурет:Alphabet Chart.svg|нобай|солға|Холдингтің жоспарланған құрылымы]]

Alphabet 2016 жылдың 1 ақпанынан, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясын асып түсіп, нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі компания болып отыр&lt;ref&gt;{{cite web|title=Google компаниясын иеленетін Alphabet, әлемдегі ең қымбатқа айналды|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=2715230|date=2 ақпан 2016|publisher=vesti.ru|accessdate=2 ақпан 2016|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=DEBORAH M. TODD AND ANYA GEORGE THARAKAN|title=Alphabet profit sends shares up; overtakes Apple in value|url=http://www.reuters.com/article/us-alphabet-results-idUSKCN0VA3IS|date=10 ақпан 2016|publisher=[[Reuters]]|accessdate=|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Алайда, екі күн өткен соң, компанияның құны тағы да Купертино компаниясына жол берді. 15 мамырда Alphabet қайтадан нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі компания болды.

== Сілтемелер ==
* [http://rg.ru/2015/08/11/google-anons.html Google Alphabet жаңа компаниясын құратындығы туралы жариялады] // ''Российская газета'' (11 шілде 2015).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}

[[Санат:АҚШ компаниялары]]
[[Санат:2015 жылы пайда болғандар]]
[[Санат:Интернет-компаниялар]]</text>
      <sha1>lyrwt9tqcnqrq93w6b1kgf59w50pbcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685913</id>
      <parentid>3685912</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6159" sha1="24f5ltd4bfm70836eslyiqzox6yh7yv" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Alphabet Inc.
 |логотипі           = Alphabet_Inc_Logo_2015.svg
 |түрі               = [[Қоғамдық компания]]
 |биржадағы листингі = {{NASDAQ|GOOG}}&lt;br&gt;{{NASDAQ|GOOGL}}
 |қызметі            = 
 |ұраны              = 
 |құрылды            = {{Start date and age|df=yes|2015|10|2}}
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бұрынғы атауы      = 
 |құрушы             = [[Ларри Пейдж]]&lt;br&gt;[[Сергей Брин]]
 |орналасуы          = {{байрақ|АҚШ}}: [[Маунтин-Вью (Калифорния)|Маунтин-Вью]], [[Калифорния]]
 |басты адамдары     = 
 |саласы             = [[Ақпарат технологиясы]]
 |өнімі              = 
 |меншікті капиталы  = {{өсім}} 252 млрд $ (2021)&lt;ref name=&quot;Report 2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://abc.xyz/investor/static/pdf/20220202_alphabet_10K.pdf|title=Alphabet Inc. Annual Report 2021 SEC 10-K|date=2021|publisher=abc.xyz|lang=en|format=pdf|accessdate=}}&lt;/ref&gt;
 |айналым            = {{өсім}} 258 млрд $ (2021)&lt;ref name=&quot;Report 2021&quot;/&gt;
 |операциялық кіріс  = {{өсім}} 78,7 млрд $ (2021)&lt;ref name=&quot;Report 2021&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{өсім}} 76 млрд $ (2021)&lt;ref name=&quot;Report 2021&quot;/&gt;
 |активтер           = {{өсім}} 359 млрд $ (2021)&lt;ref name=&quot;Report 2021&quot;/&gt;
 |капитализация      = {{құлдырау}} 1,72 трлн $ (2022)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://finance.yahoo.com/quote/GOOGL/|title=Yahoo! Finance Alphabet Inc. (GOOGL) Stock Key Data|date=|publisher=finance.yahoo.com|lang=en|format=pdf|accessdate=}}&lt;/ref&gt;
 |қызметкерлер саны  = {{өсім}} 156 500 адам (желтоқсан 2021)&lt;ref name=&quot;Report 2021&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = {{Hlist
| [[Calico]]
| [[CapitalG]]
| [[Chronicle]]
| [[DeepMind]]
| [[Google]]
| [[Google Fiber]]
| [[GV (компания)|GV]]
| [[Jigsaw (компания)|Jigsaw]]
| [[Loon]]
| [[Sidewalk Labs]]
| [[Verily]]
| [[Waymo]]
| [[X Development LLC.|X]]
}}	
 |сайты              = {{URL|abc.xyz}}{{ref-en}}
}}
'''Alphabet Inc'''. — [[Калифорния|Калифорнияда]] орналасқан холдинг. Құрылғандығы туралы 2015 жылы 10 тамызда жария етілді. Басшылығында — бұрыңғы [[Google]]-дың тең құрылтайшылары [[Ларри Пейдж]] және [[Сергей Брин]]. Alphabet холдингі, Google-ға ауыстыратын болады деп жоспарланып, ал соңғысы оған бөлігі ретінде еншілес компания болып кірді. Қайта құрылымдау барысында Интернет бизнесімен тікелей байланысты емес тікелей барлық бөлімдер Google құрамынан шығарылды.&lt;ref name=siliconrusanounce&gt;{{cite web|url=http://siliconrus.com/2015/08/google-new/|title=Google холдингі Alphabet құрамынан кіреді және жаңа басшысын — Сундар Пичаиды алады|last=Панфилов|first=Константин|date=10 тамыз 2015|publisher=|language=ru|accessdate=11 August 2015}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Google-дың Alphabet болып қайта ұйымдастырылуы ресми түрде 10 тамызда, 2015 жылы жарияланды және 2 қазанда, 2015 жылы аяқталды. Барлық Google акциялары Alphabet акцияларына айырбасталған болтын, олар Nasdaq айналымында GOOGL және GOOG (A классы — GOOGL, —  бір дауыс құқығымен, және C класcы — GOOG, — дауыс беру құқығы жоқ) жалғастырылуда. Ал сондай-ақ, иелері он дауыс беру құқығы бар B классы акциялары бар. Бұл кластағы жалғыз акционерлері Google құрылтайшылары Ларри Пейдж және Сергей Брин, сондақ-ақ компанияның бұрыңғы [[CEO]] [[Эрик Шмидт]].

[[Сурет:Alphabet Chart.svg|нобай|солға|Холдингтің жоспарланған құрылымы]]

Alphabet 2016 жылдың 1 ақпанынан, [[Apple Inc.|Apple]] компаниясын асып түсіп, нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі компания болып отыр.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Google компаниясын иеленетін Alphabet, әлемдегі ең қымбатқа айналды|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=2715230|date=2 ақпан 2016|publisher=vesti.ru|accessdate=2 ақпан 2016|lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=DEBORAH M. TODD AND ANYA GEORGE THARAKAN|title=Alphabet profit sends shares up; overtakes Apple in value|url=http://www.reuters.com/article/us-alphabet-results-idUSKCN0VA3IS|date=10 ақпан 2016|publisher=[[Reuters]]|accessdate=|lang=en}}&lt;/ref&gt; Алайда, екі күн өткен соң, компанияның құны тағы да Купертино компаниясына жол берді. 15 мамырда Alphabet қайтадан нарықтық капиталдандыру бойынша әлемдегі ең ірі компания болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://rg.ru/2015/08/11/google-anons.html Google Alphabet жаңа компаниясын құратындығы туралы жариялады] // ''Российская газета'' (11 шілде 2015).

{{бастама}}

[[Санат:АҚШ компаниялары]]
[[Санат:2015 жылы пайда болғандар]]
[[Санат:Интернет-компаниялар]]</text>
      <sha1>24f5ltd4bfm70836eslyiqzox6yh7yv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Конкорд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558875</id>
    <revision>
      <id>3686062</id>
      <parentid>3684128</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ерден Карсыбеков [[Жылдам көліктер]] бетін [[Конкорд]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3684128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9470" sha1="2sy1pfyte97v4ew251zxcdjd97a3g6f" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
Адамдар техникалық көліктерді ойлап тапқаннан бастап, шапшаң жүруге, биік ұшуға, терең жүзуге талпынды. Алғашқы темір жол жолаушыларына, адам организмі аттың жүрісінен жылдам жүріске шыдамайды деп түсіндірген, бірақ уақыт өте келе жүрдек машиналардың пайда болуы мұны жоққа шығарды. Уақыт өте келе жылдамдығы дыбыстан  жоғары ракеталар астронавтарды ғарышқа алып шыққан. 20 ғасырда маңызды прогрестерге қол жетіп, двигательдердің, материалдардың жаңа түрлері шығарылуына байланысты, өздерің көріп отырған көліктің тамаша жаңа түрлері пайда болды. Нәтижесінде адамдар үлкен жылдамдықпен қашық жерлерге саяхатқа, тіпті жер шарынан тысқары шығуға қол жетті.

== Космостық шаттл ==   
Бұл ғажайып ғарыштық кеме – осыған шейін жасалған кемелердің ішіндегі ең күрделісі. Американдық ғарыш шаттлы – әлемдегі қайталап пайдалануға болатын ғарыш кемесі, ол үш элементтен тұрады: сыртқы жанармай багы, екі ұшыру двигателдері және орбитальды станциясы. Оның жылдамдығы 27 385 км/сағ  дейін жетеді, ол оның жердің өзіне тарту күшін жеңіп, ғарышқа шығуына мүмкіндік береді. Ғарышта болған кездерінде ғарышкерлер түрлі эксперименттер жасап, бұзылған спутниктерді жөндеген. Жерге қонар кезде шаттлды, оның сыртын қаптаған жоғарғы температура төзімді қабаты сақтайды.

== Конкорд ==
[[Сурет:Concorde_g-boab_in_storage_arp.jpg|right|thumb|Хитроу әуежайындағы Конкорд]]
Бұл ерекше әуе лайнері жолаушыларды дыбыстан да жоғары жылдамдықпен таси алады. Көп жылғы дайындықтан кейін 1976 жылы ағылшын-француз бірлескен жобасымен жасалған Конкорд пайдалануға берілді. Бұл дыбыс жылдамдығынан да жоғары ұшақтың төрт қуатты двигателі бар, ұзындығы 62 метр, қанатының өрісі 25,5 метр. Конкордтың небәрі 16 ұшағы бар, олар Бритиш Эйруэйз және Эр Франс авиакомпаниялары рейістерімен ғана ұшады. Конкорд жай ұшаққа қарағанда Атлант мұхитын екі есе жылдамдықпен кесіп өтеді, бірақ жолаушылар сиымдылығы 128 ғана (басқа ұшақтарда 500 жолаушыға дейін), сонымен қатар оның дыбыстық шуы жоғары.

== Оқтай зулаған пойыз ==
Батыста «оқтай зулаған пойыз» деген атпен танымал жапондық Синкансэн (жаңа өте шапшаң жылдамдықпен Жапон қалаларының арасында қатынайтын пойыздар және темір жолдар) ХХ ғасырдың 60 жылдары пайдаланыла басталды. Сол кезден бастап олар 3 миллиардтай жолаушы тасыған. Бұл дизельді электр пойыздары жоғары шапшаңдықпен жүруге мүмкіншілік беретін арнайы жасалған түзу жол арқылы жүреді. 500 сериялы жүрдек пойыздар Кокура–Хиросима бағыты бойынша сағатына 261,8 км жылдамдықпен қатынап, әлемдік рекорд орнатты. Бұл пойыздардың қауіпсіздік көрсеткіші 100 пайызды құрайды. Олардың жоғары жылдамдығы мен қауіпсіздігі әлем жұртшылығын таңғалдырып отыр.

== Бритлинг Орбитер Аэростаты ==
Жиырма жылғы нәтижесіз әрекеттерден кейін, бірінші жер шарын үздіксіз айналып шыққан әуе шары 1999 жылы дүниеге келді. Екі ұшқыш – швед Бертран Пиккард және ағылшын Брайан Джонс жоғары технологиямен жабдықталған кабинада құтқарушылармен және байланыс құралдарымен  бірге саяхат жасаған. Бритлинг Орбитер 3 аэростаты Швейцариядан аттанып  жер шарын батыстан шығысқа дейін 42 810 км қашықтықты 19 күн, 1 сағат 49 минутта айналып ұшып шыққан. Кейіннен қашықтыққа ұшу рекордына қол жетіп, шар Мысырдың оңтүстігіне қонды.

== Траст SSC ==
[[Сурет:ThrustSSC_front.jpg|right|thumb]]
Жарысушылар 1898 ж. бекітілген 63,16 км/сағ жылдамдықтан бастап, 100 жыл бойы біртіндеп жылдамдық рекордын арттыра берді. Бірақ дыбыс тосқауылын жеңіп шығу – нағыз шегіне жеткен нәтиже болды. Бұл Невада штатындағы Блэк Рок шөл даласында 1997 жылы 15 қазанда болды. Ағылшын Энди Гриннің басқаруымен  Траст SSC автомобилі жылдамдықты таң қаларлықтай 1227,99 км/сағатқа арттырды. Ұзындығы 16,5 м, 110 аттың күшіне тең қуаты бар екі реактивті двигательді Роллс-ройс автомобилі жылдамдығын одан да жоғары арттырған, бірақ жарыс ережесі бойынша екі жарыстың орташа жылдамдығы есептелінген.

== Телеферико Мерида аспалы жолы == 
Аспалы жолдар – адамдар мен жүктерді биік таулардың басына шығаратын транспорт құралы. Телеферико Мерида – Венесуэладағы Анд тауындағы Мерида қаласын Пико Эспехомен қосып тұрған ең ұзын және әлемдегі ең биікте орналасқан аспалы жол. Ол жол 1635,9 км биіктікте, ұзындығы 12,8 км Сьерра-Невада Ұлттық саябағының өзендері мен каньондардың, ормандардың үстіндегі кеңістіктерді қиып өтеді. Аспалы жолда әрқайсысына 45 адам сиятын 8 фуникулер жүреді. Жол ұзақтығы 1 сағат.

== «Наутиль» ==
'''«Наутиль»''' - су астында жұмыс істейтін шағын кеме. Оны француздар құрастырған. Кемеге 3 адам сияды және 6000 м тереңдікке дейін барып, мұхит түбін зерттеуге мүмкіндік береді. Оны жасау үшін 20 млн доллар жұмсалды. Ұзындығы 8 м, ені 2,7 м, салмағы 21,3 тонна. Кемені судың қысымына төзімді болу үшін қабырғасын 10 см қалыңдықта мықты титан қоспасынан жасады. «Наутиль» электр энергиясымен жұмыс істейді, жылдамдатқыш құралдардың арқасында жеңіл басқарылады, ал гидролокаторлары заттарды су түбінен көтеруге көмектеседі. Ол сондай-ақ бейімделген жоғары технологиялармен және камералармен  жабдықтарған. Судағы кеме сынықтарын (мысалы, «Титаниктің») роботтарды жіберу арқылы зерттейді.&lt;ref&gt;Алматыкітап баспасы. ISBN 978-601-01-0512-6&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Көліктер]]
[[Санат:Жылдам көліктер]]
[[Санат:Жаңа технология]]</text>
      <sha1>2sy1pfyte97v4ew251zxcdjd97a3g6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686066</id>
      <parentid>3686062</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <origin>3686066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2801" sha1="ips8p8pnz7gpjdpboaneg4du1muyed7" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Конкорд
 |типі                  = Пассажирлік ұшақ
 |өндірушісі            = {{ту|Франция}} Aérospatiale&lt;br /&gt;{{ту|Ұлыбритания}} BAC
 |мемлекеті             = 
 |суреті                = 02.03.69_1er_vol_de_Concorde_avec_Jacqueline_Auriol_(1969)_-_53Fi1890.jpg
 |қолтаңба              = Алғашқы ұшуы кезінде
 |жобалаушысы           = 
 |конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = 02 наурыз 1969
 |эксплуатация басталуы = 21 қаңтар 1976 
 |эксплуатация аяқталуы = 26 қараша 2003
 |статусы               = экспонат
 |негізгі эксплуатанты  = [[Air France]] (7)&lt;br /&gt;[[British Airways]] (7)
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = 1965 — 1979
 |шығарылған бірліктері = 20
 |жобалау құны          = 
 |бірлігінің құны       = 23 млн [[Фунт стерлинг|фунт]]
 |базалық моделі        = 
 |ортаққордағы санаты   = Concorde
}}
'''Конкорд''' — жолаушыларды [[Дыбыстан жоғары жылдамдық|дыбыстан да жоғары жылдамдықпен]] таси алатын [[Ұшақ|әуе лайнері]]. Көп жылғы дайындықтан кейін 1976 жылы ағылшын-француз бірлескен жобасымен жасалған Конкорд пайдалануға берілді. Бұл дыбыс жылдамдығынан да жоғары ұшақтың төрт қуатты двигателі бар, ұзындығы 62 метр, қанатының өрісі 25,5 метр. Конкордтың небәрі 16 ұшағы бар, олар Бритиш Эйруэйз және Эр Франс авиакомпаниялары рейістерімен ғана ұшады. Конкорд жай ұшаққа қарағанда Атлант мұхитын екі есе жылдамдықпен кесіп өтеді, бірақ жолаушылар сиымдылығы 128 ғана (басқа ұшақтарда 500 жолаушыға дейін), сонымен қатар оның дыбыстық шуы жоғары.&lt;ref&gt;Алматыкітап баспасы. ISBN 978-601-01-0512-6&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Concorde_g-boab_in_storage_arp.jpg|нобай|солға|Хитроу әуежайындағы Конкорд]]
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Орталық магистралды ұшақтар]]
[[Санат:1969 жылы пайда болғандар]]</text>
      <sha1>ips8p8pnz7gpjdpboaneg4du1muyed7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құнанбай (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>561143</id>
    <revision>
      <id>3685985</id>
      <parentid>2974920</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aseke16</username>
        <id>30399</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтемелер */</comment>
      <origin>3685985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2682" sha1="a44bslltc39wbd9nocqktm7tq61neqy" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Құнанбай
 |Шынайы атауы     = Кунанбай
 |Суреті           = Құнанбай.jpg
 |Сурет ені        = 200px
 |Жанры            = [[драма]], [[тарихи фильм|тарихи]]
 |Режиссёрі        = [[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов|Досхан Жолжақсынов]]
 |Продюсері        = 
 |Сценарист        = Досхан Жолжақсынов, [[Таласбек Әсемқұлов]]
 |Актерлер         = Досхан Жолжақсынов
 |Операторы        = [[Рифкат Ибрағимов]]
 |Композиторы      = [[Төлеген Мұхамеджанов]]
 |Компания         =[[Қазақфильм]] 
 |Бюджеті          = 3 800 000 [[$]]
 |Түсім            = 
 |Мемлекет         = [[Қазақстан]]
 |Тілі             = қазақ тілі
 |Ұзақтығы         = 95 минут
 |Жыл              = 2015
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          = 
}}
{{мағына|Құнанбай (айрық)}}
'''Құнанбай''' — 2015 жылда шыққан қазақстандық тарихи драма, [[Құнанбай Өскенбайұлы]] туралы өмірбаян-фильм. Премьерасы 2015 жылдың 3 желтоқсанында болды.

==Сюжет==
«Құнанбай» фильмі атақты дала кемеңгері, қарадан шығып хан атанған Құнанбай Өскенбайұлының өнегелі өмірінің бір кезеңін қамтиды.
{{толықтыру}}
== Рөлдерде == 
*Құнанбай Өскенбайұлы — [[Досхан Жолжақсынов]]
*Сұлтан Барақ — [[Айдос Жұмаділдәұлы Бектеміров|Айдос Бектеміров]]
*Күнке — [[Майра Смахқызы Омар|Майра Омар]]
*Ұлжан — [[Қаракөз Сүлейменова]]
*Омбы облысының губернаторы — [[Яков Вениаминович Горельников|Яков Горельников]]

==Сілтемелер==
* [http://kinostan.kz/film/view?id=1143 &quot;Құнанбай&quot; Киностан сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160210082112/http://kinostan.kz/film/view?id=1143 |date=2016-02-10 }}

{{бастама}}
[[Санат:Қазақфильм фильмдері]]
[[Санат:Қазақстан драма фильмдері]]
[[Санат:Қазақстан тарихи фильмдері]]</text>
      <sha1>a44bslltc39wbd9nocqktm7tq61neqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лу Гувер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>574212</id>
    <revision>
      <id>3686051</id>
      <parentid>3609940</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3686051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9636" sha1="s4wd505gkddeq5f22gx7sw3uctaqut0" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Лу Генри Гувер
 | Шынайы есімі         =  Lou Henry Hoover
 | Суреті               = Lou Henry Hoover.jpg
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = АҚШ-тың  Бірінші Ханымы
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   =Flag of the United States.svg
 | Басқара бастады      =[[4 наурыз]] [[1929 жыл]]
 | Басқаруын аяқтады    =[[4 наурыз]] [[1933 жыл]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              =[[Грейс Кулидж]]
 | Ізбасары             =[[Элеонора Рузвельт]]
| Туған күні         = 29.03.1874
 | Туған жері     = [[Айова]],  [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 | Қайтыс болған күні   = 07.01.1944
 | Қайтыс болған жері   = [[Нью-Йорк]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]],  [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
| Туған кездегі есімі      = 
 | Анасы                =Флоренс Ида Вид
 | Әкесі                =Чарльз Делано Генри
 | Жұбайы               = [[Герберт Гувер]]
 | Балалары             = Герберт Кларк Гувер-младший &lt;br /&gt; Аллан Генри Гувер
| Өмірлік ұстанымы          = 
| Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = Lou Henry Hoover Signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Луиза Генри Гувер''' ({{lang-en|Lou Henry Hoover}}; [[29 наурыз]] [[1874 жыл|1874]] – [[7 қаңтар]] [[1944 жыл|1944]]), Лу Генри Гувер ретінде танымал – [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарының]] президенті [[Герберт Гувер|Герберт Гувердің]] әйелі және [[1929 жыл|1929]]-[[1933 жыл|1933 жылдары]] аралығынла [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] Бірінші ханымы.

== Өмірбаяны ==
[[Сурет:Aboard the USS Utah (BB-31) - Herbert Hoover and Lou Henry Hoover 150126-A-WQ129-042.jpg|солға|нобай|266x266 нүкте|Лу Гувер және Герберт Гувер]]
Луиза Генри Уотерлу, [[Айова|Айовада]] дүниеге келді. Ол банкир Чарльз Делано Генри мен Флоренс Ида Видтің отбасында туылды. 

Балалық шағын Лу [[Калифорния|Калифорниядағы]] кішігірім Уиттиер және Монтерей қалаларында өткізді. Ол тентек болып өсті. Чарльз Генри қызын өзімен бірге тауға алатын, бұл Луизаның балалық шағынын сүйікті естеліктері болатын. Лу керемет шабандоз болды. Сондай-ақ ол аң аулауды және минералдарды коллекциялауды жақсы көрді. 

Бастауыш және орта мектептен кейін Лу Сан-Хостағы педагогикалық колледжде оқыған. [[1894 жыл|1894 жылы]] Луиза [[Стэнфорд университеті|Стэнфорд университетіне]] түседі. Ол геология факультетінде жалғыз әйел-студент болды. 

Студент атанып, Лу сол жылы [[1891 жыл|1891 жылдан]] бастап сол жерде геология факультетінде оқыған [[Герберт Гувер|Герберт Гувермен]] танысады. 

Жұп Луизаның университетті бітіріп, білім алуды жалғастыру үшін, ал Герберт [[Аустралия|Аустралияда]] инженер мансабын қуу үшін неке тойды шегере тұрды. Герберт протестант-квакер болды. Мисс Генри Епископалық шіркедің дәстүрі бойынша тәрбиеленсе де, квакер болуды жөн көрді. 

[[1898 жыл|1898 жылы]] Луиза университетті аяқтаған кезде Герберт оған [[Аустралия|Аустралиядан]] телеграф арқылы ұсыныс жасады. 

Луиза Генри және [[Герберт Гувер]] [[1899 жыл|1899 жылы]] [[10 ақпан|10 ақпанда]] Монтерей, [[Калифорния|Калифорниядағы]] қалыңдықтың ата-анасының үйінде некелесті. 

== Балалары ==
Гувер жұбайларында екі ұл болды: 
* '''Герберт Кларк Гувер-кіші''' ([[1903 жыл|1903]]-[[1969 жыл|1969]]) – инженер, дипломат. [[1925 жыл|1925 жылы]] [[Стэнфорд университеті|Стэнфорд университетін]] бітіріп, авиақұрылыста инженер болып жұмыс істеді. [[1928 жыл|1928]]-[[1929 жыл|1929 жылдары]] [[Гарвард университеті|Гарвард бизнес мектебінде]] оқыды. Ақыры геофизикалық инженериямен айналысты. [[1954 жыл|1954]]-[[1957 жыл|1957 жылдары]] жақын шығыс істерінің Мемлекеттік хатшы болып жұмыс істеді. 
* '''Аллан Генри Гувер''' ([[1907 жыл|1907]]-[[1993 жыл|1993]]) – тау инженері. [[Лондон|Лондонда]] дүниеге келді, [[Стэнфорд университеті|Стэнфорд университетінде]] экономикалық факультетті аяқтады. [[1931 жыл|1931 жылы]] [[Гарвард университеті|Гарвард бизнес мектебінің]] магистр атағын алды. [[Калифорния|Калифорнияда]] тау инженері болып жұмыс істеді. 

== Қалған өмірі ==
[[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші Дүниежүзілік соғыс]] кезінде Лу күйеуіне белгиялық қашқындарға көмек беруге көмектесті. Бұл үшін ол [[1919 жыл|1919 жылы]] [[Бельгия]] патшасы І Альберт оны марапаттады. Уиттерде бастауыш мектепті ашылуына қатысты. Бұл мектеп [[2005 жыл|2005 жылы]] Лу Гувер атауын алды. Сондай-ақ Лу Гувер Пало-Альтодағы скауттарға арналған үйдің құрылысын қаржылай қолдады. Қазір бұл үй де Лу Гувер атағын алды. 

Бірінші ханым ретінде ол әр жыл сайын өткізілетін жаңы жылдық кештердің өткізілуін өткізді. Бұл мейрам [[Джон Адамс|Джон Адамстың]] бұйрығы [[1801 жыл|1801 жылдан]] бастап орындалған еді.

Миссис Гувер [[Миокард инфаркті|миокард инфарктінен]] [[1944 жыл|1944 жылы]] [[7 қаңтар|7 қаңтарда]] [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] қайтыс болды. 

== Сілтемелер ==
* [http://hoover.archives.gov/index.html The Herbert Hoover Presidential Library-Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031209093334/http://hoover.archives.gov/index.html |date=2003-12-09 }}
* [http://www.ecommcode.com/hoover/hooveronline/LHH_WEBSITE/WebPages/Girlhood%201874-1893/Girlhood%201874-1893.htm Illustrated biographical sketch of Louise Henry Hoover] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011120214/http://www.ecommcode.com/hoover/hooveronline/LHH_WEBSITE/WebPages/Girlhood%201874-1893/Girlhood%201874-1893.htm |date=2008-10-11 }} Hosted by the National Archives and Records Administration
* [http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=32 First Lady Biography: Lou Hoover] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509084107/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=32 |date=2012-05-09 }} Hosted by the National First Ladies' Library
* [https://web.archive.org/web/20120224210227/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=27268120 Anne Beiser Allen and Jon L. Wakelyn; ''An Independent Woman: The Life of Lou Henry Hoover'' Greenwood Press, 2000]
* [http://www.pa-roots.org/data/read.php?3243,661324 Biography of William Henry, great-grandfather of Lou Henry Hoover] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228015443/http://www.pa-roots.org/data/read.php?3243,661324 |date=2019-12-28 }}
* [http://www.pa-roots.org/data/read.php?3243,661186 Biography of Abigail Hunt, great-grandmother of Lou Henry Hoover]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{АҚШ Бірінші ханымдары}}</text>
      <sha1>s4wd505gkddeq5f22gx7sw3uctaqut0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Атырау әкімдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>578976</id>
    <revision>
      <id>3686049</id>
      <parentid>2544086</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T08:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>78348</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Атырау тұлғалары|Атырау тұлғалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3686049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="8tbxzssi7npvlo2s3zd5vexr81sf77x" xml:space="preserve">[[Санат:Қазақстан қалалары әкімдері]]
[[Санат:Атырау тұлғалары]]</text>
      <sha1>8tbxzssi7npvlo2s3zd5vexr81sf77x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цвингер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>591788</id>
    <revision>
      <id>3685933</id>
      <parentid>3642051</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poco a poco</username>
        <id>4067</id>
      </contributor>
      <comment>HQ media</comment>
      <origin>3685933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4484" sha1="bx02ztvxz7xxccp7ns0oz6pork5ki42" xml:space="preserve">[[Сурет:Zwinger, Dresden, Alemania, 2026-05-01, DD 14.jpg|нобай|alt= 20060516040DR Dresden Dresdner Zwinger Wallpavillon.jpg| 20060516040DR Dresden Dresdner Zwinger Wallpavillon.jpg]]
{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Цвингер''' — Дрезденнің ең танымал [[мұражай]]ларының бірі. XVIII ғасырдың ортасына дейін Цвингер зиялы қауымының ойын-сауық, әртүрлі шерулер, мейрамдар өтетін жер ретінде болған. Кейін бұндай тектес мерекелер басқа жерге көшірілсе, Цвингерде кітапханалар мен мұражайлар ашыла бастады. Ішіндегі ең танымалы- Дрезден галереясы.

== Тарихы ==
Цвингер Саксоний Август басшысымен 1709 жылы бастау алып, жылыжай құрылысы басталады. Бұл көптеген мерекелер мен сайыстардың декорациясы болып қалыптасты. Барокко стиліндегі Цвингердің үш жағы 1732 жылы неміс архитекторы Маттеус Даниэль Пёппельман бастамасымен салынды. Төртінші жағы 1847-55 жылдары Готфрид Земпердің проектімен салынған.

== Архитектурасы ==
Ғимараттың негізгі безендірілуі - субұрқақтар болатын. Атап айтқанда, Нимфенбад (Bath Nymphs) субұрқағы. Сондай-ақ, шығыс қоңырау павильонының сағатында мейсон фарфорынан жасалған фортальналық қоңыраудың әуенімен ерекшеленеді. Көптеген мүсіндерден Геркулестің фигуралары ерекше көзге түседі.

== Соғыс кезінде ==
Цвингер бірнеше рет соғыс әрекеттерінен зардап шекті. Ең осалы прусс армиясымен соғысқанда болған. 1849 жылы шамамен Цвингердің барлық шығыс бөлігі Дрездендегі революциялық соғыстан өртенді. Дегенмен 1857 жылға  қарай  реставрация жұмыстары жүргізілген. 

Барокко ғимараттарының архитектуралық ансамблі, Дрезден қаласының орталығында орналасқан және қаланың басты көрікті жерлерінің бірі. Цвингер сарай сәулетшісі Маттиас Даниэль Пёппельманның жобасы бойынша 1711-1728 жж. Сот мүсінші Бальтасар Пэмерзермен бірге Август 2 билігі кезінде салынды. Цвингер - төрт ғимараттың кешені, оның бірінде әлемге әйгілі Дрезден сурет галереясы немесе Ескі шеберлер галереясы орналасқан. Сурет галереясынан басқа, Цвингер сарайында қару-жарақ камерасы, физика-математикалық салон және фарфор мұражайы орналасқан. Сарайдың атауы шыққан ортағасырдан шыққан - звейнер бекіністің сыртқы және ішкі қабырғалары арасындағы кеңістік деп атады

== Галерея ==
&lt;br&gt;&lt;gallery class=center caption=&quot;Цвингер - Zwinger&quot;&gt;
Dresden-1310-Zwinger-Panorama-2008-gje.jpg
Zwinger, Dresden, Alemania, 2026-05-01, DD 15.jpg
Dresden-1376-Zwinger-SO-Pavillon-2008-gje.jpg
Dresden-1378-Zwinger-SO-Pavillon-Plastiken-2008-gje.jpg
Dresden-1410-Zwinger-Wallpavillon-2008-gje.jpg
Dresden-1412-Zwinger-Hermenpilaster am Wallpavillon-2008-gje.jpg
Zwinger, Dresden, Alemania, 2026-05-01, DD 54.jpg
Zwinger, Dresden, Alemania, 2026-05-01, DD 11.jpg
Zwinger, Dresden, Alemania, 2026-05-01, DD 05.jpg
&lt;/gallery&gt;

[[Санат:Мұражайлар]]</text>
      <sha1>bx02ztvxz7xxccp7ns0oz6pork5ki42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685934</id>
      <parentid>3685933</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Poco a poco</username>
        <id>4067</id>
      </contributor>
      <comment>Цвингер</comment>
      <origin>3685934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4442" sha1="lwfrypowzunukmm4nz4ypws537jqzdg" xml:space="preserve">[[Сурет:Zwinger, Dresden, Alemania, 2026-05-01, DD 14.jpg|нобай|alt= 20060516040DR Dresden Dresdner Zwinger Wallpavillon.jpg|Цвингер]]
{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Цвингер''' — Дрезденнің ең танымал [[мұражай]]ларының бірі. XVIII ғасырдың ортасына дейін Цвингер зиялы қауымының ойын-сауық, әртүрлі шерулер, мейрамдар өтетін жер ретінде болған. Кейін бұндай тектес мерекелер басқа жерге көшірілсе, Цвингерде кітапханалар мен мұражайлар ашыла бастады. Ішіндегі ең танымалы- Дрезден галереясы.

== Тарихы ==
Цвингер Саксоний Август басшысымен 1709 жылы бастау алып, жылыжай құрылысы басталады. Бұл көптеген мерекелер мен сайыстардың декорациясы болып қалыптасты. Барокко стиліндегі Цвингердің үш жағы 1732 жылы неміс архитекторы Маттеус Даниэль Пёппельман бастамасымен салынды. Төртінші жағы 1847-55 жылдары Готфрид Земпердің проектімен салынған.

== Архитектурасы ==
Ғимараттың негізгі безендірілуі - субұрқақтар болатын. Атап айтқанда, Нимфенбад (Bath Nymphs) субұрқағы. Сондай-ақ, шығыс қоңырау павильонының сағатында мейсон фарфорынан жасалған фортальналық қоңыраудың әуенімен ерекшеленеді. Көптеген мүсіндерден Геркулестің фигуралары ерекше көзге түседі.

== Соғыс кезінде ==
Цвингер бірнеше рет соғыс әрекеттерінен зардап шекті. Ең осалы прусс армиясымен соғысқанда болған. 1849 жылы шамамен Цвингердің барлық шығыс бөлігі Дрездендегі революциялық соғыстан өртенді. Дегенмен 1857 жылға  қарай  реставрация жұмыстары жүргізілген. 

Барокко ғимараттарының архитектуралық ансамблі, Дрезден қаласының орталығында орналасқан және қаланың басты көрікті жерлерінің бірі. Цвингер сарай сәулетшісі Маттиас Даниэль Пёппельманның жобасы бойынша 1711-1728 жж. Сот мүсінші Бальтасар Пэмерзермен бірге Август 2 билігі кезінде салынды. Цвингер - төрт ғимараттың кешені, оның бірінде әлемге әйгілі Дрезден сурет галереясы немесе Ескі шеберлер галереясы орналасқан. Сурет галереясынан басқа, Цвингер сарайында қару-жарақ камерасы, физика-математикалық салон және фарфор мұражайы орналасқан. Сарайдың атауы шыққан ортағасырдан шыққан - звейнер бекіністің сыртқы және ішкі қабырғалары арасындағы кеңістік деп атады

== Галерея ==
&lt;br&gt;&lt;gallery class=center caption=&quot;Цвингер - Zwinger&quot;&gt;
Dresden-1310-Zwinger-Panorama-2008-gje.jpg
Zwinger, Dresden, Alemania, 2026-05-01, DD 15.jpg
Dresden-1376-Zwinger-SO-Pavillon-2008-gje.jpg
Dresden-1378-Zwinger-SO-Pavillon-Plastiken-2008-gje.jpg
Dresden-1410-Zwinger-Wallpavillon-2008-gje.jpg
Dresden-1412-Zwinger-Hermenpilaster am Wallpavillon-2008-gje.jpg
Zwinger, Dresden, Alemania, 2026-05-01, DD 54.jpg
Zwinger, Dresden, Alemania, 2026-05-01, DD 11.jpg
Zwinger, Dresden, Alemania, 2026-05-01, DD 05.jpg
&lt;/gallery&gt;

[[Санат:Мұражайлар]]</text>
      <sha1>lwfrypowzunukmm4nz4ypws537jqzdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джеймс Стюарт, 1-Морей графы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>594593</id>
    <revision>
      <id>3685878</id>
      <parentid>3663094</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Қуанқызы Мадина</username>
        <id>187499</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ я поправила слова и граматику/**/</comment>
      <origin>3685878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16652" sha1="4yp87a1zkh6kvkrqm2ibv9vpnn8dbm6" xml:space="preserve">{{Грамматикасы тексерілсін}}
{{Мемлекеттік қайраткер
 | [түс]                 = монарх
 | Қазақша есімі        = Джеймс Стюарт
 | Шынайы есімі         = {{lang-en|James Stewart}}
 | Суреті               = James Stewart Earl of Moray.jpg
 | [Атауы]                = [[Ганс Эворт]] салған портреті, 1562 жыл
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = Arms of James Stewart, 1st Earl of Moray.svg
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 1-[[Морей графы]]
 | [Лақап аты]            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 1562—1570
 | Ізашары              = ''лауазымы құрылды''
 | Ізбасары             = [[Элизабет Стюарт, 2-Морей графинясы|Элизабет Стюарт]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = Шотландия регенті
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 1567
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1570
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = [[Мэтью Стюарт, 4-Леннокс графы|Мэтью Стюарт]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Шотландия шіркеуі]]
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1531
 | Туған жері           = {{туғанжері|Шотландия|Шотландияда}}
 | Қайтыс болған күні   = 23.01.1570
 | Қайтыс болған жері   = [[Линлитгоу]], [[Уэст-Лотиан]], {{қайтысболғанжері|Шотландия|Шотландияда}}
 | Жерленді             = [[Сент-Джайлс]]
 | Династия             = [[Стюарттар]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[V Яков]] 
 | Анасы                = Маргарет Эрскин
 | Жұбайы               = Агнес Кит
 | Балалары             = ''қыздары'' Элизабет, Аннабель, Маргарет
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Джеймс Стюарт''' ({{lang-en|James Stewart}}; шамамен [[1531 жыл]] — [[23 қаңтар]] [[1570 жыл]]), 1562 жылдан бері '''Морей графы''' — [[XVI ғасыр]]дың ортасындағы [[Шотландия]]ның ірі мемлекеттік қайраткерлердің бірі, 1567-1570 жылдардың арасындағы[[Шотландия]] регенті.

== Жас кезі ==
Джеймс Стюарт - [[Шотландия Патшалығы|шотланд]] королі [[V Яков]] пен Маргарет Эрскиннің [[Бастард|некесіз туылған]] ұлы, Шотландия патшайымы [[Мария Стюарт]]тың қандас ағасы. [[Мария де Гиз]]дің билігі кезінде лорд Джеймс патшайым ананың саясатын қолдағаны үшін ол бірнеше шотланд және француз [[аббаттық]]тардың табыстарын алды. Алайда, 1550 жылдардың екінші жартысында лорд Джеймс [[Джон Нокс]]тың уағыздарының әсерінен [[протестантизм]]ге көшті. Джеймстың қарындасы, [[Католицизм|католик]] Мария Стюарт сол уақытта [[Франция]]да болғандықтан, Шотландиядағы [[Реформация]]ның дамуы оған көп мүмкіншіліктер ашты. Сондықтан, 1559 жылы протестант революциясы басталғаннан кейін лорд Джеймс бүлікшілерге қосылды. Ағылшындық әскердің қолдауымен революция 1560 жылы протестанттардың жеңісімен аяқталды. Джеймс Стюарт жаңа үкіметтің құрамына кірді, оның ықпалы артты. Ағылшын елшісі [[Уильям Сесил, 1-Берли бароны|Уильям Сесилдің]] айтуынша, Джеймс жақын арада Шотландия тағына қол жеткізе алды. Алайда, Шотландиядағы барондардың көпшілігі монархты өзгерту идеясын қолдамады. [[1561 жыл]]ы Мария Стюарт Шотландияға қайта оралды.

== Морей мен Мария Стюарт ==
Патшайым Мария өзінің отанына оралғаннан кейін, шотланд саясатының қулығына қарамай, патшалық әкімшіліктің басшылығын «қалыпты протестанттар» жетекшілері және Англиямен жақындасудың дәйекті қолдаушылары ағасы Джеймс Стюарт пен оның әріптесі [[Уильям Мейтланд]]қа тапсырды. Лорд Джеймстің [[1561 жыл|1561]]-[[1563 жыл|1563]] жылдары Шотландиядағы жағдайды тұрақтандыруға қолы жетті: радикалды протестанттар (соның ішінде Джон Нокс) мемлекеттік шешімдерді қабылдау үдерісінен шығарылып, 1561 жылғы көтерілістері жаншылды, ал [[Джордж Гордон, 4-Хантли графы|Хантли графы]] бастаған консерваторлар король әскері тарапынан басылды (1563 жылы Джеймс Стюарттың солтүстік-шығыс өңірлерге жорығы). Шотландияда қалыпты протестанттық [[реформа]]&lt;nowiki/&gt;лар басталды және жаңа шіркеу иерархиясының негізі қаланды (шіркеу мен мемлекет арасындағы шіркеу кірістерін бөлу туралы 1562 жылғы акт). [[1562 жыл]]ы патшайым ағасына елдің солтүстігіндегі [[Мори (округ)|Морей]] графтығын берді.

Бірақ [[1565 жыл|1565 жылы]] [[29 шілде]]де Мария Стюарт пен [[Генри Стюарт, Дарнли лорды|лорд Дарнлидің]] күтпеген некесі елдегі тепе-теңдікті жойды. Бұл неке Морей мен Мейтланд жүргізген Англиямен жақындасу саясатының құлдырауы, сондай-ақ патшайымның дербес билігінің басталуын білдірді. Джеймс Стюарт қызметінен кетуге мәжбүр болды және Марияға қарсы астыртын әрекеттерді жоспарлай бастады. Англия мен бірнеше шотланд барондары астыртын әрекетті қолдауға уәде берді ([[Джеймс Гамильтон де Шательро герцогы|де Шательро герцогы]] мен [[Арчибальд Кэмпбелл, 5-Аргайл графы|Аргайл графы]]). 1565 жылғы тамызда Морей көтеріліске шығып, протестанттарды патшайымға қарсы бірлескен іс-әрекеттерге шақырды. Алайда, Мария Стюарттың жігерлі әрекеті көтерілістің күш жинауына жол бермеді, патша әскері Морейге шабуыл жасады, ал ол Англияға қашуға мәжбүр болды. [[I Елизабет]] уәде берген көмекті жібермеді.

Морей графы Шотландияға тек 1566 жылы [[Дәуіт Риччо]]ның өлімінен кейін радикалды протестанттарға қарсы патшайымға қосымша қолдау қажет болғанда қайтып оралды. Джеймс Стюарт кешірім алып, үкіметке қайта оралды. Сол уақытта, патшайым мен оның күйеуі лорд Дарнлидің арасындағы антагонизм күшейе түсті. Дарнлиге қарсы бірнеше астыртын әрекеттер құрылды, соның салдарынан [[1567 жыл]]ғы [[10 ақпан]]да Марияға күмән келтіретін жағдайда өлтірілді. Морей Дарнлиге қарсы қастандыққа қатысқаны туралы құжаты жоқ, бірақ, ол жақындап келе жатқан қылмыс туралы білгенімен де, тіпті, Мария Стюарттың абыройының түсуін үміттеніп, көмектесті. Шын мәнінде, 1567 жылдың жазында, патшайымның [[Джеймс Хепбёрн, 4-Ботвелл графы|Ботвелл графымен]] жаңа некесінен кейін, Мария Стюартқа қарсы барлық дерлік шотландтық ақсүйектер көтерілді. 1567 жылғы [[24 шілде]]де патшайым бір жасар ұлы VI Яков пайдасына биліктен бас тартатын құжатқа қол қойды, ал Морей графы регент болды.

== Шотландия регенті ==
''1567'' жылы [[22 тамыз]]да Джеймс Стюарт Шотландияның регенті болып жарияланды. Жаңа билеуші Мария Стюартты құлатуға қатысушылардың арасында мүмкіндігінше көп барондарды өз жағына қаратуға тырысып, татуласу саясатын жүргізе бастады. Алайда, [[1568 жыл]]ғы [[2 мамыр]]да тақтан құлатылған патшайым [[Лохливен қамалы]]ндағы қамаудан қашып кетті. Үлкен армия құра алған бірнеше ірі ақсүйектер (Шательро, Аргайл, Хантли) дереу патшайымның жағына өтті. Бақытына орай, регент патшайым әскерлерін 1568 жылдың [[13 мамыр]]ында [[Лангсайд түбіндегі шайқас]]та жеңді. Мария Стюарт Англияға қашып, I Елизабеттен көмек сұрады. Ағылшын патшайымы делдалдық көрсетуге келісті, ал ''1568'' жылдың қазанында лорд Дарнлидің өліміне қатысты және Мария Стюарттың құлатуы жайлы тергеу жұмыстары жүргізілді. [[Мария Стюарт|«Шкатулкадағы хаттардың»]] жария болуының арқасында Морейге I Елизабетті төңкерістің заңды болғанына сендірді. Англия Морейдің үкіметін мойындады, тіпті оған өте көп мөлшерде қарызға қаржы берді.

Англияның қолдауына сүйене отырып, Джеймс Стюарт Шотландияның ішкі жағдайын тұрақтандыруға және протестанттық реформаларды жалғастыруға қол жеткізе алды. Дегенмен де, тақтан тайдырылған патшайым Марияның жақтастарының «патшайым партиясы» атанған маңызды және ықпалды тобы елде қалды. Бұл топқа көп ұзамай регенттің серіктесі Мейтланд та қосылды. [[1570 жыл|1570 жылы]] [[23 қаңтар]]да патшайымның жақтастарының біреуі Джеймс Стюартты [[Линлитгоу]]да өлтірді. Морейдің қайтыс болуы Шотландияда [[1573 жыл]]ға дейін созылған «патша партиясы» мен «патшайым партиясы» арасындағы азаматтық соғыстың басталуына әкеліп соқтырды.

== Мінезі ==
Морей графының жеке тұлғасы туралы екі қарама-қайшы көзқарас бар. Халық жадында «жақсы регент» ретінде қалды, мүмкін Шотландия тарихында ең жақсысы шығар, дегенмен оның салыстырмалы түрде тыныш билігі қайтыс болғаннан кейін басталған қақтығыстар мен азаматтық соғыстарға қайшы келді. Екінші жағынан, [[Стефан Цвейг]] өзінің &quot;патшайым Мария Стюарт&quot; [[апология]]&lt;nowiki/&gt;сында Морейді қарындасының тақтан құлатылуын ұйымдастырған, опасыз және есепші қаскүнем ретінде бейнелеген. Шамасы, бұл екі ұстаным да шындықтан алыс: Джеймс Стюарт бірнеше мәрте жеңіліске ұшырап, саяси қателіктерге жол берді, оның табыстары негізінен жағымды сәйкестікпен түсіндіріледі, ал мемлекет пен шіркеудің игілігі оның өз амбицияларынан ажырамайтын болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:V Джейкобтың некеден тыс ұрпақтары]]
[[Санат:Шотландия графтары]]
[[Санат:Стюарттар]]</text>
      <sha1>4yp87a1zkh6kvkrqm2ibv9vpnn8dbm6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685903</id>
      <parentid>3685878</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Қуанқызы Мадина|Қуанқызы Мадина]] ([[User talk:Қуанқызы Мадина|т]]) өңдемелерінен [[User:Сабырдан Кәусар|Сабырдан Кәусар]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3663094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16615" sha1="h5ezr2llotx9w33dxauaknzodc0voi0" xml:space="preserve">{{Грамматикасы тексерілсін}}
{{Мемлекеттік қайраткер
 | [түс]                 = монарх
 | Қазақша есімі        = Джеймс Стюарт
 | Шынайы есімі         = {{lang-en|James Stewart}}
 | Суреті               = James Stewart Earl of Moray.jpg
 | [Атауы]                = [[Ганс Эворт]] салған портреті, 1562 жыл
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = Arms of James Stewart, 1st Earl of Moray.svg
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 1-[[Морей графы]]
 | [Лақап аты]            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 1562—1570
 | Ізашары              = ''лауазымы құрылды''
 | Ізбасары             = [[Элизабет Стюарт, 2-Морей графинясы|Элизабет Стюарт]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = Шотландия регенті
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 1567
 | Басқаруын аяқтады_2  = 1570
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = [[Мэтью Стюарт, 4-Леннокс графы|Мэтью Стюарт]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Шотландия шіркеуі]]
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1531
 | Туған жері           = {{туғанжері|Шотландия|Шотландияда}}
 | Қайтыс болған күні   = 23.01.1570
 | Қайтыс болған жері   = [[Линлитгоу]], [[Уэст-Лотиан]], {{қайтысболғанжері|Шотландия|Шотландияда}}
 | Жерленді             = [[Сент-Джайлс]]
 | Династия             = [[Стюарттар]]
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[V Яков]] 
 | Анасы                = Маргарет Эрскин
 | Жұбайы               = Агнес Кит
 | Балалары             = ''қыздары'' Элизабет, Аннабель, Маргарет
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Джеймс Стюарт''' ({{lang-en|James Stewart}}; шамамен [[1531 жыл]] — [[23 қаңтар]] [[1570 жыл]]), 1562 жылдан бері '''Морей графы''' — [[XVI ғасыр]]дың ортасындағы [[Шотландия]]ның ірі мемлекеттік қайраткері, 1567-1570 жылдардағы [[Шотландия]] регенті.

== Жас кезі ==
Джеймс Стюарт - [[Шотландия Патшалығы|шотланд]] королі [[V Яков]] пен Маргарет Эрскиннің [[Бастард|некесіз туылған]] ұлы, Шотландия патшайымы [[Мария Стюарт]]тың қандас ағасы. [[Мария де Гиз]]дің билігі кезінде лорд Джеймс патшайым ананың саясатын қолдағаны үшін ол бірнеше шотланд және француз [[аббаттық]]тардың табыстарын алды. Алайда, 1550 жылдардың екінші жартысында лорд Джеймс [[Джон Нокс]]тың уағыздарының әсерінен [[протестантизм]]ге көшті. Джеймстың қарындасы, [[Католицизм|католик]] Мария Стюарт сол уақытта [[Франция]]да болғандықтан, Шотландиядағы [[Реформация]]ның дамуы оған көп мүмкіншіліктер ашты. Сондықтан, 1559 жылы протестант революциясы басталғаннан кейін лорд Джеймс бүлікшілерге қосылды. Ағылшындық әскердің қолдауымен революция 1560 жылы протестанттардың жеңісімен аяқталды. Джеймс Стюарт жаңа үкіметтің құрамына кірді, оның ықпалы артты. Ағылшын елшісі [[Уильям Сесил, 1-Берли бароны|Уильям Сесилдің]] айтуынша, Джеймс жақын арада Шотландия тағына қол жеткізе алды. Алайда, Шотландиядағы барондардың көпшілігі монархты өзгерту идеясын қолдамады. [[1561 жыл]]ы Мария Стюарт Шотландияға қайта оралды.

== Морей мен Мария Стюарт ==
Патшайым Мария өзінің отанына оралғаннан кейін, шотланд саясатының қулығына қарамай, патшалық әкімшіліктің басшылығын «қалыпты протестанттар» жетекшілері және Англиямен жақындасудың дәйекті қолдаушылары ағасы Джеймс Стюарт пен оның әріптесі [[Уильям Мейтланд]]қа тапсырды. Лорд Джеймстің [[1561 жыл|1561]]-[[1563 жыл|1563]] жылдары Шотландиядағы жағдайды тұрақтандыруға қолы жетті: радикалды протестанттар (соның ішінде Джон Нокс) мемлекеттік шешімдерді қабылдау үдерісінен шығарылып, 1561 жылғы көтерілістері жаншылды, ал [[Джордж Гордон, 4-Хантли графы|Хантли графы]] бастаған консерваторлар король әскері тарапынан басылды (1563 жылы Джеймс Стюарттың солтүстік-шығыс өңірлерге жорығы). Шотландияда қалыпты протестанттық [[реформа]]&lt;nowiki/&gt;лар басталды және жаңа шіркеу иерархиясының негізі қаланды (шіркеу мен мемлекет арасындағы шіркеу кірістерін бөлу туралы 1562 жылғы акт). [[1562 жыл]]ы патшайым ағасына елдің солтүстігіндегі [[Мори (округ)|Морей]] графтығын берді.

Бірақ [[1565 жыл|1565 жылы]] [[29 шілде]]де Мария Стюарт пен [[Генри Стюарт, Дарнли лорды|лорд Дарнлидің]] күтпеген некесі елдегі тепе-теңдікті жойды. Бұл неке Морей мен Мейтланд жүргізген Англиямен жақындасу саясатының құлдырауы, сондай-ақ патшайымның дербес билігінің басталуын білдірді. Джеймс Стюарт қызметінен кетуге мәжбүр болды және Марияға қарсы астыртын әрекеттерді жоспарлай бастады. Англия мен бірнеше шотланд барондары астыртын әрекетті қолдауға уәде берді ([[Джеймс Гамильтон де Шательро герцогы|де Шательро герцогы]] мен [[Арчибальд Кэмпбелл, 5-Аргайл графы|Аргайл графы]]). 1565 жылғы тамызда Морей көтеріліске шығып, протестанттарды патшайымға қарсы бірлескен іс-әрекеттерге шақырды. Алайда, Мария Стюарттың жігерлі әрекеті көтерілістің күш жинауына жол бермеді, патша әскері Морейге шабуыл жасады, ал ол Англияға қашуға мәжбүр болды. [[I Елизабет]] уәде берген көмекті жібермеді.

Морей графы Шотландияға тек 1566 жылы [[Дәуіт Риччо]]ның өлімінен кейін радикалды протестанттарға қарсы патшайымға қосымша қолдау қажет болғанда қайтып оралды. Джеймс Стюарт кешірім алып, үкіметке қайта оралды. Сол уақытта, патшайым мен оның күйеуі лорд Дарнлидің арасындағы антагонизм күшейе түсті. Дарнлиге қарсы бірнеше астыртын әрекеттер құрылды, соның салдарынан [[1567 жыл]]ғы [[10 ақпан]]да Марияға күмән келтіретін жағдайда өлтірілді. Морей Дарнлиге қарсы қастандыққа қатысқаны туралы құжаты жоқ, бірақ, ол жақындап келе жатқан қылмыс туралы білгенімен де, тіпті, Мария Стюарттың абыройының түсуін үміттеніп, көмектесті. Шын мәнінде, 1567 жылдың жазында, патшайымның [[Джеймс Хепбёрн, 4-Ботвелл графы|Ботвелл графымен]] жаңа некесінен кейін, Мария Стюартқа қарсы барлық дерлік шотландтық ақсүйектер көтерілді. 1567 жылғы [[24 шілде]]де патшайым бір жасар ұлы VI Яков пайдасына биліктен бас тартатын құжатқа қол қойды, ал Морей графы регент болды.

== Шотландия регенті ==
''1567'' жылы [[22 тамыз]]да Джеймс Стюарт Шотландияның регенті болып жарияланды. Жаңа билеуші Мария Стюартты құлатуға қатысушылардың арасында мүмкіндігінше көп барондарды өз жағына қаратуға тырысып, татуласу саясатын жүргізе бастады. Алайда, [[1568 жыл]]ғы [[2 мамыр]]да тақтан құлатылған патшайым [[Лохливен қамалы]]ндағы қамаудан қашып кетті. Үлкен армия құра алған бірнеше ірі ақсүйектер (Шательро, Аргайл, Хантли) дереу патшайымның жағына өтті. Бақытына орай, регент патшайым әскерлерін 1568 жылдың [[13 мамыр]]ында [[Лангсайд түбіндегі шайқас]]та жеңді. Мария Стюарт Англияға қашып, I Елизабеттен көмек сұрады. Ағылшын патшайымы делдалдық көрсетуге келісті, ал ''1568'' жылдың қазанында лорд Дарнлидің өліміне қатысты және Мария Стюарттың құлатуы жайлы тергеу жұмыстары жүргізілді. [[Мария Стюарт|«Шкатулкадағы хаттардың»]] жария болуының арқасында Морейге I Елизабетті төңкерістің заңды болғанына сендірді. Англия Морейдің үкіметін мойындады, тіпті оған өте көп мөлшерде қарызға қаржы берді.

Англияның қолдауына сүйене отырып, Джеймс Стюарт Шотландияның ішкі жағдайын тұрақтандыруға және протестанттық реформаларды жалғастыруға қол жеткізе алды. Дегенмен де, тақтан тайдырылған патшайым Марияның жақтастарының «патшайым партиясы» атанған маңызды және ықпалды тобы елде қалды. Бұл топқа көп ұзамай регенттің серіктесі Мейтланд та қосылды. [[1570 жыл|1570 жылы]] [[23 қаңтар]]да патшайымның жақтастарының біреуі Джеймс Стюартты [[Линлитгоу]]да өлтірді. Морейдің қайтыс болуы Шотландияда [[1573 жыл]]ға дейін созылған «патша партиясы» мен «патшайым партиясы» арасындағы азаматтық соғыстың басталуына әкеліп соқтырды.

== Мінезі ==
Морей графының жеке тұлғасы туралы екі қарама-қайшы көзқарас бар. Халық жадында «жақсы регент» ретінде қалды, мүмкін Шотландия тарихында ең жақсысы шығар, дегенмен оның салыстырмалы түрде тыныш билігі қайтыс болғаннан кейін басталған қақтығыстар мен азаматтық соғыстарға қайшы келді. Екінші жағынан, [[Стефан Цвейг]] өзінің &quot;патшайым Мария Стюарт&quot; [[апология]]&lt;nowiki/&gt;сында Морейді қарындасының тақтан құлатылуын ұйымдастырған, опасыз және есепші қаскүнем ретінде бейнелеген. Шамасы, бұл екі ұстаным да шындықтан алыс: Джеймс Стюарт бірнеше мәрте жеңіліске ұшырап, саяси қателіктерге жол берді, оның табыстары негізінен жағымды сәйкестікпен түсіндіріледі, ал мемлекет пен шіркеудің игілігі оның өз амбицияларынан ажырамайтын болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:V Джейкобтың некеден тыс ұрпақтары]]
[[Санат:Шотландия графтары]]
[[Санат:Стюарттар]]</text>
      <sha1>h5ezr2llotx9w33dxauaknzodc0voi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кристиан Вьери</title>
    <ns>0</ns>
    <id>603829</id>
    <revision>
      <id>3685950</id>
      <parentid>3637303</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T02:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juppi lantteineen</username>
        <id>187289</id>
      </contributor>
      <comment>File</comment>
      <origin>3685950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7195" sha1="ng8e3zu14w8bxznxh12bpf7q13vforr" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі                         = Кристиан Вьери
 |сурет                 =
 |лақап аты                   = ''Бобо'', ''Бобо-гол'', ''Бобоне'', ''Бизон''
 |туған күні=12. 07. 1973
|азаматтығы={{ту|Италия}}
|туған жері             = Болонья, [[Италия]]
 |бойы                       = 186
 |позиция                     = шабуылшы
 |қазіргі клуб               = 
 |жастар клубы            = {{футбол карьерасы
|1987—1988|{{Flagicon|Аустралия|20px}} [[Маркони Сталлионз]]|
|1988—1989|{{Flagicon|Италия|20px}} Санта-Лючиа|
|1989—1990|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Прато (футбол клубы)|Прато]]|
|1990—1991|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Торино]]|}}
 |клубтары                       = {{футбол карьерасы
|1991—1992|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Торино]]|7 (1)
|1992—1993|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Пиза (футбол клубы)|Пиза]]|18 (2)
|1993—1994|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Равенна (футбол клубы)|Равенна]]|32 (12)
|1994—1995|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Венеция (футбол клубы)|Венеция]]|29 (11)
|1995—1996|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]|19 (7)
|1996—1997|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Ювентус]]|23 (8)
|1997—1998|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|24 (24)
|1998—1999|{{Flagicon|Италия|20px}}[[Лацио (футбол клубы)|Лацио]]|22 (12)
|1999—2005|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|144 (103)
|2005|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|8 (1)
|2006|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]|7 (3)
|2006—2007|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]|7 (2)
|2007—2008|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Фиорентина]]|26 (6)
|2008—2009|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]|9 (2)}}
 |ұлттық құрамы       = {{футбол карьерасы
|1992—1996|{{Flagicon|Италия|20px}} Италия-21|22 (11)
|1993|{{Flagicon|Италия|20px}} Италия (олимп.)|? (?)
|1997—2005|{{футбол|Италия}} |49 (23)}}
}}
[[File:Christian Vieri.jpg|thumb|right|Christian Vieri (2007)]]

'''Кристиан Вьери''' ({{lang-it|Christian Vieri}}; [[12 шілде]] [[1973 жыл|1973]], [[Болонья]]) — [[Италия|италиялық]] [[футбол]]шы, шабуылшы. [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия Ұлттық құрамасында]] ойнаған. 

== Мансабы ==
Көптеген Италияның клубтарында ойнаған. Ең ұзақ ойнаған клубы - &quot;[[Интернационале|Интер]]&quot; (Милан). Алты жылдай доп теуіп, 2005 жылы клуб басшыларымен кикілжіңге келді де, &quot;Интердің&quot; бітіспес қарсыласы &quot;[[Милан (футбол клубы)|Миланға]]&quot; ауысты. Интерден кеткен соң тұрақты ойнау практикасын жоғалтып алып,  2009 жылға дейін тағы бірнеше клуб ауыстырып үлгерді. 2009 жылы карьерасын аяқтады. 

[[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]] сапында 49 ойын өткізіп, 23 гол соқты. [[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаттарында]] нәтижелі ойын көрсеткен италиялық үздік шабуылшылардың бірі. 1998, 2002 жылдарғы әлем біріншіліктерінде 9 гол енгізді.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
«'''Торино'''»

* Италия кубогы: 1992/93

«'''Ювентус'''»

* Италия чемпионы: 1996/97
* Континетаралық кубок: 1996
* УЕФА Суперкубогы: 1996

«'''Лацио'''»

* Италия суперкубогы: 1998
* Кубок иелері кубогы: 1998/99

«'''Интернационале'''»

* Италия кубогы: 2004/05

'''Италия құрамасы'''

* Еуропа чемпионы U-21: 1994, 1996

=== Жеке ===

* Италияның жыл футболшысы: 2002
* Испания чемпионатының үздік мергені: 1998
* Италия чемпионатының үздік мергені: 2003
* Италияның жыл футболшысы ('''2'''): 1999, 2002
* ФИФА 100
* Италияның үздік футболшысы: 1999

== Дереккөздер ==

== Сілтемелер ==

* [http://calcionews.net/?p=62343 Биографиясынан үзінді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722104104/http://calcionews.net/?p=62343 |date=2020-07-22 }}
* [https://web.archive.org/web/20120908063616/http://soccerpress.ru/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B8/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%8B%D0%B9-%D0%91%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD-%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD-%D0%92%D1%8C%D0%B5%D1%80%D0%B8.html Сердитый Бизон (Кристиан Вьери)]
* [http://calcionews.net/?p=3309 Алексей Малиновскийдің мақаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722095432/http://calcionews.net/?p=3309 |date=2020-07-22 }}
* [https://web.archive.org/web/20080128072001/http://www.championat.ru/football/article-18018.html Вьери: мені саптан ертерек шығарып тастады]
* [https://web.archive.org/web/20090210184903/http://interbelarus.com/publ/2-1-0-17 Биографиясы]
* [http://www.day.kiev.ua/99724/ Кристиан Виери — әлемнің ең қымбат футболшысы]
* [https://web.archive.org/web/20110108185018/http://www.championat.ru/football/article-74944.html Бобоның оралуы…]
{{Бастама}}

[[Санат:Италия футболшылары]]
[[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]]
[[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары]]
[[Санат:Милан ФК ойыншылары]]
[[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]]
[[Санат:Торино ФК ойыншылары]]
[[Санат:Венеция ФК ойыншылары]]
[[Санат:Аталанта ФК ойыншылары]]
[[Санат:Лацио ФК ойыншылары]]
[[Санат:Монако ФК ойыншылары]]
[[Санат:Фиорентина ФК ойыншылары]]
[[Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]</text>
      <sha1>ng8e3zu14w8bxznxh12bpf7q13vforr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даррен Андертон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>605703</id>
    <revision>
      <id>3685839</id>
      <parentid>2801430</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3969" sha1="jx6d0usst0afp9akinqdq69n8fhb9ab" xml:space="preserve">{{Футболшы
| есімі             = Даррен Андертон
| сурет     =
| толық аты      = Даррен Роберт Андертон
| туған күні   = 3.3.1972
| туған жері =Саутгемптон, [[Англия]]
| азаматтығы     = {{flagicon|Англия|20px}} [[Англия]]
| бойы            = 185
| қазіргі клуб   = ''карьерасын аяқтады''
| позиция         = жартылай қорғаушы
| жастар клубы = {{футбол карьерасы
||{{flagicon|Англия|20px}} [[Итчен Сайнтс]]|}}
| клубтары = {{футбол карьерасы
|1985—1987|{{flagicon|Англия|20px}} [[Итчен Сайнтс]]|32 (24)
|1990—1992|{{flagicon|Англия|20px}} [[Портсмут (футбол клубы)|Портсмут]]|62 (7)
|1992—2004|{{flagicon|Англия|20px}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|299 (34)
|2004—2005|{{flagicon|Англия|20px}} [[Бирмингем Сити]]|20 (3)
|2005—2006|{{flagicon|Англия|20px}} [[Вулверхэмптон Уондерерс]]|24 (1)
|2006—2008|{{flagicon|Англия|20px}} [[Борнмут (футбол клубы)|Борнмут]]|66 (12)|}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|1992—1993|{{flagicon|Англия|20px}} Англия-21|12 (5)
|1998|{{flagicon|Англия|20px}} Англия (B)|1 (0)
|1994—2001|{{футбол|Англия}}|30 (7)}}
}}
'''Даррен Роберт Андертон''' ({{lang-en|Darren Robert Anderton}}; [[3 наурыз]] [[1972 жыл]], [[Саутгемптон]]) — ағылшын футболшысы, жартылай қорғаушы. 1996 жылы Еуропа чемпионатына, 1998 жылы әлем чемпионатына қатысты. 

== Карьерасы ==
&quot;[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхем]]&quot; сапында ойнап көпке танылды. &quot;Тоттенхемде&quot; 12 жылдай доп тепті. Әр жылдарда күшті командадан ұсыныстар түскенімен, командаға адалдығын сақтау үшін ешқайда бармады. Бірақ 2004 жылы команданың жаңа бапкері Жак Сантини (Сантини [[Футболдан Еуропа чемпионаты 2004|ЕУРО-2004]] турнирінде [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция құрамасын]] жаттықтырған болатын) Даррен Андертонды қажетсінбейтінін айтқан соң амалсыз командадан кетті.  
Карьерасының соңғы жағында төртінші дивизионда ойнайтын &quot;Борнмут&quot; клубында доп теуіп, 2008 жылы футболмен қоштасты. 

Ұлттық құрама сапында 1994-2001 жылдары ойнады. 1998 жылғы әлем чемпионатының топтық кезеңінің соңғы матчында [[Колумбия Ұлттық футбол құрамасы|Колумбияның]] қақпасына гол соқты.  

== Жетістіктері ==
* Лига кубогы — 1999
* Еуропа чемпионатының қола жүлдегері — 1996

== Сілтемелер ==
* [http://www.spurs.ru/istoriya-tottenham-hotspur/darren-anderton/ Биографиясы]

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Портсмут ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]]
[[Санат:Борнмут ФК ойыншылары]]
[[Санат:Вулверхэмптон Уондерерс ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>jx6d0usst0afp9akinqdq69n8fhb9ab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан парламенті төрағалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>613132</id>
    <revision>
      <id>3685929</id>
      <parentid>3551890</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3685929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4863" sha1="r35l2p6vyq8baxzkvdigq3t1pmcxyr9" xml:space="preserve">1991 жылдан бастап сайланған Қазақстан парламенті төрағаларының тізімі.

== Жоғарғы Кеңес төрағалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Реті !! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметі&lt;ref&gt;https://boz.kz/article/82617171357894.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408114305/https://boz.kz/article/82617171357894.html |date=2019-04-08 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1 || [[Сурет:Abdildin S. A..jpg|163x163px]] || [[Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин]] || 1991–1993
|-
| 2 || [[Сурет:A.Kekilbayev Deputy (cropped).jpg|163x163px]] || [[Әбіш Кекілбайұлы]] || 1994–1995
|}

== Сенат төрағалары ==
{{Main|Қазақстан Сенаты төрағаларының тізімі}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Реті !! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметі
|-
| 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|163x163px]] || [[Өмірбек Бәйгелді]] || 1996–1999
|-
| 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|163x163px]] || [[Оралбай Әбдікәрімов]] || 1999–2004
|-
| 3 || [[Сурет:Nurtai Abykayev.jpg|163x163px]] || [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев]] || 2004–2007
|-
| 4 || [[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev, 2005 (cropped).jpg|163x163px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] || 2007–2011
|-
| 5 || [[Сурет:Kairat Mami (cropped).jpg|163x163px]] || [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми]] || 2011–2013
|-
| 6 || [[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (2016-08-30).jpg|163x163px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] || 2013–2019
|-
| 7 || [[Сурет:Dariga Nazarbayeva (2018-02-26) (cropped 2).jpg|163x163px]] || [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева]] || 2019–2020
|-
| 8 || [[Сурет:Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|163x163px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] || 2020 бері
|-
|}

== Мәжіліс төрағалары ==
{{Main|Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Реті !! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметі
|-
| 1 || [[Сурет:Marat Ospanov (2009-10-01).jpg|163x163px]] || [[Марат Тұрдыбекұлы Оспанов]] || 1996–1999
|-
| 2 || [[Сурет:Jarmahan Tuyaqbay Majilis portrait.jpg|163x163px]] || [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай]] || 1999–2004
|-
| 3 || [[Сурет:Oral Muhamedjanov 2009.jpg|163x163px]] || [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов]] || 2004–2007
|-
| 4 || [[Сурет:Aslan Musin (2008-06-10).jpg|163x163px]] || [[Аслан Есболайұлы Мусин]] || 2007–2008
|-
| 5 || [[Сурет:Muhamedjanov 01 (cropped 2).jpg|163x163px]] || [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов]] || 2008–2011
|-
| 6 || [[Сурет:Nigmatylın Nurlan.jpg|163x163px]] || [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин]] || 2012–2014
|-
| 7 || [[Сурет:Kabibulla Dzhakupov (2015-10-05) (cropped).jpg|163x163px]] || [[Қабиболла Қабенұлы Жақыпов]] || 2014–2016
|-
| 8 || [[Сурет:Baktykozha Izmukhambetov - May 2016 (cropped).jpg|163x163px]] || [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] || 2016
|-
| 9 || [[Сурет:Nurlan Nigmatulin 06 (cropped).jpg|163x163px]] || [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин]] || 2016–2022
|-
| 10 || [[Сурет:Ерлан Кошанов (23-06-2022).jpg|163x163px]] || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] || 2022–2026
|-
|}

== Құрылтай төрағалары ==
{{Main|Қазақстан Құрылтайы төрағасы}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Реті !! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметі
|-
| 1 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2025-11-12) (cropped, 2).jpg|163x163px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] || 2026 бастап
|-
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан парламенті мәжілісінің депутаттары]]
* [[Қазақстан парламент сенатының депутаттары]]
* [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі#Жоғарғы Кеңес Төралқасының төрағалар тізімі|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағалары]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>r35l2p6vyq8baxzkvdigq3t1pmcxyr9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685943</id>
      <parentid>3685929</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3685943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4861" sha1="ae89ym1qc9nsmfx4v7739in2if4fs8i" xml:space="preserve">1991 жылдан бастап сайланған Қазақстан парламенті төрағаларының тізімі.

== Жоғарғы Кеңес төрағалары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Реті !! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметі&lt;ref&gt;https://boz.kz/article/82617171357894.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408114305/https://boz.kz/article/82617171357894.html |date=2019-04-08 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1 || [[Сурет:Abdildin S. A..jpg|163x163px]] || [[Серікболсын Әбділдаұлы Әбділдин]] || 1991–1993
|-
| 2 || [[Сурет:A.Kekilbayev Deputy (cropped).jpg|163x163px]] || [[Әбіш Кекілбайұлы]] || 1994–1995
|}

== Сенат төрағалары ==
{{Main|Қазақстан Сенаты төрағаларының тізімі}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Реті !! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметі
|-
| 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|163x163px]] || [[Өмірбек Бәйгелді]] || 1996–1999
|-
| 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|163x163px]] || [[Оралбай Әбдікәрімов]] || 1999–2004
|-
| 3 || [[Сурет:Nurtai Abykayev.jpg|163x163px]] || [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев]] || 2004–2007
|-
| 4 || [[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev, 2005 (cropped).jpg|163x163px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] || 2007–2011
|-
| 5 || [[Сурет:Kairat Mami (cropped).jpg|163x163px]] || [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми]] || 2011–2013
|-
| 6 || [[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (2016-08-30).jpg|163x163px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] || 2013–2019
|-
| 7 || [[Сурет:Dariga Nazarbayeva (2018-02-26) (cropped 2).jpg|163x163px]] || [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева]] || 2019–2020
|-
| 8 || [[Сурет:Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|163x163px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] || 2020–2026
|-
|}

== Мәжіліс төрағалары ==
{{Main|Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Реті !! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметі
|-
| 1 || [[Сурет:Marat Ospanov (2009-10-01).jpg|163x163px]] || [[Марат Тұрдыбекұлы Оспанов]] || 1996–1999
|-
| 2 || [[Сурет:Jarmahan Tuyaqbay Majilis portrait.jpg|163x163px]] || [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай]] || 1999–2004
|-
| 3 || [[Сурет:Oral Muhamedjanov 2009.jpg|163x163px]] || [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов]] || 2004–2007
|-
| 4 || [[Сурет:Aslan Musin (2008-06-10).jpg|163x163px]] || [[Аслан Есболайұлы Мусин]] || 2007–2008
|-
| 5 || [[Сурет:Muhamedjanov 01 (cropped 2).jpg|163x163px]] || [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов]] || 2008–2011
|-
| 6 || [[Сурет:Nigmatylın Nurlan.jpg|163x163px]] || [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин]] || 2012–2014
|-
| 7 || [[Сурет:Kabibulla Dzhakupov (2015-10-05) (cropped).jpg|163x163px]] || [[Қабиболла Қабенұлы Жақыпов]] || 2014–2016
|-
| 8 || [[Сурет:Baktykozha Izmukhambetov - May 2016 (cropped).jpg|163x163px]] || [[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов]] || 2016
|-
| 9 || [[Сурет:Nurlan Nigmatulin 06 (cropped).jpg|163x163px]] || [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин]] || 2016–2022
|-
| 10 || [[Сурет:Ерлан Кошанов (23-06-2022).jpg|163x163px]] || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] || 2022–2026
|-
|}

== Құрылтай төрағалары ==
{{Main|Қазақстан Құрылтайы төрағасы}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Реті !! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметі
|-
| 1 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2025-11-12) (cropped, 2).jpg|163x163px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] || 2026 бастап
|-
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан парламенті мәжілісінің депутаттары]]
* [[Қазақстан парламент сенатының депутаттары]]
* [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі#Жоғарғы Кеңес Төралқасының төрағалар тізімі|Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағалары]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>ae89ym1qc9nsmfx4v7739in2if4fs8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>МХСК (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>626962</id>
    <revision>
      <id>3686097</id>
      <parentid>2900812</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3686097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3387" sha1="qmul3a30you2e5lddestl5lymp3ghv4" xml:space="preserve">{{Футбол клубы (формасыз)
 |атауы           = {{flagicon|Өзбекстан}} МХСК
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі        = 
 |толық атауы     = 
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = 1992
 |таратылды       = 2000
 |стадионы        = [[МХСК (стадион)|МХСК]]
 |сыйымдылығы     = 16500
 |иесі            = 
 |президенті      = 
 |директоры       = 
 |бас директоры   = 
 |жаттықтырушы    = 
 |капитаны        = 
 |рейтингі        = 
 |бюджеті         = 
 |жарыс           = 1 лига
 |маусым          = 2000
 |орын            = 12
 |сайты           = 
| pattern_la1 = 
| pattern_b1  = 
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = 
| leftarm1    = 
| body1       = 
| rightarm1   = 
| shorts1     = 
| socks1      = 
| pattern_la2 = 
| pattern_b2  = 
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = 
| leftarm2    = 
| body2       = 
| rightarm2   = 
| shorts2     = 
| socks2      = 
}}
'''МХСК''' немесе '''ЦСКА''' ({{lang-uz|MHSK — Markaziy harbiy sport klubi / МҲСК — Марказий ҳарбий спорт клуби}}, [[Қазақ тілі|қазақ.]] ''Орталық әскери спорт клубы'') — 1992 -2000 жылдары Өзбекстан чемпионаттарында ойнаған [[Ташкент|Ташкент қаласындағы]] футбол клубы. 

== Тарихы ==
1979 жылы [[Днепродзержинскідегі әуе апаты|апатқа ұшыраған]] &quot;Пахтакор&quot; футболшыларының құрметіне құрылған клуб. Құрылған жылдан бастап 1998 жылға дейін жоғары дивизионда ойнады. 1999, 2000 жылғы маусымдарды бірінші лигада өткізді. 2000 жылғы маусымнан соң клуб таратылды. 

1995 жылы [[Футболдан Өзбекстан кубогы|Өзбекстан кубогының]] финалына дейін жетті. 1997 жылы Өзбекстан чемпионы атанды, алайда келесі маусымда 15-орында қалды да, бірінші лигаға түсіп қалды. 

== Стадионы ==
Өз алаңындағы ойындарын 1982 жылы салынып, 2008 жылы бұзылған МХСК стадионында өткізді. Сыйымдылығы 16 500 адам. 2012 жылы орнына &quot;[[Ұлттық стадион (Ташкент)|Бунедкор]]&quot; стадионы салынды. 

Стадиода 2006-2008 жылдары &quot;[[Бунедкор (футбол клубы)|Бунедкор]]&quot; футбол клубы өз алаңындағы ойындарын өткізді. 

== Атаулары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Атауы
|-
|1992
|Пахтакор-79
|-
|1993
|Бинокор-Пахтакор-79
|-
|1993-2000
|МХСК (ЦСКА)&lt;br /&gt;
|}

== Сілтемелер ==

* https://web.archive.org/web/20160324043232/http://footballfacts.ru/clubs/39205-mhsk-tashkent#tab23_39205r

[[Санат:Өзбекстан футбол клубтары]]
[[Санат:2000 жылы жабылған футбол клубтары]]</text>
      <sha1>qmul3a30you2e5lddestl5lymp3ghv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>МХСК (стадион)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>627642</id>
    <revision>
      <id>3686094</id>
      <parentid>3190969</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3686094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1593" sha1="s6prbx5ptox71qyi23dx3bw8p7uol92" xml:space="preserve">[[Сурет:MHSK Stadioni 081022 183350.jpg|right|300px|]]
'''МХСК стадионы''' ([[Өзбек тілі|өзб]]. ''Markaziy Harbiy Sport Klubi Stadion'';) — [[Өзбекстан|Өзбекстанның]] [[Ташкент|Ташкент қаласындағы]] футбол стадионы. 

== Сипаттамасы мен тарихы==
1982 жылы салынып, 2008 жылы бұзылған. Сыйымдылығы 16 500 адам. 2012 жылы орнына &quot;[[Ұлттық стадион (Ташкент)|Бунедкор]]&quot; стадионы салынды.

Жүгіру жолдары, жаттығу залдары бар.

2000 жылға дейін [[МХСК (футбол клубы)|МХСК клубының]] стадионы болды.

[[Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасы]] да бірнеше кездесу өткізген. 2008 жылы күзде жастар арасындағы Азия чемпионатының да бірқатар ойындары осында өткізілді.

Стадионда 2006-2008 жылдары &quot;[[Бунёдкор (футбол клубы)|Бунедкор]]&quot; футбол клубы өз алаңындағы ойындарын өткізді.
{{coord|41|16|47.98|N|67|12|45.41|E|type:landmark|display=title}}
== Сілтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20191012023616/http://footballfacts.ru/stadiums/42362-stadion-mhsk Стадион жайлы ақпараттар]

[[Санат:Стадиондар]]
[[Санат:Өзбекстан стадиондары]]</text>
      <sha1>s6prbx5ptox71qyi23dx3bw8p7uol92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Левадия ФКИ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>628122</id>
    <revision>
      <id>3685947</id>
      <parentid>3517853</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3685947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3406" sha1="96v8984tgn4ktlparxxdky8v1h8qu7x" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{flagicon|Эстония}} Левадия
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі        = 
 |толық атауы     = 
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = 1998
 |таратылды       = 
 |стадионы        = Кадриог
 |сыйымдылығы     = 5000
 |иесі            = 
 |президенті      = 
 |директоры       = 
 |бас директоры   = 
 |жаттықтырушы    = {{flagicon|Эстония}} Владимир Васильев
 |капитаны        = 
 |рейтингі        = 
 |бюджеті         = 
 |жарыс           = Футболдан Эстония чемпионаты
 |маусым          = 2025
 |орын            = 2.
 |сайты           = 
| pattern_la1 = _shoulder_stripes_white_stripes_half
| pattern_b1 = 
| pattern_ra1 = _shoulder_stripes_white_stripes_half
| leftarm1 = 00a650
| body1 = 00a650
| rightarm1 = 00a650
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = 00a650
| pattern_la2 = _shoulder_stripes_black_stripes_alt
| pattern_b2 = _shoulder_stripes_black_stripes
| pattern_ra2 = _shoulder_stripes_black_stripes_alt
| leftarm2 = FFFFFF
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = 000000
}}

'''«ФКИ Левадия»''' ({{lang-et|MTÜ SK FCI Levadia}}) — [[Эстония]]ның [[Таллин|Таллин қаласындағы]] футбол клубы, өз алаңындағы ойындарын &quot;Кадриог&quot; стадионында өткізеді, сыйымдылығы 5000 адам.

== Тарихы ==
Клуб [[1998 жыл]]ы «Левадия Маарду» деген атаумен құрылды. 2003 жылы базасы Таллинге көшірілді.

1999 жылы &quot;Таллин Садам&quot; клубымен біріктірілді, бірақ атауы бұрынғыша қалды. Осы маусымда тұңғыш рет Эстония чемпионы атанды және Эстония кубогы мен Суперкубогын иеленді де, &quot;требл&quot; жасады.

Көптеген жылдардан бері еурокубоктерге қатысып келеді, бірақ топтық турнирлерде ойнаған емес.

== Бұрынғы атаулары ==

* 22.10.1998 — «Левадия» Маарду
* 29.12.2003 — 5.12.2017 — ФК «Левадия» Таллин
* С 6.12.2017 — ФКИ Левадия

== Жетістіктері ==

=== Чемпионат ===

* Эстония чемпионы: 1999, 2000, 2004, 2006, 2007, 2008, 2009, 2013, 2014, 2021, 2024
* Эстония вице-чемпионы: 2002, 2005, 2010, 2012, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019
* Эстония қола жүлдегері: 2001, 2003

=== Эстония кубогы ===

* Эстония кубогы иегері: 1999, 2000, 2004, 2005, 2007, 2010, 2012, 2014, 2018
* Эстония кубогының финалисі: 2002

=== Эстония суперкубогы ===

* Жеңімпаз: 1999, 2000, 2001, 2010, 2013, 2015, 2018

== Сілтемелер ==
* [http://fclevadia.ee/ Ресми сайт]{{ref-et}}{{ref-ru}}{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20191021163919/http://footballfacts.ru/clubs/39125-levadiya-tallin footballfacts.ru]

[[Санат:Эстония футбол клубтары]]</text>
      <sha1>96v8984tgn4ktlparxxdky8v1h8qu7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2009 (финал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>631983</id>
    <revision>
      <id>3685915</id>
      <parentid>3651049</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LCont5</username>
        <id>150191</id>
      </contributor>
      <origin>3685915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7283" sha1="rh5u3z0x9uir53fomfgxk1s0wyo9k7a" xml:space="preserve">{{Футбол матчы
 | атауы     =Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2009 (финал)
 | шынайы атауы     =
 | логотип     =
 | ені     =
 | сипаттама     =
 | турнир     =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2009]]
 | команда1     = [[Эстудиантес]]
|команда2 =  [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]
 | команда2     =
 | команда1ел     ={{flagicon|Аргентина}} 
 | команда2ел     ={{flagicon|Испания}}
 | команда1есеп     =1
 | команда2есеп     =2
 | дата     =[[19 желтоқсан]] [[2009 жыл|2009]]
 | стадион     =Шейх Зайед
 | қала     =[[Абу-Даби]]
 | арбитр     =
 | көрермендер     =43050
 | ауа райы     =
 | алдыңғы     =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2008 (финал)|2008]]
 | келесі =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2010 (финал)|2010]]
}}

{{Толық мақала|Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2009}}
'''2009 жылғы клубтар арасындағы әлем чемпионатының''' финалы Испанияның &quot;[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]&quot; және Аргентинаның &quot;[[Эстудиантес]]&quot; клубтары арасында өтіп, негізгі уақыт 1:1 есебімен тең аяқталды. Қосымша уақытта [[Лионель Месси]]дің голы барселоналықтарға жеңіс әперді.
== Матч ==
=== Детальдар ===
{{Матч туралы есептеме
|мерзімі = [[19 желтоқсан]] [[2009 жыл]]&lt;br /&gt; 20:00 [[UTC+4]]
|команда1 = {{flagicon|Аргентина}} [[Эстудиантес]]
|команда2 = {{flagicon|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]
|есеп= 1:2 (1:0)&lt;ref&gt;http://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/uae2009/results/match=300111971/report.html&lt;/ref&gt;
|стадион = [[Шейх Зайед (стадион)|Шейх Зайед]]
|голдар1 = [[Мауро Босельи]] {{Гол|37}}
|голдар2 = [[Педро Родригес|Педро]] {{Гол|89}} &lt;br /&gt; [[Лионель Месси]] {{Гол|110}}
}}
{| width=92%
|-
|{{Football kit
 |pattern_la  =_edelp2008A 
 |pattern_b   = _edelp2009mdc
 |pattern_ra  =_edelp2008A 
 |pattern_sh  = 
 |pattern_so  =_redtopline 
 |leftarm     = FFFFFF
 |body        = FFFFFF
 |rightarm    = FFFFFF
 |shorts      = FFFFFF
 |socks       = FFFFFF
 |title       = Estudiantes
}}
|{{Football kit
 |pattern_la  = _barcelona0910a
 |pattern_b   = _barcelona0910a
 |pattern_ra  = _barcelona0910a
 |pattern_sh  = _fcbarcelona0910a
 |pattern_so  = _fcbarcelona0910a
 |leftarm     = FF8880
 |body        = FF8880
 |rightarm    = FF8880
 |shorts      = 082567
 |socks       = FF543D
 |title       = Barcelona
}}
|}
{| width=100%
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size: 90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|GK ||'''25'''||{{flagicon|ARG}} [[Дамьян Альбиль]]
|-
|SW ||'''2''' ||{{flagicon|ARG}} [[Леандро Десабато]] || {{СҚ|119}}
|-
|RB ||'''30'''||{{flagicon|ARG}} [[Клементе Родригес]] || {{СҚ|58}}
|-
|CB ||'''3''' ||{{flagicon|ARG}} [[Кристиан Сельяи]]
|-
|CB ||'''16'''||{{flagicon|ARG}} [[Герман Ре]] || || {{алаңнан|90+1}}
|-
|LB ||'''13'''||{{flagicon|URU}} [[Хуан Мануэль Диас]] || {{СҚ|45+2}}
|-
|DM ||'''22'''||{{flagicon|ARG}} [[Родриго Бранья]] || {{СҚ|119}}
|-
|RM ||'''8''' ||{{flagicon|ARG}} [[Энцо Перес]] || {{СҚ|65}} || {{алаңнан|79}}
|-
|CM ||'''11'''||{{flagicon|ARG}} [[Хуан Себастьян Верон]] (к)
|-
|LM ||'''23'''||{{flagicon|ARG}} [[Леандро Бенитес]] || || {{алаңнан|76}}
|-
|CF ||'''17'''||{{flagicon|ARG}} [[Мауро Боселли]]
|-
|colspan=3|'''Алаңға шыққандар:'''
|-
|MF ||'''5''' ||{{flagicon|ARG}} [[Матиас Санчес]] || {{СҚ|94}} || {{алаңға|76}}
|-
|MF ||'''18'''||{{flagicon|ARG}} [[Макси Муньес]] || || {{алаңға|79}}
|-
|DF ||'''21'''||{{flagicon|ARG}} [[Маркос Рохо]]||{{СҚ|112}} || {{алаңға|90+1}}
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{flagicon|ARG}} [[Алехандро Сабелья]]
|}
|valign=&quot;top&quot;|
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size: 90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=center
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|GK ||'''1''' ||{{flagicon|ESP}} [[Виктор Вальдес]] || {{СҚ|118}}
|-
|RB ||'''2''' ||{{flagicon|BRA}} [[Даниэл Алвес|Дани Алвес]]
|-
|CB ||'''3''' ||{{flagicon|ESP}} [[Жерар Пике]]
|-
|CB ||'''5''' ||{{flagicon|ESP}} [[Карлес Пуйоль]] (к)
|-
|LB ||'''22'''||{{flagicon|FRA}} [[Эрик Абидаль]]
|-
|DM ||'''15'''||{{flagicon|MLI}} [[Сейду Кейта]] || || {{алаңнан|46}}
|-
|CM ||'''6''' ||{{flagicon|ESP}} [[Хави]]
|-
|CM ||'''16'''||{{flagicon|ESP}}  [[Серхио Бускетс]]||  || {{алаңнан|79}}
|-
|RW ||'''10'''||{{flagicon|ARG}} [[Лионель Месси]] || {{СҚ|23}}
|-
|LW ||'''14'''||{{flagicon|FRA}} [[Тьерри Анри]] || {{СҚ|82}} || {{алаңнан|83}}
|-
|CF ||'''9''' ||{{flagicon|SWE}} [[Златан Ибрагимович]]
|-
|colspan=3|'''Алаңға шыққандар:'''
|-
|FW ||'''17'''||{{flagicon|ESP}} [[Педро Родригес]] || || {{алаңға|46}}
|-
|MF ||'''24'''||{{flagicon|CIV}} [[Яя Туре]] || || {{алаңға|79}}
|-
|FW ||'''7''' ||{{flagicon|VEN}} [[Хеффрен Суарес]]||  || {{алаңға|83}}
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{flagicon|ESP}} [[Хосеп Гвардиола]]
|}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[https://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/uae2009/index.html FIFA Club World Cup UAE 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150812050805/http://www.fifa.com/tournaments/archive/clubworldcup/uae2009/index.html |date=2015-08-12 }}, FIFA.com
*[https://www.fifa.com/mm/document/affederation/technicaldevp/01/25/67/06/reportstatisticsfcwc09inhalt.pdf Technical Report and Statistics (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024820/http://www.fifa.com/mm/document/affederation/technicaldevp/01/25/67/06/reportstatisticsfcwc09inhalt.pdf |date=2016-03-05 }}, FIFA.com

{{Футболдан клубтар әлем біріншілігі}}

[[Санат:2009 жылғы футбол]]
[[Санат:Барселона ФК ойындары]]
[[Санат:Эстудиантес ФК ойындары]]
[[Санат:Біріккен Араб Әмірліктеріндегі футбол]]
[[Санат:Футболдан клубтар әлем біріншілігінің финалдары]]</text>
      <sha1>rh5u3z0x9uir53fomfgxk1s0wyo9k7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майкл Кэррик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>645357</id>
    <revision>
      <id>3685837</id>
      <parentid>3543991</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3685837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6778" sha1="92ynq0s6r8pdj8t0p0dzmmtwcoq8vdq" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі            = Майкл Каррик
 |туған күні     = 28.07.1981
 |сурет    = Manchester United v Watford, 13 May 2018 (55).jpg
 |туған жері =  [[Тайн-энд-Уир]], [[Англия]]
 |азаматтығы    = {{ту|Англия}} [[Англия]]
 |бойы           = 188&lt;ref name=&quot;profile&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.premierleague.com/players/1634/Michael-Carrick/overview|title=Player Profile. Michael Carrick|publisher=''Premierleague.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6jGgvYZrt?url=http://www.premierleague.com/players|archivedate=2016-07-25}}&lt;/ref&gt;
 |позиция        = жартылай қорғаушы
 |қазіргі клуб  =
 |қызметі = 
 |клубтары = {{футбол карьерасы
|1999—2004|{{ту|Англия}} [[Вест Хэм Юнайтед]]|136 (6)
|1999|{{Аренда}}{{ту|Англия}} [[Суиндон Таун]]|6 (2)
|2000|{{Аренда}}{{ту|Англия}} [[Бирмингем Сити]]|2 (0)
|2004—2006|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|64 (2)
|2006—2018|{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]|316 (17)
|1999—2018|'''Барлығы'''|'''524 (27)'''}}
 |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2001—2015|{{Футбол|Англия}}|34 (0)}}
| бапкер клубтары = {{футбол карьерасы
|2018—2021|{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]|асс
|2021|{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]|м.а
|2022—2025|{{ту|Англия}} [[Мидлсбро (футбол клубы)|Мидлсбро]]|
|2026—|{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]&lt;ref&gt;Уақытша&lt;/ref&gt;|}}
}}
'''Майкл Эдриен Каррик''' ({{lang-en|Michael Adrian Carrick}}; {{туғанкүні|28|7|1981}}, Уолсенд, [[Тайн-энд-Уир]], [[Англия]]) — англиялық футболшы, жартылай қорғаушы. 2018 жылы карьерасын аяқтады да, бірден &quot;[[Манчестер Юнайтед]]тің&quot; бапкерлер алқасына қабылданып, бапкер көмекшісі қызметіне тағайындалды.

2021 жылы қараша клубтың бас бапкері міндетін орындаушы қызметіне тағайындалды. Бір аптадан соң бұл қызметтен босады.

2006, 2010 жылдары әлем чемпионатына барды, бірақ бір ғана ойында алаңға шықты ([[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылы]] 1/8 финалда [[Эквадор Ұлттық футбол құрамасы|Эквадорға]] қарсы).

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===
'''Вест Хэм Юнайтед'''

* Жастар арасындағы Англия кубогы: 1999

'''Манчестер Юнайтед'''

* Англия чемпионы (5): 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13
* Англия кубогы: 2015/16
* Лига кубогы (2): 2009/10, 2016/17
* Англия суперкубогы (6): 2007, 2008, 2010, 2011, 2013, 2016
* Чемпиондар лигасы: 2007/08
* Еуропа Лигасы: 2016/17
* Клубтар әлем чемпионаты: 2008

=== Жеке ===

* Англия чемпионатының жыл командасы (2): 2003/04 (1 дивизион), 2012/13 (Премьер-лига)

== Статистикасы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+&lt;big&gt;Клубтық карьерасы&lt;/big&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |Клуб
! rowspan=&quot;2&quot; |Маусым
! colspan=&quot;2&quot; |Лига
! colspan=&quot;2&quot; |Кубок
! colspan=&quot;2&quot; |Лига кубогы
! colspan=&quot;2&quot; |Еурокубок
! colspan=&quot;2&quot; |Басқа да
! colspan=&quot;2&quot; |Бары
|-
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
|-
! rowspan=&quot;6&quot; |Вест Хэм Юнайтед
|1999/00
|8
|1
|0
|0
|0
|0
|1
|0
|0
|0
!9
!1
|-
|2000/01
|33
|1
|4
|0
|4
|0
|0
|0
|0
|0
!41
!1
|-
|2001/02
|30
|2
|1
|0
|1
|0
|0
|0
|0
|0
!32
!2
|-
|2002/03
|30
|1
|2
|0
|2
|0
|0
|0
|0
|0
!34
!1
|-
|2003/04
|35
|1
|4
|0
|1
|0
|—
|—
|3
|0
!43
!1
|-
!Бары
!136
!6
!11
!0
!8
!0
!1
!0
!3
!0
!159
!6
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Суиндон Таун
''(аренда)''
|1999/00
|6
|2
|0
|0
|0
|0
|—
|—
|0
|0
!6
!2
|-
!Бары
!6
!2
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!6
!2
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Бирмингем Сити
''(аренда)''
|1999/00
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|—
|—
|0
|0
!2
!0
|-
!Бары
!2
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!2
!0
|-
! rowspan=&quot;3&quot; |Тоттенхэм Хотспур
|2004/05
|29
|0
|6
|0
|3
|0
|0
|0
|0
|0
!38
!0
|-
|2005/06
|35
|2
|1
|0
|1
|0
|0
|0
|0
|0
!37
!2
|-
!Бары
!64
!2
!7
!0
!4
!0
!0
!0
!0
!0
!75
!2
|-
! rowspan=&quot;13&quot; |Манчестер Юнайтед
|2006/07
|33
|3
|7
|1
|0
|0
|12
|2
|0
|0
!52
!6
|-
|2007/08
|31
|2
|4
|0
|1
|0
|12
|0
|1
|0
!49
!2
|-
|2008/09
|28
|4
|3
|0
|1
|0
|9
|0
|2
|0
!43
!4
|-
|2009/10
|30
|3
|0
|0
|5
|1
|8
|1
|1
|0
!44
!5
|-
|2010/11
|28
|0
|3
|0
|1
|0
|11
|0
|1
|0
!44
!0
|-
|2011/12
|30
|2
|2
|0
|1
|0
|7
|0
|1
|0
!41
!2
|-
|2012/13
|36
|1
|5
|0
|0
|0
|5
|1
|0
|0
!46
!2
|-
|2013/14
|29
|1
|0
|0
|3
|0
|7
|0
|1
|0
!40
!1
|-
|2014/15
|18
|1
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
!20
!1
|-
|2015/16
|28
|0
|5
|0
|1
|0
|8
|0
|0
|0
!42
!0
|-
|2016/17
|23
|0
|2
|0
|5
|1
|7
|0
|1
|0
!38
!1
|-
|2017/18
|2
|0
|2
|0
|1
|0
|0
|0
|0
|0
!5
!0
|-
!Бары
!316
!17
!35
!1
!19
!2
!86
!4
!8
!0
!464
!24
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Барлығы
!524
!27
!53
!1
!31
!2
!87
!4
!11
!0
!706
!34
|}

== Жеке өмірі ==
2007 жылы 16 маусымда Лиза Рафедке үйленді, қазір бір қызы, бір ұлы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[https://twitter.com/carras16 Твиттердегі парақшасы]
*[https://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=17042 Профилі]

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Вест Хэм Юнайтед ФК ойыншылары]]
[[Санат:Суиндон Таун ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]]
[[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]]
[[Санат:Англия футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:Манчестер Юнайтед ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Мидлсбро ФК жаттықтырушылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>92ynq0s6r8pdj8t0p0dzmmtwcoq8vdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>11 Қыркүйек Ұлттық Мемориалы және Мұражайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>645442</id>
    <revision>
      <id>3685935</id>
      <parentid>3291039</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:WTC_Painting.jpg|WTC_Painting.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] [[commons:File:WTC_Painting.jpg|жойған]], себебі: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:WTC Painting.jpg|]].</comment>
      <origin>3685935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15269" sha1="l2eh97e65g6jo3wg2u62o6u22zcw888" xml:space="preserve">{{Парк
 |Атауы                  = 11 Қыркүйек Ұлттық Мемориалы және Мұражайы
  |Төл атауы             = en/National September 11 Memorial &amp; Museum
 |Сурет                  = 9-11 Memorial.png
  |Сурет тақырыбы        = 11 Қыркүйек Ұлттық Мемориалы және Мұражайының логотипі
 |Түрі                   = Мемориал және Мұражай
 |Құрылды                = '''Құрылысы басталды:'''&lt;br /&gt;[[13 наурыз]] [[2006 жыл|2006]]&lt;br /&gt;'''Мемориал:'''&lt;br /&gt;[[11 қыркүйек]] [[2011 жыл|2011]]&lt;br /&gt;[[12 қыркүйек]] [[2011 жыл|2011]] (көпшілікке)&lt;br /&gt;'''Мұражай:'''&lt;br /&gt;[[15 мамыр]] [[2014 жыл|2014]]&lt;br /&gt;[[21 мамыр]] [[2014 жыл|2014]] (көпшілікке)
 |Сәулетшісі             = Майкл Арад, Питер Уолкер, Дэвис Броди Бонд
 |Ауданы                 = 
 |Метро                  = 
 |Келушілер саны         = 
 |Статусы                = Ашық
 |Сайты                  = http://www.911memorial.org/
 |Координаттары          = 40/42/42.1/N/74/0/49/W
 |CoordScale             = 
 |Ел                     = АҚШ
  |Аймақ                 = 
   |Аудан                = 
 |Қала                   = [[Нью-Йорк]]
  |Қала ауданы           = Манхэттен
 |Тарихи аудан           = 
 |Позициялық карта       = АҚШ Нью-Йорк Нью-Йорк
 |Ортаққордағы санаты    = National September 11 Memorial &amp; Museum
}}
'''11 Қыркүйек Ұлттық Мемориалы және Мұражайы''' ({{lang-en|National September 11 Memorial &amp; Museum}}) — нәтижесінде 2,977 адам қайтыс болған [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек, 2001 жылы болған шабуылға]] және нәтижесінде 6 адам қайтыс болған 1993 жылғы лаңкестікке арналған [[Нью-Йорк]] қаласындағы мемориал және мұражай. Бұл мемориал және мұражай 2001 жылы осы шабуылдан кейін қираған [[Дүниежүзілік сауда орталығы]]ның орнында орналасқан. Басында ''«Дүниежүзілік Сауда Орталығы Мемориалы»'' деп аталуы керек еді, бірақ, 2007 жылы болған ұтыстың нәтижесінде атауы өзгертілді. Мұны коммерциялық емес ұйым басқарады, бұл ұйымның міндеті Дүниежүзілік Сауда Орталығының орнында тұрған мемориал және мұражайға қаражат жинау, бағдарламалау және жөндеу жұмыстарын өткізу.

Мемориал шабуылдан және Дүниежүзілік Сауда Орталығының қирауынан кейін құрбандар және құтқару, қайта жөндеу операцияларына қатысқандар үшін бірден жоспарланған болатын. Бұл жобаның авторы америко-израильдік архитектор Майкл Арад, ландшафтық дизайны Питер Уокермен бірге құрылған бюолатын. Мемориалдың құрылысы 2006 жылдың тамыз айында «Дүниежүзілік Сауда Орталығы Мемориалы» ұйымының және Нью-Йорк пен Нью-Джерсидің порт әкімшілігінің қолбасшылығымен басталды.&lt;ref&gt;[http://www.observer.com/2007/memorial-name-changes-gets-longer Trade Center Memorial Name Changes, Gets Longer | The New York Observer] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226185241/http://www.observer.com/2007/memorial-name-changes-gets-longer |date=2012-02-26 }}&lt;/ref&gt; Дизайн Даниэль Либескиндтің бастапқы бас жоспарына сәйкес келді, ол мемориалдың көше деңгейінен 30 футқа (9,1 метрге) төмен тұрғанын талап етті. Ол Егіз Көктіреген ғимараттардың ізінде тұрғанын талап етті.

Салтанатты ашылу рәсімі лаңкестік оқиғалардан он жыл өткен соң, яғни 11 қыркүйек 2011 жылы өтті, және келесі күні ол көпшілікке ашылды.

== Жобалар сайысы ==
11 қыркүйектегі терактілерден қайтыс болғандарға құрмет ретінде Дүниежүзілік Сауда Орталығы Мемориалының жобасына 2003 жылы «Төменгі Манхэттенді Дамыту» корпорациясы халықаралық сайысты жариялады. Жеке адамдар мен топтар өздерінің жобалық ұсыныстарын жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.national911memorial.org/site/PageServer?pagename=New_Memorial_Competition |title=National September 11 Memorial &amp;amp;amp; Museum : |accessdate=2011-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110318024357/http://www.national911memorial.org/site/PageServer?pagename=New_Memorial_Competition |archivedate=2011-03-18 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; 2003 жылдың 19 қарашасында он үш қазылар мүшесі сегіз финалисті таңдады. 2004 жылдың 6 қаңтарында жеңімпаз таңдалды, ол «Жоқтықтың көрінісі» жобасы болды. 2004 жылы 14 қаңтарда [[Нью-Йорк]]тегі [[Федерал Холл]]да өткен баспасөз конференциясында мемориалдың соңғы нұсқасы ұсынылды.

== Мемориал ==
4 қаңтар 2005 жылы коммерциялық емес ұйым, «Дүниежүзілік Сауда Орталығы Мемориалы» қоры өзінің алғашқы отырысын өткізді. Мемориалдың құрылысына қаражат жинау туралы шешім қабылданды. 2008 жылға қарай 350 миллион [[АҚШ доллары|доллар]] жиналды. Мемориалды басқаратын қордың бірнеше мақсаты болады:
&lt;br /&gt;
{{Quote box
| title  =  Миссия туралы мәлімдеме
| quote  =''Мемориалдың мақсаттары:''
* 1993 жылдың 26 ​​ақпаны мен 2001 жылдың 11 қыркүйегінде болған жан түршігерлік шабуылдарда қаза тапқан мыңдаған жазықсыз ерлерді, әйелдер мен балаларды еске алу және құрметтеу.
* Адамдар қайғылы түрде қайтыс болған жерлерді құрметтеу.
* Тірі қалғандардың төзімділігін, басқаларды құтқару үшін өз өмірін қатерге тіккендердің батылдығын мойындау және қиын кездерде бізге көмектескендердің барлығына алғыс айту.
* Естеліктер өмір сүрсін, ал мәңгілік шамшырақ болатын рух өмірдің баға жетпес екендігі туралы куәландырады, еркіндікті сақтауға деген шешімімізді күшейтеді және өшпенділікті, надандық пен төзімсіздікті жоюға шабыттандырады.
| source =[http://www.national911memorial.org/site/PageServer?pagename=about_home Мемориалдың ресми сайты]
| width  =
| align  =center
}}

== Мұражай ==
11 қыркүйек мұражайы 2014 жылдың 15 мамырында арналып, көпшілікке 21 мамырда ашылды. Оның коллекциясында 40,000 астам кескін, 14,000 артефакт, 3,500 астам ауызша жазбалар, және 500 сағаттан астам видео бар.

Мұражайға жалпы кіру билеттері $24 құрайды, және бұл баға қауіп туғызады. Федералды қаржыландыруды көбейту үшін Майкл Блумберг адамдарды «өздерінің конгрессменіне жазуға» шақырды.&lt;ref&gt;[http://nymag.com/arts/all/approvalmatrix/approval-matrix-2014-2-3/ &quot;The Approval Matrix&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111164914/http://nymag.com/arts/all/approvalmatrix/approval-matrix-2014-2-3/ |date=January 11, 2018 }}. ''[[New York (magazine)|New York]]'', February 3, 2014, p.100&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| last = Star-Ledger| first = Steve Strunsky/The| title = Bloomberg says people upset about $24 fee to enter 9/11 museum, should 'write your congressman'| work = NJ.com| accessdate = May 15, 2014| date = May 14, 2014| url = http://www.nj.com/news/index.ssf/2014/05/bloomberg_says_people_upset_about_cost_to_enter_911_museum_should_write_your_congressman.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20140517013900/http://www.nj.com/news/index.ssf/2014/05/bloomberg_says_people_upset_about_cost_to_enter_911_museum_should_write_your_congressman.html| archive-date = May 17, 2014| url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/new-york/hamill-9-11-museum-free-article-1.1796718 |title=Hamill: The National September 11 Memorial &amp; Museum should be free to all |work=NY Daily News |date=May 18, 2014 |accessdate=May 21, 2014 |location=New York |archive-url=https://web.archive.org/web/20140521193931/http://www.nydailynews.com/new-york/hamill-9-11-museum-free-article-1.1796718 |archive-date=May 21, 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

15 мамыр 2014 жылы құрбан болғандардың отбасыларына және жедел жауап қату қызметтеріне ашылған кезде, оның кәдесыйлардан пайда көруі және тағы бірнеше мәселе кейбір адамдардың нарзылығын тудырды.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Ben Yakas |url=http://gothamist.com/2014/05/18/families_offended_by_crass_insensit.php |title=Families, New York Post Offended By 'Crass, Insensitive' 9/11 Museum Gift Shop |publisher=Gothamist |date=September 11, 2001 |accessdate=May 19, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140519233018/http://gothamist.com/2014/05/18/families_offended_by_crass_insensit.php |archivedate=May 19, 2014  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Edelman |first=Susan |url=https://nypost.com/2014/05/18/outrage-over-911-museum-gift-shops-crass-souvenirs/ |title=The 9/11 museum's absurd gift shop &amp;#124; New York Post |publisher=Nypost.com |date=May 18, 2014 |accessdate=May 19, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518214301/http://nypost.com/2014/05/18/outrage-over-911-museum-gift-shops-crass-souvenirs/ |archive-date=May 18, 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.cnn.com/2014/05/19/us/9-11-memorial-museum-gift-shop/ |title=9/11 Memorial Museum's gift shop sparks outrage with some families |publisher=CNN.com |date= |accessdate=May 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140521193839/http://www.cnn.com/2014/05/19/us/9-11-memorial-museum-gift-shop/ |archive-date=May 21, 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Phillip |first=Abby |url=https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2014/05/19/families-infuriated-by-crass-commercialism-of-911-museum-gift-shop/ |title=Families infuriated by 'crass commercialism' of 9/11 Museum gift shop |publisher=Washingtonpost.com |date=September 11, 2001 |accessdate=May 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520203602/http://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2014/05/19/families-infuriated-by-crass-commercialism-of-911-museum-gift-shop/ |archive-date=May 20, 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Prendergast |first=Daniel |url=https://nypost.com/2014/05/19/politicans-angered-over-crass-911-museum-gift-shop/ |title=Politicians rip crass 9/11 museum gift shop &amp;#124; New York Post |publisher=Nypost.com |date=May 19, 2014 |accessdate=May 21, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220618/http://nypost.com/2014/05/19/politicans-angered-over-crass-911-museum-gift-shop/ |archive-date=May 20, 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rousseau |first=Morgan |url=http://www.metro.us/newyork/news/national/2014/05/20/families-outraged-911-museum-gift-shop/ |title=Families outraged by 9/11 Museum gift shop |publisher=Metro.us |date=September 11, 2001 |accessdate=May 21, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140521184934/http://www.metro.us/newyork/news/national/2014/05/20/families-outraged-911-museum-gift-shop/ |archivedate=May 21, 2014  }}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=140px heights=140px&gt;
File:WTCmemorialJune2012.png|9/11 мемориалы 2012 жылы
File:9-11-10 - Flickr - fimoculous.jpg|9/11 мемориалының құрылысы, 11 қыркүйек 2010 жыл
File:&quot;Never Forget&quot; tapestry at 911 Memorial in NYC IMG 5792.JPG|„Ешқашан Ұмытпа“
File:9-11 Memorial Museum model vc.jpg|9/11 мемориалды мұражайының моделі, 2010 жыл
File:The Memorial (256853923).jpeg|Әуеден көрініс
File:North Tower Fountain National September 11 Memorial &amp; Museum (Sept. 17, 2011).jpg|Солтүстік көктіреген ғимаратының орнындағы фонтан, 17 қыркүйек 2011 жыл
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.national911memorial.org/ Ресми сайт]
* [https://instagram.com/911memorial Instagram]
* [https://twitter.com/Sept11Memorial Twitter]
* [http://nycfoto.com/l.YcEb Мемориалдың фотолары]{{Deadlink|date=April 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.google.com/maps/@40.7116204,-74.0133123,3a,75y,123.54h,87.9t/data=!3m7!1e1!3m5!1sQZrPrepG4DIAAAQ0EacN8A!2e0!3e2!7i13312!8i6656 11 Қыркүйек Ұлттық Мұражайына Google виртуалды туры]

[[Санат:Дүниежүзілік сауда орталығы]]
[[Санат:2013 жылы пайда болғандар]]
[[Санат:2001 жылғы 11 қыркүйектегі теракт құрбандарына арналған мемориалдар]]
[[Санат:2014 жылы соғылған ғимараттар мен құрылыстар]]
[[Санат:АҚШ мұражайлары]]</text>
      <sha1>l2eh97e65g6jo3wg2u62o6u22zcw888</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bayraktar Akıncı</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647768</id>
    <revision>
      <id>3685936</id>
      <parentid>3624606</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T20:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Mk-82_xxl.jpg]]» деген «[[:File:Mk-82_profile_view_picture.jpg]]» дегенмен алмастырылды.</comment>
      <origin>3685936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10382" sha1="ngwkreauhzf7s4yatylezkr7mgaf5c6" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = Bayraktar Akıncı
 |типі                  = [[Ұшқышсыз әуе соғыс аппараты]]
 |өндірушісі            = Baykar Makina
 |мемлекеті             = {{TUR}}
 |суреті                = Bayraktar Akıncı UCAV.jpg
 |қолтаңба              = 
 |жобалаушысы           = Baykar Makina
 |конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = 6.12.2019
 |эксплуатация басталуы = 2020 ж соңы (жоспарда)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bayraktar Akinci TIHA yil sonunda goreve basliyor |url=https://haber.aero/havacilik/bayraktar-akinci-tiha-yil-sonunda-goreve-basliyor/ |publisher=Aero |date=19 January 2020 |url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bayraktar Akinci TIHA 2020 sonunda teslim edilecek |url=https://www.sabah.com.tr/ekonomi/2020/01/06/bayraktar-akinci-tihayi-2020-sonunda-teslim |publisher=Sabah |date=6 January 2020 |url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = Дамытылу үстінде
 |негізгі эксплуатанты  =  [[Түрік әуе күштері]]
 |басқа эксплуатанттары = 
 |өндіріс жылдары       = 
 |шығарылған бірліктері = 
 |жобалау құны          = 
 |бірлігінің құны       = 
 |базалық моделі        = [[Bayraktar TB2]]
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = 
 |ортаққордағы санаты   = 
}}
'''Bayraktar Akıncı''' ('''Байрактар ​​Акынжы''', {{lang-tr|Bayraktar Akıncı}}) — жоғары биіктікте ұзаққа шыдайтын [[ұшқышсыз әуе соғыс аппараты]] болып, кезекте [[Түркия]]ның дрон өндірушісі Байкар Макина жағынан дамытылу үстінде. Аталған UAV-дың медиядағы алғашқы суреті 2018 жылы маусымда тарады.&lt;ref name=&quot;uav1&quot;/&gt; БАҚ беттерінде 4,5 тоннаға қабілетті UCAV ретінде сипатталған Akıncı екі турбовинтті қозғалтқышпен жабдықталған корпустың көмегімен шамамен 1,5 тонна жүктемені орналастырып, 24 сағат ұшуға жарамды.&lt;ref name=&quot;j1&quot;/&gt;

== Дамытылуы ==
[[Сурет:Baykar_Akinci.jpg|thumb|300px|Bayraktar Akıncı.]]
Бастапқы жоба кезеңі 2019 жылдың маусым айында аяқталған соң, Акынджы 2019 жылы тамызда [[Украина]]лық Ивченко-Прогресс АИ-450С турбовинтті қозғалтқышымен іске қосыла бастады.&lt;ref name=&quot;k1&quot;/&gt; Бірінші қозғалтқыш сынағы 2019 жылдың 1 қыркүйегінде жүзеге асты. Басқа техникалық сынақтар аяқталған соң ұшақ [[Түрік қарулы күштері]]нің Чорлу (Çorlu) аэродромдық қолбасшылығына көшірілді. Бұл UAV дроны 2019 жылдың 6 желтоқсанында өзінің алғашқы рейсін автоматты таксишілік, ұшып шығу, 16 минуттық ұшу және сәтті қонумен жүзеге асырды.&lt;ref name=&quot;aa1&quot;/&gt;
[[Сурет:BayraktarAkıncı Teknofest2019 (1).jpg |thumb|300px| Байрактардың Akıncı ұшқышсыз әуе соғыс аппараты Текнофесте (Teknofest), 2019.]]
Akıncı әдетте 400 кг ішкі және 950 кг сыртқы жүк көтеріміне ие, ол жалпы жауынгерлік жүктемені біріктіргенде максимум салмағы 1,350 кг-ға жетеді. Онда 450 а.к. (340 кВт), немесе 750 а.к. (560 кВт) болатын екі турбовинттік мотор жұмыс істейді, ірі 20 м кеңдігіктегі қанатымен максималды 5,5 тонна салмақты көтеруге жарамды. Акынджы алғашқы [[Әуеде атылатын қанатты зымыран]]ды (ALCM) атқылауға қабілетті алғашқы коммерциялық қол жетімді ұшақ болады деп күтілуде.&lt;ref name=&quot;aa1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.defenceturkey.com/en/content/akinci-attack-uav-system-3123 |title=Akinci Attack UAV System |last=|first= |publisher=Defence Turkey |date=10 July 2018 |accessdate=20 October 2018 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;j1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Baykar webcite Akinci highlights |url=https://baykardefence.com/uav-14.html |publisher=Baykar Makina |website=baykardefence.com}}&lt;/ref&gt;
== Соңғы оқиғалар ==
2021 жылдың сәуір айында беспилотник “Akinci” тест сынағынан өтті. Ресейдің “Панцирь” әуе қорғаныс жүйесін талқандады. Салмағы 5,5 тонна болатын, 1300кг бомбалаушы ракеталарды алып ұшатын бұл беспилотник Қарабақта қолданылған “Bayraktar TB2” беспилотнигінен техникалық мүмкіндігі әлдеқайда жетілдірілген қарудың заманауи түрі. “Панцирьді” бомбалауда Түркияның басқа бір компаниясы “Roketsan” жасап шығарған ракеталар қолданылған. 

Айта кету керек, Қарабақ соғысында “Bayraktar TB2” беспилотниктері соғыстың алғашқы 24 күнінде Арменияның 114 танкісін жойып жіберген. Қарабақ соғысында Арменияның жалпы саны 44 бронды транспорты, 141 артиллерия қаруы, 249 әркери көліктері мен 44 әскери қоймалары “Bayraktar TB2” тарапынан жойылған. Ал, 44 күнгі соғыста жалпы саны 9 “Bayraktar TB2” беспилотнигі атып түсірілген. Айырмашылық көрініп тұр.

==Техникалық сипаттамалары==
[[Сурет:Motor Sich AI-450 engine, Kyiv 2018, 95.jpg|thumb|right|200px|Ivchenko-Progress AI-450S]]
[[Сурет:RoketsanIDEF2015 (8).JPG|thumb|right|200px|Roketsan өндірген Cirit]]
[[Сурет:Roketsan display in Kyiv 01.jpg|thumb|right|200px|Roketsan өндірген UMTAS (Mizrak-U)]]
[[Сурет:Göktuğ.jpg|thumb|right|200px|TÜBİTAK-SAGE өндірген GÖKTUĞ]]
[[Сурет:SOM cruise missile mockup on MSPO 2014.jpeg|thumb|right|200px|TÜBİTAK SAGE өндірген [[SOM (оқтұмсық)|SOM]]]]
[[Сурет:Mk-82 profile view picture.jpg|thumb|right|200px|АҚШ Mk-82 bombасы]]
Байқар Макинадан алынған деректер&lt;ref name=&quot;dt1&quot;/&gt;&lt;br&gt;
'''Жалпы сипаттамалар:'''&lt;br&gt;
* Көтерімділігі: 1,350 кг
* * Ішкі: 400 кг
* * Сыртқы: 950 кг
* Ұзындығы: 12,5 м
* Қанат ұзындығы: 20 м
* Биіктігі: 4,1 м
* Максималды ұша алу салмағы: 5,500 кг
* Қуат қондырғысы: 2 × Ivchenko-Progress Motor Sich AI-450T турбовинтті қозғалтқыштар, әрқайсысы 560 кВт (750 а.к.)
* Пропеллер: 5 қалақты композициялық тұрақты жылдамдықты винт&lt;br&gt;
'''Қабілеттілігі'''
* Төзімділік: 24 сағат
* Ұшу биіктігі: 12 192 м
'''Қару-жарақ'''
* Аспасы (бірге алып жүрілетін комбинациясы):
* * '''Зымырандар:'''
* * * CIRIT
* * * L-UMTAS ASM
* * * Gökdoğan AAM
* * * Bozdoğan AAM
* * * SOM ALCM
* * '''Бомбалар:'''
* * * [[MAM (Мини ақылды оқтұмсық)|МАМ-Л]]
* * * [[MAM (Мини ақылды оқтұмсық)|МАМ-С]]
* * * Mk-81
* * * Mk-82
* * * Mk-83
* * * JDAM
* * * HGK
* * * LGK
* * '''Авионика'''
* * * Ұлттық AESA радары
* * * Aselsan жалпы апертуралық шабуыл жүйесі
* * * Электрондық соғыс поды

==Тағы қараңыз==
* [[Bayraktar Mini UAV]]
* [[Bayraktar TB2]]
* [[Байрактар тактикалық UAS]]
* [[TAI Anka]]
* [[TAI Aksungur]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Reflist|30em|refs=
&lt;ref name=&quot;dt1&quot;&gt;{{cite journal |url=https://www.defenceturkey.com/en/content/akinci-attack-uav-system-3123 |title=Akinci Attack UAV System |last=|first= |publisher=Defence Turkey |date=10 July 2018 |accessdate=20 October 2018 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;j1&quot;&gt;{{cite news |title=Turkey details Akinci armed UAV programme|url=https://www.janes.com/article/86850/turkey-details-akinci-armed-uav-programme/ |newspaper=Jane's International Defence Review |date=26 February 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;uav1&quot;&gt;{{cite news |title=Turkey Develops New Heavy Armed UAS |url=https://www.uasvision.com/2018/06/18/turkey-develops-new-heavy-armed-uas/ |publisher=uasvision.com |date=6 June 2018 |url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;k1&quot;&gt;{{cite news |title=Akıncı Taktik İnsansız Hava Aracı için Ukrayna imalatı motor test ediliyor |url=http://www.kokpit.aero/akinci-tiha-ukrayna-motor/ |newspaper=kokpit.aero|date=8 August 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;aa1&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/akinci-tiha-ilk-ucus-testini-gerceklestirdi/1666269 |newspaper=[[Anadolu News Agency]] |title=Akıncı TİHA, ilk uçuş testini gerçekleştirdi |date=6 December 2019 |language=tr |accessdate=7 December 2019 }}&lt;/ref&gt;
}}

{{commonscat|Bayraktar Akıncı}}

[[Санат:Ұшқышсыз ұшу аппараттары]]
[[Санат:Түркия қарулары]]
[[Санат:2019 жылы алғашқы ұшуларын жасаған әуе кемелері]]
[[Санат:Түркияның ұшқышсыз ұшақтары]]</text>
      <sha1>ngwkreauhzf7s4yatylezkr7mgaf5c6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леонид Леонидевич Ковель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>650064</id>
    <revision>
      <id>3685959</id>
      <parentid>3256987</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3685959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5271" sha1="i747ng6ory564p4g4wdv7dts3wrhufx" xml:space="preserve">{{Футболшы
| туған күні = 29.07.1986
| сурет = Leonid Kovel.jpg
| азаматтығы = {{байрақ|Беларусь}}
| бойы = 179
| салмағы = 79
| позиция = шабуылшы
| қазіргі клуб = {{ту|Беларусь}} [[Белшина (футбол клубы)|Белшина]]
| номері = 18
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2001—2003|{{ту|Беларусь}} [[РУОР (футбол клубы)|РУОР (Минск)]]|48 (23)
|2004—2006|{{ту|Беларусь}} [[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо (Минск)]]|69 (21)
|2007|{{ту|Украина}} [[Карпаты (футбол клубы, Львов)|Карпаты (Львов)]]|29 (12)
|2008—2010|{{ту|Ресей}} [[Сатурн (футбол клубы, 1946)|Сатурн (Раменское)]]|41 (0)
|2011|{{ту|Беларусь}} [[Динамо (футбол клубы, Минск)|Динамо (Минск)]]|28 (2)
|2012|{{ту|Беларусь}} [[Минск (футбол клубы)|Минск]]|22 (8)
|2013|{{ту|Қазақстан}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс (Павлодар)]]|6 (1)
|2013|{{ту|Беларусь}} [[Минск (футбольный клуб)|Минск]]|9 (2)
|2014|{{ту|Украина}} [[Карпаты (футбол клубы, Львов)|Карпаты (Львов)]]|0 (0)
|2014—2016|{{ту|Беларусь}} [[Минск (футбол клубы)|Минск]]|66 (10)
|2017|{{ту|Латвия}} [[РФМ (футбол клубы)|РФм]]|26 (3)
|2018|{{ту|Беларусь}} [[Неман (футбол клубы, Гродно)|Неман (Гродно)]]|16 (1)
|2019|{{ту|Беларусь}} [[Минск (футбол клубы)|Минск]]|23 (0)
|2020—|{{ту|Беларусь}} [[Белшина (футбол клубы)|Белшина]]|1 (1)
}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2004—2011|{{Футбол|Беларусь}} |17 (3)}}
}}
'''Леонид Леонидович Ковель''' ({{lang-uk|Леанід Леанідавіч Ковель}}; 29 шілде 1986&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/26348&lt;/ref&gt;, Сморгонь, Гродно облысы) — беларусьтік футболшы, шабуылшы. 

== Карьерасы ==

=== Клубтық ===
Карьерасында Беларусь, Украина, Қазақстан, Ресей, Латвия чемпионаттарында оп тепті. 2001 жылы РУОР командасының фарм клубында карьерасын бастады. 
2003 жылы 17 жасына [[Динамо (футбол клубы, Минск)|&quot;Динамо&quot; (Минск)]] клубына ауысты. Астаналық клуб сапында үш маусым ойнады, 2005 жылы чемпионатта 9 гол соғып, клубтың үздік мергені атанды. 

2007 жылдың басында Украинаның &quot;[[Карпаты (футбол клубы, Львов)|Карпаты]]&quot; клубымен келісім шарт жасасты. 

2008 жылы &quot;Сатурнға&quot; ауысып, екі маусымда бір гол да соға алмады, 2011 жылдың басында үш жылдық үзілістен соң &quot;Динамоға&quot; қайта оралды. 2012 жылғы маусымды Минскінің тағы бір клубы &quot;Минск&quot; сапында өткізіп, Беларусь чемпионатында сегіз гол соқты.

2013 жылы Павлодардың &quot;[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертісіне]]&quot; ауысты. Бірақ жарақатының кесірінен алаңға көп шыға алмай, жыл ортасында &quot;Минскіге&quot; қайта оралды.

=== Халықаралық ===
[[Беларусь Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]] сапындағы карьерасын ерте бастады, 2004 жылы 18 тамызда [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркияға]] қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет алаңға шықты. 
Құрама сапында барлығы 17 кездесу өткізді. Бірақ 25 жастан кейін шақырылмай қойды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20201017080029/https://footballfacts.ru/person/8122 Профилі]
{{сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Беларусь футболшылары]]
[[Санат:Беларусь Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Динамо Минск ФК ойыншылары]]
[[Санат:Карпаты Львов ФК ойыншылары]]
[[Санат:Сатурн ФК ойыншылары]]
[[Санат:Минск ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Неман Гродно ФК ойыншылары]]
[[Санат:Белшина ФК ойыншылары]]</text>
      <sha1>i747ng6ory564p4g4wdv7dts3wrhufx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан үкімет басшыларының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>663486</id>
    <revision>
      <id>3685927</id>
      <parentid>3520800</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3685927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66870" sha1="7yvx4ru2epq34wng79npf42gfqrupmu" xml:space="preserve">{{wikify}}
{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = Қазақстан
 |суреті           = 
 |сурет ені        =
 |эмблема          = Coat of arms of Kazakhstan.svg
 |эмблема ені      = 180px
 |эмблеманың аты   = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |қазіргі          = [[Олжас Абайұлы Бектенов]] 
 |тағайындалған     = [[2024 жыл]]ғы [[6 ақпан]]нан бастап 
 |портреті         = Oljas Bektenov (2024-02-06, cropped).jpg
 |портреттің ені   = 250px
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = Қазақстан Үкімет үйі
 |ұсынылады        = 
 |тағайындалды     = Президентпен, [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжiлiсінің]] келісімімен
 |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл, уақыт шектеусіз
 |айлығы           = 
 |пайда болды      = [[10 қаңтар]] [[1991 жыл]]ы
 |таратылды     = 
 |біріншісі     = [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]
 |соңғысы       = 
 |сайты         = https://www.primeminister.kz/
}}
'''Қазақстан үкімет басшыларының тізіміне'''  Қазақстанда қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттілікті дамытуда премьер-министр немесе үкімет басшысы немесе осыған ұқсас атқарушы органдардың лауазымында болған тұлғалар, соның ішінде [[Алаш автономиясы|Алаш Орда]] және [[Қырғыз өлкесі]], Қырғыз, кейінірек Қазақ автономиялық республикалары, одақтас республика және тәуелсіз мемлекет ұлттық-әкімшілік басшылары кіреді.

Қазіргі уақытта ел үкіметінің басшысы — [[Қазақстан премьер-министрі]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://protocol.un.org/dgacm/pls/site.nsf/HSHGNFA.xsp|title=Мемлекет басшылары|work=ООН|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191225120820/https://protocol.un.org/dgacm/pls/site.nsf/HSHGNFA.xsp|archivedate=2019-12-25}}&lt;/ref&gt;

Кестелердің бірінші бағанында қолданылатын нөмірлеу шартты болып табылады; бірінші бағандарда түрлі-түсті толтыруды қолдану да шартты болып табылады, бұл әртүрлі саяси күштерге жататын адамдардың партиялық тиесілігін көрсететін бағанға сілтеме жасамай қабылдауды жеңілдетуге қызмет етеді. Тұлғаны лауазымға тағайындаудың дәйекті кезеңдері бөлінбейді, алайда атқаратын лауазымның атауы (конституциялық мәртебесі) өзгереді. «Сайлау» бағанында тәуелсіздік кезеңінде үкіметті қолдаған парламенттің құрамын құрайтын сайлау рәсімдері көрсетілген.

== Премьер-министрдің конституциялық қызметі ==
Қолданыстағы конституция&lt;ref name=&quot;const-1995-2017&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitution|title=Қазақстан  Республикасы конституциясы|publisher=«Ақорда» Президент резиденциясы|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210311094017/https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution|archivedate=2021-03-11}}&lt;/ref&gt; 1995 жылғы 30 тамызда референдумда қабылданды және кейіннен бірнеше рет өзгертілді (соңғы рет 2017 жылы), бұл сонымен қатар V бөлімнің ел үкіметінің жұмысына арналған негізгі ережелеріне әсер етті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/zakon/parlament_respubliki_kazahstan/konstitutsionnyiy_stroy_i_osnovyi_gosudarstvennogo_upravleniya/id-Z1700000051/|title=«Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 10 наурыздағы №51-VI ЗҚР Заңы|publisher=Tengri News}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20201015132133/https://tengrinews.kz/zakon/parlament_respubliki_kazahstan/konstitutsionnyiy_stroy_i_osnovyi_gosudarstvennogo_upravleniya/id-Z1700000051/|date=2020-10-15}}&lt;/ref&gt;

Конституция премьер-министрдің лауазымын атқарушы биліктің (үкіметтің) басшысы, атқарушы органдар жүйесіне жауап беретін, республика Президентіне және Конституциямен белгіленген бірқатар жағдайларда парламент мәжілісі мен Қазақстан парламентіне жалпы есеп беретін айқындайды. Премьер-министр:
* үкіметтің қызметін ұйымдастырады және басқарады және оның жұмысына жеке жауап береді;
* үкіметтің қаулыларына қол қояды;
* үкімет қызметінің негізгі бағыттары және оның барлық негізгі шешімдері туралы президентке есеп береді;
* үкіметтің қызметін ұйымдастыруға және басқаруға байланысты басқа функцияларды орындайды;
* республика аумағында міндетті болып табылатын бұйрықтар шығарады.

Сонымен бірге үкімет мүшелері өз құзыреті шегінде шешім қабылдауда дербестікке ие және Премьер-Министрдің алдында өздеріне бағынатын мемлекеттік органдардың жұмысы үшін тек жауапты болады. Үкімет өз өкілеттігін жаңадан сайланған Қазақстан Республикасының Президентіне тапсырады. Премьер-министр жаңадан сайланған Парламент Мәжілісі алдында үкіметке деген сенім мәселесін көтереді; егер мәжіліс сенім білдірсе, үкімет өз міндеттерін орындауды жалғастырады, егер сенім білдірілмесе, үкімет өзінің қызметінен кететіндігін республика президентіне хабарлайды. Парламент өз бастамасымен үкіметке сенімсіздік жариялауы мүмкін, ал үкімет президентке өзінің отставкасын жариялауға міндетті. Екі жағдайда да отставканы қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселені президент он күн ішінде қарайды. Республика Президенті өз бастамасымен үкіметтің өкілеттігін тоқтату туралы шешім қабылдауға және оның кез келген мүшесін қызметінен босатуға құқылы. Премьер-министрді қызметінен босату дегеніміз бүкіл үкіметтің өкілеттігінің тоқтатылуын білдіреді.

== Ресей құрамындағы Алаш Орда (1917-1920) ==
[[Сурет:Proposed Flag of the Alash Autonomy.svg|thumb|right|130px|Алаш Орда байрағы]]
[[Алаш автономиясы]] — [[Ресей империясының азамат соғысы|Азамат соғысы]] кезінде өмір сүрген өзін-өзі жариялаған Қазақ мемлекет құрылымы, «Алаш Орда» деп аталатын Уақытша Халықтық Кеңестің (үкіметтің) бақылауында және құрамында 25 адам болды, олардың 10-ы орыстар мен аймақтың басқа халық өкілдеріне берілді. Автономия 1917 жылғы 5-13 желтоқсанда [[Орынбор]]да өткен [[Екінші жалпықазақ съезі|Екінші бүкілқазақтық съезде]] құрылды және 1920 жылғы 5 наурызда [[Қырғыз өлкесі]]н басқару жөніндегі большевиктер революциялық комитетімен таратылды, бірақ іс жүзінде 1919 жылғы жазда өмір сүруін тоқтатты. Автономияның астанасы Алаш-қала атауын алған [[Семей]] қаласы болды. Ол өзін [[Уақытша үкімет]]тің бақылауындағы [[Ресей Республикасы]]ның, 1918 жылдан бастап - [[Уақытша бүкілресейлік үкімет]]тің бақылауындағы [[Ресей мемлекеті (1918—1920)|Ресей мемлекетінің]], кейінірек - [[Ресейдің Жоғарғы билеушісі]]нің автономиясы деп санады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://alash.semeylib.kz/?page_id=561|title=Алаш партиясы, Алашорда үкіметі - Алаш автономиясы|publisher=«Алаш» жобасы|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310043300/http://alash.semeylib.kz/?page_id=561&amp;lang=ru|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы = Аманжолова Д. А.| тақырыбы =Алаш автономиясы - саяси және аумақтық консолидация идеясы мен практикалық тәжірибесі|шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты =| баспа авторы = | басылым = Қазақстан тарихы: мектепте оқыту| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2014| томы = | нөмірі = 1| беттері =16—29| isbn = | issn =}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап |авторы =Жанбосинова А. С.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Алаш және Алаш орда тарихының қысқаша энциклопедиясы|шынайы атауы = |сілтеме = https://docplayer.ru/52575868-Kratkaya-enciklopediya-istorii-alash-i-alash-orda.html|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Өскемен|баспасы = С. Аманжолов ат. ШҚМУ «Берел» баспасы|жыл = 2013|томы = |беттері =|барлық беті = 204|сериясы = |isbn = 978-6-017-32834-4|тиражы = }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|
!rowspan=&quot;2&quot;|Суреті
!rowspan=&quot;2&quot;|Аты&lt;br&gt;&lt;small&gt;(өмір сүрген жылдары)&lt;/small&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Өкілдігі
!rowspan=&quot;2&quot;|Партиясы
!rowspan=&quot;2&quot;|Лауазымы
!rowspan=&quot;2&quot;|{{comment|Еск.|Ескертулер}}
|-
!Басталуы
!Аяқталуы
|-
|style=&quot;background:#7FFFD4|1
|[[Сурет:Bukeykhanov.jpg|100px]] 
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан]]
|[[13 желтоқсан]] [[1917 жыл|1917]]
|[[5 наурыз]] [[1920 жыл|1920]]
|[[Алаш партиясы|Алаш]]
|&lt;small&gt;Алашорда автономиялы үкіметінің төрағасы&lt;/small&gt;
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nklibrary.freenet.kz/elib/collect/statyii/life_death.htm|title=Алаш Орда көсемінің өмірі мен өлімі|author=Аккулы, Султан-Хан|publisher=Северо-Казахстанская областная библиотека им. С. Муканова|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928010508/http://www.nklibrary.freenet.kz/elib/collect/statyii/life_death.htm|archivedate=2008-11-16|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.baiterek.kz/index.php?journal=5&amp;page=177|title=Бүкіл алаштың Әлиханы|author=Койгельдиев, Мамбет|publisher=Байтерек|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929141216/http://www.baiterek.kz/index.php?journal=5&amp;page=177|archivedate=2020-12-04|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/alikhan_bokeykhan_alash_/2326582.html|title=Алаш қозғалысының жетекшісі Әлихан Бөкейхан 145 жасқа толады|author=Аккулы, Султан-Хан|publisher=Радио Азаттык|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201205051042/https://rus.azattyq.org/a/alikhan_bokeykhan_alash_/2326582.html|archivedate=2020-12-05}}&lt;/ref&gt;
|}

== РКФСР құрамындағы Қырғыз өлкесі (1919-1920) ==
1919 жылғы 10 шілдеде [[РКФСР халық комиссарлары кеңесі]]нің жарлығымен [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] аумағында орталығы [[Орынбор]] қаласында орналасқан әкімшілік бірлік [[Қырғыз өлкесі]] құрылды. Өлкені басқару үшін әскери және үкіметтік функцияларды орындайтын Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі [[Революциялық комитеттер|революциялық комитет]] тағайындалды, оның төрағасы поляк [[Станислав Станиславович Пестковский|Станислав Пестковский]] болды. Қазіргі солтүстік Қазақстанның қырғыз-қайсақтары мекендеген аумағы (орыстар қазақтарды осылай атайтын) Революциялық Комитеттің қарауына өтті. 1920 жылғы 26 тамызда осы жерде Кеңес өкіметі орнағаннан кейін [[Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті]] мен РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің жарлығымен [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасы]] Қырғыз өлкесі жерінен құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qamba.info/site/book/online/abilqaiyr-span-zhanat-nurmahanva-tarihi-cherkter/content/content_6.xhtml/|title=Революциялық комитет|publisher=Gamba|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180831211850/https://qamba.info/site/book/online/abilqaiyr-span-zhanat-nurmahanva-tarihi-cherkter/content/content_6.xhtml/|archivedate=2018-08-31|deadlink=yes}}{{ref-kk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soviet-RC&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.archontology.org/nations/kazakhstan/soviet_kazakhstan/00_1920_rc.php|title=Kazakhstan (Soviet Republic): Chairmen of the Revolutionary Committee: 1919—1920|publisher=Archontology|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210403172344/https://www.archontology.org/nations/kazakhstan/soviet_kazakhstan/00_1920_rc.php|archivedate=2021-04-03}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Революциялық комитет төрағасын уақытша алмастыратын адамның өкілеттіктерінің басталуы мен аяқталу күндері ''курсивпен'' және {{oncolor|#D8D8D8||сұр түспен}} көрсетілген.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|
!rowspan=&quot;2&quot;|Суреті
!rowspan=&quot;2&quot;|Аты&lt;br&gt;&lt;small&gt;(өмір сүрген жылдары)&lt;/small&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Өкілдігі
!rowspan=&quot;2&quot;|Партиясы
!rowspan=&quot;2&quot;|Лауазымы
!rowspan=&quot;2&quot;|{{comment|Еск.|Ескертулер}}
|-
!Басталуы
!Аяқталуы
|-
|style=&quot;background:#CC0000|2
|[[Сурет:Stanisław Pestkowski.jpg|100px]] 
|[[Станислав Станиславович Пестковский]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1882—1937)&lt;br&gt;{{lang-pl|Stanisław Pestkowski}}&lt;/small&gt;
|[[10 шілде]] [[1919 жыл|1919]]
|''[[26 тамыз]] [[1920 жыл|1920]]''
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік партиясы (большевиктер)]]
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;small&gt;Қырғыз өлкесінің революциялық комитетінің төрағасы&lt;/small&gt;
|&lt;ref name=&quot;Pestkowski&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pestkowski|title=Stanisław Pestkowski|author=Kochański, Aleksander|publisher=Wydawcą Polskiego Słownika Biograficznego jest Instytut Historii PAN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309123440/https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-pestkowski|archivedate=2021-03-09}}{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#CC0000|{{comment|м.а.|Міндетін атқарушы}}&lt;ref name=&quot;Sahiygerey-2&quot;&gt;[[Станислав Станиславович Пестковский|Станислав Пестковскийдің]] кетуіне байланысты  міндеттерін атқарды&lt;/ref&gt;
|[[Сурет:Silver - replace this image male.svg|100px]] 
|[[Сақыпкерей Жармаұлы Арғыншиев]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1887—1938)&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#D8D8D8|''тамыз 1920''
|style=&quot;background:#D8D8D8|''[[26 тамыз]] [[1920 жыл|1920]]''
|&lt;ref name=&quot;Argynshaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://alash.semeylib.kz/?page_id=238|title=Сақыпкерей Арғыншиев (1887—1938)|publisher=Абай атындағы Шығыс Қазақстан облыстық әмбебап кітапханасы|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309124409/http://alash.semeylib.kz/?page_id=238&amp;lang=ru|archivedate=2021-03-09}}&lt;/ref&gt;
|}

== РКФСР құрамындағы Қырғыз АСКР (1920-1925) ==
[[Сурет:Flag of The Kazakh Autonomous Socialist Soviet Republic (1920-36).svg|thumb|right|130px|Байрақ (1920—1936)]]
1920 жылғы 26 тамызда [[Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті]] мен [[РКФСР халық комиссарлар кеңесі]]нің бірлескен жарлығымен [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасы]] құрылды. Бастапқыда, республикалық органдар құрылғанға дейін олардың функцияларын Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі революциялық комитет атқара берді.&lt;ref&gt;{{кітап |авторы =Сыдыков Е. Б., Малышева М. П.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Сібір және Қазақстан (Сібір мен Қазақстанның ұлттық-аумақтық межеленуі. 1919-1922 жж.)|шынайы атауы = |сілтеме = http://er.semgu.kz/ebooks/ebook_103/#ps|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Семей|баспасы = Шәкәрім ат. Семей мемлекеттік университеті|жыл = 2010|томы = |беттері =|барлық беті = 390|сериясы = |isbn = 9965-01-999-1|тиражы = }}&lt;/ref&gt; 1920 жылғы 12 қазанда Қырғыз АКСР Халық Комиссарлары Кеңесінің Төрағасы құрылып, оның төрағасы [[Виктор Алексеевич Радус-Зенькович|Виктор Радус-Зенькович]] болды. 1924-1925 жылдары [[КСРО ұлттық-аумақтық бөлініс#Орта Азия|ұлттық-аумақтық межелеп бөлу]] барысында автономияның жері негізінен қазақтар мекендеген оңтүстік облыстардың қосылуына байланысты едәуір кеңейе түсті. 1925 жылғы 15 маусымда Қырғыз АСКР Қазақ Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасы болып өзгертілді.&lt;ref&gt;{{мақала | авторы = Аманжолова, Дина| тақырыбы =Қазақ автономиясы: ұлттық түсініктен кеңестік жолдағы өзін-өзі анықтауға дейін|шынайы атауы = | сілтеме = https://eprints.lib.hokudai.ac.jp/dspace/bitstream/2115/39434/1/ASI21_006.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200923122716/https://eprints.lib.hokudai.ac.jp/dspace/bitstream/2115/39434/1/ASI21_006.pdf| тілі = | жауапты =| баспа авторы = | басылым = Acta Slavica Iaponica| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2004| томы = 21| нөмірі = | беттері =115—143| isbn = | issn =|archivedate=2020-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sulk&quot;&gt;{{кітап |авторы =Сулькевич, Семён Израилевич|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = КСРО-ның әкімшілік-саяси құрылымы: (1917 жылдан 1925 жылдың 1 шілдесіне дейінгі аумақтық қайта құрулар туралы мәліметтер)|шынайы атауы = |сілтеме = http://er.semgu.kz/ebooks/ebook_103/#ps|уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Ленинград|баспасы = Гос. изд-во|жыл = 1926|томы = |беттері =|барлық беті = 300|сериясы = |isbn =|тиражы = }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soviet-Style&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.archontology.org/nations/kazakhstan/soviet_kazakhstan/00_polity.php|title=Kazakhstan (Soviet Republic): Polity Style: 1920—1991|publisher=Archontology|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210403055013/https://www.archontology.org/nations/kazakhstan/soviet_kazakhstan/00_polity.php|archivedate=2021-04-03}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|
!rowspan=&quot;2&quot;|Суреті
!rowspan=&quot;2&quot;|Аты&lt;br&gt;&lt;small&gt;(өмір сүрген жылдары)&lt;/small&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Өкілдігі
!rowspan=&quot;2&quot;|Партиясы
!rowspan=&quot;2&quot;|Лауазымы
!rowspan=&quot;2&quot;|{{comment|Еск.|Ескертулер}}
|-
!Басталуы
!Аяқталуы
|-
|style=&quot;background:#CC0000|(2)
|[[Сурет:Stanisław Pestkowski.jpg|100px]] 
|[[Станислав Станиславович Пестковский]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1882—1937)&lt;br&gt;{{lang-pl|Stanisław Pestkowski}}&lt;/small&gt;
|''[[26 тамыз]] [[1920 жыл|1920]]''
|[[15 қыркүйек]] [[1920 жыл|1920]]
|rowspan=&quot;7&quot;|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік партиясы (большевиктер)]]
|rowspan=&quot;3&quot;|&lt;small&gt;Қырғыз өлкесінің революциялық комитетінің төрағасы&lt;/small&gt;
|&lt;ref name=&quot;Pestkowski&quot;/&gt;
|-
|style=&quot;background:#CC0000|{{comment|м.а.|Міндетін атқарушы}}
|[[Сурет:Silver - replace this image male.svg|100px]] 
|[[Сақыпкерей Жармаұлы Арғыншиев]]&lt;small&gt;(1887—1938)&lt;/small&gt;
|style=&quot;background:#D8D8D8|''[[26 тамыз]] [[1920 жыл|1920]]''
|style=&quot;background:#D8D8D8|''қыркүйек 1920''
|&lt;ref name=&quot;Argynshaev&quot;/&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#CC0000|3&lt;br&gt;(I—II)
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Radus-zenkovich.jpg|100px]] 
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Виктор Алексеевич Радус-Зенькович]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1878—1967)&lt;/small&gt;
|[[15 қыркүйек]] [[1920 жыл|1920]]
|[[13 қазан]] [[1920 жыл|1920]]
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://бмэ.орг/index.php/РАДУС-ЗЕНЬКОВИЧ_Виктор_Алексеевич|title=Радус-Зенькович Виктор Алексеевич|publisher=Большая Медицинская Энциклопедия|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309144848/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/РАДУС-ЗЕНЬКОВИЧ_Виктор_Алексеевич|archivedate=2021-03-09|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://saratovregion.ucoz.ru/people/politics/radus-zenkovich.htm|title=Радус-Зенькович Виктор Алексеевич|publisher=Большая Саратовская Энциклопедия|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309145119/http://saratovregion.ucoz.ru/people/politics/radus-zenkovich.htm|archivedate=2021-03-09|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[13 қазан]] [[1920 жыл|1920]]
|қазан 1921
|rowspan=&quot;4&quot;|&lt;small&gt;Қырғыз АКСР Халық Комиссарлары Кеңесінің Төрағасы&lt;/small&gt;
|-
|style=&quot;background:#CC0000|4
|[[Сурет:Мырзағалиев.tif|100px]] 
|[[Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1887—1938)&lt;/small&gt;
|қазан 1921
|қыркүйек 1922
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://alash.semeylib.kz/?page_id=489&amp;lang=ru|title=Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев (1887—1938)|publisher=Абай атындағы Шығыс Қазақстан облыстық әмбебап кітапханасы|archiveurl=https://alash.semeylib.kz/?page_id=489|archivedate=2021-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://syrymeli.kz/?p=7011|title=Алаштың арда бір ұлы|publisher=Сырым елі|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310042807/https://syrymeli.kz/?p=7011|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#CC0000|5
|[[Сурет:Saken Seifullin.jpg|100px]] 
|[[Сәкен Сейфуллин|Сәкен Сейфоллаұлы Сейфуллин]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1894—1938)
|қыркүйек 1922
|қазан 1924
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://e-history.kz/ru/news/show/6316/|title=Сәкен Сейфуллин. Азапты жол|publisher=Qazaqstan Tarihy порталы|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309165306/https://e-history.kz/ru/news/show/6316/|archivedate=2021-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rudnyi-altai.kz/ternistyj-put-sakena-sejfullina/|title=Сәкен Сейфуллиннің ауыр жолы|author=Естаева, Гүлжан|publisher=Рудный Алтай|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309165725/https://rudnyi-altai.kz/ternistyj-put-sakena-sejfullina/|archivedate=2021-03-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#CC0000|6
|[[Сурет:Нығмет Нұрмақов.jpg|100px]] 
|[[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1895—1937)&lt;/small&gt;
|қазан 1924
|''[[15 маусым]] [[1925 жыл|1925]]''
|&lt;ref name=&quot;Nurmakov-1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bolashaq.edu.kz/novosti/alash-orda-nygmet-nurmakov/|title=Алаш Орда: Нығмет Нұрмақов|publisher= «Bolashaq»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309171305/https://bolashaq.edu.kz/novosti/alash-orda-nygmet-nurmakov/|archivedate=2021-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nurmakov-2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/nurmakov-nygmet_a2186812|title=Нұрмақов Нығмет|publisher=Казинформ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503021202/http://www.inform.kz/ru/nurmakov-nygmet_a2186812|archivedate=2021-03-09}}&lt;/ref&gt;
|}

== РКФСР құрамындағы Қазақ АСКР (1925—1936) ==
1925 жылғы 15 маусымда Қырғыз АСКР [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасы]] болып өзгертілді. 1936 жылғы ақпанда автономияның атауын орыс тілінде Қазақ Автономиялық Социалистік Кеңестік Республикасы деп өзгерту туралы шешім қабылданды. 1925 жылы автономия атауын өзгерткен кезде оның астанасы [[Орынбор]]дан [[Қызылорда]] қаласына&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vlast.kz/istorija/30638-krasnaa-stolica-kak-perenosili-centr-iz-orenburga-v-kzyl-ordu.html|title=Қызыл астана: Орталық Орынбордан Қызылордаға қалай көшірілді|author=Ромашкина, Светлана|publisher=Vласть|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309141338/https://vlast.kz/istorija/30638-krasnaa-stolica-kak-perenosili-centr-iz-orenburga-v-kzyl-ordu.html|archivedate=2021-03-09}}&lt;/ref&gt;, ал 1927 жылы — [[Алматы]] қаласына&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://e-history.kz/media/upload/1486/2014/07/21/e816d50233bfc14971672999953c2e4c.pdf|title=Орынбор — Қызылорда — Алматы — …|publisher=Qazaqstan tarihy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190428133226/https://e-history.kz/media/upload/1486/2014/07/21/e816d50233bfc14971672999953c2e4c.pdf|archivedate=2019-04-28}}&lt;/ref&gt; ауыстырылды. 1925 жылғы шілдеде [[Орынбор губерниясы]] автономиядан шығарылып, тікелей [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-ге]] бағынды.

1936 жылғы 5 желтоқсанда Қазақ АСКР ''Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы'' болып өзгертілді.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|
!rowspan=&quot;2&quot;|Суреті
!rowspan=&quot;2&quot;|Аты&lt;br&gt;&lt;small&gt;(өмір сүрген жылдары)&lt;/small&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Өкілдігі
!rowspan=&quot;2&quot;|Партиясы
!rowspan=&quot;2&quot;|Лауазымы
!rowspan=&quot;2&quot;|{{comment|Еск.|Ескертулер}}
|-
!Басталуы
!Аяқталуы
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#CC0000|(6)
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Нығмет Нұрмақов.jpg|100px]] 
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1895—1937)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;|''[[15 маусым]] [[1925 жыл|1925]]''
|rowspan=&quot;2&quot;|мамыр 1928
|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік партиясы (большевиктер)]]
|rowspan=&quot;3&quot;|&lt;small&gt;Қазақ АКСР Халық Комиссарлары Кеңесінің Төрағасы&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;ref name=&quot;Nurmakov-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nurmakov-2&quot;/&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Бүкілодақтық коммунистік партия (большевиктер)]]
|-
|style=&quot;background:#CC0000|7
|[[Сурет:Isayev Oraz.jpg|100px]] 
|[[Ораз Жанұзақұлы Исаев]]&lt;small&gt;(1899—1938)&lt;/small&gt;
|мамыр 1928
|''[[5 желтоқсан]] [[1936 жыл|1936]]''
|&lt;ref name=&quot;Isayev-1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://timenote.info/ru/Uraz-Isaev|title=Ораз Исаев|publisher=Timenote|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210309172706/https://timenote.info/ru/Uraz-Isaev|archivedate=2021-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Isayev-2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/III/02902.asp|title=Исаев Ораз Жанұзақұлы|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210128053654/http://www.knowbysight.info/III/02902.asp|archivedate=2021-01-28}}&lt;/ref&gt;
|}

== КСРО құрамындағы Қазақ КСР (1936—1991) ==
{| align=&quot;right&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; font-size:90%; margin-left:1em&quot; cellspacing=0 cellpadding=0
|-
|&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;70px&quot;&gt;
  Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1937-1940).svg|Байрақ &lt;small&gt;(1937—1940)&lt;/small&gt;
  Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1940–1953).svg|Байрақ &lt;small&gt;(1940—1953)&lt;/small&gt;
  Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg|Байрақ &lt;small&gt;(1953—1992)&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
|}
1936 жылғы 5 желтоқсанда Қазақ АКСР [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] болып өзгертілді. Түрлендіруге байланысты республикалық үкімет Қазақ КСР Халық Комиссарлары Кеңесі деп аталды. 1946 жылғы 15 наурызда үкімет [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]] болып өзгерді. 1990 жылғы 20 қарашада Қазақ КСР үкімет басшысы лауазымы премьер-министр болып өзгертілді. 1990 жылғы 25 қазанда [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] [[Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация|республиканың мемлекеттік егемендігі туралы Декларация]] қабылдады.&lt;ref&gt;{{кітап |авторы =|бөлімі = Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация|бөлім сілтемесі = |тақырыбы = «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = Қазақ энциклопедиясы|орны = Алматы|баспасы = |жыл = 2004|томы = 6 (Қ—Н)|беттері =|барлық беті = 696|сериясы = |isbn =9965-9389-7-0|тиражы = }}&lt;/ref&gt; 1991 жылғы 10 желтоқсанда мемлекеттің атауы [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] болып өзгертілді. Алайда 1993 жылғы 28 қаңтарда жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|конституция]] қабылданғанға дейін елдің бұрынғы атауы 1978 жылғы қолданыстағы кеңестік конституцияда қолданылған.&lt;ref name=&quot;Style&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.archontology.org/nations/kazakhstan/00_polity.php|title=Kazakhstan: Polity Style: 1991—2021|publisher=Archontology|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210403061612/https://www.archontology.org/nations/kazakhstan/00_polity.php|archivedate=2021-04-03|deadlink=no}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;

1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан одақтас республикалардың ішінде соңғы болып өзінің тәуелсіздігін жариялады.&lt;ref name=&quot;zakon-1007&quot;&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=51000798#activate_doc=2|title=
Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы 1991 жылғы 16 желтоқсандағы № 1007-XII Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы|publisher=Online.zakon.kz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310055012/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000798|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt; 1991 жылғы 21 желтоқсанда Президент Нұрсұлтан Назарбаев КСРО-ны тарату туралы [[Беловеж келісімі]]не хаттамаға қол қойды. 1991 жылғы 23 желтоқсанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі бұл құжаттарды бекітті.&lt;ref name=&quot;zakon-1026&quot;&gt;{{Cite web|url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/B910005500_|title=«Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құру туралы келісімді ратификациялау туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1991 жылғы 23 желтоқсандағы №1026-XII қаулысы.|publisher=Adilet}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20210310184542/http://adilet.zan.kz/rus/docs/B910005500_|date=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|
!rowspan=&quot;2&quot;|Суреті
!rowspan=&quot;2&quot;|Аты&lt;br&gt;&lt;small&gt;(өмір сүрген жылдары)&lt;/small&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Өкілдігі
!rowspan=&quot;2&quot;|Партиясы
!rowspan=&quot;2&quot;|Лауазымы
!rowspan=&quot;2&quot;|{{comment|Еск.|Ескертулер}}
|-
!Басталуы
!Аяқталуы
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#CC0000|(7)
|[[Сурет:Isayev Oraz.jpg|100px]] 
|[[Ораз Жанұзақұлы Исаев]]&lt;small&gt;(1899—1938)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;|''[[5 желтоқсан]] [[1936 жыл|1936]]''
|rowspan=&quot;2&quot;|[[24 мамыр]] [[1938 жыл|1938]]
|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Бүкілодақтық коммунистік партия (большевиктер)]]
|rowspan=&quot;4&quot;|&lt;small&gt;Қазақ КСР Халық Комиссарлары Кеңесінің Төрағасы&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;ref name=&quot;Isayev-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Isayev-2&quot;/&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Қазақстан Коммунистік партиясы|Қазақстан Коммунистік партиясы (большевиктер)]]
|-
|style=&quot;background:#CC0000|{{comment|м.а.|Міндетін атқарушы}}
|[[Сурет:Silver - replace this image male.svg|100px]] 
|[[Ыбрайым Таусиқұлы Тәжиев]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1904—1960)&lt;/small&gt;
|[[24 мамыр]] [[1938 жыл|1938]]
|[[17 шілде]] [[1938 жыл|1938]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/TTT/15901.asp|title=Тәжиев Ыбрайым|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160806101859/http://knowbysight.info/TTT/15901.asp|archivedate=2018-10-29|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#CC0000|8&lt;br&gt;(I—II)
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Сурет:Silver - replace this image male.svg|100px]] 
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1904—1989)&lt;/small&gt;
|[[17 шілде]] [[1938 жыл|1938]]
|[[15 наурыз]] [[1946 жыл|1946]]
|rowspan=&quot;3&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/UUU/04083.asp|title=Оңдасынов Нұртас Дәндібайұлы|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060715193658/http://www.knowbysight.info/UUU/04083.asp|archivedate=2020-10-28|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://e-history.kz/ru/news/show/28650/|title=Нұртас Оңдасынов. Қонаевтың бастығы|author=Аден, Аян|publisher=Qazaqstan tarihy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310063215/https://e-history.kz/ru/news/show/28650/|archivedate=2021-03-10|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[15 наурыз]] [[1946 жыл|1946]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[24 наурыз]] [[1954 жыл|1954]]
|rowspan=&quot;12&quot;|&lt;small&gt;Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Төрағасы&lt;/small&gt;
|-
|rowspan=&quot;12&quot;|[[Қазақстан Коммунистік партиясы]]
|-
|style=&quot;background:#CC0000|9
|[[Сурет:Silver - replace this image male.svg|100px]] 
|[[Елубай Бәзімұлы Тайбеков]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1901—1991)&lt;/small&gt;
|[[24 наурыз]] [[1954 жыл|1954]]
|[[31 наурыз]] [[1955 жыл|1955]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/TTT/05576.asp|title=Тайбеков Елубай Бәзімұлы|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170309070741/http://www.knowbysight.info/TTT/05576.asp|archivedate=2018-10-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1084195956|title=Тайбеков Елубай Бәзімұлы|publisher=ЦентрАзия|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170309061318/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1084195956|archivedate=2017-03-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#CC0000|10&lt;br&gt;(I)
|[[Сурет:Kunaev.jpg|100px]] 
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1912—1993)&lt;/small&gt;
|[[31 наурыз]] [[1955 жыл|1955]]
|[[20 қаңтар]] [[1960 жыл|1960]]
|&lt;ref name=&quot;Konayev-1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=9151|title=Қонаев Дінмұхамед Ахметұлы. Үш мәрте Социалистік Еңбек Ері|publisher=Герои страны|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310082605/http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=9151|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Konayev-2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://e-history.kz/ru/prominent-figures/show/12628/|title=Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|publisher=Qazaqstan tarihy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310083336/https://e-history.kz/ru/prominent-figures/show/12628/|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#CC0000|11
|[[Сурет:Silver - replace this image male.svg|100px]] 
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1915—1986)&lt;/small&gt;
|[[20 қаңтар]] [[1960 жыл|1960]]
|[[6 қаңтар]] [[1961 жыл|1961]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://e-history.kz/ru/history-of-kazakhstan/show/9279/|title=Мемлекеттік қайраткер Жұмабек Тәшенов|author=Аяган, Б. Г.|publisher=Qazaqstan tarihy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310084739/https://e-history.kz/ru/history-of-kazakhstan/show/9279/|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/v-astane-vidnye-deyateli-kul-tury-kazahstan-vspominayut-zhumabeka-tasheneva_a2347873|title=Астанада Қазақстанның көрнекті мәдениет қайраткерлері Жұмабек Тәшеневті еске алады|author=Коркитова, Жанна|publisher=Казинформ|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310184722/https://www.inform.kz/ru/v-astane-vidnye-deyateli-kul-tury-kazahstan-vspominayut-zhumabeka-tasheneva_a2347873|archivedate=2021-03-10|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#CC0000|12
|[[Сурет:Silver - replace this image male.svg|100px]] 
|[[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1907—1984)&lt;/small&gt;
|[[6 қаңтар]] [[1961 жыл|1961]]
|[[13 қыркүйек]] [[1962 жыл|1962]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/DDD/02354.asp|title=Дәуленов Сәлкен|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201023111113/http://www.knowbysight.info/DDD/02354.asp|archivedate=2020-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#CC0000|13&lt;br&gt;(I)
|[[Сурет:Silver - replace this image male.svg|100px]] 
|[[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1908—1987)&lt;/small&gt;
|[[13 қыркүйек]] [[1962 жыл|1962]]
|[[26 желтоқсан]] [[1962 жыл|1962]]
|&lt;ref name=&quot;Bejsebajew-1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/BBB/01311.asp|title=Бейсебаев Мәсімхан|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200717103805/http://www.knowbysight.info/BBB/01311.asp|archivedate=2020-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bejsebajew-2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://el.kz/news/archive/content-15516/|title=Мәсімхан Бейсебаев|publisher=ҚазАқпарат|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310091218/https://el.kz/news/archive/content-15516/|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#CC0000|10&lt;br&gt;(II)
|[[Сурет:Kunaev.jpg|100px]] 
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1912—1993)&lt;/small&gt;
|[[26 желтоқсан]] [[1962 жыл|1962]]
|[[7 желтоқсан]] [[1964 жыл|1964]]
|&lt;ref name=&quot;Konayev-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Konayev-2&quot;/&gt;
|-
|style=&quot;background:#CC0000|13&lt;br&gt;(II)
|[[Сурет:Silver - replace this image male.svg|100px]] 
|[[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1908—1987)&lt;/small&gt;
|[[7 желтоқсан]] [[1964 жыл|1964]]
|[[31 наурыз]] [[1970 жыл|1970]]
|&lt;ref name=&quot;Bejsebajew-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bejsebajew-2&quot;/&gt;
|-
|style=&quot;background:#CC0000|14
|[[Сурет:Silver - replace this image male.svg|100px]] 
|[[Бәйкен Әшімұлы Әшімов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1917—2010)&lt;/small&gt;
|[[31 наурыз]] [[1970 жыл|1970]]
|[[22 наурыз]] [[1984 жыл|1984]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=12405|title=Әшімов Бәйкен Әшімұлы. Социалистік Еңбек Ері|publisher=Герои страны|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210311094238/http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=12405|archivedate=2021-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://apgazeta.kz/2017/08/10/k-100-letiyu-bajkena-ashimova-dobroj-pamyatyu-serdce-sogreto-i-eto-vse-o-nem-vospominaniya-sovremennikov/|title=Бәйкен Әшімовтің 100 жылдығына: Жүрек жақсы жадымен жылыды...|publisher=Акмолинская правда|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310185534/http://apgazeta.kz/2017/08/10/k-100-letiyu-bajkena-ashimova-dobroj-pamyatyu-serdce-sogreto-i-eto-vse-o-nem-vospominaniya-sovremennikov/|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#CC0000|15
|[[Сурет:Nursultan Nazarbayev 27092007.jpg|100px]] 
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1940—)&lt;/small&gt;
|[[22 наурыз]] [[1984 жыл|1984]]
|[[27 шілде]] [[1989 жыл|1989]]
|&lt;ref&gt;{{кітап |авторы =Михайлов, Валерий Федорович; Мансуров, Таир Аймухаметович|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Нұрсұлтан Назарбаев|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = М.|баспасы = Молодая гвардия|жыл = 2015|томы = |беттері =|барлық беті = 574|сериясы = Жизнь замечательных людей: Биография продолжается…|isbn =978-5-235-03860-8|тиражы = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/asia/kazajstan/nursultan_nazarbayev|title=Nursultán Nazarbáyev|publisher=CIDOB|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310125504/https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/asia/kazajstan/nursultan_nazarbayev|archivedate=2021-03-10}}{{ref-es}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#CC0000|16&lt;br&gt;(I—III)
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Сурет:Silver - replace this image male.svg|100px]] 
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Ұзақбай Қараманұлы Қараманов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1937—2017)&lt;/small&gt;
|[[27 шілде]] [[1989 жыл|1989]]
|[[20 қараша]] [[1990 жыл|1990]]
|rowspan=&quot;4&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30104514#pos=1;-16|title=Қараманов Ұзақбай|publisher=Параграф|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310123030/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30104514|archivedate=2021-03-10|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/4879831-v-almaty-skonchalsya-pervyy-premer.html|title=Қазақстанның бірінші премьер-министрі Ұзақбай Қараманов Алматыда қайтыс болды|publisher=Zakon.kz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310122725/https://www.zakon.kz/4879831-v-almaty-skonchalsya-pervyy-premer.html|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[20 қараша]] [[1990 жыл|1990]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[16 қазан]] [[1991 жыл|1991]]
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;small&gt;Қазақ КСР Премьер-Министрі&lt;/small&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FE6F5E|
|rowspan=&quot;2&quot;|Социалистік Партия
|-
|[[10 қазан]] [[1991 жыл|1991]]
|[[16 қазан]] [[1991 жыл|1991]]
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;small&gt;Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі&lt;/small&gt;
|-
|style=&quot;background:#D8D8D8|17
|[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|100px]] 
|[[Сергей Александрович Терещенко]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1951—)&lt;/small&gt;
|[[16 қазан]] [[1991 жыл|1991]]
|''[[16 желтоқсан]] [[1991 жыл|1991]]''
|тәуелсіз
|&lt;ref name=&quot;Tereshchenko-1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30169150|title=Терещенко Сергей Александрович|publisher=Параграф|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310122455/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30169150|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tereshchenko-2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eldala.kz/kz/dannye/dosye/1070-tereshchenko-sergej-aleksandrovich|title=Терещенко Сергей Александрович|publisher=ElDala Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310193025/https://eldala.kz/kz/dannye/dosye/1070-tereshchenko-sergej-aleksandrovich|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;
|}

== Тәуелсіздік кезеңі (1991 жылдан бастап) ==
1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан одақтас республикалардың ішінде соңғы болып өзінің тәуелсіздігін жариялады. 1991 жылғы 21 желтоқсанда Президент Нұрсұлтан Назарбаев [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-ны]] тарату туралы [[Беловеж келісімі]]не хаттамаға қол қойды. 1991 жылғы 23 желтоқсанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі бұл құжаттарды бекітті. 1994 жылғы 6 шілдеде астананы Алматыдан Ақмолаға көшіру туралы Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің қаулысы қабылданды. 1997 жылғы 10 желтоқсанда Президент астананы көшіру туралы шешімді қолдады. 1998 жылғы 6 мамырда қаланың атауы Астанаға өзгертілгеннен кейін оның астаналық мәртебеде халықаралық презентациясы 1998 жылғы 10 маусымда өтті. Н.Назарбаев президенттік қызметтен кеткеннен кейін көп ұзамай, 2019 жылдың 23 наурызында астана елдің алғашқы президентінің құрметіне «Нұр-Сұлтан» болып өзгертілді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/akmolinsk-tselinograd-astana-istoriya-pereimenovaniy-goroda-365574/|title=Ақмола, Целиноград, Астана: қала атауының өзгеру тарихы|publisher=Tengri News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310061956/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/akmolinsk-tselinograd-astana-istoriya-pereimenovaniy-goroda-365574/|archivedate=2021-03-10|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=100% style=&quot;text-align:center; margin: 1em auto 1em auto&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;|
!rowspan=&quot;2&quot;|Суреті
!rowspan=&quot;2&quot;|Аты&lt;br&gt;&lt;small&gt;(өмір сүрген жылдары)&lt;/small&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Өкілдігі
!rowspan=&quot;2&quot;|Партиясы
!rowspan=&quot;2&quot;|Сайлауы
!rowspan=&quot;2&quot;|Лауазымы
!rowspan=&quot;2&quot;|{{comment|Еск.|Ескертулер}}
|-
!Басталуы
!Аяқталуы
|-
|style=&quot;background:#D8D8D8|(17)
|[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|100px]] 
|[[Сергей Александрович Терещенко]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1951—2023)&lt;/small&gt;
|''[[16 желтоқсан]] [[1991 жыл|1991]]''
|[[12 қазан]] [[1994 жыл|1994]]
|тәуелсіз
|
|rowspan=&quot;23&quot;|&lt;small&gt;Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі&lt;/small&gt;
|&lt;ref name=&quot;Tereshchenko-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tereshchenko-2&quot;/&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#8DB600|18
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Qajygeldin 1997.jpg|100px]] 
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1952—)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;|[[12 қазан]] [[1994 жыл|1994]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[10 қазан]] [[1997 жыл|1997]]	
|rowspan=&quot;3&quot;|Қазақстан халық бірлігі одағы
|[[Қазақстандағы парламент сайлауы (1994)|1994]]
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30958846|title=Қажыгелдин Әкежан Мағжанұлы|publisher=Параграф|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310123535/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30958846|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://flb.ru/persprint/74.html|title=Қажыгелдин Әкежан Мағжанұлы|publisher=Агентство Федеральных Расследований|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310123939/https://flb.ru/persprint/74.html|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Қазақстандағы парламент сайлауы (1995)|1995]]
|-
|style=&quot;background:#8DB600|19
|rowspan=&quot;2&quot;| 
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1947—2015)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;|[[10 қазан]] [[1997 жыл|1997]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[1 қазан]] [[1999 жыл|1999]]
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30147319#pos=1;-16|title=Балғымбаев Нұрлан Өтепұлы|publisher=Параграф|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310124437/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30147319|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forbes.kz/life/ushel_iz_jizni_nurlan_balgimbaev|title=Нұрлан Балғымбаев өмірден озды|publisher=Forbes.kz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310124843/https://forbes.kz/life/ushel_iz_jizni_nurlan_balgimbaev|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#FFBF00|
|rowspan=&quot;6&quot;|[[Аманат (партия)|«Отан» республикалық саяси партиясы]]
|-
|style=&quot;background:#FFBF00|{{comment|м.а.|Міндетін атқарушы}}
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev (01911329) (49858644462, cropped).jpg|100px]] 
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1953—)&lt;/small&gt;
|[[1 қазан]] [[1999 жыл|1999]]
|[[12 қазан]] [[1999 жыл|1999]]
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20190610/1555316064.html|title=Қасым-Жомарт Тоқаевтың өмірбаяны|publisher=РИА Новости|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310130237/https://ria.ru/20190610/1555316064.html|archivedate=2021-03-10|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/asia/kazajstan/kasym_zhomart_tokayev|title=Kasym-Zhomart Tokáyev|publisher=CIDOB|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310125204/https://www.cidob.org/biografias_lideres_politicos/asia/kazajstan/kasym_zhomart_tokayev|archivedate=2021-03-10}}{{ref-es}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#FFBF00|20
|[[12 қазан]] [[1999 жыл|1999]]
|[[28 қаңтар]] [[2002 жыл|2002]]
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Қазақстандағы парламент сайлауы (1999)|1999]]
|-
|style=&quot;background:#FFBF00|21
|[[Сурет:Иманғали Тасмағамбетов.jpg|100px]] 
|[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1956—)&lt;/small&gt;
|[[28 қаңтар]] [[2002 жыл|2002]]
|[[13 маусым]] [[2003 жыл|2003]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-tasmagambetov-imangali-nurgalievich|title=Досье: Тасмағамбетов Иманғали Нұрғалиұлы|publisher=Inbusiness|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310122255/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-tasmagambetov-imangali-nurgalievich|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30104900|title=Тасмағамбетов Иманғали Нұрғалиұлы|publisher=Параграф|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310130440/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30104900|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#FFBF00|22
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Сурет:Akhmetov and Shaimiev (2006-05-30) 01 (cropped).jpg|100px]] 
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1954—)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;3&quot;|[[13 маусым]] [[2003 жыл|2003]]
|rowspan=&quot;3&quot;|[[10 қаңтар]] [[2007 жыл|2007]]
|rowspan=&quot;3&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30100837|title=Ахметов Даниал Кенжетайұлы|publisher=Параграф|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310190306/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30100837|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kapital.kz/dossier/ahmetov-danial|title=Ахметов Даниал Кенжетайұлы|publisher=Капитал|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310190628/https://kapital.kz/dossier/ahmetov-danial|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2004)|2004]]
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Аманат (партия)|«Нұр Отан» ХДП]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FFBF00|23&lt;br&gt;(I)
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Karim Massimov February 2015.jpg|100px]] 
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1965—)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;|[[10 қаңтар]] [[2007 жыл|2007]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[24 қыркүйек]] [[2012 жыл|2012]]
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;ref name=&quot;Masimov-1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30095276|title=Мәсімов Кәрім Қажымқанұлы|publisher=Параграф|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310190851/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30095276|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Masimov-2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://stanradar.com/bio/full/304-masimov-karim-kazhimkanovich.html|title=Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|publisher=StanRadar|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310191233/https://stanradar.com/bio/full/304-masimov-karim-kazhimkanovich.html|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2007)|2007]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FFBF00|24
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Serik Ahmetov.jpg|100px]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Серік Нығметұлы Ахметов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1958—)&lt;/small&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;|[[24 қыркүйек]] [[2012 жыл|2012]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[2 сәуір]] [[2014 жыл|2014]]
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Қазақстандағы парламенттік сайлау (2012)|2012]]
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30100900|title=Ахметов Серік Нығметұлы|publisher=Параграф|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310191730/https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30100900|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stanradar.com/bio/full/167-akhmetov-serik-nygmetovich.html|title=Серік Нығметұлы Ахметов|publisher=StanRadar|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310191513/https://stanradar.com/bio/full/167-akhmetov-serik-nygmetovich.html|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|-
|style=&quot;background:#FFBF00|23&lt;br&gt;(II)
|[[Сурет:Karim Massimov February 2015.jpg|100px]] 
|[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1965—)&lt;/small&gt;
|[[2 сәуір]] [[2014 жыл|2014]]
|[[8 қыркүйек]] [[2016 жыл|2016]]
|&lt;ref name=&quot;Masimov-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Masimov-2&quot;/&gt;
|-
|style=&quot;background:#FFBF00|25
|[[Сурет:Bakytzhan Sagintayev (2018-11-01).jpg|100px]] 
|[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1963—)&lt;br&gt;&lt;/small&gt;
|[[8 қыркүйек]] [[2016 жыл|2016]]
|[[21 ақпан]] [[2019 жыл|2019]]
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Қазақстандағы Парламент сайлауы (2016)|2016]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/encyclopedia/person/sagintaev-bakytzhan-abdirovich|title=Сағынтаев, Бақытжан Әбдірұлы|publisher=ТАСС|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310192320/https://tass.ru/encyclopedia/person/sagintaev-bakytzhan-abdirovich|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30100668|title=Сағынтаев Бақытжан Әбдірұлы|publisher=Параграф|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310192055/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30100668|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#FFBF00|{{comment|м.а.|Міндетін атқарушы}}
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Askar Mamin 2021.jpg|100px]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1965—)&lt;/small&gt;
|[[21 ақпан]] [[2019 жыл|2019]]
|[[25 ақпан]] [[2019 жыл|2019]]
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/info/10469419|title=Қазақстанның жаңа премьер-министрі туралы не белгілі|publisher=ТАСС|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310121616/https://tass.ru/info/10469419|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-mamin-askar-uzakpaevich|title=Досье: Мамин Асқар Ұзақбайұлы|publisher=Inbusiness|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210310121919/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-mamin-askar-uzakpaevich|archivedate=2021-03-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#FFBF00|26
|[[25 ақпан]] [[2019 жыл|2019]]
|[[5 қаңтар]] [[2022 жыл|2022]]
|-
|style=&quot;background:#FFBF00|{{comment|м.а.|Міндетін атқарушы}}
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Älihan Smaiylov (2022-01-24) (cropped).jpg|100px]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Әлихан Асханұлы Смайылов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1972—)&lt;/small&gt;
|[[5 қаңтар]] [[2022 жыл|2022]]
|[[11 қаңтар]] [[2022 жыл|2022]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-smailov-alihan-ashanovich|title=Құжаттама: Әлихан Асханұлы Смайылов|publisher=Inbusiness|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220105062138/https://inbusiness.kz/ru/appointment/dose-smailov-alihan-ashanovich|archivedate=2022-01-05|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30407668&amp;pos=10;90#pos=10;90|title=Әлихан Асханұлы Смайылов|publisher=Online.zakon.kz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220111055515/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30407668&amp;pos=10%3B90|archivedate=2022-01-11|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#FFBF00|27
|[[11 қаңтар]] [[2022 жыл|2022]]
|5 ақпан 2024
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20220111/kazakhstan-1767268033.html|title=Тоқаев Смайыловты ҚР Премьер-Министрі етіп тағайындау туралы өкімге қол қойды|publisher=РИА Новости|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220111060025/https://ria.ru/20220111/kazakhstan-1767268033.html|archivedate=2022-01-11|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13393247|title=Тоқаев Әлихан Смайыловты Қазақстанның премьер-министрі етіп тағайындады|publisher=ТАСС|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220111060341/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13393247|archivedate=2022-01-11|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#FFBF00|{{comment|м.а.|Міндетін атқарушы}}
|[[Сурет:Роман Скляр (38181) (cropped).jpg|100px]]
|[[Роман Васильевич Скляр]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1971—)&lt;/small&gt;
|[[5 ақпан]] [[2024 жыл|2024]]
|[[6 ақпан]] [[2024 жыл|2024]]
|-
|style=&quot;background:#FFBF00|28
|[[Сурет:Oljas Bektenov (2024-02-06, cropped).jpg|100px]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Олжас Абайұлы Бектенов]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1980—)&lt;/small&gt;
|[[6 ақпан]] [[2024 жыл|2024]]
|қазірге дейін 
|}

== Тағы қараңыз ==
{|
| valign=&quot;top&quot; |
* [[Қазақстан президенті]]
* [[Қазақстан вице-президенті]]

| valign=&quot;top&quot; |
* [[Қазақстан басшыларының тізімі]]
* [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Қазақстан үкіметі басшылары}}

[[Санат:Қазақстан премьер-министрлері]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Премьер-министрлер тізімдері]]
[[Санат:Қазақ КСР үкімет басшылары]]
[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>7yvx4ru2epq34wng79npf42gfqrupmu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Temmeltäjä</title>
    <ns>3</ns>
    <id>667152</id>
    <revision>
      <id>3685918</id>
      <parentid>3431383</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lentokonefani</username>
        <id>72711</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Lentokonefani [[Қатысушы талқылауы:Samioğlu]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Temmeltäjä]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Samioğlu|Samioğlu]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Temmeltäjä|Temmeltäjä]]&quot;</comment>
      <origin>2916821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="5p3cd09o755u5d9n949a1ae6uykxm0z" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Xäkim}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 21:37, 2021 ж. тамыздың 27 (+06)</text>
      <sha1>5p3cd09o755u5d9n949a1ae6uykxm0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Феликс Эдмундович Дзержинский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>671570</id>
    <revision>
      <id>3685916</id>
      <parentid>3685663</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы */</comment>
      <origin>3685916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149190" sha1="30wvli1dc8kih9b0bb0ecxoe0nsmvyu" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}
Төңкерістен кейін Дзержинский [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Петроград әскери-революциялық комитетіндегі]] қызметін жалғастырды. Бұл комитет контрреволюциямен күрес жөніндегі жаңа биліктің төтенше органы міндетін атқарды. Алайда көп ұзамай контрреволюциямен тиімді күресу үшін үкіметке бағынатын, бүкіл Ресей аумағында әрекет ететін орган қажет екені белгілі болды. Ал Петроград әскери-революциялық комитеті бастапқыда жергілікті әрі көппартиялы орган болатын. [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесіне]] тікелей бағынатын жаңа орган құру большевиктер үкіметінің оған бақылауын күшейтер еді. Бұған қоса, әртүрлі құқық қорғау органдарының міндеттері қайталанып, олардың өкілеттіктері нақты ажыратылмағандықтан, өзара келіспеушіліктер туындады. Дзержинский: «БТК контрреволюциямен, іріткімен және алыпсатарлықпен күресті өз мойнына ала алатын орган болмаған кезде құрылды», — деп атап өтті. Жаңа орган ықтимал қауіптердің, соның ішінде контрреволюциялық әрекеттердің алдын алуға бағытталды. Бұл оны мұндай тәсілді қарастырмаған Петроград әскери-революциялық комитетінен ерекшелендірді.

1917 жылы қарашада контрреволюциямен күресетін органдарды қайта ұйымдастыру үдерісі басталды. Дзержинскийдің бастамасымен Петроград әскери-революциялық комитетінің құрамында Контрреволюциямен күрес жөніндегі комиссия құрылды. Сонымен қатар [[Революциялық трибуналдар|революциялық трибуналдар]] ұйымдастырылып, бұрын Петроград әскери-революциялық комитеті қараған істердің бір бөлігі солардың қарауына берілді. Комитет құрылымынан тәртіпсіздік пен жаппай зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі комитет шығарылып, оған [[Владимир Дмитриевич Бонч-Бруевич|Владимир Бонч-Бруевич]] басшылық етті.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығынан жіберілген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылғы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін Контрреволюциямен және саботажбен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісім берді. Жаңа комиссияның құрамы негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелерінен жасақталды.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығы жіберген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|Контрреволюциямен және іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия]] (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісті. Жаңа комиссияның құрамына негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелері кірді.

10 желтоқсанда комиссияға [[Фитингоф үйі|бұрынғы Петроград қалалық басқармасының ғимараты]] берілді. [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]] сол кезді былай деп еске алған: «Смольныйдан Гороховая көшесіндегі № 2 ғимаратқа көшкен кезде БТК-ның бүкіл аппараты бірнеше адамнан ғана тұрды. Кеңсе құжаттары Дзержинскийдің портфелінде сақталатын, ал бастапқыда БТК-ны ұйымдастыруға бөлінген мың рубль, кейін он мың рубль көлеміндегі қаражат қазынашы ретінде менің үстелімнің тартпасында жатты». Тінту мен жауап алуға комиссияның барлық мүшесі, соның ішінде Дзержинский де қатысты. Уақыт өте келе комиссияның міндеттері мен қызмет аясы кеңейіп, оған ұқсас міндеттер атқарған басқа комиссиялар таратылғандықтан, БТК қызметкерлерінің саны көбейді. Оның жанынан арнайы қарулы жасақ та құрылды.

Дзержинский басқа басшылармен бірге Кеңес мемлекетінің контрреволюционерлерге қарсы репрессиялық шараларын әзірлеуге және жүзеге асыруға, сондай-ақ концлагерьлер желісінің жұмысын ұйымдастыруға қатысты.

1918 жылғы 21 ақпанда ХКК «[[Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!]]» атты декрет шығарды. Декреттің 8-тармағында былай деп жарияланды:
{{Дәйексөз|Жау агенттері, алыпсатарлар, баукеспелер, бұзақылар, контрреволюциялық үгітшілер мен герман тыңшылары қылмыс үстінде ұсталған жерде ату жазасына кесіледі.}}

Осылайша, декрет сот пен тергеусіз, оқиға орнында жаппай ату жазасын қолдануға заңды негіз беріп, «[[Қызыл террор|коммунистік террор дәуірінің]]» басталуына жол ашты.

Осы декретке сүйене отырып, [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]]: «Контрреволюциялық үгітшілер... контрреволюциялық әскерлер қатарына қосылу үшін Донға бет алғандардың барлығы... комиссия жасағы тарапынан қылмыс үстінде аяусыз атылады», — деп жариялады.

«[[Солшыл коммунисттер|Солшыл коммунист]]» ретінде Дзержинский Орталық комитетте [[Брест келісімі|Брест келісіміне]] қол қоюға қарсы шықты. Алайда партияның екіге бөлінуіне жол беруге болмайды деп есептегендіктен, 1918 жылы 23 ақпанда дауыс беру кезінде қалыс қалды. 1918 жылы 7 шілдеде БТК төрағасы қызметінен кетті. Бұған БТК қызметкерлерінің Германия елшісі [[Вильгельм фон Мирбах|Вильгельм фон Мирбахты]] өлтіру ісі бойынша куәгер болуы себеп болды. 22 тамызда ол қайтадан осы қызметке тағайындалды.

1918 жылы қазанның басында [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердловтың]] кеңесімен әрі [[Владимир Ильич Ленин|Лениннің]] қолдауымен Дзержинский Феликс Доманскийдің атына рәсімделген құжаттарды пайдаланып, [[Швейцария|Швейцарияға]] сапар шекті. Ол [[Берн]] мен [[Лугано]] қалаларында әйелі және ұлымен кездесті. Бұл сапарда Дзержинскийге БОАК төралқасының хатшысы [[Варлаам Александрович Аванесов|Варлаам Аванесов]] еріп жүрді. 1918 жылы қазанның соңында Дзержинский Мәскеуге оралды.

1919 жылы қаңтарда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] бірге Орталық комитет пен Қорғаныс кеңесінің комиссиясын құрып, Вяткада Пермь маңында Қызыл Армияның жеңіліске ұшырау себептерін анықтады. 1919 жылдың наурызынан 1923 жылдың шілдесіне дейін Дзержинский бір мезгілде Ішкі істер халық комиссары және [[Республиканың ішкі күзет әскерлері|РІК әскерлерінің]] әскери кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1920 жылдың қарашасынан бастап [[Республиканың ішкі қызмет әскерлері|Ішкі қызмет әскерлерінің]] әскери кеңесін де басқарды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың шілдесіне дейін қосымша міндет ретінде БТК-ның [[Жеке бөлім (КСРО)|Жеке бөлімінің]] басшысы болды. 1919 жылы қыркүйекте және 1920 жылы қазанда Мәскеу Қорғаныс комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1920 жылы ақпаннан бастап Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі жөніндегі Бас комитеттің (Бас еңбек комитеті) төрағасы болды. Сол жылдың сәуірінен бастап РК(б)П Орталық комитеті Ұйымдастыру бюросының мүшелігіне кандидат, ал 1921 жылдан бастап оның мүшесі болды.

Дзержинский [[Украина|Украинадағы]] көтерілісшілер қозғалысына қарсы күресті басқарды. 1920 жылы [[Кеңес-поляк соғысы]] кезінде Оңтүстік-Батыс майданның тыл басшысы қызметін атқарып, революциялық тәртіпті қорғауды ұйымдастырды. Сонымен қатар [[Смоленск|Смоленскіде]] қызмет еткен [[Польшаның Уақытша революциялық комитеті|Польшаның Уақытша революциялық комитетінің]] және РК(б)П ОК Польша бюросының мүшесі, сондай-ақ Польша коммунистік жұмысшы партиясы ОАК мүшесі болды.

[[Кәсіподақтар туралы пікірталас|Кәсіподақтар туралы партияішілік пікірталас]] кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийдің]] көзқарасын қолдады. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] айтуынша, сол кезеңде [[Троцкизм|троцкизмді]] белсенді жақтаған. Алайда кейін Дзержинский өз көзқарасын өзгертіп, Троцкийге қарсы белсенді күрес жүргізді.
{{Дәйексөз|Сіздерде тағы бір қате, бірақ кең тараған пікір бар. Көбіне: «Пәленше 1922 жылы Троцкийді қолдап дауыс берген», — деп жатады. Бұл да дұрыс емес. Ол кезде адам жас болуы мүмкін, мәселенің мәнін түсінбеген шығар, бәлкім, қызбалық танытқан болар. Дзержинский Троцкийді қолдап дауыс берді. Ол жай ғана дауыс беріп қойған жоқ, Лениннің көзі тірісінде-ақ Ленинге қарсы шығып, Троцкийді ашық қолдады. Мұны білесіздер ме? Ол ешбір мәселеде сырттай бақылап, енжар қалатын адам емес еді. Ол Троцкийдің өте белсенді жақтаушысы болды және Троцкийді қорғау үшін бүкіл МСБ-ны жұмылдырмақ болды. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспады... Адамдарды олардың сөздеріне емес, істері мен атқарған жұмысына қарап бағалаған дұрыс. Екіұдай күйде болғанымен, кейін өз ұстанымын ашық әрі адал түрде өзгертіп, біздің қатарымызға қосылған адамдар да болды. Олар бізбен бірге троцкистерге қарсы өте жақсы күресіп жүр. Дзержинский де бұл күресте жақсы күресті, [[Андрей Андреевич Андреев|Андреев]] жолдас та қазір жақсы күресіп жүр.}}

1921 жылдың 14 сәуірінен 1923 жылдың 6 шілдесіне дейін — РКФСР жол қатынастары халық комиссары. 1923 жылдың 6 шілдесінен 1924 жылдың 2 ақпанына дейін — КСРО жол қатынастары халық комиссары болды. Ол теміржолдардың техникалық базасын қалпына келтіруді басқарды, теміржол көлігінің ырғақты жұмыс істеуін ұйымдастырды, сондай-ақ мүлікті жымқыруға, шаруашылықты ұқыпсыз жүргізуге, сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы батыл күрес жүргізді. Ол үзеңгілестеріне былай деп жазған:
{{Дәйексөз|«Біздің өңірдегі теміржолдарда ұрлық пен шаруашылықты ұқыпсыз жүргізу жайы сұмдық деңгейге жеткен... Вагондардан ұрлау, кассалардан ұрлау, қоймалардан ұрлау, мердігерлік жұмыстар кезінде ұрлау, жабдықтау барысында ұрлау. Осындай шектен шыққан былықты еңсеру үшін берік жүйке мен мықты ерік-жігер қажет...»}}

1921 жылы 9 желтоқсанда Дзержинскийдің бастамасымен [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] пен республиканың [[Еңбек және қорғаныс кеңесі|ЕҚКЕ]] «Қоймаларды, [[Пакгауз|пакгауздарды]], сақтау бөлмелерін, сондай-ақ теміржол және су жолдары қатынасы нысандарын күзету туралы» декрет қабылдады. Осы декретке сәйкес РКФСР жол қатынастары халық комиссариатының құрамында Жол қатынасын қарулы күзету қызметі құрылды. Бұл қызмет теміржол нысандарына, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалатын жаппай шабуылдарды тоқтатты.

1922–1923 жылдары Дзержинский РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты қарамағындағы [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|Мемлекеттік саяси басқарманың]] (МСБ) төрағасы болды. 1923 жылдың қыркүйегінен бастап КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың]] (БМСБ) төрағасы қызметін атқарды. Ол Ресейден көптеген мәдени құндылықтардың, соның ішінде бірегей музыкалық аспаптардың шетелге әкетілуіне жол бермеді.

1923 жылдың басында Күнгей Кавказ өлкелік комитеті мен грузин коммунистері — ұлтшылдар арасындағы жанжалды тергеу жөніндегі Орталық комитет комиссиясын басқарған кезде, Дзержинский Сталинмен бірге өлкелік комитет пен оның төрағасы [[Серго Орджоникидзе|Григорий Орджоникидзенің]] бейтараптық ұстанымын қолдады. Олардың пікірінше, бұл ұстаным ОК нұсқауларына сәйкес келетін.

Дзержинский [[Мемлекеттік шекара|мемлекеттік шекараларды]] күзетуді күшейту шараларын әзірлеу жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін де атқарды.

==== Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес ====
{{main|КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары}}

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>30wvli1dc8kih9b0bb0ecxoe0nsmvyu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685917</id>
      <parentid>3685916</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы */</comment>
      <origin>3685917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150063" sha1="o9y246861x3v9qcrtubc5rw40g3sjae" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}
[[Сурет:Dzerzhinsky's office on Gorokhovaya 2 Reconstruction 04.jpg|thumb|left|250px|Дзержинский кабинетінің қайта жасалған көрінісі]]
Төңкерістен кейін Дзержинский [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Петроград әскери-революциялық комитетіндегі]] қызметін жалғастырды. Бұл комитет контрреволюциямен күрес жөніндегі жаңа биліктің төтенше органы міндетін атқарды. Алайда көп ұзамай контрреволюциямен тиімді күресу үшін үкіметке бағынатын, бүкіл Ресей аумағында әрекет ететін орган қажет екені белгілі болды. Ал Петроград әскери-революциялық комитеті бастапқыда жергілікті әрі көппартиялы орган болатын. [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесіне]] тікелей бағынатын жаңа орган құру большевиктер үкіметінің оған бақылауын күшейтер еді. Бұған қоса, әртүрлі құқық қорғау органдарының міндеттері қайталанып, олардың өкілеттіктері нақты ажыратылмағандықтан, өзара келіспеушіліктер туындады. Дзержинский: «БТК контрреволюциямен, іріткімен және алыпсатарлықпен күресті өз мойнына ала алатын орган болмаған кезде құрылды», — деп атап өтті. Жаңа орган ықтимал қауіптердің, соның ішінде контрреволюциялық әрекеттердің алдын алуға бағытталды. Бұл оны мұндай тәсілді қарастырмаған Петроград әскери-революциялық комитетінен ерекшелендірді.

1917 жылы қарашада контрреволюциямен күресетін органдарды қайта ұйымдастыру үдерісі басталды. Дзержинскийдің бастамасымен Петроград әскери-революциялық комитетінің құрамында Контрреволюциямен күрес жөніндегі комиссия құрылды. Сонымен қатар [[Революциялық трибуналдар|революциялық трибуналдар]] ұйымдастырылып, бұрын Петроград әскери-революциялық комитеті қараған істердің бір бөлігі солардың қарауына берілді. Комитет құрылымынан тәртіпсіздік пен жаппай зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі комитет шығарылып, оған [[Владимир Дмитриевич Бонч-Бруевич|Владимир Бонч-Бруевич]] басшылық етті.

[[Сурет:19180902-red terror-banner.jpg|thumb|left|250px|1918 жылғы большевиктік плакат: «Буржуазия мен оның жандайшаптарына өлім, қызыл террор жасасын!»]]
1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығынан жіберілген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылғы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін Контрреволюциямен және саботажбен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісім берді. Жаңа комиссияның құрамы негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелерінен жасақталды.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығы жіберген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|Контрреволюциямен және іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия]] (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісті. Жаңа комиссияның құрамына негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелері кірді.

10 желтоқсанда комиссияға [[Фитингоф үйі|бұрынғы Петроград қалалық басқармасының ғимараты]] берілді. [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]] сол кезді былай деп еске алған: «Смольныйдан Гороховая көшесіндегі № 2 ғимаратқа көшкен кезде БТК-ның бүкіл аппараты бірнеше адамнан ғана тұрды. Кеңсе құжаттары Дзержинскийдің портфелінде сақталатын, ал бастапқыда БТК-ны ұйымдастыруға бөлінген мың рубль, кейін он мың рубль көлеміндегі қаражат қазынашы ретінде менің үстелімнің тартпасында жатты». Тінту мен жауап алуға комиссияның барлық мүшесі, соның ішінде Дзержинский де қатысты. Уақыт өте келе комиссияның міндеттері мен қызмет аясы кеңейіп, оған ұқсас міндеттер атқарған басқа комиссиялар таратылғандықтан, БТК қызметкерлерінің саны көбейді. Оның жанынан арнайы қарулы жасақ та құрылды.

Дзержинский басқа басшылармен бірге Кеңес мемлекетінің контрреволюционерлерге қарсы репрессиялық шараларын әзірлеуге және жүзеге асыруға, сондай-ақ концлагерьлер желісінің жұмысын ұйымдастыруға қатысты.

[[Сурет:RIAN archive 481417 Document granting Felix Dzherzhinsky title of Honored security officer.jpg|thumb|left|270px|Ф. Э. Дзержинскийге құрметті чекист атағы берілгені туралы куәлік]]
1918 жылғы 21 ақпанда ХКК «[[Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!]]» атты декрет шығарды. Декреттің 8-тармағында былай деп жарияланды:
{{Дәйексөз|Жау агенттері, алыпсатарлар, баукеспелер, бұзақылар, контрреволюциялық үгітшілер мен герман тыңшылары қылмыс үстінде ұсталған жерде ату жазасына кесіледі.}}

Осылайша, декрет сот пен тергеусіз, оқиға орнында жаппай ату жазасын қолдануға заңды негіз беріп, «[[Қызыл террор|коммунистік террор дәуірінің]]» басталуына жол ашты.

Осы декретке сүйене отырып, [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]]: «Контрреволюциялық үгітшілер... контрреволюциялық әскерлер қатарына қосылу үшін Донға бет алғандардың барлығы... комиссия жасағы тарапынан қылмыс үстінде аяусыз атылады», — деп жариялады.

[[Сурет:1924 yagoda menshinsky dsershinsky.jpg|thumb|left|270px|[[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Ягода]], В. Менжинский, Ф. Дзержинский. 1924 жыл]]
«[[Солшыл коммунисттер|Солшыл коммунист]]» ретінде Дзержинский Орталық комитетте [[Брест келісімі|Брест келісіміне]] қол қоюға қарсы шықты. Алайда партияның екіге бөлінуіне жол беруге болмайды деп есептегендіктен, 1918 жылы 23 ақпанда дауыс беру кезінде қалыс қалды. 1918 жылы 7 шілдеде БТК төрағасы қызметінен кетті. Бұған БТК қызметкерлерінің Германия елшісі [[Вильгельм фон Мирбах|Вильгельм фон Мирбахты]] өлтіру ісі бойынша куәгер болуы себеп болды. 22 тамызда ол қайтадан осы қызметке тағайындалды.

1918 жылы қазанның басында [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердловтың]] кеңесімен әрі [[Владимир Ильич Ленин|Лениннің]] қолдауымен Дзержинский Феликс Доманскийдің атына рәсімделген құжаттарды пайдаланып, [[Швейцария|Швейцарияға]] сапар шекті. Ол [[Берн]] мен [[Лугано]] қалаларында әйелі және ұлымен кездесті. Бұл сапарда Дзержинскийге БОАК төралқасының хатшысы [[Варлаам Александрович Аванесов|Варлаам Аванесов]] еріп жүрді. 1918 жылы қазанның соңында Дзержинский Мәскеуге оралды.

1919 жылы қаңтарда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] бірге Орталық комитет пен Қорғаныс кеңесінің комиссиясын құрып, Вяткада Пермь маңында Қызыл Армияның жеңіліске ұшырау себептерін анықтады. 1919 жылдың наурызынан 1923 жылдың шілдесіне дейін Дзержинский бір мезгілде Ішкі істер халық комиссары және [[Республиканың ішкі күзет әскерлері|РІК әскерлерінің]] әскери кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1920 жылдың қарашасынан бастап [[Республиканың ішкі қызмет әскерлері|Ішкі қызмет әскерлерінің]] әскери кеңесін де басқарды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың шілдесіне дейін қосымша міндет ретінде БТК-ның [[Жеке бөлім (КСРО)|Жеке бөлімінің]] басшысы болды. 1919 жылы қыркүйекте және 1920 жылы қазанда Мәскеу Қорғаныс комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1920 жылы ақпаннан бастап Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі жөніндегі Бас комитеттің (Бас еңбек комитеті) төрағасы болды. Сол жылдың сәуірінен бастап РК(б)П Орталық комитеті Ұйымдастыру бюросының мүшелігіне кандидат, ал 1921 жылдан бастап оның мүшесі болды.

Дзержинский [[Украина|Украинадағы]] көтерілісшілер қозғалысына қарсы күресті басқарды. 1920 жылы [[Кеңес-поляк соғысы]] кезінде Оңтүстік-Батыс майданның тыл басшысы қызметін атқарып, революциялық тәртіпті қорғауды ұйымдастырды. Сонымен қатар [[Смоленск|Смоленскіде]] қызмет еткен [[Польшаның Уақытша революциялық комитеті|Польшаның Уақытша революциялық комитетінің]] және РК(б)П ОК Польша бюросының мүшесі, сондай-ақ Польша коммунистік жұмысшы партиясы ОАК мүшесі болды.

[[Кәсіподақтар туралы пікірталас|Кәсіподақтар туралы партияішілік пікірталас]] кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийдің]] көзқарасын қолдады. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] айтуынша, сол кезеңде [[Троцкизм|троцкизмді]] белсенді жақтаған. Алайда кейін Дзержинский өз көзқарасын өзгертіп, Троцкийге қарсы белсенді күрес жүргізді.
{{Дәйексөз|Сіздерде тағы бір қате, бірақ кең тараған пікір бар. Көбіне: «Пәленше 1922 жылы Троцкийді қолдап дауыс берген», — деп жатады. Бұл да дұрыс емес. Ол кезде адам жас болуы мүмкін, мәселенің мәнін түсінбеген шығар, бәлкім, қызбалық танытқан болар. Дзержинский Троцкийді қолдап дауыс берді. Ол жай ғана дауыс беріп қойған жоқ, Лениннің көзі тірісінде-ақ Ленинге қарсы шығып, Троцкийді ашық қолдады. Мұны білесіздер ме? Ол ешбір мәселеде сырттай бақылап, енжар қалатын адам емес еді. Ол Троцкийдің өте белсенді жақтаушысы болды және Троцкийді қорғау үшін бүкіл МСБ-ны жұмылдырмақ болды. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспады... Адамдарды олардың сөздеріне емес, істері мен атқарған жұмысына қарап бағалаған дұрыс. Екіұдай күйде болғанымен, кейін өз ұстанымын ашық әрі адал түрде өзгертіп, біздің қатарымызға қосылған адамдар да болды. Олар бізбен бірге троцкистерге қарсы өте жақсы күресіп жүр. Дзержинский де бұл күресте жақсы күресті, [[Андрей Андреевич Андреев|Андреев]] жолдас та қазір жақсы күресіп жүр.}}

1921 жылдың 14 сәуірінен 1923 жылдың 6 шілдесіне дейін — РКФСР жол қатынастары халық комиссары. 1923 жылдың 6 шілдесінен 1924 жылдың 2 ақпанына дейін — КСРО жол қатынастары халық комиссары болды. Ол теміржолдардың техникалық базасын қалпына келтіруді басқарды, теміржол көлігінің ырғақты жұмыс істеуін ұйымдастырды, сондай-ақ мүлікті жымқыруға, шаруашылықты ұқыпсыз жүргізуге, сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы батыл күрес жүргізді. Ол үзеңгілестеріне былай деп жазған:
{{Дәйексөз|«Біздің өңірдегі теміржолдарда ұрлық пен шаруашылықты ұқыпсыз жүргізу жайы сұмдық деңгейге жеткен... Вагондардан ұрлау, кассалардан ұрлау, қоймалардан ұрлау, мердігерлік жұмыстар кезінде ұрлау, жабдықтау барысында ұрлау. Осындай шектен шыққан былықты еңсеру үшін берік жүйке мен мықты ерік-жігер қажет...»}}

1921 жылы 9 желтоқсанда Дзержинскийдің бастамасымен [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] пен республиканың [[Еңбек және қорғаныс кеңесі|ЕҚКЕ]] «Қоймаларды, [[Пакгауз|пакгауздарды]], сақтау бөлмелерін, сондай-ақ теміржол және су жолдары қатынасы нысандарын күзету туралы» декрет қабылдады. Осы декретке сәйкес РКФСР жол қатынастары халық комиссариатының құрамында Жол қатынасын қарулы күзету қызметі құрылды. Бұл қызмет теміржол нысандарына, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалатын жаппай шабуылдарды тоқтатты.

1922–1923 жылдары Дзержинский РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты қарамағындағы [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|Мемлекеттік саяси басқарманың]] (МСБ) төрағасы болды. 1923 жылдың қыркүйегінен бастап КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың]] (БМСБ) төрағасы қызметін атқарды. Ол Ресейден көптеген мәдени құндылықтардың, соның ішінде бірегей музыкалық аспаптардың шетелге әкетілуіне жол бермеді.

1923 жылдың басында Күнгей Кавказ өлкелік комитеті мен грузин коммунистері — ұлтшылдар арасындағы жанжалды тергеу жөніндегі Орталық комитет комиссиясын басқарған кезде, Дзержинский Сталинмен бірге өлкелік комитет пен оның төрағасы [[Серго Орджоникидзе|Григорий Орджоникидзенің]] бейтараптық ұстанымын қолдады. Олардың пікірінше, бұл ұстаным ОК нұсқауларына сәйкес келетін.

Дзержинский [[Мемлекеттік шекара|мемлекеттік шекараларды]] күзетуді күшейту шараларын әзірлеу жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін де атқарды.

==== Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес ====
{{main|КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары}}

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>o9y246861x3v9qcrtubc5rw40g3sjae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Локомотив (футбол клубы, Алматы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>672881</id>
    <revision>
      <id>3686022</id>
      <parentid>2942795</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3686022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1955" sha1="lc2p0od01kf1s27rkexno14upsc3v1w" xml:space="preserve">{{Футбол клубы (формасыз)
 |атауы           = {{Flagicon|Қазақстан}} Локомотив
 |ағымдағы маусым   = 
 |логотипі        = 
 |толық атауы     = 
 |лақап аты       = 
 |құрылған        = 1960 жылдар шамасында
 |таратылды       = 
 |стадионы        = 
 |сыйымдылығы     = 
 |рейтингі        = 
 |бюджеті         = 
 |жарыс           = [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Қазақстан бірінші лигасы]]
 |маусым          = [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1998|1998]]
 |орын            = 5-орын
 |сайты           = 
 | &lt;!-- Форма --&gt;
}}
'''Локомотив Алматы футбол клубы''' — 1969 жылғы Қазақ КСР чемпионаты мен 1998 жылғы [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1998|Қазақстан бірінші лигасында]] ойнаған алматылық футбол клубы.

1969 жылы Қазақ КСР чемпионы атанды. 

1998 жылы демеушілердің арқасында клуб тарихы қайта жаңғыртылды. Бірінші лигада бес клубтың ішінде соңғы орын алды. Бес ойыннан бір ғана ұпай жинады&lt;ref&gt;[https://footballfacts.ru/tournament/7138-chempionatkazahstana1998 Қазақстан бірінші лигасы 1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203140807/https://footballfacts.ru/tournament/7138-chempionatkazahstana1998 |date=2021-12-03 }}&lt;/ref&gt;.


Содан кейін ешқандай турнирге қатыспады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Бастама}}
[[Санат:Қазақстан футбол клубтары]]</text>
      <sha1>lc2p0od01kf1s27rkexno14upsc3v1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wildberries</title>
    <ns>0</ns>
    <id>679015</id>
    <revision>
      <id>3685964</id>
      <parentid>3495386</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Wildberries|Wildberries]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3685964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3776" sha1="bqjabg8tucp0qrgw4fiycef7ek3t48t" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Wildberries
 |логотипі           = Wildberries 2023 Pink.svg
 |түрі               = [[жеке компания]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = 2004
 |құрушы             = [[Татьяна Владимировна Бакальчук|Татьяна Бакальчук]] &lt;br&gt; [[Владислав Сергеевич Бакальчук| Владислав Бакальчук]]
 |орналасуы          = {{байрақ|Ресей}}, [[Мәскеу]]
 |басты адамдары     = [[Татьяна Владимировна Бакальчук|Татьяна Бакальчук]] &lt;small&gt;(бас директор)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Владислав Сергеевич Бакальчук| Владислав Бакальчук]]&lt;small&gt;(маркетинг және сатып алу)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[бөлшек сауда]]
 |өнімі              = 
 |меншікті капиталы  = 1,7 млрд ₽ (2017)&lt;ref name=&quot;kartoteka&quot;&gt;https://www.kartoteka.ru/card/613659d7ca69160470cbbcfc9b1e4eaa/&lt;/ref&gt;
 |айналым            = {{өсім}} 1,67 трлн ₽ (2022)&lt;ref name=&quot;komm2018&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2021/01/14/854108-oborot-wildberries-v-2020-godu-viros-pochti-vdvoe |title=«Оборот Wildberries в 2020 году вырос почти вдвое» |author=|date=15 қаңтар 2021 |publisher=Ведомости |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/business/886224 |title=Ритейлер Wildberries в 2022 году увеличил оборот на 98%, до 1,67 трлн рублей |publisher=interfax.ru |lang=ru}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = 1,56 млрд ₽ (2017)&lt;ref name=&quot;kartoteka&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 2,114 млрд ₽ (2020)&lt;ref name=&quot;interfax2002&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/russia/760225 |title=«Вайлдберриз вдвое сократил годовую чистую прибыль» |author= |date=8 сәуір 2021 |publisher=Интерфакс |lang=ru}}&lt;/ref&gt;
 |активтер           = 19,6 млрд ₽ (2017)&lt;ref name=&quot;kartoteka&quot;/&gt;
 |капитализация      = $9,8 млрд (2023)&lt;ref&gt;[https://www.forbes.ru/tekhnologii/485168-lidery-rejtinga-samyh-dorogih-kompanij-runeta-2023 Лидеры рейтинга самых дорогих компаний Рунета — 2023]{{ref-ru}} | Forbes.ru&lt;/ref&gt;
 |қызметкерлер саны  = 20 000 адам
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = {{URL|wildberries.ru}}
}}
'''Wildberries''' (''Уайлдберрис, Вайлдберрис''; тура мағынасы «Жабайы жидектер») — киімдер, электроникалар, балалар тауарлары, үйге арналған және басқа тауарлар сататын халықаралық интернет-дүкен. Ресейде, АҚШ-та, Францияда, Италияда, Испанияда, Белоруссияда, Қазақстанда, Қырғызстанда, Арменияда, Польшада, Словакияда, Германияда, Израильде, Молдавия және Түркияда жұмыс жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}

[[Санат:Алфавит бойынша сайттар]]
[[Санат:2004 жылы Ресейде пайда болғандар]]
[[Санат:Ресей компаниялары]]
[[Санат:АКИТ]]
[[Санат:Wildberries]]</text>
      <sha1>bqjabg8tucp0qrgw4fiycef7ek3t48t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:EveryDayMan75315925846</title>
    <ns>3</ns>
    <id>719327</id>
    <revision>
      <id>3685865</id>
      <parentid>3234025</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Veritas Sapientiae</username>
        <id>126301</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Veritas Sapientiae [[Қатысушы талқылауы:Dogehihi1234]] бетін [[Қатысушы талқылауы:EveryDayMan75315925846]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Dogehihi1234|Dogehihi1234]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/EveryDayMan75315925846|EveryDayMan75315925846]]&quot;</comment>
      <origin>3234025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="297" sha1="6sfp5yay9vw8rlpn69nyr6jnty5xaf5" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Dogehihi1234}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  20:53, 2023 ж. қарашаның 21 (+06)</text>
      <sha1>6sfp5yay9vw8rlpn69nyr6jnty5xaf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:1nter pares/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>725520</id>
    <revision>
      <id>3686004</id>
      <parentid>3685744</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3686004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9048" sha1="g9i7u1cap6akfyb3k4e3ivuka7qbm9r" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[SpaceXAI]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]
* [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]]
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]
* [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]]
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]
* [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]
* [[Saudi Aramco]]

=== Білім ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]]

* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]]

=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>g9i7u1cap6akfyb3k4e3ivuka7qbm9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>735514</id>
    <revision>
      <id>3685870</id>
      <parentid>3314370</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Қуанқызы Мадина</username>
        <id>187499</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>3685870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5125" sha1="an2sgk9jsxxtikbgzn8ppfrh7rux0vp" xml:space="preserve">'''Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылық''' ('''медициналық сауаттылық'''; {{lang-en|health literacy}}) — адамның денсаулыққа қатысты ақпаратты түсіну үшін қажетті дағдылар мен білімді меңгеру деңгейі.

Соңғы он жылдықтарда денсаулық сақтау саласындағы сауаттылық (HL) зерттеушілердің, белсенділердің және денсаулық сақтау саласындағы саясаткерлердің назарын аударды, бұл оның денсаулық сақтауды түсіну мен нәтижелеріндегі маңыздылығын көрсетеді.&lt;ref&gt;Ministerial declaration of the 2009 high-level segment of the Economic and Social  Council”: “ Implementing the internationally agreed goals and commitments in regard to global public health. Ministerial Declaration-2009&lt;/ref&gt; Соренсен және т.б. денсаулық мәселелеріндегі сауаттылықты жеке дағдылар мен институционалдық құрылымдар ретінде анықтады, қолда бар ресурстармен, жеке тұлғаларға [[ақпарат]] пен қызметтерге қол жеткізуге, түсінуге, бағалауға және тиімді қолдануға, олардың әл-ауқатын сақтауға және ілгерілетуге ұжымдық мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;Sørensen K, Levin-Zamir D, Duong T V., Okan O, Brasil VV, Nutbeam D. Building health literacy system capacity: a framework for health literate systems. Health Promot Int. 2021;36(Supplement_1):I13-I23. doi:10.1093/HEAPRO/DAAB153&lt;/ref&gt; Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылығы адамның өз денсаулығын басқару және денсаулық сақтау жүйесін шарлау қабілетін сипаттайды. Бұл тұрғыда денсаулық  мәселелеріндегі сауаттылығы тұрақты емес, ол адамның бүкіл өмірінде дамиды (мысалы, мектепте оқыту арқылы), оған жеке, ситуациялық және әлеуметтік факторлар әсер етеді. Нәтижесінде оны жеке деңгейде динамикалық және жағдайға тәуелді ұғым ретінде қарастыруға болады.&lt;ref&gt;Sørensen K. Defining health literacy: Exploring differences and commonalities. International Handbook of Health Literacy. Published online May 6, 2022:5-20. doi:10.51952/9781447344520.CH001&lt;/ref&gt;

Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылық-бұл брошюраларды оқып, дәрігерге жазылуды сәтті жоспарлаудан гөрі көп нәрсе. Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылық халықтың мүмкіндіктерін кеңейту үшін өте маңызды, өйткені бұл адамдардың медициналық ақпаратқа қол жетімділігін және оны тиімді пайдалану қабілетін жақсартады.&lt;ref&gt;Health Promotion. Accessed August 24, 2023. &lt;/ref&gt; Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылық ұғымы жеке [[ресурс]] идеясынан асып түседі. Денсаулық мәселелеріндегі  сауаттылықтың жоғары деңгейі бүкіл қоғамға пайда әкеледі, мысалы, қауымдастықтарды денсаулыққа әсер ететін әртүрлі факторларға әсер етуге жұмылдыру арқылы. Бұл түсінік денсаулықты жеке тұлғалардың да, мемлекеттік саясаткерлердің де, денсаулық сақтау жүйелерінің де ортақ жауапкершілігі ретінде қабылдауға деген өсіп келе жатқан үндеулерді негіздейді.&lt;ref&gt;Rudd RE. The evolving concept of Health literacy: New directions for health literacy studies. &lt;nowiki&gt;http://dx.doi.org/101179/1753806815Z000000000105&lt;/nowiki&gt; 2015;8(1):7-9.&lt;/ref&gt; Осы тұрғыдан алғанда, денсаулық  мәселелеріндегі сауаттылық денсаулыққа әсер ететін экологиялық, саяси және әлеуметтік мәселелерді қамту үшін жеке мінез-құлыққа бағытталған денсаулық сақтау саласындағы білім беру мен коммуникацияның тар тұжырымдамасынан асып түседі.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Денсаулық сақтау]]</text>
      <sha1>an2sgk9jsxxtikbgzn8ppfrh7rux0vp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685902</id>
      <parentid>3685870</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Қуанқызы Мадина|Қуанқызы Мадина]] ([[User talk:Қуанқызы Мадина|т]]) өңдемелерінен [[User:Касенова Әсел|Касенова Әсел]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3314370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5117" sha1="mvl5t03i54dg53izkdssud9aki89cue" xml:space="preserve">'''Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылық''' ('''медициналық сауаттылық'''; {{lang-en|health literacy}}) — адамның денсаулыққа қатысты ақпаратты түсіну үшін қажетті дағдылар мен білімді меңгеру деңгейі.

Соңғы он жылдықтарда денсаулық сақтау саласындағы сауаттылық (HL) зерттеушілердің, белсенділердің және денсаулық сақтау саласындағы саясаткерлердің назарын аударды, бұл оның денсаулық сақтауды түсіну мен нәтижелеріндегі маңыздылығын көрсетеді.&lt;ref&gt;Ministerial declaration of the 2009 high-level segment of the Economic and Social  Council”: “ Implementing the internationally agreed goals and commitments in regard to global public health. Ministerial Declaration-2009&lt;/ref&gt; Соренсен және т.б. денсаулық мәселелеріндегі сауаттылықты жеке дағдылар мен институционалдық құрылымдар ретінде анықтады, қолда бар ресурстармен, жеке тұлғаларға ақпарат пен қызметтерге қол жеткізуге, түсінуге, бағалауға және тиімді қолдануға, олардың әл-ауқатын сақтауға және ілгерілетуге ұжымдық мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;Sørensen K, Levin-Zamir D, Duong T V., Okan O, Brasil VV, Nutbeam D. Building health literacy system capacity: a framework for health literate systems. Health Promot Int. 2021;36(Supplement_1):I13-I23. doi:10.1093/HEAPRO/DAAB153&lt;/ref&gt; Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылығы адамның өз денсаулығын басқару және денсаулық сақтау жүйесін шарлау қабілетін сипаттайды. Бұл тұрғыда денсаулық  мәселелеріндегі сауаттылығы тұрақты емес, ол адамның бүкіл өмірінде дамиды (мысалы, мектепте оқыту арқылы), оған жеке, ситуациялық және әлеуметтік факторлар әсер етеді. Нәтижесінде оны жеке деңгейде динамикалық және жағдайға тәуелді ұғым ретінде қарастыруға болады.&lt;ref&gt;Sørensen K. Defining health literacy: Exploring differences and commonalities. International Handbook of Health Literacy. Published online May 6, 2022:5-20. doi:10.51952/9781447344520.CH001&lt;/ref&gt;

Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылық-бұл брошюраларды оқып, дәрігерге жазылуды сәтті жоспарлаудан гөрі көп нәрсе. Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылық халықтың мүмкіндіктерін кеңейту үшін өте маңызды, өйткені бұл адамдардың медициналық ақпаратқа қол жетімділігін және оны тиімді пайдалану қабілетін жақсартады.&lt;ref&gt;Health Promotion. Accessed August 24, 2023. &lt;/ref&gt; Денсаулық мәселелеріндегі сауаттылық ұғымы жеке ресурс идеясынан асып түседі. Денсаулық мәселелеріндегі  сауаттылықтың жоғары деңгейі бүкіл қоғамға пайда әкеледі, мысалы, қауымдастықтарды денсаулыққа әсер ететін әртүрлі факторларға әсер етуге жұмылдыру арқылы. Бұл түсінік денсаулықты жеке тұлғалардың да, мемлекеттік саясаткерлердің де, денсаулық сақтау жүйелерінің де ортақ жауапкершілігі ретінде қабылдауға деген өсіп келе жатқан үндеулерді негіздейді.&lt;ref&gt;Rudd RE. The evolving concept of Health literacy: New directions for health literacy studies. &lt;nowiki&gt;http://dx.doi.org/101179/1753806815Z000000000105&lt;/nowiki&gt; 2015;8(1):7-9.&lt;/ref&gt; Осы тұрғыдан алғанда, денсаулық  мәселелеріндегі сауаттылық денсаулыққа әсер ететін экологиялық, саяси және әлеуметтік мәселелерді қамту үшін жеке мінез-құлыққа бағытталған денсаулық сақтау саласындағы білім беру мен коммуникацияның тар тұжырымдамасынан асып түседі.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Денсаулық сақтау]]</text>
      <sha1>mvl5t03i54dg53izkdssud9aki89cue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Törekuğlı</title>
    <ns>3</ns>
    <id>753351</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:Temmeltäjä" />
    <revision>
      <id>3685944</id>
      <parentid>3431384</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3358</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Қатысушы талқылауы:Temmeltäjä]]</comment>
      <origin>3685944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="lqng0tgsfk9umsmh5owl4sh4sxfqckd" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Temmeltäjä]]</text>
      <sha1>lqng0tgsfk9umsmh5owl4sh4sxfqckd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Никол Воваевич Пашинян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>754595</id>
    <revision>
      <id>3685992</id>
      <parentid>3683201</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aldogarov</username>
        <id>95591</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шетелдік марапаттар */</comment>
      <origin>3685992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16254" sha1="3pfhs14urpb6q306ylew326z9d4nwhr" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|Шынайы есімі   = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}
|Қазақша есімі  = 
|Сурет ені      = 
|Суреті         = Kätlemine Armeenia peaminister Pashinyan'iga (552477480461).jpg
|Атауы          = Пашинян, 2026 жыл
|Титулы          = [[Армения]]ның 16-[[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]]
|Ту              = Coat of arms of Armenia.svg
|Ту2             = Flag of Armenia.svg
|Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап
|Басқаруын аяқтады =
|Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)&lt;br&gt;[[Ален Симонян]] (2022 {{м.а.}})&lt;br&gt;[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап)
|Ізашары       = [[Серж Саргсян]]&lt;br&gt;[[Карен Карапетян]] ({{м.а.}})
|Титулы_2       = Арменияның Қауіпсіздік кеңесінің төрағасы
|Ту_2           = Coat of arms of Armenia.svg
|Ту2_2          = Flag of Armenia.svg
|Басқара бастады_2 = 2018 жылдан бастап
|Басқаруын аяқтады_2 = 
|Президент_2 = 
|Ізашары_2        = [[Серж Саргсян]]
|Ізбасары_2       = 
|Титулы_3       = 
| Басқара бастады_3    = 
| Басқаруын аяқтады_3  = 
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 
|Титулы_4         = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы
|Ту_4             = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg
|Ту2_4            = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg
|Басқара бастады_4 = 2021
|Басқаруын аяқтады_4 = 2022
|Ізашары_4        = 
|Ізбасары_4       = 	
|Титулы_5         = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты
|Ту_5             = Logo parliament of Armenia.png
|Ту2_5            = Flag_of_Armenia.svg
|Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 
|Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018
|Титулы_6         = [[Азаматтық келісімшарт]] партияның төрағасы
|Ту_6             = Civil Contract (Armenia) logo.png
|Ту2_6            = Flag_of_Armenia.svg
|Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап
|Басқаруын аяқтады_6 = 
|Ізашары_6        = [[Сурен Папикян]] 
|Ізбасары_6       = 	
|Діні           = [[Армяндық апостол шіркеуі]]
|Партиясы       = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)&lt;br&gt;[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)&lt;br&gt;[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап)
| Білімі        = [[Ереван мемлекеттік университеті]]
|Балалары       = 4
|Анасы          = Светлана Ованесян
|Жұбайы         = [[Анна Вачиковна Акопян|Анна Акопян]]
|Әкесі          = Вова Пашинян
|Туған күні     = 1.06.1975
|Туған жері     = [[Иджеван]], [[Иджеван ауданы]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Сайты          = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}}
|Марапаттары    = {{Алтын Қыран ордені}} 
|Қолтаңба ені   = 
|Қолтаңбасы     = Signature of Nikol Pashinyan.svg
|Commons        =
 | Атағы                 = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]]
| Әскер түрі            = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]]
| Басқарды             = 
| Шайқасы              = [[Карабақ соғысы]]&lt;br&gt;[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
}} 
'''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[армения]]лық мемлекеттік қайраткер мен саясаткер, 2018 жылдан бері қызметтегі [[Армения премьер-министрі]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}&lt;/ref&gt; 2015 жылдан бері «Азаматтық келісімшарт» партиясының төрағасы.

Оған қоса, Пашинян — Арменияның Қарулы күштерінің Жоғарғы Қолбасшысы және Арменияның қауіпсіздік кеңесінің төрағасы.

Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018).

== Өмірбаяны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}&lt;/ref&gt;==
1975 жылы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Әкесі – Вова Пашинян кеңес ғасырдың интеллигенті, дене шынықтыру пәннің мұғалімі, қоғамдық қайраткер. Шешесі – Светлана Ованесян.

Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген.

1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған.

1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды.

1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады.

2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды.

2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды.

2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды.

2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі.

2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды.
[[File:Pashinyan 10 Sep 2016.jpg|thumb|left|Пашинян премьер-министр лауазымына өз кандидатурасын ұсынды (2016)]]

2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды.

2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды.

[[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]]

2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді.

2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды.

2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды.

[[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]]

2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады.

Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды.

2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады.

Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}&lt;/ref&gt; ==
Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген.

== Марапаттары ==
=== Шетелдік марапаттар ===
* {{байрақ|Қазақстан}}
** [[File:AltynKiran 1.png|70px]] «Алтын Қыран» ордені. (2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}&lt;/ref&gt;
* {{байрақ|Ватикан}}
** [[File:VAT Order of Pope Pius IX GCross BAR.svg|70px]] Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған.
* {{байрақ|Франция}} 
** [[File:Legion Honneur GC ribbon.svg|70px]] [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. (2026)

== Тағы қараңыз ==
* [[Армения]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Армения премьер-министрлері]]
[[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
[[Санат:Армения саясаткерлері]]</text>
      <sha1>3pfhs14urpb6q306ylew326z9d4nwhr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лиам Делап</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762404</id>
    <revision>
      <id>3685836</id>
      <parentid>3489846</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3685836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1889" sha1="sr107vtw78g37xba5tgd03t3emmy3ps" xml:space="preserve">{{Футболшы
| туған күні = 8.2.2003
| бойы = 186
|азаматтығы = {{ту|Англия}} [[Англия]]
| позиция = шабуылшы
| қазіргі клуб = {{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]
| номері = 9
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2020—2024|{{ту|Англия}} [[Манчестер Сити]]|2 (0)
|2022—2023|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Сток Сити]]|22 (3)
|2023|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Престон Норт Энд]]|15 (1)
|2023—2024|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Халл Сити]]|31 (8)
|2024—2025|{{ту|Англия}} [[Ипсвич Таун]]|37 (12)
|2025—|{{ту|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|0 (0)
}}
}}
'''Лиам Рори Делап''' ({{lang-en|Liam Rory Delap}}; [[8 ақпан]] [[2003 жыл|2003]], [[Лондон]]) — англиялық футболшы, шабуылшы. Әкесі Рори Делап та футболшы болған.

== Жетістіктері ==
'''«Челси»'''

* Клубтар әлем чемпионы: 2025

'''Англия-19'''

* Еуропа чемпионы: 2022

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]]
[[Санат:Сток Сити ФК ойыншылары]]
[[Санат:Престон Норт Энд ФК ойыншылары]]
[[Санат:Челси ФК ойыншылары]]
[[Санат:Халл Сити ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ипсвич Таун ФК ойыншылары]]

{{England-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>sr107vtw78g37xba5tgd03t3emmy3ps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ф.А.К.Э.Л.-П.О.Р.Т.О.С.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>767713</id>
    <revision>
      <id>3685962</id>
      <parentid>3517357</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қылмыстық іс */</comment>
      <origin>3685962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14086" sha1="fl4wefz6w0wj8zl4ow5hb2dm0ck6wdu" xml:space="preserve">'''Ф.А.К.Э.Л.-П.О.Р.Т.О.С.''' (Альтруистерді қалыптастыру — эволюцияланушы адамдардың кандидаттары — Жалпыхалықтық бақыт теориясын әзірлеудің поэтикалық бірлестігі&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://zagr.org/490.html |title=Вечер памяти Юрия Давыдова - организатора объединения Ф.А.К.Э.Л.-П.О.Р.Т.О.С. |accessdate=2023-09-10 |archivedate=2023-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230924070117/https://zagr.org/490.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;) — 1990-жылдары және 2000-жылдардың басында болған жастардың қоғамдық ұйымы. Оның филиалдары [[Ресей]] мен Украинаның әртүрлі қалаларында тіркелген.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://fakel-portos.ru/o-nas/stranitsy-istorii/teoriya-schastya-za-nashu-i-vashu-svobodu/18-7-13-2001 |title=Неформалов приравняли к &quot;авторитетам&quot;. |accessdate=2023-09-10 |archivedate=2023-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605025935/https://fakel-portos.ru/o-nas/stranitsy-istorii/teoriya-schastya-za-nashu-i-vashu-svobodu/18-7-13-2001 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ұйымның негізін қалаушысы — Юрий Давыдов (1954 жылы туған),&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt; 1980-жылдардың басында екі рет «қоғамдық реформаторлық идеялары» үшін еріксіз түрде психиатриялық ауруханаға жатқызылған.&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.npar.ru/journal/2010/3/cr_portos.htm |title=Политическое дело аполитичной организации и психиатрия: нестандартное решение Центра им. Сербского |accessdate=2023-09-10 |archivedate=2013-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826222556/http://npar.ru/journal/2010/3/cr_portos.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ұйым «Қоғамды қорғаудағы бақыт теориясы» атты газет шығарған, қайырымдылықпен айналысқан (1998–2000 жылдары ардагерлер кеңесін және балалар үйлерін азық-түлік жиынтықтарымен қамтамасыз еткен&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;), өзіне ұнаған саясаткерлердің сайлау науқандарына қатысқан ([[Ресейдегі президент сайлауы (1996)|1996 жылы Ресейдегі президенттік сайлау]] кезінде ұйым мүшелері Михаил Горбачёвтың сайлауалды штабында жұмыс істеген). Ұйым мүшелері ерікті халық жасақтарына қатысып, Мәскеу вице-мэрі Валерий Шанцевтің сыйлығын қаланың үздік жасақшылары ретінде иеленген.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;

Ұйым «қиын» жасөспірімдерді, соның ішінде нашақорларды қайта тәрбиелеумен айналысқан. Ол үшін Харьков маңында және Мәскеу түбінде (Люберцы ауданындағы Машково ауылында, бұрынғы «Салют» зауытының аумағында&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[https://ria.ru/20101103/292200853.html Суд смягчил наказание активистке объединения поэтов &quot;П.О.Р.Т.О.С.&quot;]&lt;/ref&gt;) ауыл шаруашылық коммуналарын құрған. Ресейдің және [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің әртүрлі қалаларынан жастар бұл жерге жазғы лагерь ретінде келген. Жұмыстан бөлек, жасөспірімдер ансамбльде ойнаған, кроссқа қатысқан, компьютерлік сыныптарда оқыған. Оларға ішімдік ішуге, шылым шегуге және былапыт сөйлеуге тыйым салынған. Юрий Давыдовтың «бақыт теориясына» сәйкес, олар күн сайын өлең жазуы және [[эсперанто]] тілін үйренуі тиіс болған.&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;

== Қылмыстық іс ==
2000 жылдың жазының соңында Машководағы коммунаға милиция мен ФТБ қызметкерлері қызығушылық таныта бастады. 2000 жылдың желтоқсанында коммунадағы екі он алты жастағы тәрбиеленуші арақ ішіп, шылым шеккені үшін ұсталды. Айтылған деректерге қарағанда, оларға коммунаны тастап кету немесе дүре соғу арасынан таңдау ұсынылған, олар дүре соғуды таңдаған. Келесі күні коммунаның аумағына Люберцы РУБОП-тың 30 қызметкері баса-көктеп кіріп, «кәмелетке толмағандарды азаптады» деген күдікпен шамамен қырық адамды ұстады. 10 мыңнан астам көркем, ғылыми және оқу әдебиеттерінен тұратын кітапхана тәркіленіп, макулатураға өткізілді. Тінту кезінде ресми тіркелген екі аңшы мылтығы мен бір пневматикалық тапанша табылған, олар [[рэкет]]ирлермен қақтығыстардан кейін өзін-өзі қорғау мақсатында алынғаны айтылған.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot; /&gt;

Кәмелетке толмағандарды азаптау, адам өлтірумен қорқыту және ауыр дене жарақатын келтіру, қарулы құрылым құру және оған қатысу, азаматтардың жеке басы мен құқықтарына қол сұғатын ұйымды ұйымдастыру баптары бойынша қылмыстық іс қозғалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fakel-portos.ru/o-nas/stranitsy-istorii/teoriya-schastya-za-nashu-i-vashu-svobodu/20-article7 |title=Теория счастья стала составом преступления |accessdate=2023-09-10 |archivedate=2023-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605035359/https://fakel-portos.ru/o-nas/stranitsy-istorii/teoriya-schastya-za-nashu-i-vashu-svobodu/20-article7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ұйымның төрт мүшесі (оның ішінде екі қыз) қамауға алынды. Олар азаптауға шағымданған: ұйым жетекшісі Юрий Давыдовтың айтуынша, оны «қысым камерасында» ұрып, үш қабырғасын сындырған, Татьяна Ломакина басына каска кигізіп, дубинкамен ұрғанын айтқан.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;

2002 жылдың жазында Татьяна Ломакина 6 жылға бас бостандығынан айырылды, Юрий Давыдов пен Евгений Привалов 2003 жылы [[Есі дұрыс еместік|есі дұрыс емес]] деп танылып, [[Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары|мәжбүрлі емдеуге]] жіберілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fakel-portos.ru/o-nas/stranitsy-istorii/teoriya-schastya-za-nashu-i-vashu-svobodu/22-article9 |title=Дело организации &quot;Портос&quot; |accessdate=2023-09-10 |archivedate=2023-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230605030455/https://fakel-portos.ru/o-nas/stranitsy-istorii/teoriya-schastya-za-nashu-i-vashu-svobodu/22-article9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2008 жылдың мамыр айында ұйымның тағы бір қатысушысы — Юлия Приведённая ұсталды. Оны қамауға алу туралы қаулы 2001 жылдың қазан айында шығарылған болатын, Ресей бойынша іздеу жарияланған. Соған қарамастан, еркін жүріп, Мәскеудегі наразылық акцияларына үнемі қатысып отырған, көптеген азаматтық белсенділер мен құқық қорғаушыларға жақсы таныс болған.&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{Cite web |url=https://hro.org/node/2624 |title=Месяц за решеткой без санкции суда |accessdate=2023-09-10 |archivedate=2022-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221208153406/https://hro.org/node/2624 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Приведённая 70 күн қамауда болды, содан кейін ешқайда кетпеу туралы қолхатпен босатылды; кейін оны стационарлық психиатриялық сараптамаға жіберді. 2010 жылдың шілдесінде Мәскеу облыстық соты Ресей Федерациясының Қылмыстық кодексінің 208-бабы («Заңсыз қарулы құрылымдар құру»), 127-бабы («Бостандықтан заңсыз айыру») және 117-бабы («Азаптау») бойынша кінәлі деп танып, 4,5 жыл шартты түрде бас бостандығынан айыруға үкім шығарды. Айыптау нұсқасына сәйкес, бірлестікке кірген жасөспірімдерді, олар ережелерді бұзып, алкоголь ішкен кезде, ұрып-соғуға қатысқан; Ф.А.К.Э.Л.-П.О.Р.Т.О.С. мүшелері ұйым ғимаратында күштеп ұсталған, Юлия Приведённая және басқа жетекшілер бірлестікте тәртіп орнату үшін заңсыз қарулы құрылым құрған. Айыптау мәлімдегендей, жауынгерлік топтың қаруында заңмен рұқсат етілген газды және пневматикалық қарудан басқа, шамамен он аңшы мылтығы мен карабин болған; жасөспірімдер өз міндеттерін (әсіресе өлең жазу бойынша) орындамаған жағдайда, «портосшылар» оларды былғары қамшымен жазалаған, сондай-ақ басқа да дене жазалары қолданылған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hro.org/node/8872 |title=Оглашен приговор Юлии Приведенной |accessdate=2023-09-10 |archivedate=2023-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231016235644/https://www.hro.org/node/8872 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;

Юлия Приведённаяның өзі бұл айыптардың барлығын теріске шығарды, болжалды жәбірленушілер сотта өз сөздерінен бас тартып, милицияның қысым көрсетуі нәтижесінде ұйым басшыларына қарсы куәлік беруге мәжбүр болғандарын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hro.org/node/7516 |title=Amnesty International: принудительная госпитализация в Москве |accessdate=2023-09-10 |archivedate=2021-04-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418003221/https://hro.org/node/7516 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Amnesty International ұйымы Юлия Приведённая тек пікірін еркін білдіру және бірігу бостандығы құқығын пайдаланғаны үшін ғана ұсталғанын хабарлады. Юлия Приведённаяны қорғауға ресейлік құқық қорғаушылар — Людмила Алексеева, Сергей Григорьянц, Андрей Бабушкин және Виктор Черепков шықты.&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot; /&gt; Приведённаяның адвокаты Михаил Трепашкин болған.&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;

2010 жылдың қараша айында Ресей Федерациясының Жоғарғы соты Приведённаяға қатысты Қылмыстық кодекстің 127-бабы («Бостандықтан заңсыз айыру») бойынша үкімді іс мерзімінің өтуіне байланысты жойып, оның жазасын 3,5 жыл шартты түрде бас бостандығынан айыруға дейін жеңілдетті.&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресейдегі қылмыстық істер]]
[[Санат:Ресейдегі сот істері]]
[[Санат:Украинадағы жастар ұйымы]]
[[Санат:Ресейдегі жастар ұйымы]]
[[Санат:Коммуна (қауымдастықтар)]]
[[Санат:Ресейдегі адам құқықтары]]</text>
      <sha1>fl4wefz6w0wj8zl4ow5hb2dm0ck6wdu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Kerrang! Awards сыйлығының иегерлері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>771819</id>
    <revision>
      <id>3685998</id>
      <parentid>3534285</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="m4yu0yc4hd56ia203snwawr8d2n2b5d" xml:space="preserve">{{catmain|Kerrang! Awards}}

[[Санат:Музыкалық сыйлықтар иегерлері]]</text>
      <sha1>m4yu0yc4hd56ia203snwawr8d2n2b5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирандағы соғыс (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>775666</id>
    <revision>
      <id>3685941</id>
      <parentid>3653555</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:President_Donald_J._Trump_on_the_United_States_Military_Major_Combat_Operations_in_Iran.webm]]» деген «[[:File:President_Donald_J._Trump_on_the_United_States_Military_Major_Combat_Operations_in_Iran_-_February_28,_2026.webm]]» дегенмен алмастырыл</comment>
      <origin>3685941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119535" sha1="otj2cpjhcp60z671bvnc44q1vqrlx4i" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage 3.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = Мәлімделген мақсаттар:
* [[Иран ядролық бағдарламасы|Иранның ядролық қаруға]] ие болуына жол бермеу
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)|Ирандағы жаппай наразылық шерулерін]] қолдау
 |нәтиже      = 
 |статусы     = ''жалғасуда''
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпаннан бастап Америка Құрама Штаттары мен Израиль Иранға және оның аймақтық одақтастарына қарсы соғыс жүргізіп келеді. Қақтығыс АҚШ пен Израильдің Иранның әскери және мемлекеттік нысандарына жасаған әуе шабуылдарынан кейін басталды. Соның салдарынан Иранның бірқатар жоғары лауазымды шенеуніктері мен жоғарғы көшбасшысы [[Әли Хаменеи]] қаза тапты. Бұл шабуылдар Иран мен АҚШ арасында ядролық бейбіт келісімге қол жеткізу жөніндегі келіссөздер жүріп жатқан кезде жасалды. Бұған жауап ретінде Иран Израильге, АҚШ-пен одақтас араб мемлекеттеріне және АҚШ-тың әскери базаларына зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттарымен соққы жасады. [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Сауд Арабиясы]] және [[Кувейт]] жауап соққыларын жасады. Иран [[Ормуз бұғазы]]н жауып, соның салдарынан жанармай дағдарысы туындап, әлемдік экономикаға елеулі кері әсер етті.

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran - February 28, 2026.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/usa/tramp-&amp;#x20;kongreske-iranga-karsyi-sogyis-&amp;#x20;kimyildaryinyin-373924/amp/ Трамп Конгреске соғыстың аяталғаны туралы хабарлады]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;[https://qazaqstan.tv/news/224292 Соғыстың бесінші күні: АҚШ пен Израильдің соққылары]&lt;/ref&gt; Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-&amp;#x20;tar/lemde/756371-aks-pen-izrail-iranga-&amp;#x20;karsy-sogys-asty АҚШ пен Израиль Иранға қарсы соғыс ашты]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) ===
​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt; Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.&lt;ref name=&quot;PoliticoCeasefire&quot;&gt;{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

23 сәуірде Трамп АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Ормуз бұғазына мина қойып жатқан кез келген ирандық қайықтарды жоюға бұйрық берді.&lt;ref name=&quot;telanganatoday23april&quot;&gt;{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Trump orders US military to 'shoot and kill' Iranian boats in Hormuz |url=https://telanganatoday.com/trump-orders-us-military-to-shoot-and-kill-iranian-boats-in-hormuz |access-date=23 April 2026|agency=Associated Press|website=Telangana Today}}&lt;/ref&gt;

Иранның екі жүк кемесін қолға түсіргеніне қарамастан,&lt;ref name=&quot;Guardian 24 Apr 26&quot;&gt;{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=24 April 2026}}&lt;/ref&gt; 23 сәуірде Трамп АҚШ-тың Ормуз бұғазын толық бақылауда ұстап отырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол бұғазды жауып отырған өзі екенін, себебі оны ашу Иранға «күніне 500 миллион доллар табуға» мүмкіндік беретінін айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Trump says he is keeping Strait of Hormuz closed, not Iran |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/4/23/trump-says-he-is-keeping-strait-of-hormuz-closed-not-iran |work=[[Al Jazeera English]] |date=23 April 2026}}&lt;/ref&gt; [[The Guardian]] басылымы бұл жағдайды «қосарланған қоршау» деп сипаттап, АҚШ Әскери-теңіз күштері Иран порттарын қоршауға алғанымен, Иранның теңіздегі блокадасын тоқтата алмағанын немесе бұғазды АҚШ одақтастары үшін аша алмағанын атап өтті.&lt;ref name=&quot;Guardian 24 Apr 26&quot; /&gt; Сол күні Трамп Израиль мен Ливанның атысты тоқтату режимін үш аптаға ұзартуға келіскенін жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Iran war updates: Trump announces three-week Lebanon ceasefire extension |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/23/iran-war-live-israel-kills-lebanese-journalist-tehran-us-talks-stalled |access-date=24 April 2026 |website=Al Jazeera English}}&lt;/ref&gt;

24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}&lt;/ref&gt;

25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}&lt;/ref&gt;

​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.&lt;ref name=mang /&gt;

​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;internazionale3may&quot;&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
&lt;references /&gt;
[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>otj2cpjhcp60z671bvnc44q1vqrlx4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан халық кеңесі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>775779</id>
    <revision>
      <id>3685922</id>
      <parentid>3677401</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ақпарат құралдары */</comment>
      <origin>3685922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17542" sha1="toafzbax6ip0v63ixr6tv9ql264707x" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан халық кеңесі
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет = {{KAZ}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 |эмблеманың ені         = 120px
 |эмблеманың тақырыбы    = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]] 
 |ізашары1          = [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] &lt;small&gt;(1995–2026)&lt;/small&gt;
 |ізашары2          = [[Ұлттық құрылтай]] &lt;small&gt;(2022–2026)&lt;/small&gt;
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = 
 |штаб-пәтері       = [[Астана]], Мәңгілік ел даңғылы, 4-үй
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]
 |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы 
 |басшылықтың есімі2    = 126
 |басшылықтың лауазымы2 = Мүшелер саны
 |басшылықтың есімі3    =  
 |басшылықтың лауазымы3 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = [https://halykkenesi.kz/kk halykkenesi.kz]
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}

'''Қазақстан халық кеңесі''' — конституциялық мәртебесі бар Қазақстанның жоғары консультативтік органы.

2026 жылы президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] бастамасымен құрылған 126 адамнан тұратын консультативтік орган [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мен [[Ұлттық құрылтай]]дың орнына келді.

Қазақстан халық кеңесіне 2026 жылы қабылданған конституцияда VI бөлім және арнайы конституциялық заң арналған.&lt;ref&gt;[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/756665-zana-konstitucia-zobasy-kogamdyk-bakylau Жаңа Конституция жобасы: қоғамдық бақылау]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Ұлттық құрылтайдың соңғы V отырысында Қазақстанға қоғамның дамуына қатысты барлық мәселелер бойынша жалпыхалықтық диалог өткізу үшін жаңа ауқымды платформа қажеттігін айтты. [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] мен [[Ұлттық құрылтай]]ды өзінің тарихи миссиясын сәтті орындады деп бағалап, жаңа институт ретінде Қазақстан халық кеңесін құруды ұсынды.&lt;ref name=&quot;nurkz&quot;&gt;[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]&lt;/ref&gt; Реформаны [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап, 1 шілдеде жаңа конституция күшіне енді. 2 шілдеде Халық кеңесінің хатшылығы құрылып, 8 шілдеде оның басшысы тағайындалды.&lt;ref name=&quot;adilet&quot;&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001343 Қазақстан Халық Кеңесінің кейбір мәселелері туралы]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Жайсанбаев&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kb-zhaysanbaev-turaly-865331 Қ.Б. Жайсанбаев туралы]&lt;/ref&gt; 22 қыркүйекте Халық кеңесінің құрамы бекітіліп, алғашқы сессиясы 23–24 қыркүйекке шақырылды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-halyk-kenesinin-kuramyn-bekitu-turaly-2284637 Қазақстан Халық Кеңесінің құрамын бекіту туралы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-halyk-kenesinin-birinshi-sessiyasyn-shakyru-turaly-2285657 Қазақстан Халық Кеңесінің бірінші сессиясын шақыру туралы]&lt;/ref&gt; 23 қыркүйекте кеңестің алғашқы төрағасы болып [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] сайланды.&lt;ref&gt;[https://baq.kz/erlan-qoshanov-qazaqstan-halyq-kenesinin-toragasy-bolyp-saylandy-320045762/ Ерлан Қошанов Қазақстан Халық Кеңесінің төрағасы болып сайланды]&lt;/ref&gt;

== Құру тәртібі ==
Қазақстан халық кеңесі құрамына 126 адам кіреді: оның 42-сі этномәдени бірлестіктерден, 42-сі қоғамдық бірлестіктер мен коммерциялық емес ұйымдардан және 42-сі аймақтық мәслихаттар мен қоғамдық кеңестерден болады.&lt;ref name=&quot;joba&quot;&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000298 Қазақстан Халық Кеңесі туралы]&lt;/ref&gt; 18 жасқа толған Қазақстан азаматы Халық кеңесінің мүшесі бола алады. 

Қазақстан халық кеңесінің барлық мүшесін [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] тағайындайды, олардың өкілеттік мерзімі 4 жылды құрайды және өз қызметін қоғамдық негізде жүзеге асырады. Халық кеңесінің құрамы туралы ұсыныстарды Кеңес Хатшылығы қалыптастырып, Кеңес құрамын бекіту үшін Президентке жібереді.&lt;ref name=&quot;nurkz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;joba&quot; /&gt;

== Атқаратын қызметі ==
Қазақстан халық кеңесі:
* мемлекеттің ішкі саясатының негізгі бағыттары, қоғамдық келісімді, жалпыұлттық бірлік пен ынтымақты нығайту, Қазақстан Республикасы қызметінің негіз құраушы қағидаттарын және жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді;
* [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайға]] заң жобаларын енгізеді;
* жалпыхалықтық [[референдум]] тағайындау туралы бастама көтереді;&lt;ref name=&quot;konstsot&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk Жаңа Конституцияның жобасы республикалық референдумға шығарылды]&lt;/ref&gt;
* әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съездерін, басқа да маңызды гуманитарлық форумдарды ұйымдастыруды және өткізуді қамтамасыз етеді;
* Қазақстан Халық Кеңесінің функцияларын іске асыру үшін мемлекеттік органдармен, ұйымдармен, азаматтық қоғам институттарымен және халықаралық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды;
* мемлекеттік органдар, ұйымдар және азаматтық қоғам институттары арасындағы жалпыұлттық диалогты қамтамасыз ету үшін әртүрлі іс-шараларды ұйымдастырады.&lt;ref name=&quot;joba&quot; /&gt;

== Құрылымы ==
Қазақстан халық кеңесінің жоғары басшылық органы — сессия, сессиялар аралығындағы кезеңде Халық кеңесіне басшылықты төралқа жасайды. Сессия кемінде жылына бір рет шақырылады. Халық кеңесінің бірінші сессиясын Президент, кезекті сессияларын Кеңес төрағасы шақырады.

=== Басшылығы ===
Халық кеңесінің төрағасын кеңес мүшелері 4 жылға сайлайды, кандидатурасын Президент немесе кеңес мүшелерінің үштен бірі ұсынады. Төрағаның кеңес мүшесі болуы шарт емес және бір адам екі реттен артық Кеңес төрағасы бола алмайды. Кеңес мүшелері төрағаны көпшілік дауыспен қызметінен босата алады.

Кеңес төрағасының 3 орынбасары болады: Президент тағайындайтын орынбасары бір мезгілде Кеңес хатшылығын басқарады, ал төрағаның өзі кеңес мүшелері арасынан екі орынбасарын ротациялық негізде тағайындайды.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; width=&quot;70%&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Төрағалар тізімі
! class=unsortable rowspan=&quot;2&quot;| №
! class=unsortable rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;100px&quot; |Суреті
! rowspan=&quot;2&quot;| Аты-жөні
! colspan=&quot;3&quot;| Өкілеттігі
! rowspan=&quot;2&quot;| Орынбасарлары
! rowspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан президенттерінің тізімі|Президенті]]
|-
! Басы
! Аяғы
! Ұзақтығы
|-
! rowspan=&quot;3&quot; | 1 
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Сурет:Erlan Qoşanov (2024-03-04) (cropped).jpg|110px]]
| rowspan=&quot;3&quot; | {{sortname|Ерлан|Қошанов|Ерлан Жақанұлы Қошанов}}&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1962 туған)&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; | 23 қыркүйек&lt;br&gt;2026
| rowspan=&quot;3&quot; | {{қ.у.}}
| rowspan=&quot;3&quot; | {{Age in years and days nts|2026|9|23}}
| {{sortname|Қанатбек|Жайсанбаев|Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев}}
| rowspan=&quot;3&quot; | {{sort|1=Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы|2=[[Сурет:President Masato Kanda meets with Kazakhstan President Kassym-Jomart Tokayev (cropped).jpg|100px]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]&lt;br&gt;(2019–)}}
|-
| {{sortname|Дмитрий|Останькович|Дмитрий Валерьевич Останькович}}&lt;ref name=&quot;inform26&quot;&gt;[https://kaz.inform.kz/news/kazakstan-halik-kenes-toragasinin-orinbasarlari-tagayindaldi-63fb2ad2/ Қазақстан Халық Кеңесі төрағасының орынбасарлары тағайындалды]&lt;/ref&gt;
|-
| {{sortname|Ләззат|Шыңғысбаева|Ләззат Алтынбекқызы Шыңғысбаева}}&lt;ref name=&quot;inform26&quot; /&gt;
|-
|}

=== Тұрақты комитеттері ===
Халық кеңесі тұрақты және уақытша комитеттер, салалық комиссиялар, жұмыс топтарын, өзге де консультативтік-кеңесші органдар құруға құқылы.

Халық кеңесінің 3 тұрақты комитеті бар:&lt;ref&gt;[https://halykkenesi.kz/kk/struktura/toralqa Қазақстан Халық Кеңесінің Төралқасы]&lt;/ref&gt;
* Қоғамдық келісім және жалпыұлттық бірлік комитеті
** төрағасы: [[Марат Алмасұлы Әзілханов|Марат Әзілханов]]
* Қоғамдық бастамаларды дамыту комитеті
** төрағасы: [[Вера Александровна Ким|Вера Ким]]
* Өңірлік даму және жергілікті өзін-өзі басқару комитеті
** төрағасы: [[Табиғат Зейнұлқабден]]

=== Хатшылығы ===
Халық кеңесінің қызметін оның Хатшылығы қамтамасыз етеді, оны бір мезгілде кеңес төрағасының орынбасары болатын Хатшылықтың басшысы басқарады. Басшыны кеңес мүшесі емес адамдар арасынан Президент 4 жылға тағайындайды.&lt;ref name=&quot;joba&quot; /&gt; Ол Халық кеңесінің жаңа төрағасы сайланғанға дейін төраға міндетін уақытша атқарады.

Кеңес Хатшылығы 2026 жылғы 2 шілдеде Президент жарлығымен құрылды.&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt; Оған 2026 жылдан бастап [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] басшылық етеді.&lt;ref name=&quot;Жайсанбаев&quot; /&gt;

; Хатшылық құрылымы (2026)
* Басшылық (хатшылық басшысы мен оның орынбасарлары)
* Этномәдени бірлестіктермен өзара іс-қимыл бөлімі
* Қоғамдық бірлестіктермен өзара іс-қимыл бөлімі
* Мәслихаттармен және қоғамдық кеңестермен өзара іс-қимыл бөлімі
* Ақпараттық-талдау бөлімі
* Әкімшілік бөлім&lt;ref name=&quot;adilet&quot; /&gt;

== Мүшелері ==
{{толық мақала|Қазақстан халық кеңесінің мүшелері}}

== Сессиялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Реті !! Өткен күні !! Өткен орны !! Қабылданған шешім
|-
| I сессия
| 23–24 қыркүйек 2026
| [[Астана]] қаласы
| Халық кеңесінің төрағасы болып [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] сайланды. Президент жақын арада мәслихат сайлауы өтетінін жариялады.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-kazakstan-halyk-kenesi-birinshi-sessiyasynyn-ashyluynda-soylegen-sozi-2482525 Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан Халық Кеңесі бірінші сессиясының ашылуында сөйлеген сөзі]&lt;/ref&gt;
|}

== Ақпарат құралдары ==
[[Халық кеңесі]] — 2026 жылғы 28 қыркүйекте жарық көрген республикалық қоғамдық-саяси газет.&lt;ref&gt;[https://ertenmedia.kz/halyk-kenesi-gazeti-kaita-zharyk-kordi/ Елімізде «Халық Кеңесі» қоғамдық-саяси газеті қайта жарық көре бастады]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=28535211372756652&amp;id=100000835083173 Дастан Кенжалиннің Facebook парақшасындағы жазбасы]&lt;/ref&gt; Газет пен «halyq-kenesi.kz» ақпарат агенттігі Қазақстан халық кеңесінің жұмысы туралы ақпарат таратады. Басылымның иесі: [[Бауыржан Қарағызұлы]] («Bastau Media» ЖШС).&lt;ref&gt;[https://halyq-kenesi.kz/gazet-turaly/ «ХАЛЫҚ КЕҢЕСІ» ГАЗЕТІ ТУРАЛЫ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=4403817989756150&amp;id=100003839778721 Еркеш Бейсеннің Facebook парақшасындағы жазбасы]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақстан тақырыптарда}}

[[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]]
[[Санат:Қазақстан Халық Кеңесі|*]]
[[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]]</text>
      <sha1>toafzbax6ip0v63ixr6tv9ql264707x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Торсион</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779115</id>
    <revision>
      <id>3685940</id>
      <parentid>3664277</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Bcoulomb.png]]» деген «[[:File:Balance_de_Charles_Augustin_de_Coulomb.png]]» дегенмен алмастырылды.</comment>
      <origin>3685940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28680" sha1="p5qbj7p40fbmui9san8zpramakoah92" xml:space="preserve">{{short description|Серіппенің бір түрі}}
{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{for|математикадағы бұралу коэффициенттері|Торсиондық коэффициент (топология)}}

[[File:Torsion spring.png|thumb|Гараж есігінің секциялық торсиондық серіппесі]]
[[File:Victor-Mousetrap.jpg|thumb|right|[[Тышқан қақпан]]ды қоректендіретін спиральды торсиондық серіппе]]
[[File:Torsion-pendulum.ogv|thumb|Модельдік торсиондық маятниктің тербелісі туралы видео]]

'''Торсиондық серіппе''' (немесе бұралу серіппесі) — ұшын өз осі бойымен бұрау арқылы жұмыс істейтін [[серіппе (құрылғы)|серіппе]]; яғни, бұралған кезде [[механикалық энергия]]ны жинақтайтын икемді [[серпімділік (физика)|серпімді]] объект. Бұралған кезде ол қарама-қарсы бағытта [[момент]] (торк) шығарады, бұрылу мөлшеріне (бұрыш ретінде өлшенеді, бірақ теориялық тұрғыдан 360[[градус (бұрыш)|°]] немесе 2π [[радиан]]нан асып кетуі мүмкін) пропорционал. Әртүрлі түрлері бар:
* '''Торсиондық штанга''' (torsion bar) — металл немесе резеңкеден жасалған түзу штанга, оның ұштарына қолданылатын момент арқылы осі бойынша бұралады ([[қырқу кернеуі]]).
* Сезімтал құралдарда қолданылатын нәзік түрі — '''торсиондық талшық''' (torsion fiber), ол кернеу астындағы жібек, шыны немесе [[балқытылған кварц|кварц]] талшығынан тұрады және осі бойынша бұралады.
* '''Спиральды торсиондық серіппе''' (helical torsion spring) — катушка (спираль) түріндегі металл шыбық немесе сым, катушка осі бойынша бүйірлік күштер ([[иілу моменті]]) арқылы бұралады, катушканы қатайтады.
* Сағаттар спиральды оралған торсиондық серіппені (катушкалары бір-бірінің үстіне емес, айналасында орналасқан helical торсиондық серіппенің бір түрі) қолданады, кейде «сағат серіппесі» немесе ауызекі [[негізгі серіппе]] деп аталады. Мұндай торсиондық серіппелер шатыр баспалдақтары, муфталар, [[жазу машинкасы]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://maritime.org/doc/typewriter/index.htm | title=Typewriter Maintenance }}&lt;/ref&gt; және үлкен бұрыштарға немесе бірнеше айналымға тұрақты момент қажет ететін басқа құрылғыларда да қолданылады.

==Бұралу және иілу==
Торсиондық штангалар мен торсиондық талшықтар шынымен бұралу (torsion) арқылы жұмыс істейді. Алайда терминология шатастыруы мүмкін, өйткені спиральды торсиондық серіппеде (сағат серіппесін қоса алғанда) сымға әсер ететін күштер нақты [[иілу]] кернеулері болып табылады, [[деформация (механика)|бұралу]] (қырқу) кернеулері емес. Спиральды торсиондық серіппе шын мәнінде иілген кезде (бұралмағанда) бұралу арқылы жұмыс істейді.&lt;ref&gt;{{Citation
|last=Shigley
|first=Joseph E.
 |author2=Mischke, Charles R. |author3=Budynas, Richard G.
|title=Mechanical Engineering Design
|publisher=McGraw Hill
|location=New York
|year=2003
|page=542|url=https://books.google.com/books?id=j8xscqTxWUgC&amp;pg=PA542
|isbn=0-07-292193-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation
  | last = Bandari
  | first = V. B.
  | title = Design of Machine Elements
  | publisher = Tata McGraw-Hill
  | year = 2007
  | page = 429
  | url = https://books.google.com/books?id=f5Eit2FZe_cC&amp;pg=PA429
  | isbn = 978-0-07-061141-2}}&lt;/ref&gt;
Біз «бұралу» сөзін жоғарыдағы анықтамаға сәйкес торсиондық серіппе үшін қолданамыз, материал нақты бұралу немесе иілу арқылы жұмыс істесе де.

==Бұралу коэффициенті==
Серпімділік шегінен асып кетпесе, торсиондық серіппелер [[Гук заңы]]ның бұрыштық түрін сақтайды:

:&lt;math&gt; \tau = -\kappa\theta\,&lt;/math&gt;

мұнда

* &lt;math&gt;\tau\,&lt;/math&gt; — серіппенің шығаратын моменті (ньютон-метрмен), &lt;math&gt;\theta\,&lt;/math&gt; — тепе-теңдік қалпынан бұрылу бұрышы (радианмен)
* &lt;math&gt;\kappa\,&lt;/math&gt; — ньютон-метр / радиан өлшем бірлігіндегі тұрақты, серіппенің '''бұралу коэффициенті''', '''бұралу серпімділік модулі''', '''жылдамдығы''' немесе жай '''серіппе тұрақтысы''' деп аталады, серіппені 1 радианға бұру үшін қажет момент өзгерісіне тең.

[[Бұралу тұрақтысы]] геометрия және материал қасиеттерінен есептеледі. Ол сызықтық серіппенің серіппе тұрақтысына ұқсас. Теріс таңба момент бағытының бұрылу бағытына қарама-қарсы екенін көрсетеді.

Торсиондық серіппеде жинақталған энергия ''U'' (джоульмен):&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.brown.edu/Departments/Engineering/Courses/En4/Notes/particles_work_energy/particles_work_energy.htm | title=Dynamics and Vibrations: Conservation Laws for Particles: Work and Energy }}&lt;/ref&gt;

:&lt;math&gt; U = \frac{1}{2}\kappa\theta^2&lt;/math&gt;

==Қолданылуы==
Таныс мысалдар: киім қыстырғыштарды (clothespegs) жұмыс істейтін күшті спиральды торсиондық серіппелер және дәстүрлі серіппелі тұтқалы [[тышқан қақпан]]дар. Басқа қолданыстар: гараж есіктерінің салмағын теңгеретін үлкен оралған торсиондық серіппелер, сондай-ақ кейбір [[седан]]дардың багажник қақпағын (trunk cover) ашуға көмектесетін ұқсас жүйе. Кішкентай оралған торсиондық серіппелер цифрлық камералар мен [[компакт-диск]] ойнатқыштары сияқты тұтынушы тауарларындағы қалқымалы есіктерді жұмыс істетуге жиі қолданылады. Басқа нақты қолданыстар:

* ''[[Торсиондық штангалы суспензия]]'' — көлік корпусына бір ұшымен, дөңгелек осіне иінтірек арқылы екінші ұшымен бекітілген қалың болат торсиондық штанга серіппесі. Жол соққыларын сіңіреді, жолаушыларға жұмсақ жүруді қамтамасыз етеді. Қазіргі көптеген автомобильдер мен жүк көліктерінде, сондай-ақ әскери көліктерде қолданылады.
* Көптеген [[көлік суспензиясы]] жүйелеріндегі ''[[бүйірлік тұрақтандырғыш штанга]]'' (anti-roll bar) да торсиондық серіппе принципін қолданады.
* ''Торсиондық маятник'' [[торсиондық маятник сағаттарында]] ортасынан сымды торсиондық серіппемен ілінген дөңгелек пішінді салмақ. Салмақ серіппе осі бойынша айналады, оны бұрайды, қарапайым [[маятник]] сияқты тербелмейді. Серіппенің күші айналу бағытын өзгертеді, сондықтан дөңгелек сағат механизмдерімен жоғарыдан қозғалатын күйде алға-артқа тербеледі.
* Бұралған арқандар немесе [[сіңір]]ден тұратын торсиондық серіппелер ежелгі қарулардың (грек [[баллистасы]], рим [[скорпион]]ы және [[онагер]] сияқты катапульталар) потенциалдық энергиясын жинақтау үшін қолданылды.
* Механикалық [[сағат]]тардағы ''[[теңгерім серіппесі]]'' немесе шаш серіппесі — ұсақ спиральды торсиондық серіппе, [[теңгерім дөңгелегін]] орталық қалпына қайтарады. Теңгерім дөңгелегі мен серіппе сағат уақытын ұстауда жоғарыдағы торсиондық маятникке ұқсас жұмыс істейді.
* Электр тогын өлшеу үшін механикалық көрсеткіштің құралдарында қолданылатын ''[[Д'Арсонваль қозғалысы]]'' — торсиондық теңгерімнің бір түрі (төменде қараңыз). Көрсеткішке бекітілген сым катушкасы магнит өрісінде торсиондық серіппенің кедергісіне қарсы бұралады. Гук заңы көрсеткі бұрышының токқа пропорционал болуын қамтамасыз етеді.
* Көптеген [[бейне проекторлар]]дың жүрегі — ''DMD'' немесе [[цифрлық микродзеркалды құрылғы]] чипі. Кремний бетінде жасалған ұсақ торсиондық серіппелердегі жүз мыңдаған кішкентай айна жарықты экранға шағылыстырып, сурет құрайды.
* [[Белгі тартқышы]] (Badge tether)

==Торсиондық теңгерім==
[[File:Balance de Charles Augustin de Coulomb.png|thumb|right|Кулонның торсиондық теңгерімінің суреті. 1785 жылғы естелігінің 13-кестесінен.]]
[[File:ConstantOfGravitation 003.jpg|thumb|[[Пол Р. Хейл]]дің АҚШ Ұлттық стандарттар бюросында (қазір NIST) гравитациялық тұрақты G-ны 1930–1942 жылдар аралығында өлшеу үшін қолданған торсиондық теңгерімі.]]

'''Торсиондық теңгерім''' (торсиондық маятник деп те аталады) — өте әлсіз күштерді өлшеуге арналған ғылыми құрал, әдетте [[Шарль-Огюстен де Кулон]]ға жатқызылады (1777 жылы ойлап тапқан), бірақ [[Джон Мишелл]] 1783 жылға дейін тәуелсіз ойлап тапқан.&lt;ref&gt;{{Citation|last2=McCormmach|first2=R.|author2-link=Russell McCormmach|last1=Jungnickel|first1=C.|author1-link=Christa Jungnickel|title=Cavendish|year=1996|publisher=American Philosophical Society|url=https://books.google.com/books?id=EUoLAAAAIAAJ|isbn=0-87169-220-1|pages=335–344}}&lt;/ref&gt; Ең танымал қолданыстары: Кулонның зарядтар арасындағы [[электростатикалық күшті]] өлшеп [[Кулон заңын]] орнатуы және [[Генри Кавендиш]]тің 1798 жылғы [[Кавендиш эксперименті]]нде&lt;ref&gt;{{Citation|last=Cavendish|first=H.|year=1798|chapter=Experiments to determine the Density of the Earth|editor-last=MacKenzie|editor-first=A.S.|publication-date=1900|title=Scientific Memoirs, Vol.9: The Laws of Gravitation|url=https://books.google.com/books?id=O58mAAAAMAAJ|publisher=American Book Co.|pages=59–105}}&lt;/ref&gt; екі масса арасындағы гравитациялық күшті өлшеп Жердің тығыздығын есептеуі, кейін [[гравитациялық тұрақтының]] мәніне әкелді.

Торсиондық теңгерім — ортасынан жұқа талшықпен ілінген штанга. Талшық өте әлсіз торсиондық серіппе ретінде әрекет етеді. Егер белгісіз күш штанганың ұштарына тік бұрышпен қолданылса, штанга айналады, талшықты бұрайды, талшықтың бұралу моменті қолданылған күшпен теңгерілетін тепе-теңдікке жеткенше. Содан кейін күштің шамасы штанга бұрышына пропорционал. Құралдың сезімталдығы талшықтың әлсіз серіппе тұрақтысынан шығады, сондықтан өте әлсіз күш штанганың үлкен айналуын тудырады.

Кулонның экспериментінде торсиондық теңгерім — бір ұшына металл қапталған шар бекітілген оқшаулағыш штанга, жібек жіппен ілінген. Шар белгілі статикалық электр зарядымен зарядталған, сол полярлықтағы екінші зарядталған шар жақындатылған. Екі шар бір-бірін тебеді, талшықты белгілі бір бұрышқа бұрайды, ол құралдың шкаласынан оқылады. Талшықты белгілі бұрышқа бұру үшін қандай күш қажет екенін біле отырып, Кулон шарлар арасындағы күшті есептей алды. Әртүрлі зарядтар мен қашықтықтар үшін күшті анықтай отырып, ол күштің квадратқа кері пропорционалдығын көрсетті, қазір [[Кулон заңы]] деп аталады.

Белгісіз күшті өлшеу үшін торсиондық талшықтың [[Торсиондық серіппе#Бұралу коэффициенті|серіппе тұрақтысын]] алдын ала білу керек. Бұл күштің аздығынан тікелей өлшеу қиын. Кавендиш мұны кеңінен қолданылатын әдіспен жасады: теңгерімнің [[резонанс|резонанстық тербеліс периодын]] өлшеу. Еркін теңгерім бұралып босатылса, ол [[гармоникалық осциллятор]] сияқты баяу сағат тілімен және қарсы бағытта тербеледі, жиілігі штанганың [[инерция моменті]] мен талшықтың серпімділігіне байланысты. Штанганың инерциясы массасынан табылғандықтан, серіппе тұрақтысын есептеуге болады.

Кулон торсиондық талшықтар мен торсиондық теңгерім теориясын 1785 жылғы «Recherches theoriques et experimentales sur la force de torsion et sur l'elasticite des fils de metal &amp;c» естелігінде алғаш дамытты. Бұл оны басқа ғылыми құралдарда, мысалы [[гальванометрлерде]] және жарықтың [[сәулелену қысымын]] өлшейтін [[Николс радиометрінде]] қолдануға әкелді. 1900-жылдардың басында гравитациялық торсиондық теңгерімдер мұнай барлауында қолданылды. Бүгінде торсиондық теңгерімдер физика эксперименттерінде әлі қолданылады. 1987 жылы гравитация зерттеушісі А. Х. Кук былай деп жазды:

&lt;blockquote&gt;Гравитация және басқа нәзік өлшеулер эксперименттеріндегі ең маңызды жетістік — Мишеллдің торсиондық теңгерімін енгізуі және Кавендиштің оны қолдануы. Ол сол кезден бері гравитация бойынша барлық маңызды эксперименттердің негізі болды.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Cook|first=A. H.|chapter=Experiments in Gravitation|editor-last=Hawking|editor-first=S.W. |editor2=Israel, W.|title=Three Hundred Years of Gravitation|publication-date=1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-34312-7|page=52|year=1987}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;[[Этвёш эксперименті]]нде торсиондық теңгерім [[эквиваленттік принципті]] — инерциялық масса мен гравитациялық масса бірдей деген идеяны дәлелдеу үшін қолданылды.

==Бұралу гармоникалық осцилляторлары==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right&quot;
|+ Терминдердің анықтамасы
|-
! Термин
! Өлшем бірлігі
! Анықтама
|-
|&lt;math&gt;\theta\,&lt;/math&gt;
| рад
| Тыныштық қалпынан ауытқу бұрышы
|-
| &lt;math&gt;I\,&lt;/math&gt;
| кг м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| Инерция моменті
|-
| &lt;math&gt;C\,&lt;/math&gt;
| джоуль с рад&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;
| Бұрыштық өшіркіш тұрақтысы
|-
| &lt;math&gt;\kappa\,&lt;/math&gt;
| N m рад&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;
| Торсиондық серіппе тұрақтысы
|-
| &lt;math&gt;\tau\,&lt;/math&gt;
| &lt;math&gt;\mathrm{N\,m}\,&lt;/math&gt;
| Қозғаушы момент
|-
| &lt;math&gt;f_n\,&lt;/math&gt;
| Гц
| Өшіркішсіз (табиғи) резонанстық жиілік
|-
| &lt;math&gt;T_n\,&lt;/math&gt;
| с
| Өшіркішсіз (табиғи) тербеліс периоды
|-
| &lt;math&gt;\omega_n\,&lt;/math&gt;
| &lt;math&gt;\mathrm{rad\,s^{-1}}\,&lt;/math&gt;
| Радиандағы өшіркішсіз резонанстық жиілік
|-
| &lt;math&gt;f\,&lt;/math&gt;
| Гц
| Өшіркішті резонанстық жиілік
|-
| &lt;math&gt;\omega\,&lt;/math&gt;
| &lt;math&gt;\mathrm{rad\,s^{-1}}\,&lt;/math&gt;
| Радиандағы өшіркішті резонанстық жиілік
|-
| &lt;math&gt;\alpha\,&lt;/math&gt;
| &lt;math&gt;\mathrm{s^{-1}}\,&lt;/math&gt;
| Өшіру уақыт тұрақтысының кері мәні
|-
| &lt;math&gt;\phi\,&lt;/math&gt;
| рад
| Тербеліс фазалық бұрышы
|-
| &lt;math&gt;L\,&lt;/math&gt;
| м
| Осьтен күш қолданылатын жерге дейінгі қашықтық
|}
Торсиондық теңгерімдер, торсиондық маятниктер және теңгерім дөңгелектері — торсиондық серіппенің осі бойынша сағат тілімен және қарсы бағытта [[қарапайым гармоникалық қозғалыс|гармоникалық қозғалыста]] тербеле алатын бұралу гармоникалық осцилляторларының мысалдары. Олардың мінез-құлқы трансляциялық серіппе-масса осцилляторларына ұқсас ([[Гармоникалық осциллятор#Эквивалентті жүйелер|Гармоникалық осциллятордың эквивалентті жүйелері]] қараңыз). Қозғалыстың жалпы [[дифференциалдық теңдеуі]]:

:&lt;math&gt;I\frac{d^2\theta}{dt^2} + C\frac{d\theta}{dt} + \kappa\theta = \tau(t)&lt;/math&gt;

Егер [[өшіркіш коэффициенті|өшіру]] аз болса, &lt;math&gt;C \ll \sqrt{\kappa I}\,&lt;/math&gt; (торсиондық маятниктер мен теңгерім дөңгелектеріндегідей), тербеліс жиілігі жүйенің [[механикалық резонанс|табиғи резонанстық жиілігіне]] өте жақын:

:&lt;math&gt;f_n = \frac{\omega_n}{2\pi} = \frac{1}{2\pi}\sqrt{\frac{\kappa}{I}}\,&lt;/math&gt;

Сондықтан период:

:&lt;math&gt;T_n = \frac{1}{f_n} = \frac{2\pi}{\omega_n} = 2\pi \sqrt{\frac{I}{\kappa}}\,&lt;/math&gt;

Қозғаушы күш болмаған жағдайдағы ([[math&gt;\tau = 0\,&lt;/math&gt;]) жалпы шешім (уақытша шешім):

:&lt;math&gt;\theta = Ae^{-\alpha t} \cos{(\omega t + \phi)}\,&lt;/math&gt;

мұнда:

::&lt;math&gt;\alpha = C/2I\,&lt;/math&gt;
::&lt;math&gt;\omega = \sqrt{\omega_n^2 - \alpha^2} =  \sqrt{\kappa/I - (C/2I)^2}\,&lt;/math&gt;
{{breakafterimages}}

===Қолданылуы===
[[File:Torsion spring animation fixed camera.ogg|thumb|Торсиондық серіппенің тербелісі анимациясы]]
Механикалық сағаттың теңгерім дөңгелегі — резонанстық жиілігі &lt;math&gt;f_n\,&lt;/math&gt; сағаттың жылдамдығын анықтайтын гармоникалық осциллятор. Резонанстық жиілік алдымен дөңгелек жиегіне радиалды орнатылған салмақ бұрандаларымен &lt;math&gt;I\,&lt;/math&gt; реттеу арқылы, содан кейін теңгерім серіппесінің ұзындығын өзгертетін реттеуіш иінтірекпен &lt;math&gt;\kappa\,&lt;/math&gt; дәлірек реттеледі.

Торсиондық теңгерімде қозғаушы момент тұрақты және өлшенетін белгісіз күшке &lt;math&gt;F\,&lt;/math&gt; теңгерім штангасының иінтірек ұзындығы &lt;math&gt;L\,&lt;/math&gt; көбейтіндісіне тең, яғни &lt;math&gt;\tau(t) = FL\,&lt;/math&gt;. Тербеліс өшкенде ауытқу күшке пропорционал болады:

:&lt;math&gt;\theta = FL/\kappa\,&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;F\,&lt;/math&gt; анықтау үшін торсиондық серіппе тұрақтысын &lt;math&gt;\kappa\,&lt;/math&gt; табу қажет. Өшіру төмен болса, бұны теңгерімнің табиғи резонанстық жиілігін өлшеу арқылы алуға болады, өйткені теңгерімнің инерция моментін геометриясынан есептеуге болады:

:&lt;math&gt;\kappa = (2\pi f_n)^2 I\,&lt;/math&gt;

Өлшеу құралдарында (мысалы, Д'Арсонваль амперметрінің қозғалысында) тербеліс тез өшуі қажет, сонда тұрақты нәтижені оқуға болады. Бұған жүйеге өшіру қосу арқылы қол жеткізіледі, көбіне ауа немесе су сияқты сұйықтықта айналатын қалақшаны бекіту арқылы (сондықтан магниттік компастар сұйықтықпен толтырылады). Тербелістің ең тез тұрақтануын қамтамасыз ететін өшіру мәні критикалық өшіру &lt;math&gt;C_c\,&lt;/math&gt; деп аталады:

:&lt;math&gt;C_c = 2 \sqrt{\kappa I}\,&lt;/math&gt;

==Қараңыз==
* [[Балка (құрылыс)]]
* [[Slinky]], ойыншық спиральды серіппе

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

==Әдебиет==
{{Refbegin}}
* {{Citation|last=Gray|first=Andrew|title=The Theory and Practice of Absolute Measurements in Electricity and Magnetism, Vol.1|year=1888|publisher=Macmillan|url=http://www.engineersedge.com/spring_torsion_calc.htm|pages=254–260}}.  Кулон экспериментінің толық сипаттамасы.
* {{Citation|title=Charles Augustin de Coulomb biography, Chemistry Dept.|publisher=Hebrew Univ. of Jerusalem|url=http://www.geocities.com/bioelectrochemistry/coulomb.htm|access-date=August 2, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090806115212/http://geocities.com/bioelectrochemistry/coulomb.htm|archive-date=2009-08-06}}.  Кулонның торсиондық теңгерімінің суреттерін көрсетеді және Кулонның торсион технологиясына қосқан үлесін сипаттайды.
* {{Citation|last1=Nichols|first1=E.F.|last2=Hull|first2=G.F|title=The Pressure due to Radiation|date=June 1903|journal=The Astrophysical Journal|volume=17|issue=5|pages=315–351|url=https://books.google.com/books?id=8n8OAAAAIAAJ&amp;pg=RA5-PA315|doi=10.1086/141035|bibcode=1903ApJ....17..315N|doi-access=free}}.  Николс радиометрін сипаттайды.
* {{Citation|url=http://www.mssu.edu/seg-vm/pict0349.html|title=Torsion balance, Virtual Geoscience Center|publisher=Society of Exploration Geophysicists|access-date=2007-08-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070818100645/http://www.mssu.edu/seg-vm/pict0349.html|archive-date=2007-08-18}}.  Торсиондық теңгерімдердің мұнай барлауында қолданылуын сипаттайды, 1902 жылғы құралдың суреттері бар.
* {{Citation|title=Charles Augustin de Coulomb|encyclopedia=Encyclopædia Britannica, 9th Ed.|page=452|year=1907|publisher=Werner Co.|volume=6|url=https://books.google.com/books?id=IAwEAAAAYAAJ&amp;pg=PA452}}
{{Refend}}

==Сыртқы сілтемелер==
{{Commonscat|Torsion springs}}
*[https://web.archive.org/web/20080820030520/http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/torsionbalance/index.html Торсиондық теңгерімнің интерактивті Java оқулығы]
*[http://www.engineersedge.com/spring_torsion_calc.htm Торсиондық серіппе калькуляторы]
*[https://web.archive.org/web/20070711144347/http://lheawww.gsfc.nasa.gov/~merk/G/Big_G.html Big G өлшеуі, Вашингтон университетіндегі 1999 жылғы Кавендиш экспериментінің сипаттамасы, торсиондық теңгерім көрсетілген][сілтеме сынған]
*[https://web.archive.org/web/20100718003115/http://www.mssu.edu/seg-vm/pict0349.html Торсиондық теңгерімдердің мұнай барлауында қолданылуы] (веб-архив сілтемесі)
*[https://web.archive.org/web/20080110134042/http://www.spring-makers-resource.net/torsion-springs.html Торсиондық серіппелердің механикасы]. Веб-архив сілтемесі, 2016 жылдың 8 желтоқсанында қолжетімді.
*[http://www.mathalino.com/reviewer/mechanics-and-strength-of-materials/helical-springs Серіппелерге (тізбекті және параллель) қатысты механика есептерінің шешімі]
*[https://web.archive.org/web/20251129035612/https://www.metalworkingsuppliers.com/mw/spring-history/ Серіппелер тарихындағы маңызды оқиғалар]

{{Automotive handling}}

[[Category:Articles containing video clips]]
[[Category:Pendulums]]
[[Category:Springs (mechanical)]]
[[Category:Torque]]</text>
      <sha1>p5qbj7p40fbmui9san8zpramakoah92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Литва қалалары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786676</id>
    <revision>
      <id>3685963</id>
      <parentid>3684498</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1193" sha1="p515ezg2czfc6xioa7kwqa96bmqeqws" xml:space="preserve">{{Навигациялық жол 
 |state      = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |аты        = Литва қалалары
 |тақырыбы   = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]]
 |сурет2     =  
 |мазмұны    = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} [[Балтойи-Воке]]{{•}} [[Биржай]]{{•}} [[Бирштонас]]{{•}} [[Вабальнинкас]]{{•}} [[Варена (Литва)|Варена]]{{•}} [[Варняй]]{{•}}  [[Вевис]]{{•}} [[Вейсеяй]]{{•}} [[Векшняй]]{{•}} [[Вилкавишкис]]{{•}} [[Вилькия]]{{•}} [[Вильнюс]]{{•}} [[Вирбалис]]{{•}} [[Висагинас]]{{•}}  [[Вянта]]{{•}} [[Гаргждай]]{{•}} [[Гарлява]]{{•}} [[Гельгаудишкис]]{{•}} 
|асты       = 
 |асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p515ezg2czfc6xioa7kwqa96bmqeqws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685970</id>
      <parentid>3685963</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="hxb5f3rt7kgl9odkufin3ud4z5nxqq0" xml:space="preserve">{{Навигациялық жол 
 |state      = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |аты        = Литва қалалары
 |тақырыбы   = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]]
 |сурет2     =  
 |мазмұны    = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} [[Балтойи-Воке]]{{•}} [[Биржай]]{{•}} [[Бирштонас]]{{•}} [[Вабальнинкас]]{{•}} [[Варена (Литва)|Варена]]{{•}} [[Варняй]]{{•}}  [[Вевис]]{{•}} [[Вейсеяй]]{{•}} [[Векшняй]]{{•}} [[Вилкавишкис]]{{•}} [[Вилькия]]{{•}} [[Вильнюс]]{{•}} [[Вирбалис]]{{•}} [[Висагинас]]{{•}}  [[Вянта]]{{•}} [[Гаргждай]]{{•}} [[Гарлява]]{{•}} [[Гельгаудишкис]]{{•}} [[Григишкес]]{{•}} 
|асты       = 
 |асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hxb5f3rt7kgl9odkufin3ud4z5nxqq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лейпциг университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786793</id>
    <revision>
      <id>3685949</id>
      <parentid>3657675</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T02:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3685949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17290" sha1="qge90l0a8rl1anby9sadrcz523o14lc" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = 
 |Қысқартылған аты    = 
 |Эмблемасы           = [[Сурет:Universität Leipzig logo.svg|300px]]
 |Сурет               = [[Сурет:Leipzig - Augustusplatz + Neues Augusteum + Paulinum 04 ies (cropped).jpg|300px]]
 |Сурет атауы         = Университеттің бас ғимараты [[Аугустусплац]]
 |Шынайы аты          = {{lang-de|Universität Leipzig}}
 |Халықаралық атауы   = Leipzig University
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = {{lang-de|Aus Tradition Grenzen überschreiten}}
 |Құрылған жылы       = [[1409]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік-құқықтық корпорация|мемлекеттік мекеме]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = Ректор
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = 
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = {{GER}}, [[Лейпциг]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = [http://www.uni-leipzig.de uni-leipzig.de]
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 51.339 |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir = E |lon_deg = 12.379 |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Лейпциг университеті''' ({{Lang-de|Universität Leipzig}}) — Гейдельберг университетінен кейінгі қазіргі [[Германия]] аумағындағы екінші ең көне университет. Лейпцигтен бұрын құрылған Кельн, Эрфурт және Вюрцбург университеттерінің қызметі уақытша тоқтатылып, кейін қайта ашылды.

2007—2008 оқу жылының қысқы семестрінде университетте 26 978 студент оқыды. Университетте 8579 адам жұмыс істейді. Лейпциг университеті — қаладағы ең ірі жоғары оқу орны. Университет еуропалық университеттер қауымдастығының — Утрехт желісінің мүшесі.

== Тарих ==
1409 жылы [[Прага|Прагадағы]] [[Карлов университеті|Карлов университетінде]] [[Гусшілер|гусшілер қозғалысынан]] туындаған тәртіпсіздіктердің нәтижесінде мыңға жуық неміс мұғалімдері мен студенттері сол кездегі Мейссен маркгравтығының сауда орталығы Лейпцигке көшіп, сол жердегі гуманитарлық ғылымдар факультетінің жұмысын қайта бастады.
[[Сурет:Merkelunileipzigdr.jpg|солға|нобай|275x275 нүкте| [[Ангела Меркель]] Лейпциг университетінің құрметті докторы атағын алу рәсімінде]]
Қала дереу факультетке ''Петерштрасседе'' ғимарат берді. Фридрих I Жауынгер және Вильгельм II Дәулетті билеушілер университетті күтіп ұстауға жылына 500 гульден және екі оқу ғимаратын салуға қаражат бөлді.

1409 жылы 2 желтоқсанда университеттің сайланған ректоры, [[Теология|теолог]] Иоганнес Отто фон Мюнстерберг оның жарғысын оқыды. 1415 жылы медицина факультеті, ал 1446 жылы заң факультеті құрылды. 1543 жылы Альбертина университетінің кітапханасы құрылды.

Университетте төрт қауымдастық болды: саксон, мейсен, франк (кейінірек бавар) және поляк. Университет сайлаушылар берген жерлерден өз кірісін алды.
[[Сурет:5_Mark_Sachsen_500_Jahre_Uni_Leipzig.jpg|нобай|150x150 нүкте| Құрылғанына 500 жыл толуына орай шығарылған монетаның сырт жағы]]
1757–1758 жылдары Сэмюэл Теодор Келмальц университеттің медициналық факультетінің деканы болды. 1748 жылы ол сонымен қатар Университеттің Ұлы Герцогтар колледжінің мүшесі болды.

XIX ғасырдың соңында университет жер телімінен басқа, қалада жалпы құны 18,5 миллион марка болатын 50-ге дейін жер учаскесіне иелік етті. XIX ғасырдағы университет кітапханасында 438 000 том және 4000 қолжазба болды. [[Германия Демократиялық Республикасы|ГДР]] кезінде Лейпциг университетіне [[Карл Маркс|Карл Маркстің]] есімі берілді.

1909 жылы университеттің 500 жылдығына орай 2 және 5 маркалы тиындар тиісінше 125 000 және 50 000 тиражбен соғылды. Монеталардың бет жағында Саксонияның сайлаушысы , университет ашылған әскери Фридрих және 1909 жылы билік құрған III Фридрих Август бейнеленген .

== Оқытушылары ==
{{Жасырын блоктың басы|Оқытушылар тізімі}}
{{Div col|3}}
* теологтар:
** [[Густав Баур]],
** [[Людвиг Фридрих Отто Баумгартен-Крузиус]],
** [[Теодор Бригер]],
** [[Христиан Фридрих Ильген]]
** [[Қанис]],
** [[Аутард]],
** [[Константин Тишендорф]],
** [[Натан Содерблом]];
* заңгерлер:
** [[Биндинг]],
** [[Фридберг]],
** [[Мюллер]],
** [[Штоббе]],
** [[Бернхард Виндшайд]],
** [[Адольф Вах]],
** [[Христиан-Готтлиб Гауболд]]
** [[Пауль Кошакер]]; 
* дәрігерлер:
** [[Брауне, Кристиан Вильгельм|Христиан Вильгельм Брауне]],
** [[Август Фридрих Вальтер|Августин Фридрих Вальтер,]]
** [[Коччиус]],
** [[Карл Креде]],
** [[Вильгельм Гис]],
** [[Христиан Готтлиб Людвиг]],
** [[Бенно Шмидт]],
** [[Тирш]],
** [[Даниэль Готтлиб Мориц Шребер]],
** [[Адольф фон Штрюмпель]]
* тарихшылар:
** [[Вильгельм Ваксмут]],
** [[Вальтер Марков]],
** [[Георг Фойгт]],
** [[Карл фон Норден]],
** [[Вильгельм Моренбрехер]],
* экономист [[Вильгельм Рошер]];
* философтар:
** [[Мориц Вильгельм Дробиш]],
** [[Вильгельм Вундт]],
** [[Рудольф Сейдель]],
** [[Густав Теодор Фехнер]];
* математиктер:
** [[Феликс Клейн]]; 
* физиктер:
** [[Карл Фридрих Александр]],
** [[Вильгельм Готтлиб Ганкель]],
** [[Фридрих Хунд]],
** [[Питер Джозеф Вильгельм Дебай]],
** [[Вернер Карл Гейзенберг]],
** [[Густав Людвиг Герц]],
** [[Август Зеебек]];
* химиктер:
** [[Томас Барт]],
** [[Густав Генрих Видеман]],
** [[Кристоф Хирцель]],
** [[Вильгельм Фридрих Оствальд]];
* астрономдар:
** [[Гейнрих Брунс]],
** [[Цельнер]];
* филологтар:
** [[Джордж Курциус]],
** [[Фридрих Август Экштейн]]&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Экштейн, Фридрих-Август}}&lt;/ref&gt;,
** [[Людвиг Ланге]],
** [[Тамыз Лескин]],
** [[Юстус Герман Липсиус]],
** [[Иоганнес Минквиц]]
** [[Отто Риббек]];
** [[Эдуард Сиверс]];
** [[Франц Делицш]];
** [[Теодор Моммсен]]. 
* археолог [[Иоганнес Овербек]],
* шығыстанушылар:
** [[Людольф Крель]];
** [[Флеймер]],
** [[Август Эдуард Эркес]];
* германистер:
** [[Вильгельм Брауне]]
** [[Рудольф Гильдебранд]],
** [[Царнкке]],
* романтанушы [[Эберт]],
* славянтанушы [[Август Лескиен]],
* египеттанушы [[Георг Эберс]];
* үндігерман ғалымдары
** [[Вальтер Порциг]],
** [[Эрнст Виндиш]];
* зоолог [[Люккарт]];
* ботаниктер:
** [[Пол Амман]],
** [[Август Квиринус Ривин]],
** [[Август Шенк]];
* минералог [[Фердинанд Циркель]],
* геолог [[Герман Креднер]];
* географтар:
** [[Фридрих Ратцель]],
** [[Фердинанд фон Рихтхофен]].
{{Div col end}}
{{Жасырын блоктың соңы}}

== Танымал студенттер ==
{{Жасырын блоктың басы|Студенттер тізімі}}
{{Div col|3}}
* [[Карл Густав Акерман]] (1820–1901) — неміс саясаткері. 
* [[Фридрих Август фон Аммон]] (1799–1861) — неміс офтальмологы. 
* [[Генрих Иоганн Иммануэль Аншютц]] — неміс-австриялық актер. 
* [[Александр Иванович Базаров]] (1845–1907) — орыс химигі. 
* [[Феликс Блох]] (1905–1983) — швейцар физигі, Нобель сыйлығының лауреаты. 
* [[Георг Бредиг]] (1868–1944) — неміс физик химигі. 
* [[Брокгауз, Генрих (өнер тарихшысы)|Генрих Брокгаус]] — неміс жазушысы және өнертанушы. 
* [[Рихард Вагнер]] (1813–1883) — неміс композиторы. 
* [[Кристиан Фридрих Самуэль Ганеман]] (1755–1843) — гомеопатияның негізін салушы. 
* [[Арнольд Гелен]] (1904–1976) — неміс философы және әлеуметтанушысы. 
* [[Ганс-Дитрих Геншер]] (1927 ж.т.) — неміс мемлекет қайраткері. 
* [[Трауготт Гербер]] (1710–1743) — neміс дәрігері, ботанигі және зерттеушісі. 
* [[Георгий Юлианович Геровский]] (1886–1959) — Карпат-орыс тіл маманы. 
* [[Иоганн Вольфганг Гёте]] (1749–1832) — неміс ақыны. 
* [[Алексей Александрович Гвоздев]] (1887–1939) — орыс кеңес театрының ғалымы. 
* [[Фемистокл Глюк]] (1853–1942) — неміс хирургі және профессоры. 
* [[Иоганн Готфрид фон Диссельдорф]] (1668–1745) — Данцигтің ғалымы, бургомистрі және бургравы. 
* [[Эдуард Зиверс]] (1850–1932) — неміс филологы.
* [[Карл Генрих Фердинанд Синтенис]] (1806–1867) — неміс филологы және педагогы. 
* [[Яромер Хендрих Имиш]] (1819–1897) — мәдениеттанушы. 
* [[Фриц Йоде]] (1887–1970) — неміс музыкатанушысы және педагогы. 
* [[Эрих Кестнер]] (1899–1974) — неміс жазушысы және сценарист. 
* [[Феликс Клейн]] (1849–1925) — неміс математигі. 
* [[Эмиль Крепелин]] (1856–1926) — неміс психиатры. 
* [[Готфрид Вильгельм Лейбниц]] (1646–1716) — неміс философы және математигі. 
* [[Готхольд Эфраим Лессинг]] (1729–1781) — неміс драматургі. 
* [[Карл Либкнехт]] (1871–1919) — неміс саясаткері, Германия Коммунистік партиясының (KPD) негізін қалаушылардың бірі. 
* [[Вирджил Маджару]] (1887–1940) — румын экономисі, әлеуметтанушысы, журналисі және саясаткері. 
* [[Ангела Меркель]] (1954 жылы туған) — неміс саясаткері, Германияның Федералдық канцлері. 
* [[Иоганн Генрих Михаэлис]] (1668–1738) — филолог; кейінірек өзі білім алған оқу орнында сабақ берген. 
* [[Теодор Моммзен]] (1817–1903) — неміс тарихшысы, филологы және заңгері. 
* [[Томас Мюнцер]] (1490–1525) — неміс уағызшысы және реформаторы. 
* [[Вальтер Ниман]] (1876–1953) — неміс музыкатанушысы және музыка сыншысы. 
* [[Фридрих Ницше]] (1844–1900) — неміс философы. 
* [[Новалис]] (1772–1801) — неміс жазушысы. 
* [[Мартин Нот]] (1902–1968) — библия зерттеушісі. 
* [[Михаил Михайлович Пришвин]] (1873–1954) — орыс кеңес жазушысы. 
* [[Самуэль фон Пуфендорф]] (1632–1694) — неміс заңгері, философы және тарихшысы. 
* [[Александр Николаевич Радищев]] (1749–1802) — орыс жазушысы, философы және ақыны. 
* [[Генрих Готтлиб Людвиг Рейхенбах]] (1793–1879) — неміс биологы. 
* [[Фердинанд де Соссюр]] (1857–1913) — швейцариялық тілші-ғалым. 
* [[Эдвард Теллер]] (1908–2003) — америкалық физик. 
* [[Отто Цур Штрассен]] (1869–1961) — неміс зоологы. 
* [[Лазэр Шэйняну]] (1859–1934) — румын филологы және тілші-ғалымы. 
* [[Роберт Шуман]] (1810–1856) — неміс композиторыและ пианисі. 
* [[Беньямин Хайдеке]] (1763–1811) — пастор, ағартушы, публицист және баспагер. 
* [[Вильгельм Хомберг]] (1652–1715) — неміс табиғат зерттеушісі. 
* [[Иван-Андрей Унгебауэр]] (1781 жылы қайтыс болған) — орыс сарай дәрігері және Жеті жылдық соғыс кезіндегі әскери дәрігер. 
* [[Альфред Филиппсон]] (1864–1953) — неміс географы және геологы. 
* [[Эрнст Юнгер]] (1895–1998) — неміс жазушысы.
{{Div col end}}
{{Жасырын блоктың соңы}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20090826201949/http://www.uni-leipzig.de/welt/ru/index.html Ресми веб-сайт]
* [https://research.uni-leipzig.de/catalogus-professorum-lipsiensium/ Professorenkatalog der Universität Leipzig]. 
* [https://research.uni-leipzig.de/agintern/CPL/index.html Professoren der Universität Leipzig 1945–1993].
* [https://web.archive.org/web/20260915043609/https://ojs.uclouvain.be/index.php/RETE/article/view/74593 Scholars and Literati at the University of Leipzig (1409–1800)].
* [https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bsz:15-qucosa-110164 Journal Universität Leipzig].

[[Санат:Германия университеттері]]
[[Санат:1409 жылы құрылған оқу орындары]]</text>
      <sha1>qge90l0a8rl1anby9sadrcz523o14lc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хард-рок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788290</id>
    <revision>
      <id>3686056</id>
      <parentid>3676281</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3686056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9066" sha1="ebj2bg77qb662q2oaa8jf3d7co5yko8" xml:space="preserve">{{Музыкалық жанр
| Атауы      = Хард-рок
| Суреті      = Gibson Les Paul(sg) 1962.jpg
| Бағыт    = [[Рок-музыка]] 
| Бастаулары         = [[Блюз-рок]], [[психоделикалық рок]], [[эйсид-рок]], [[гараж рок]], [[рок-н-ролл]]
| Пайда болуы = 1960 жылдардың ортасы, [[АҚШ]] • [[Ұлыбритания]]
| Өркендеуі        = 
| Ұқсас жанрлар     = [[Эйсид-рок]], [[хеви-метал]], [[прогрессивті рок]], [[софт-рок]]
| Туыстас жанрлар   = 
| Туынды жанрлар   = [[Глэм-метал]], [[глэм-рок]], [[NWOBHM]], [[пауэр-поп]]
| Тағы_қараңыз      = 
}}
'''Хард-рок''' немесе '''хеви-рок'''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Philo |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=WqiDBQAAQBAJ&amp;q=%22rock+had+become+hard+or+heavy%22 |title=British Invasion: The Crosscurrents of Musical Influence |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=2015 |isbn=978-0-8108-8626-1 |location=Lanham, MD |page=129}}&lt;/ref&gt; — дәстүрлі рок-музыкамен салыстырғанда агрессивті әрі бұрмаланған (дисторшн) вокалмен және электр гитаралардың үнімен ерекшеленетін [[рок-музыка]]ның ауырлау субжанры. Хард-рок 1960 жылдардың ортасында [[гараж-рок]], [[психоделикалық рок|психоделикалық]] және [[блюз-рок]] қозғалыстарының негізінде пайда болды. Алғашқы хард-рок шығармаларының кейбірін [[the Kinks]], [[the Who]], [[the Yardbirds]], [[the Rolling Stones]], [[Cream]], [[Vanilla Fudge]] және [[the Jimi Hendrix Experience]] сияқты ұжымдар дүниеге әкелді. 1960 жылдардың аяғына қарай бұл бағытта [[Blue Cheer]], [[the Jeff Beck Group]], [[Iron Butterfly]], [[Led Zeppelin]], [[Creedence Clearwater Revival]], [[Golden Earring]], [[Steppenwolf]], [[Grand Funk Railroad]], [[Free (топ)|Free]] және [[Deep Purple]] сияқты топтар да өнер көрсете бастады.

Бұл жанр 1970 жылдары [[танымал музыка]]ның басты бағыттарының біріне айналып, оған Who, Led Zeppelin және Deep Purple топтарымен қатар [[Black Sabbath]], [[Элис Купер]], [[Aerosmith]], [[Kiss]], [[Queen]], [[AC/DC]], [[Thin Lizzy]] және [[Van Halen]] қосылды. 1980 жылдары кейбір хард-рок топтары өздерінің бастапқы тамырынан алшақтап, [[поп-рок]] бағытына көбірек бет бұрды.&lt;ref name=&quot;AMQueen&quot;&gt;{{Citation |last=S. T. Erlewine |title=Queen |url={{AllMusic|class=artist|id=queen-p5205/biography|pure_url=yes}} |work=Allmusic |archive-url=https://www.webcitation.org/5wS5t2gXT?url=http://www.allmusic.com/artist/queen-p5205/biography |url-status=dead |archive-date=12 February 2011}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bogdanov2002Queen&quot;&gt;V. Bogdanov, C. Woodstra and S. T. Erlewine, ''All Music Guide to Rock: the Definitive Guide to Rock, Pop, and Soul'' (Milwaukee, WI: Backbeat Books, 3rd edn., 2002),  pp. 903–905.&lt;/ref&gt; Бұрыннан келе жатқан танымал топтар 1980 жылдардың ортасында қайта оралып, [[глэм-метал]] өкілдері ([[Mötley Crüe]], [[Bon Jovi]], [[Def Leppard]] және [[Poison (топ)|Poison]]) мен сол онжылдықтың соңында үлкен жетістікке жеткен шикілеу, шынайы үндегі [[Guns N' Roses]] топтарының арқасында хард-рок коммерциялық шыңына жетті.

1990 жылдары [[R&amp;B]], [[хип-хоп]], [[урбан-поп]], [[гранж]], ал кейіннен [[брит-поп]] жанрларының коммерциялық тұрғыдан табысты болуына байланысты хард-рок өз танымалдылығын жоғалта бастады. Соған қарамастан, көптеген [[пост-гранж]] топтары хард-рок дыбыстарын қабылдады, ал 2000 жылдары бұрынғы атақты топтарға деген қызығушылық жаңарып, жанрды қайта жандандыру әрекеттері мен жаңа хард-рок ұжымдары пайда болды. 2000 жылдары 1970–1980 жылдардағы хард-рок топтарының тек азғана бөлігі ғана өте сәтті концерттік-студиялық мансабын сақтап қала алды.

=== Анықтамасы ===
Хард-рок — бұл қатты әрі агрессивті рок-музыка бағыты. Мұнда электр гитараға баса назар аударылады; ол [[дисторшн]] және басқа да дыбыстық әсерлермен бірге — бір жағынан күрделілігі әртүрлі қайталанатын [[Рифф (музыка)|риф]]терді қолданатын ырғақтық аспап ретінде, екінші жағынан жеке [[Соло-гитара|соло аспап]] ретінде қолданылады.&lt;ref name=AllMusicHard/&gt; Соқпалы аспаптар негізінен қуатты ырғақтарға, маңызды бас-барабанға және кіші барабандағы бэкбитке сүйенеді, ал дыбысты ерекшелеу үшін кейде цимбалдар пайдаланылады.&lt;ref name=&quot;Shuker2005&quot;&gt;R. Shuker, ''Popular Music: the Key Concepts'', (Abingdon: Routledge, 2nd end., 2005), pp. 130–1.&lt;/ref&gt; Бас-гитара соқпалы аспаптармен үйлесе жұмыс істейді, кейде рифтерді ойнағанымен, көбінесе ырғақтық және соло гитараларға сүйемелдеу жасайды.&lt;ref name=Allmusicheavymetal/&gt; Вокал көбінесе қырылдаған, қарлыққан болып келеді немесе айқайлау, зарлау сияқты тәсілдерді қамтиды, кейде жоғары диапазонды, тіпті [[фальцет]] дауысты қолданады.&lt;ref&gt;E. Macan, ''Rocking the Classics: English Progressive Rock and the Counterculture'' (Oxford: Oxford University Press, 1997), p. 39.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың аяғында [[хеви-метал]] термині хард-рокпен алма-кезек қолданылды, бірақ біртіндеп бұл атау дыбысы мен қарқындылығы бұдан да күштірек музыканы сипаттау үшін қолданыла бастады.&lt;ref&gt;P. Du Noyer, ed., ''The Illustrated Encyclopedia of Music'' (Flame Tree, 2003), p. 96.&lt;/ref&gt; Хард-рок блюздік [[рок-н-ролл]] ерекшелігін, соның ішінде бэкбиттегі кейбір [[свинг (музыка)|свингті]] және өз иірімдерінде аккордтар тізбегін айшықтайтын рифтерді сақтап қалды, ал хеви-металдың рифтері көбінесе өз алдына жеке әуен ретінде жұмыс істеді және оларда ешқандай свинг болмады.&lt;ref name=&quot;AllMusicHard&quot;&gt;{{Citation |title=Hard Rock|work=Allmusic|url=https://www.allmusic.com/style/hard-rock-ma0000002636}}.&lt;/ref&gt; 1980 жылдары хеви-метал [[экстремалды метал]] деп аталатын бірқатар субжанрларды дамытты, олардың кейбіреулері [[хардкор-панк]]тың әсеріне ұшырап, бұл екі стилді одан әрі ажырата түсті.&lt;ref name=&quot;Allmusicheavymetal&quot;&gt;V. Bogdanov, C. Woodstra and S. T. Erlewine, ''All Music Guide to Rock: the Definitive Guide to Rock, Pop, and Soul'' (Milwaukee, WI: Backbeat Books, 3rd edn., 2002), pp. 1332–1333.&lt;/ref&gt; Осы айырмашылықтарға қарамастан, хард-рок пен хеви-метал қатар өмір сүріп келеді, ал топтар жиі осы жанрлардың шекарасын аттап немесе оларды өзара кіріктіріп отырады.&lt;ref&gt;R. Walser, ''Running With the Devil: Power, Gender, and Madness in Heavy Metal Music'' (Middletown, CT: Wesleyan University Press, 1993), p. 7.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Хард-рок]]
[[Санат:Рок-музыка жанрлары]]</text>
      <sha1>ebj2bg77qb662q2oaa8jf3d7co5yko8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эксперименттік рок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788318</id>
    <revision>
      <id>3686054</id>
      <parentid>3676766</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3686054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8617" sha1="2rcjo0a2ge7bw2h8wgj5l7cpcopgr21" xml:space="preserve">{{Музыкалық жанр
| Атауы             = Эксперименттік рок
| Суреті             = Moonlander &amp; Moodswinger.jpg
| Бағыт             = [[Рок-музыка]]&lt;ref name=&quot;Rosenberg179&quot;&gt;{{cite book |last=Rosenberg |year=2009 |page=179}}&lt;/ref&gt;
| Бастаулары        = [[Авангардтық музыка]], [[эксперименттік музыка]], [[фри-джаз]], [[нойз]]
| Пайда болуы       = 1960 жж. [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]]
| Өркендеуі        = 
| Ұқсас жанрлар     = [[Авангардтық метал]], [[аван-поп]], [[индустриалды музыка]], [[постпанк]], [[прогрессивті рок]], [[психоделикалық рок]], [[шугейз]]
| Туыстас жанрлар   = 
| Туынды жанрлар   = [[Арт-рок]]&lt;ref name=&quot;prog-rock-allmusic&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/subgenre/prog-rock-ma0000002798|publisher=[[AllMusic]]|title=Pop/Rock » Art-Rock/Experimental » Prog-Rock}}&lt;/ref&gt;, [[краут-рок]]&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{cite web|last1=Savage|first1=Jon|title=Elektronische musik: a guide to krautrock|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2010/mar/30/elektronische-musik-krautrock|website=[[The Guardian]]|date=30 March 2010|access-date=14 June 2016}}&lt;/ref&gt;, [[арт-панк]]&lt;ref name=&quot;Osborn2011&quot;/&gt;, [[нойз-рок]]&lt;ref name=&quot;Osborn2011&quot;/&gt;, [[ноу-вейв]]&lt;ref name=&quot;Lawrence344&quot;&gt;{{cite book |last=Lawrence |year=2009 |page=344}}&lt;/ref&gt;, [[аван-прог]], [[цеул]], [[построк]]]&lt;ref name=&quot;Osborn2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Osborn|first1=Brad|title=Understanding Through-Composition in Post-Rock, Math-Metal, and other Post-Millennial Rock Genres*|journal=[[Music Theory Online]]|url=http://www.mtosmt.org/issues/mto.11.17.3/mto.11.17.3.osborn.html|date=October 2011|volume=17|issue=3|doi=10.30535/mto.17.3.4|doi-access=free|hdl=1808/12360|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PostRockAM&quot;&gt;{{cite web|title=Post-Rock|url=http://www.allmusic.com/style/post-rock-ma0000002790|website=[[AllMusic]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PostRockBrit&quot;&gt;{{cite web|title=Post-rock|url=https://www.britannica.com/art/post-rock|website=[[Encyclopædia Britannica]]}}&lt;/ref&gt;, [[мат-рок]]&lt;ref name=&quot;Osborn2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gomez |first=Jeff |title=Math Rock |publisher=[[Bloomsbury Academic]] |year=2024 |isbn=979-8765103371}}&lt;/ref&gt;, [[маткор]]&lt;ref name=&quot;Osborn2011&quot;/&gt;
| Тағы_қараңыз      = 
}}
'''Эксперименттік рок''' (бастапқыда '''авангардтық рок''' немесе '''аван-рок''' ретінде белгілі) — 1960 жылдары пайда болған [[рок-музыка]]ның кіші жанры (субжанры). Жанр коммерциялық табыстан гөрі жаңашылдыққа басымдық береді және дәстүрлі рок-музыка аспаптары арқылы [[Авангардизм|авангард]]тық музыканың ықпалы мен идеяларын бойына сіңіреді. Ол, әдетте, күрделі, қабылдауға ауыр, қолжетімсіз немесе [[андеграунд]] болып саналатын дәстүрлі емес ән құрылымдарын, музыкалық тәсілдерді, ырғақтар мен лириканы пайдалануымен сипатталады.

== Атаудың шығу тегі ==
1960 жылдардың ортасынан аяғына дейін музыкалық басылымдарда эксперименттік рок бастапқыда «авангардтық рок-н-ролл» деп аталды. Бұл терминді ең алғаш қолдану 1966 жылы ''[[Sing Out!]]'' журналының шығарылымында тіркелді, онда Нью-Йорк қаласының [[The Fugs]] тобы «авангардтық рок-н-ролл тобы» ретінде спатталды.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_N_ZAAAAMAAJ&amp;q=%22avant-garde+rock%22 |title=Sing Out |date=1966 |publisher=Peoples Artists |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы жылы ''[[Record Research]]'' журналы [[WPMU]] радиостанциясының музыкалық каталогын сипаттайтын санында «авангардтық рок» терминін қолданды,&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=PV85AQAAIAAJ&amp;q=%22avant-garde+rock%22 |title=Record Research |date=1966 |language=en}}&lt;/ref&gt; ал келесі жылы канадтық ''Take One'' басылымы бұл фразаны Калифорнияның [[The Mothers of Invention]] мен Gas Company топтарын, сондай-ақ Нью-Йорктің [[The Velvet Underground]] тобын сипаттау үшін пайдаланды.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q5QHAQAAIAAJ&amp;q=%22avant-garde+rock%22 |title=Take One: The Canadian Film Magazine |date=1967 |publisher=Unicorn Pub. |language=en}}&lt;/ref&gt; 1960 жылдардың аяғы мен 1970 жылдарға қарай&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=5-ohAQAAIAAJ&amp;q=%22avant-garde+rock%22 |title=Status &amp; Diplomat |date=1967 |publisher=Status Magazines, Incorporated |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite book |last=LLC |first=New York Media |url=https://books.google.com/books?id=x-YCAAAAMBAJ&amp;dq=%22avant-garde+rock%22&amp;pg=PA15 |title=New York Magazine |date=1973-01-01 |publisher=New York Media, LLC |language=en}}&lt;/ref&gt; бірнеше музыкалық басылым осы терминмен қатар «эксперименттік рок» сөзін қолданған мақалаларды жариялай бастады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sutherland |first=Sam |url=https://books.google.com/books?id=-ycEAAAAMBAJ&amp;dq=%22avant-garde+rock%22&amp;pg=RA1-PA27 |title=Billboard |date=1972-05-27 |publisher=Nielsen Business Media, Inc. |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Schafer |first=William John |url=https://books.google.com/books?id=IFcUAQAAIAAJ&amp;q=%22experimental+rock+music%22 |title=Rock Music; where It's Been, what it Means, where It's Going |date=1972 |publisher=Augsburg Publishing House |isbn=978-0-8066-1234-8 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sutherland |first=Sam |url=https://books.google.com/books?id=HQkEAAAAMBAJ&amp;dq=%22avant-garde+rock%22&amp;pg=PA64 |title=Billboard |date=1973-06-02 |publisher=Nielsen Business Media, Inc. |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, кейбір эксперименттік рок орындаушылары «[[Арт-рок|арт-рок]]» деп те аталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Art rock {{!}} Genres, Influences &amp; History {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/art/art-rock |archive-url=https://web.archive.org/web/20250919002124/https://www.britannica.com/art/art-rock |archive-date=2025-09-19 |access-date=2025-12-08 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ерекшеліктері ==
Эксперименттік рок дәстүрлі рок аспаптары арқылы [[авангардтық музыка]]дан алынған ықпалдар мен идеяларды бойына сіңіреді. Ол дәстүрлі рок-музыкаға тән емес әрі әдеттен тыс ән құрылымдарын, тәсілдерді, ырғақтарды және лирикаға деген өзгеше көзқарастарды пайдалануымен сипатталады,{{sfn|Rosenberg|2009|p=179}}&lt;ref name=&quot;AllMusicExpRock&quot;&gt;{{cite web |title=Experimental Rock |url=http://www.allmusic.com/style/experimental-rock-ma0000002583 |access-date=February 16, 2016 |publisher=[[AllMusic]]}}&lt;/ref&gt; сонымен бірге коммерциялық табыстан гөрі жаңашылдыққа басымдық береді, ал орындаушылар жиі «андеграундтық музыкамен» байланыстырылады.{{sfn|Martin|1998|p=93}}{{sfn|Bogdanov|2001|p=10}} Музыканттар [[дадаизм]], [[концептуалды өнер]], [[поп-арт]] және [[сюрреализм]] сияқты [[Қазіргі өнер|қазіргі өнер]] ағымдарынан илхам алды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Эксперименттік рок]]
[[Санат:Рок-музыка жанрлары]]</text>
      <sha1>2rcjo0a2ge7bw2h8wgj5l7cpcopgr21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Краут-рок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788325</id>
    <revision>
      <id>3686055</id>
      <parentid>3676864</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3686055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23882" sha1="af41zv3jywh9b60nip4kjvlx82oi5rg" xml:space="preserve">{{Музыкалық жанр
| Атауы             = Краут-рок
| Суреті             = Verstarker.jpg
| Бағыт             = [[Рок-музыка]]
| Бастаулары        = {{flatlist|
* [[Эксперименттік рок]]
* [[Психоделикалық музыка|Психоделика]]
* [[Электрондық музыка]]
* [[Авангардтық музыка|Авангард]]
* [[Эйсид-рок]]
* [[Фанк]]
* [[Прогрессивті рок]]
* [[Арт-рок]]
* [[Фри-джаз]]
* [[Джаз-фьюжн]]
}}
| Пайда болуы       = 1960 жж. соңы – 1970 жж. басы, [[Батыс Германия]]
| Өркендеуі         = 
| Ұқсас жанрлар     =
| Туыстас жанрлар   = 
| Туынды жанрлар    = {{flatlist|
* [[Эмбиент]]
* [[Эмбиент-поп]]&lt;ref name=&quot;allmusic-ambient-pop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/style/ambient-pop-ma0000012263|title=Ambient Pop|work=[[AllMusic]]|access-date=10 July 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Инди-электроника]]&lt;ref name=AMGO&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/style/indie-electronic-ma0000012275|title=Indie Electronic – Significant Albums, Artists and Songs – AllMusic|work=AllMusic}}&lt;/ref&gt;
* [[Нью-эйдж (музыка)|нью-эйдж]]&lt;ref name=&quot;Reynolds1996&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://reynoldsretro.blogspot.com/2013/03/krautrock-melody-maker-july-1996-by.html|title=Krautrock|first=Simon|last=Reynolds|magazine=Melody Maker|date=July 1996|author-link=Simon Reynolds}}&lt;/ref&gt;
* [[Постпанк]]&lt;ref name=&quot;Reynolds1996&quot;/&gt;
* [[Построк]]&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/style/post-rock-ma0000002790|title=Post-Rock|website=[[AllMusic]]|access-date=31 January 2017}}&lt;/ref&gt;
* [[Техно]]
}}
| Тағы_қараңыз      = {{flatlist|
* [[Моторик]]
* [[Спейс-рок]]
}}
}}
'''Краут-рок''' (бастапқыда '''kosmische Musik''' ретінде белгілі, [[неміс тілі]]нен аударғанда — {{noitalic|«ғарыштық музыка»}}&lt;ref name=&quot;CoxWarner2004&quot;&gt;{{cite book|editor-last1= Cox|editor-first1= Christoph|editor-last2= Warner|editor-first2= Daniel|title= Audio Culture: Readings in Modern Music|url= https://books.google.com/books?id=FgDgCOSHPysC&amp;pg=PA412|year= 2004|publisher= A&amp;C Black|isbn= 978-0-8264-1615-5|page= 412}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{cite web|last1= Savage|first1= Jon|title= Elektronische musik: a guide to krautrock|url= https://www.theguardian.com/music/musicblog/2010/mar/30/elektronische-musik-krautrock|website= [[The Guardian]]|date= 30 March 2010|access-date= 14 June 2016}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Unterberger|1998|p= 174}}) — 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында [[Батыс Германия]]да пайда болған [[эксперименттік рок]]тың кең ауқымды [[музыкалық жанр]]ы.&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;/&gt; Орындаушылар [[психоделикалық рок]], [[авангардтық музыка]], [[электрондық музыка]] және басқа да эклектикалық бастаулардың элементтерін ұштастырады.&lt;ref name=&quot;shindig&quot; /&gt; Негізгі сипаттарына гипноздық ырғақтар, ұзақ созылатын [[импровизация]], конкретті музыка әдістері және алғашқы синтезаторлар жатады,&lt;ref name=&quot;AllMusic&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;shindig&quot; /&gt; ал жалпы алғанда музыка дәстүрлі ағылшын-америкалық рок-музыкаға тән [[ритм-энд-блюз]] тамырлары мен ән құрылымынан алшақтады.&lt;ref name=&quot;wire&quot;&gt;{{Cite news|first=David|last=Stubbs|author-link=David Stubbs|title=Invisible Jukebox: Faust|work=[[The Wire (magazine)|The Wire]]|issue=275|date=January 2007|page=18}}&lt;/ref&gt; Краут-рок өкілдерінің ішіндегі ең танымал топтар: [[Neu!]], [[Can]], [[Faust]], [[Tangerine Dream]], [[Kraftwerk]], [[Cluster]], [[Ash Ra Tempel]], [[Popol Vuh]], [[Amon Düül II]] және [[Harmonia]].&lt;ref name=&quot;Reynolds1996&quot;/&gt;

«Краут-рок» терминін британдық музыкалық журналистер немістің әртүрлі музыкалық сахнасын біріктіретін мысқылды (пейоративті) жалпылама атау ретінде танымал етті,&lt;ref name=xlr8r/&gt; және бұл термин көптеген орындаушыларға ұнамағанымен, кейіннен стандартты қолданысқа еніп кетті.&lt;ref name=&quot;seabrook&quot;&gt;{{cite book |last1=Seabrook |first1=Thomas Jerome |title=Bowie in Berlin: A New Career in a New Town |date=2008 |publisher=Jawbone Press |page=85 |isbn=978-1-906002-08-4 |access-date=25 April 2019 |url=https://books.google.com/books?id=xsSHjTf_-F8C}}&lt;/ref&gt; Кейбір неміс және ағылшынтілді авторлар әлі де бұл терминге сынмен қарайды.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hodkinson |first1=James |last2=Schofield |first2=Benedict |title=German in the World: The Transnational and Global Contexts of German Studies |date=2020 |publisher=Boydell &amp; Brewer |isbn=978-1-64014-033-2 |page=257 |url=https://books.google.com/books?id=XiTrDwAAQBAJ&amp;pg=PA257 |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл қозғалыс ішінара [[Батыс Германиядағы студенттер қозғалысы (1960 жж.)|1968 жылғы радикалы студенттік наразылықтардан]] бастау алды,&lt;ref name = Sanford&gt;{{cite book|last1= Preston|first1= John | chapter = Krautrock |title= Encyclopedia of Contemporary German Culture|date= April 2013|publisher= Routledge Press|page= 353|isbn= 978-1-136-81603-1 |url= https://books.google.com/books?id=TuMsBgAAQBAJ&amp;q=experimental+rock+krautrock | quote = [...] its origins in the 1960s student movement gave it a political hue expressed in the communal social organization of some of the bands, and sometimes in their music.}}&lt;/ref&gt; себебі неміс жастары өз елдерінің [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тағы мұрасына қарсы шығып, дәстүрлі неміс музыкасына да, америкалық попқа да ұқсамайтын жаңа [[поп-музыка]] іздеді.&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;/&gt; Бұл стиль кейде рок бағытындағы орындаушылармен қатар дамыған электронды «космише музик» (kosmische Musik) стилімен шатастырылады. Бұл кезең [[эмбиент]] пен [[техно]]ның дамуына үлес қосты,&lt;ref name=&quot;av&quot;&gt;{{cite web |last1= Battaglia |first1= Andy |title= Where to start with the vast, influential krautrock |url= https://www.avclub.com/krautrock-1798216198 |website= [[The A.V. Club]] |date= 26 March 2009 |access-date= 17 April 2019}}&lt;/ref&gt; сонымен қатар [[постпанк]], [[нью-эйдж (музыка)|нью-эйдж]] және [[построк]] сияқты кейінгі жанрларға ықпал етті.&lt;ref name=&quot;Reynolds1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;
{{Cite book
|title= Rebel &amp; Remix – Rockens historie
|last= Reinholdt Nielsen|first= Per
|publisher= Systime|year= 2011
|isbn= 978-87-616-2662-2
|location= Denmark
}}
&lt;/ref&gt; Сондай-ақ бұл сахна [[Дюссельдорф электронды музыка мектебі|Дюссельдорф]] және [[Берлин электронды музыка мектебі|Берлин электронды музыка мектептерінің]] құрылуына тікелей жол ашты.

== Атаудың шығу тегі ==
Шамамен 1973 жылға дейін Батыс Германиядан шыққан жаңа топтарға қатысты Deutsch-Rock («неміс рок-музыкасы») сөзі қолданылып келді.{{sfn|Adelt|2016|p=10}} Британдық және америкалық музыкалық баспасөзде сонымен қатар «тевтондық рок» (Teutonic rock), «юберрок» (Überrock)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite news|last=Christgau|first=Robert|author-link=Robert Christgau|url=https://www.robertchristgau.com/xg/cg/cgv4-75.php|title=Christgau's Consumer Guide|work=[[The Village Voice]]|location=New York|date=7 April 1975|access-date=23 September 2020|issn=0042-6180}}&lt;/ref&gt; және «[[Геттердеммерунг|Геттердеммер]]-рок» (Götterdämmer rock) сияқты басқа да атаулар кездесіп тұрды.{{sfn|Adelt|2016|p=12}} Британдық музыкалық баспасөз бастапқыда {{lang|de|Krautrock}} терминін қорлау, кемсіту мағынасында қолданғанымен, бұл музыка Ұлыбританияда танымал болғаннан кейін термин өзінің теріс реңкін жоғалтты.{{sfn|Adelt|2016|p=12}} Тіркестің негізі [[Краут|«kraut»]] ұлттық мазақ сөзінен шыққан. Неміс тілінде «Kraut» сөзі шөптерді, арамшөптерді немесе есірткі заттарды білдіруі мүмкін.{{sfn|Adelt|2016|p=12}}

Бұл терминді алғаш рет 1972 жылы [[Virgin Records]] лейблі қолданған.&lt;ref name=google_20211012&gt;{{cite book |last1=Barnes |first1=Mike |title=Storia del progressive rock: Origini e leggenda della musica inglese anni Settanta |date=12 October 2021 |publisher=ODOYA |isbn=978-88-6288-726-7 |page=692 |url=https://books.google.com/books?id=xb9HEAAAQBAJ&amp;pg=PT692 |language=it}}&lt;/ref&gt; Әртүрлі дереккөздер «краут-рок» атауын 1970 жылдардың басында британдық диджей [[Джон Пил]]{{sfn|Adelt|2016|p=11}} немесе Германияның эксперименттік топтарына ерте жанкүйер болған Ұлыбританияның ''[[Melody Maker]]'' музыкалық газеті енгізген әзіл-оспақ термин деп санайды.&lt;ref&gt;'Krautrock – Cosmic Rock and its Legacy' by [[David Stubbs]], [[Erik Davis]], [[Michel Faber]] and various contributing authors. Published 2009 by Black Dog Publishing Limited, London &lt;/ref&gt; Дегенмен, бұл термин алғаш рет 1971 жылдың сәуірінде ''Popo Music Management'' және ''Bacillus Records'' компанияларының Ұлыбританиядағы неміс рогын жарнамалайтын толық беттік хабарландыруында кездескен.&lt;ref name=google_20220430&gt;{{cite book |last1=Bartsch |first1=Paul |title=LiveRillen No. 4: Konzerte aus sechs Jahrzehnten Rockmusikgeschichte |date=30 April 2022 |publisher= Books on Demand |isbn=978-3-7543-5424-7 |page=52 |url=https://books.google.com/books?id=cYRtEAAAQBAJ&amp;pg=PA52 |language=de}}&lt;/ref&gt; Германияда пайда болған музыкалық бағытты алғаш рет 1972 жылдың желтоқсанында Ұлыбританияның ''[[New Musical Express]]'' музыкалық басылымының үш санында журналист [[Иэн Макдональд]] кеңінен қамтып жазды.&lt;ref&gt;Macdonald, I. (December 1972). Krautrock: Germany calling #1, #2 and #3. London, UK: ''[[New Musical Express]]''.&lt;/ref&gt;

Музыканттардың өздері «краут-рок» атауын теріске шығаруға бейім болды.&lt;ref name=&quot;Pop and Poetry&quot;&gt;{{Cite book|last=Blühdorn|first=Annette|title=Pop and Poetry – Pleasure and Protest: Udo Lindenberg, Konstantin Wecker and the Tradition of German Cabaret|publisher=Peter Lang Publishing|year=2003|isbn=978-0-8204-6879-2|location=New York|page=141}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Adelt|2016|p=12}} «Космише музик» (kosmische Musik) атауына қатысты да жағдай осылай еді.{{sfn|Adelt|2016|p=12}} Музыкатанушы [[Джулиан Коуп]] өзінің ''[[Krautrocksampler]]'' кітабында «краут-рок — бұл Батыс Германияның өзінде дамыған музыкалық сахнаға емес, осы музыканың Ұлыбританияда қабылдану сипатына негізделген субъективті британдық феномен» деп жазады.&lt;ref name=&quot;cope&quot;&gt;{{Cite book|last=Cope|first=Julian|author-link=Julian Cope|title=Krautrocksampler: One Head's Guide to the Great Kosmische Musik – 1968 Onwards|url=https://archive.org/details/krautrocksampler00cope|url-access=limited|publisher=Head Heritage|year=1995|page=[https://archive.org/details/krautrocksampler00cope/page/n38 64]|isbn=0-9526719-1-3|location=Yatesbury}}&lt;/ref&gt; Мысалы, бастапқыда краут-рок тобы ретінде танылған басты ұжымдардың бірі — [[Faust]] «[[Faust IV|Krautrock]]» деп аталатын маңызды 12 минуттық трек жазғанымен, кейіннен бұл терминнен бойларын аулақ ұстап: «Ағылшындар краут-рок туралы айта бастағанда, біз оларды жай ғана келемежтеп тұр деп ойладық... ал енді &quot;краут-рок ренессансы&quot; деп аталатын нәрсені естігенде, жасаған барлық еңбегіміз босқа кеткендей әсер қалдырады» деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;wire&quot; /&gt;

== Сипаттамасы ==
[[Сурет:Can 1972 (Heinrich Klaffs Collection 102).jpg|нобай|оңға|1972 жылғы краут-рок жанрының пионерлері — [[Can]] тобы. Топ [[психоделикалық рок]] импровизациясын, [[фанк]] ырғағын және [[конкретті музыка]] элементтерін ұштастырды.&lt;ref&gt;{{AllMusic|class=artist|id=can-mn0000645612|label=Can}}&lt;/ref&gt;]]

Краут-рок әртүрлі тәсілдерді біріктіретін кең ауқымды жанр ретінде сипатталады,&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mattbolton&quot;&gt;{{cite web |last1=Bolton |first1=Matt |title=Matt Bolton meets the original Krautrockers |url=https://www.theguardian.com/music/2008/may/09/popandrock1 |website=[[The Guardian]] |date=9 May 2008 |access-date=18 April 2019}}&lt;/ref&gt; алайда ол әдетте [[психоделия]], [[авангардтық музыка|авангардтық]] коллаж, [[электрондық музыкалық аспаптар|электрондық]] дыбыстар мен рок-музыкаға сүйенеді, сондай-ақ «импровизация мен гипноздық, [[минимализм (музыка)|минималистік]] ырғақтармен» ерекшеленеді.&lt;ref name=&quot;shindig&quot;&gt;{{cite web |last1=Harrison |first1=Imogen |title='Electricity' – The Influence of Krautrock on the UK's Next Generation |url=https://www.shindig-magazine.com/?p=1005 |website=[[Shindig! (magazine)|Shindig!]] |date=28 February 2016 |access-date=18 April 2019}}&lt;/ref&gt; ''[[Los Angeles Magazine]]'' бұл жанрды «америкалық психоделия мен германдық суық байсалдылықтың тоғысуы» деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;The Merciless Circularity of Beak&quot;&gt;{{cite news |last1=Tewksbury |first1=Drew |title=The Merciless Circularity of Beak |url=https://www.lamag.com/culturefiles/tonight-the-merciless-circularity-of-beak/ |website=[[Los Angeles Magazine]] |date=13 February 2013 |access-date=18 April 2019}}&lt;/ref&gt; ''[[Melody Maker]]'' журналы бұл стильді «1960 жылдардың соңындағы [[эйсид-рок]]тың асқақ амбициясы мен шексіз фриктігі [[прото-панк]] минимализмімен тежеліп әрі жанданатын... [[прогрессивті рок|прог-роктың]] паңдығынан ғажайып түрде бойын аулақ ұстаған ауқымды музыка» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;Reynolds1996&quot;/&gt; [[AllMusic]] оны [[арт-рок]] және прогрессивті рокпен байланысты бағытты кеңейткенімен, америкалық және британдық топтардың [[джаз]] бен классикалық элементтерге берген басымдығынан алшақтап, «рок-н-роллдан гөрі [[авангардтық музыка|авангардқа]] көбірек қарыздар гуілдеген, пульсациялайтын дыбысқа» ұмтылғанын атап өтті.&lt;ref name=&quot;AllMusic&quot;&gt;{{cite web|author1=Anon|title=Kraut Rock|url=http://www.allmusic.com/subgenre/kraut-rock-ma0000002687|website=[[AllMusic]]|access-date=25 January 2017|date=n.d.}}&lt;/ref&gt;

Краут-рок орындаушыларына тән кейбір жалпы музыкалық ерекшеліктер:

* [[Психоделикалық рок]] элементтерінің [[электрондық музыка]] немесе [[авангардтық музыка]] бастауларымен ұштасуы&lt;ref name=&quot;shindig&quot;/&gt;&lt;ref name=thestranger_39086811&gt;{{cite web |last1=Segal |first1=Dave |title=German Guitar God Michael Rother Talks Kraftwerk, Neu!, and the Dubious Term &quot;Krautrock&quot; |url=https://www.thestranger.com/slog/2019/02/20/39086811/german-guitar-god-michael-rother-talks-kraftwerk-neu-and-the-dubious-term-krautrock |website=The Stranger |access-date=18 April 2019}}&lt;/ref&gt;
* Созылыңқы [[импровизация]]&lt;ref name=&quot;shindig&quot;/&gt;&lt;ref name=stereogum_2064023&gt;{{cite web |last1=Patrin |first1=Nate |title=Krautrock Playlist: 20 Essential Songs |url=https://www.stereogum.com/2064023/krautrock-ultimate-playlist-essential-songs/lists/ultimate-playlist/ |website=Stereogum |date=13 November 2019 |access-date=16 May 2022}}&lt;/ref&gt;
* Гипноздық немесе минималистік ырғақтар, соның ішінде кең таралған 4/4 «[[моторик]]» биттік ырғақ үлгісі&lt;ref name=&quot;AllMusic&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;The Merciless Circularity of Beak&quot;/&gt;&lt;ref name=line&gt;{{cite web |last1=Horton |first1=Ross |title=Manchester's W. H. Lung pay a beautiful tribute to krautrock on &quot;Simpatico People&quot; |url=https://www.thelineofbestfit.com/new-music/discovery/w-h-lung-simpatico-people |website=[[The Line of Best Fit]] |access-date=18 April 2019}}&lt;/ref&gt;
* Ән құрылымынан гөрі ұзақ қайталауларға, текстураға және [[дроун (музыка)|дроун]] элементтеріне басымдық беру&lt;ref name=&quot;AllMusic&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;harmonia&quot;&gt;{{cite web |last1=Richardson |first1=Mark |title=Harmonia – Complete Works |url=https://pitchfork.com/reviews/albums/20947-complete-works/ |website=[[Pitchfork Media|Pitchfork]] |date=11 December 2015 |access-date=11 July 2019}}&lt;/ref&gt;
* Синтезаторлар мен [[конкретті музыка]] әдістерін қолдану&lt;ref name=&quot;AllMusic&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;allmusic.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/neu!-mw0000004284|title=Neu! – Neu! {{!}} Songs, Reviews, Credits {{!}} AllMusic|website=AllMusic|access-date=19 January 2017}}&lt;/ref&gt;
* Роктың дәстүрлі [[ритм-энд-блюз]] тамырларынан алыстау&lt;ref name=wire /&gt;

Орындаушылардың ортақ тәсілдері мен буындық ұстанымдарына қарамастан, ''[[New Statesman]]'' журналы «шын мәнінде, краут-рок жанрындағы екі орындаушының да музыкасы бір-біріне мүлдем ұқсамайды. [[Tangerine Dream]] тобының қиял-ғажайып синтезаторлық дыбыстарын [[Faust]] ұжымының бөгде [[нойз|нойз-коллаждарымен]] немесе [[Can]] тобының [[психоделикалық фанк]] бағытымен салыстырып көріңіз» деп атап өтеді.&lt;ref name=newstatesman_20140822&gt;{{cite web |last1=Maconie |first1=Stuart |title=Krautrock: Germany's coolest export that no one can quite define |url=https://www.newstatesman.com/culture/2014/08/krautrock-germany-s-coolest-export-no-one-can-quite-define |website=[[New Statesman]] |date=22 August 2014 |access-date=19 January 2022}}&lt;/ref&gt; Дегенмен, оларға ортақ ерекшелік — «[[моторик]]» биті: краут-рок барабаншылары жиі қолданатын, алға ұмтылу сезімін тудыратын және [[бас-барабан|бас-барабанға]] басымдық беретін пульсациялық 4/4 өлшеміндегі ырғақ.&lt;ref name=&quot;allmusic.com&quot;/&gt; Моторик битін [[Can]] тобы «[[Mother Sky]]» әнінде, [[Neu!]] өзінің [[Neu! (альбом)|дебюттік альбомында]], ал [[Kraftwerk]] өздерінің [[Autobahn (альбом)|аттас альбомындағы]] «[[Autobahn (ән)|Autobahn]]» әнінде қолданды,&lt;ref name=sickmouthy_20130806&gt;{{Cite web|url=http://sickmouthy.com/2012/06/19/top-ten-songs-with-the-motorik-beat/ |title=Top ten songs with the Motorik beat {{!}} Sick Mouthy |date=6 August 2013 |access-date=19 January 2017 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20130806095116/http://sickmouthy.com/2012/06/19/top-ten-songs-with-the-motorik-beat/ |archive-date= 6 August 2013 }}&lt;/ref&gt; бұл ырғақ кейіннен басқа да краут-рок топтары арасында кеңінен тарады. Ол краут-роктан тыс көптеген басқа музыкалық стильдерде де жиі қолданылды.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://thequietus.com/articles/15929-david-stubbs-krautrock-motorik|title=The Quietus {{!}} Opinion {{!}} The Quietus Essay {{!}} How Motorik Infected The Mainstream, By Future Days Author David Stubbs|newspaper=The Quietus|access-date=19 January 2017}}&lt;/ref&gt; ''[[XLR8R]]'' басылымының мәліметінше, «краут-рок» терминін сыншылар көбіне «Can мен Neu! негізін қалаған сиқырлы моторик ырғақтарын» белгілеу үшін қолданады, алайда басылым «бұл ырғақ краут-роктың алтын дәуірінде Германияда пайда болған музыканың аз ғана бөлігін көрсетеді» деп есептейді.&lt;ref name=xlr8r&gt;{{cite web |last1=Segal |first1=David |title=What is it? Krautrock |url=https://www.xlr8r.com/features/what-is-it-krautrock |website=[[XLR8R]] |date=3 September 2007 |access-date=18 April 2019}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Краут-рок]]
[[Санат:Рок-музыка жанрлары]]
[[Санат:Эксперименттік рок]]
[[Санат:Прогрессивті рок]]
[[Санат:Психоделикалық рок]]
[[Санат:Электрондық рок]]
[[Санат:Электрондық музыка жанрлары]]</text>
      <sha1>af41zv3jywh9b60nip4kjvlx82oi5rg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арт-рок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788336</id>
    <revision>
      <id>3686060</id>
      <parentid>3676941</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3686060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8863" sha1="bjwerbj2958nbfo2yjho5tu78opm9ae" xml:space="preserve">{{Музыкалық жанр
| Атауы             = Арт-рок
| Суреті            = Roxy Music band.jpg
| Бағыт             = [[Рок-музыка]]
| Басқа атаулары   = {{flatlist|
- [[Прогрессивті рок]]&lt;ref name=britannica/&gt;{{sfn|Campbell|2012|p=251}}{{sfn|Edmondson|2013|p=146}}&lt;ref name=&quot;prog-rock&quot;/&gt;
}}
| Бастаулары        = {{flatlist|
[[Эксперименттік рок]]&lt;ref name=&quot;prog-rock&quot;/&gt;
- [[Авангардтық музыка|Авангард]]&lt;ref name=&quot;prog-rock&quot;/&gt;
- [[Психоделикалық рок]]&lt;ref name=&quot;Brit2&quot;&gt;{{cite web|last1=O'Brien|first1=Lucy M.|title=Psychedelic rock|url=https://www.britannica.com/art/psychedelic-rock|website=Encyclopædia Britannica|access-date=3 December 2016}}&lt;/ref&gt;
- [[Халық музыкасы|Фолк]]&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/36651/art-rock &quot;Art rock&quot;]. Encyclopædia Britannica. Retrieved 15 December 2011.&lt;/ref&gt; 
- [[Джаз]]&lt;ref name=&quot;prog-rock&quot;/&gt;
- [[Классикалық музыка|Классика]]&lt;ref name=webster&gt;[https://www.merriam-webster.com/dictionary/art-rock &quot;Art-Rock&quot;]. Merriam Webster. Retrieved 15 December 2011.&lt;/ref&gt;
}}
| Пайда болуы       = 1960 жж., [[АҚШ]] және [[Ұлыбритания]]
| Өркендеуі         = 
| Ұқсас жанрлар     = 
| Туыстас жанрлар   = 
| Туынды жанрлар    = {{flatlist|
[[Пост-прогрессив]]{{sfn|Hegarty|Halliwell|2011|p=224}}
- [[Постпанк]]{{sfn|Reynolds|2005|p=4}}
- [[Жаңа толқын (музыка)|Жаңа толқын]]
}}
| Тағы_қараңыз      = {{flatlist|
[[Академиялық музыка|Арт-музыка]]
- [[Арт-поп]]
- [[Арт-панк]]
}}
}}
'''Арт-рок''' ({{lang-en|Art rock}}) — әуендік, гармониялық немесе ырғақтық эксперименттермен, сондай-ақ ән мәтіндеріндегі көркем бейнелердің молдығымен сипатталатын [[Эксперименттік музыка|эксперименттік]] және [[рок-музыка]] жанры. Арт-рок көбіне қазіргі танымал музыканың формалары мен жанрларынан асып, [[джаз]], [[Академиялық музыка|академиялық]], [[Этникалық музыка|этникалық музыка]] немесе эксперименттік [[Авангардизм|авангард]] бағытына қарай өрбиді.&lt;ref name=&quot;prog-rock&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmusic.com/subgenre/prog-rock-ma0000002798|website=[[AllMusic]]|title=Pop/Rock » Art-Rock/Experimental » Prog-Rock}}&lt;/ref&gt; Арт-рок әдетте [[мейнстрим]] мен [[эксперименттік рок]] арасындағы ортақ шекара ретінде қолданылады.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Бұл термин кейде «[[прогрессивті рок]]» сөзінің синонимі ретінде немесе кейбір эксперименттік рок топтарын сипаттау үшін де қолданылады.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

Сыншылар арт-рокты тек би билеуге немесе көңіл көтеруге арналған рок-музыкадан «бас тарту» ретінде сипаттайды.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;{{sfn|Campbell|2012|p=393}} Бұл термин 1966–1967 жылдардан бастау алған белгілі бір кезеңмен тығыз байланысты болды.{{sfn|Jones|2008|p=49}} 1970-жылдардың соңынан кейін оның қолданысы азайғанымен,{{sfn|Campbell|2012|p=251}} стиль элементтері 1990-жылдарға дейін түрлі танымал музыка жанрларына сіңісіп кетті.

== Атауы мен ерекшеліктері ==
«Арт-рок» термині [[прогрессивті рок]] ұғымының синонимі ретінде де қолданылады,{{sfn|Campbell|2012|p=251}}{{sfn|Edmondson|2013|p=146}}&lt;ref name=&quot;prog-rock&quot; /&gt; және бұл екі термин кейде бірін-бірі алмастыра алады.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Екеуі де, негізінен, рок-музыканы көркемдік беделдің жаңа деңгейіне көтеруге деген британиялық талпынысты сипаттайды&lt;ref name=&quot;prog-rock&quot; /&gt; әрі әдетте вокалға көбірек арқа суйейтін тұжырымдамалық альбомдар мен [[Рок-опера|рок-опералардың]] аспаптық аналогына айналды.{{sfn|Campbell|2012|p=845}} Арт-рок, сондай-ақ, классикалық бағыттағы рокқа немесе прогрессивті рок пен [[Халық музыкасы|фолктың]] синтезіне қатысты қолданылуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Авторлар [[Саймон Фрит]] пен Говард Хорн арт-рокты [[арт-поп]] бейнелейтін күнделікті әрі өткінші эстетикадан айырмашылығы — [[Романтикалық музыка|романтикалық]] және автономиялық дәстүрлерге басымдық беру ретінде сипаттайды.{{sfn|Frith|Horne|2016|p=98}} Ларри Старр мен Кристофер Уотерманның «Америкалық танымал музыка» (''American Popular Music'') еңбегінде арт-рокқа «рок элементтері мен еуропалық классикалық музыканы ұштастырған рок-музыка формасы» деген анықтама беріліп, мысал ретінде ағылшынның [[King Crimson]], [[Emerson, Lake &amp; Palmer]] және [[Pink Floyd]] сияқты прогрессивті рок топтары келтіріледі.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.us.oup.com/us/companion.websites/019530053X/studentresources/chapter11/key_terms/|title=Key Terms and Definitions|access-date=16 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080503032559/http://www.us.oup.com/us/companion.websites/019530053X/studentresources/chapter11/key_terms/|archive-date=3 May 2008}}&lt;/ref&gt;

Жанрдың жалпы сипаттамаларына әдеттегі әндерден гөрі композицияларға бөлінетін, күрделі әрі ұзақ аспаптық бөлімдері мен симфониялық оркестрлеуі бар, альбомға бағытталған музыка жатады.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Бұл музыка дәстүрлі түрде [[Тұжырымдамалық альбом|тұжырымдамалық альбомдар]] аясында қолданылды, ал оның лирикалық тақырыптары «қиялға бай» және саяси астарлы болуға ұмтылды.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Брюс Эдер өзінің ''«The Early History of Art-Rock/Prog Rock»'' эссесінде кейде «арт-рок» немесе «классикалық рок» ретінде де белгілі прогрессивті рок — бұл «топтар әндерді емес, сюиталарды орындайтын; [[Рифф|рифтерді]] [[Чак Берри]] мен [[Бо Диддли]]ден емес, [[Йоганн Себастиан Бах|Бах]], [[Людвиг ван Бетховен|Бетховен]] және [[Рихард Вагнер|Вагнер]]ден алатын; сондай-ақ [[Карл Перкинс]] пен [[Уилли Диксон]]нан гөрі [[Уильям Блейк]] пен [[Томас Стернз Элиот|Т. С. Элиотқа]] жақынырақ тілді пайдаланатын» музыка деп атап өтеді.&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.vanguardchurch.com/the_history_of_art_rock.htm|contribution=The Early History of Art-Rock/Prog Rock|first=Bruce|last=Eder|title=All-Music Guide Essay|publisher=Vanguar Church|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124125424/http://www.vanguardchurch.com/the_history_of_art_rock.htm|archive-date=24 January 2008}}.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Арт-рок]]
[[Санат:Рок-музыка жанрлары]]
[[Санат:Эксперименттік рок]]
[[Санат:Прогрессивті рок]]</text>
      <sha1>bjwerbj2958nbfo2yjho5tu78opm9ae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альтернативті метал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788376</id>
    <revision>
      <id>3686057</id>
      <parentid>3683291</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3686057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17637" sha1="js2suman46ymfuhp7fj2cgxfrcvwe0m" xml:space="preserve">{{Музыкалық жанр
| Атауы             = Альтернативті метал
| Суреті             = Henry Rollins 2.jpg
| Бағыт             = [[Метал (музыка)|Метал]]
| Бастаулары         = {{flatlist|
* [[Хэви-метал]]
* [[Альтернативті рок]]
}}
| Пайда болуы       = 1980 жж. ортасы, [[АҚШ]]
| Өркендеуі         = 
| Ұқсас жанрлар     =
| Туыстас жанрлар   = {{flatlist|
* [[Neue Deutsche Härte]]&lt;ref name=&quot;weltdergothics&quot;&gt;{{cite book |last1= Schmidt |first1= Axel |last2= Neumann-Braun |first2= Klaus |title= Die Welt der Gothics: Spielräume düster konnotierter Transzendenz |trans-title=The World of the Gothics: Leeways of Darkly Connoted Transcendency |url= https://books.google.com/books?id=0ykjKReN-ygC |access-date= 2009-12-29 |edition= 2nd |year= 2008 |orig-year= First published 2004 |publisher= VS Verlag für Sozialwissenschaften / GWV Fachverlage GmbH |location= Wiesbaden |language= de |isbn= 978-3-531-15880-8 |pages= 269–270 }}&lt;/ref&gt;
}}
| Туынды жанрлар     = {{flatlist|
* [[Индастриал-метал]]
* [[Фанк-метал]]
* [[Ню-метал]]
* [[Рэп-метал]]
* [[Софт-гранж]] (гранжгейз)&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Stewart |first1=Ethan |title=Why Grungegaze Dominates 2026's Music Underground » PopMatters |url=https://www.popmatters.com/why-grungegaze-dominates-2026 |website=[[PopMatters]] |access-date=13 March 2026 |date=10 March 2026}}&lt;/ref&gt;
}}
| Тағы_қараңыз      =
}}
'''Альтернативті метал''' ('''альт-метал''' деп те аталады&lt;ref name=aboutdotcom&gt;{{cite web|last=Grierson|first=Tim|url=http://rock.about.com/od/rockmusic101/a/AlternativeMetal.htm|title=Alternative Metal - What Is Alternative Metal - Alt-Metal History|work=[[About.com]]|access-date=July 7, 2010|archive-date=May 28, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160528212742/http://rock.about.com/od/rockmusic101/a/AlternativeMetal.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;) — хэви-металды [[альтернативті рок]]пен және металға тән емес басқа да музыкалық жанрлардың әсерімен ұштастыратын [[хэви-метал]] жанры.&lt;ref name=&quot;allmusic alt metal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Will to mangle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/will-to-mangle-mw0000230390|title=Sourvein Will to Mangle|work=[[AllMusic]]|last=Henderson|first=Alex|access-date=November 19, 2012}}&lt;/ref&gt; Альтернативті металл топтары көбінесе қатты түсірілген, орташа қарқынды гитаралық риффтерімен, қолжетімді әуезді вокал мен [[Скриминг|қатаң/айқайлап]] айтылатын вокалдың үйлесімімен, сондай-ақ басқа хэви-метал стиліндегі дәстүрлі емес дыбыстарымен сипатталады.&lt;ref name=&quot;allmusic alt metal&quot;&gt;{{cite web|url={{AllMusic|class=style|id=alternative-metal-ma0000012328|pure_url=yes}}|title=Alternative Metal|work=[[AllMusic]]|access-date=July 15, 2012}}&lt;/ref&gt; Бұл термин 1980 жылдардан бері қолданылып келе жатқанымен,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=QhhXAAAAIBAJ&amp;pg=5766,270821&amp;dq=alternative-metal+alice-in-chains&amp;hl=en|title='Alice' will rattle some chains|first=Patricia|last=Crean|newspaper=Spokane Chronicle|access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt; 1990 жылдары кеңінен танымал болды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Jesters of Destiny|url=http://www.allmusic.com/artist/jesters-of-destiny-mn0000344125|work=Allmusic|access-date=February 1, 2013}}&lt;/ref&gt;

Альтернативті метал қозғалысының бір бөлігі деп саналатын басқа жанрларға [[рэп-метал]]&lt;ref name=&quot;allmusic alt metal&quot;/&gt;&lt;ref name=rap-metal1&gt;{{cite web|title=Rap-Metal|work=[[AllMusic]]|url=http://www.allmusic.com/style/rap-metal-ma0000002817|access-date=November 21, 2012|quote=Rap-Metal seeks to fuse the most aggressive elements of hardcore rap and heavy metal, and became an extremely popular variation of alternative metal during the late '90s...In spite of projects like 1993's much-hyped Judgment Night soundtrack -- which featured all-star teamings of artists from the rap and rock worlds -- crossover collaborations faded as the '90s wore on. At the same time, rap-metal began to draw influences from alternative metal -- specifically, bands like Helmet, White Zombie, and Tool, who relied on crushingly heavy sonic textures more than catchy songwriting or immediately memorable riffs. The thick sound and the lack of melodic emphasis fit rap-metal's concerns perfectly. With the exception of Rage Against the Machine's angry left-wing politics, most rap-metal bands during the mid- to late '90s blended an ultra-aggressive, testosterone-heavy theatricality with either juvenile humor or an introspective angst learned through alternative metal...}}&lt;/ref&gt; пен [[фанк-метал]] кіреді, олардың екеуі де тағы бір көрнекті субжанр – [[ню-метал]]ға әсер етті. Ню-метал альтернативті металдың дыбысталуын кеңейтіп, оның вокалдық стильдері мен түсірілген риффтерін [[хип-хоп]], [[фанк]], [[трэш-метал]], [[хардкор-панк]] және [[индастриал-метал]] сияқты басқа жанрлардың элементтерімен біріктіреді.

Альтернативті металл 1980 жылдары [[Faith No More]], [[Living Colour]], [[Soundgarden]] және [[Jane's Addiction]] сияқты топтармен басталды. Бұл жанр 1990 жылдары [[Helmet]], [[Tool]] және [[Alice in Chains]] сияқты топтардың танымалдылығы арқасында жетістікке жетті. 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында [[Korn]], [[Limp Bizkit]], [[P.O.D.]], [[Papa Roach]], [[Disturbed]], [[System of a Down]], [[Linkin Park]], [[Slipknot]], [[Deftones]] пен [[Staind]] топтарының көмегімен ню-метал [[мейнстрим]] деңгейіне қол жеткізді. 2000 жылдардың ортасынан кейін ню-металдың танымалдылығы төмендей бастады, ал көптеген ню-метал топтары басқа жанрларға ауысып кетті.

==Сипаттамасы== 
Альтернативті метал мен оның субжанрларының басты сипаттамаларының бірі — қатты түсірілген, орташа қарқынды «чуг» тәрізді гитаралық [[Рифф|рифф]]тер.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/i-mw0000826905|title=I - Xerath - Songs, Reviews, Credits - AllMusic|website=AllMusic|access-date=January 9, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/system-of-a-down-mw0000040168 |title=System of a Down - System of a Down |website=AllMusic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/blood-mw0000815869|title=Blood - O.S.I. - Songs, Reviews, Credits - AllMusic|website=AllMusic|access-date=January 7, 2017}}&lt;/ref&gt; Дегенмен, [[фанк-метал]] топтары көбінесе 1980 жылдардың трэш-металының әсерімен қалыптасқан дәстүрлі рифф стилін қолданады.&lt;ref name=&quot;primusbook&quot;&gt;{{cite book|last1=Prato|first1=Greg|title=Primus, Over the Electric Grapevine: Insight into Primus and the World of Les Claypool|date=16 September 2014|publisher=Akashic Books|isbn=978-1-61775-322-0}}&lt;/ref&gt; Басқа хэви-метал субжанрларынан айырмашылығы, альтернативті металға альтернативті рок әсер еткен таза және әуезді вокал тән.&lt;ref name=&quot;aboutdotcom&quot; /&gt; Кейінгі топтар таза ән айту, [[гроулинг]] пен [[скриминг]] арасында алмасып тұратын вокалдық стильдерді жиі қолданды.&lt;ref name=&quot;Will to mangle&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Thomas |first=Stephen |url=http://www.allmusic.com/album/deftones-mw0000227382 |title=Deftones - Deftones : Songs, Reviews, Credits, Awards |website=AllMusic |access-date=2013-02-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/the-beginning-of-all-things-to-end-mw0000016113 |title=The Beginning of All Things to End - Mudvayne |website=AllMusic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.allmusic.com/album/violence-mw0000619131 |title=Violence - Nothingface |website=AllMusic}}&lt;/ref&gt; Мысал ретінде ню-метал қозғалысына қатысты [[Korn]] және [[Deftones]] сияқты альтернативті металл топтарын атауға болады, олардың вокалы «[[биполярлық бұзылыс|биполярлы]]» деп сипатталған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sputnikmusic.com/review/62962/Deftones-Around-the-Fur/|title=Deftones - Around the Fur (album review 2) - Sputnikmusic|website=www.sputnikmusic.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.xsnoize.com/album-review-korn-the-serenity-of-suffering/|title=Album Review: Korn - The Serenity of Suffering - After 3 years the illustrious Korn return with their 12th studio album The Serenity of Suffering. The band has always been well received and in spite of ch|date=November 1, 2016}}&lt;/ref&gt;

[[Los Angeles Times]] газетінің тілшісі Джонатан Голд 1990 жылы былай деп жазды: «Рок-музыканың баламалы канаты бар болғаны сияқты — [[The Replacements]] пен [[Dinosaur Jr.]] сияқты топтар — металдың да сондай баламасы бар. Альтернативті металл дегеніміз — бұл рок жанрындағы баламалы музыка. Бүгінгі таңда альтернативті металл басқа баламалы рокқа қарағанда 10 есе көп аудиторияны жинай алады. [[Jane's Addiction]] 70-жылдардың әсері бар күрделі, өнерлік металдың қарқынды түрін ойнайды; [[Soundgarden]] де солай. Шын мәнінде, [[Black Sabbath|Sabbath]] пен [[Led Zeppelin|Zeppelin]] топтарының өздерінің өнерлік ағымдары да альтернативті металл болып саналар еді».&lt;ref name=&quot;goldman&quot;&gt;{{cite web |url=https://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/60060917.html?dids=60060917:60060917&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=May+26%2C+1990&amp;author=JONATHAN+GOLD&amp;pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&amp;desc=Alternative+Metal+Bands+Follow+Zeppelin+Lead+Records%3A+New+releases+by+Mind+Over+Four%2C+Warrior+Soul%2C+Prong+and+Flotsam+and+Jetsam.&amp;pqatl=google |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104101024/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/doc/281082511.html?FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT&amp;type=current&amp;date=May%2026,%201990&amp;author=JONATHAN%20GOLD&amp;pub=Los+Angeles+Times+(pre-1997+Fulltext)&amp;edition=&amp;startpage=&amp;desc=Alternative+Metal+Bands+Follow+Zeppelin+Lead+Records:%20New+releases+by+Mind+Over+Four,+Warrior+Soul,+Prong+and+Flotsam+and+Jetsam. |url-status=dead |archive-date=November 4, 2013 |title=Los Angeles Times: Archives - Alternative Metal Bands Follow Zeppelin Lead Records: New releases by Mind Over Four, Warrior Soul, Prong and Flotsam and Jetsam |publisher=Pqasb.pqarchiver.com |date=May 26, 1990 |access-date=2013-02-02 }}&lt;/ref&gt; [[Houston Press]] бұл жанрды «[[Nirvana]] жеткілікті түрде ауыр емес, ал [[Metallica]] тым ауыр болып көрінетін тыңдармандар үшін бірлік компромисс» деп сипаттаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/rocks/2014/04/six_bands_you_didnt_know_were.php|title=Six Bands You Didn't Know Were Still Around|author=Corey Deiterman|work=Houston Press|date=April 9, 2014|access-date=April 19, 2014|archive-date=April 19, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419033549/http://blogs.houstonpress.com/rocks/2014/04/six_bands_you_didnt_know_were.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Альтернативті метал топтарының бірінші толқыны әртүрлі музыкалық ортадан шықты, атап айтқанда: [[хардкор-панк]] ([[Bad Brains]], [[Rollins Band]], [[Life of Agony]], [[Corrosion of Conformity]]), [[шугейз|шуз-рок]] / [[шург-рок|шур-рок]] ([[Helmet]], [[the Jesus Lizard]], [[Today Is the Day]]), [[Сиэтл]]дің [[гранж]] сахнасы ([[Alice in Chains]], [[Soundgarden]]), [[стоунер-рок]] ([[Clutch]], [[Kyuss]]), [[сладж-метал]] ([[Fudge Tunnel]], [[Melvins]]), [[готик-метал]] ([[Type O Negative]]), [[грув-метал]] ([[Pantera]], [[White Zombie]]) және [[индастриал-метал]] ([[Godflesh]], [[Nine Inch Nails]], [[Ministry]]).&lt;ref name=&quot;allmusic alt metal&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;stoner&quot;&gt;{{cite web|author=Stoner Metal |url=http://www.allmusic.com/style/stoner-metal-ma0000011961 |title=Stoner Metal : Significant Albums, Artists and Songs, Most Viewed |website=AllMusic |access-date=2013-01-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Begrand |first=Adrien |url=http://www.popmatters.com/pm/review/clutch-robot |title=Clutch: Robot Hive / Exodus |magazine=PopMatters |access-date=2013-02-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Rivadavia |first=Eduardo |url=http://www.allmusic.com/artist/monster-magnet-mn0000495455 |title=Monster Magnet - Music Biography, Credits and Discography |website=AllMusic |access-date=2013-01-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fudge&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/fudge-tunnel-mn0000662652|title=Fudge Tunnel - Music Biography, Credits and Discography|first=Eduardo|last=Rivadavia|work=AllMusic|access-date=November 2, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/alice-in-chains-mn0000007920|title=Quicksand - Music Biography, Credits and Discography|first=Greg|last=Prato|work=AllMusic|access-date=November 18, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Goth Metal |url=http://www.allmusic.com/style/goth-metal-ma0000011855 |title=Goth Metal : Significant Albums, Artists and Songs, Most Viewed |website=AllMusic |access-date=2013-02-14}}&lt;/ref&gt; Бұл топтар ешқашан бөлек қозғалыс немесе бірыңғай сахна құрған жоқ; керісінше, оларды дәстүрлі металл элементтерін кіріктіруі және эксперименттерге ашықтығы біріктірді.&lt;ref name=&quot;allmusic alt metal&quot; /&gt; Мысалы, [[Jane's Addiction]] [[арт-рок]]&lt;ref name=&quot;goldman&quot; /&gt; пен [[прогрессивті рок]] элементтерін алса, [[Quicksand]] [[пост-хардкорды]] біріктірді, ал [[Living Colour]] өз әуеніне [[фанк]] қосты,&lt;ref name=&quot;allmusic alt metal&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 4, 2013 |title=Night Life |url=https://www.newyorker.com/arts/events/nightlife/2013/02/04/130204goni_GOAT_nightlife |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707230920/https://www.newyorker.com/arts/events/nightlife/2013/02/04/130204goni_GOAT_nightlife |archive-date=July 7, 2014 |website=The New Yorker}}&lt;/ref&gt; сонымен қатар [[Primus]] прогрессивті рок,&lt;ref name=&quot;allmusic alt metal&quot;/&gt; [[трэш-метал]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=mCEyAAAAIBAJ&amp;pg=6991,2564797&amp;dq=thrash-funk&amp;hl=en|title=Roll Over Manilow: Thrash funk is here|first=Elisabeth|last=Dunham|newspaper=Lawrence Journal-World|access-date=2013-01-28}}&lt;/ref&gt; және фанктың&lt;ref name=&quot;New Rage&quot;&gt;{{cite web|last=Gore|first=Joe|date=August 1991|url=http://www.ram.org/music/primus/articles/funky.html|title=New Rage: The Funky|work=Guitar Player via ram.org|access-date=April 11, 2012}}&lt;/ref&gt; әсеріне ұшырады, ал [[Faith No More]] прогрессивті рок, [[R&amp;B]], фанк пен [[хип-хопты]] араластырды.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Erlewine|first=Stephen Thomas|url={{AllMusic|class=artist|id=faith-no-more-mn0000134729|pure_url=yes}}|title=((( Faith No More &gt; Overview )))|work=AllMusic|access-date=July 15, 2012}}&lt;/ref&gt; [[Fudge Tunnel]] тобының альтернативті металл стиліне сладж-метал мен шум-рок жанрларының екеуі де әсер етті.&lt;ref name=&quot;fudge&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.spin.com/2013/01/blame-nirvana-40-weirdest-post-nevermind-major-label-albums/130103-fudge-tunnel/ |title=Blame Nirvana: The 40 Weirdest Post-'Nevermind' Major-Label Albums &amp;#124; SPIN &amp;#124; Discover &amp;#124; SPIN Lists |publisher=SPIN |date=January 8, 2013 |access-date=2013-02-26}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Альтернативті метал]]
[[Санат:Альтернативті рок жанрлары]]</text>
      <sha1>js2suman46ymfuhp7fj2cgxfrcvwe0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таскешу керуен сарайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788645</id>
    <revision>
      <id>3685847</id>
      <parentid>3685670</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3685847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35394" sha1="gwqbphz7czovg2a9gmhzflw61dwkcf1" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.
[[Сурет:Таскешу керуен сарайы (Атырау обл.).jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы]]      
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=24-33|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>gwqbphz7czovg2a9gmhzflw61dwkcf1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685848</id>
      <parentid>3685847</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3685848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35552" sha1="ecbe3amteotwwvajymedsnvhehtbzxu" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 
[[Сурет:Таскешу керуен сарайы (Атырау обл.).jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы]] [[Сурет:Таскешу керуен сарай жобасы.jpg|нобай|солға|200px|Таскешу керуен сарай жобасы]]
2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 
 
== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;     
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=24-33|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>ecbe3amteotwwvajymedsnvhehtbzxu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685851</id>
      <parentid>3685848</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ сурет қою</comment>
      <origin>3685851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35727" sha1="9endfp9vtj2rd45jfvop78md0g1lnhb" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 
[[Сурет:Таскешу керуен сарайы (Атырау обл.).jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы]] [[Сурет:Таскешу керуен сарай жобасы.jpg|нобай|солға|200px|Таскешу керуен сарай жобасы]]
2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 
 
== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;     
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
[[Сурет:Таскешу керуен сарай қирандылары.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарай қирандылары]]      
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=24-33|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>9endfp9vtj2rd45jfvop78md0g1lnhb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685853</id>
      <parentid>3685851</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:21:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2-бөлме */ сурет қою</comment>
      <origin>3685853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35872" sha1="khj9zh5xrixnwwvzgmvg4azyl63miza" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 
[[Сурет:Таскешу керуен сарайы (Атырау обл.).jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы]] [[Сурет:Таскешу керуен сарай жобасы.jpg|нобай|солға|200px|Таскешу керуен сарай жобасы]]
2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 
 
== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;     
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
[[Сурет:Таскешу керуен сарай қирандылары.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарай қирандылары]]      
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
[[Сурет:Таскешу. 2-бөлме каны.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу. 2-бөлме каны (жылу жүйесі)]]      
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=24-33|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>khj9zh5xrixnwwvzgmvg4azyl63miza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685856</id>
      <parentid>3685853</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 8-бөлме */ сурет қою</comment>
      <origin>3685856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36047" sha1="btg0u2csl1oqy9qae392p9ndfexacz8" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 
[[Сурет:Таскешу керуен сарайы (Атырау обл.).jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы]] [[Сурет:Таскешу керуен сарай жобасы.jpg|нобай|солға|200px|Таскешу керуен сарай жобасы]]
2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 
 
== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;     
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
[[Сурет:Таскешу керуен сарай қирандылары.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарай қирандылары]]      
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
[[Сурет:Таскешу. 2-бөлме каны.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу. 2-бөлме каны (жылу жүйесі)]]      
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]] [[Сурет:Таскешу. 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]]  
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=24-33|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>btg0u2csl1oqy9qae392p9ndfexacz8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685861</id>
      <parentid>3685856</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3685861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36268" sha1="ie4c5g3dkj5t7pcl3gqwuyg6jhh51d6" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 
[[Сурет:Таскешу керуен сарайы (Атырау обл.).jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы]] [[Сурет:Таскешу керуен сарай жобасы.jpg|нобай|солға|200px|Таскешу керуен сарай жобасы]]
2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 
 
== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;     
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
[[Сурет:Таскешу керуен сарай қирандылары.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарай қирандылары]]      
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
[[Сурет:Таскешу. 2-бөлме каны.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу. 2-бөлме каны (жылу жүйесі)]]      
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]] [[Сурет:Таскешу. 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]]  
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу. 9 -бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|9-бөлме]]      
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
[[Сурет:11-бөлменің қыш едені.jpg|нобай|оңға|200px|11-бөлменің қыш едені]]      
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=24-33|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Мұнаралар ===
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>ie4c5g3dkj5t7pcl3gqwuyg6jhh51d6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685864</id>
      <parentid>3685861</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұнаралар */ сурет қою</comment>
      <origin>3685864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36429" sha1="9u6t82kmqwen90o5i6nywox5v7x70bw" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 
[[Сурет:Таскешу керуен сарайы (Атырау обл.).jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы]] [[Сурет:Таскешу керуен сарай жобасы.jpg|нобай|солға|200px|Таскешу керуен сарай жобасы]]
2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 
 
== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;     
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
[[Сурет:Таскешу керуен сарай қирандылары.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарай қирандылары]]      
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
[[Сурет:Таскешу. 2-бөлме каны.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу. 2-бөлме каны (жылу жүйесі)]]      
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]] [[Сурет:Таскешу. 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]]  
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу. 9 -бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|9-бөлме]]      
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
[[Сурет:11-бөлменің қыш едені.jpg|нобай|оңға|200px|11-бөлменің қыш едені]]      
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=24-33|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Мұнаралар ===
[[Сурет:Таскешу. Солтүстік батыс мұнарасы.jpg|нобай|оңға|200px|Солтүстік батыс мұнарасы]]      
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.

Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>9u6t82kmqwen90o5i6nywox5v7x70bw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685868</id>
      <parentid>3685864</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қақпа */ сурет қою</comment>
      <origin>3685868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36617" sha1="26pr7hgdlnddi8t7hr1xhq5nyvh8i9f" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 
[[Сурет:Таскешу керуен сарайы (Атырау обл.).jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы]] [[Сурет:Таскешу керуен сарай жобасы.jpg|нобай|солға|200px|Таскешу керуен сарай жобасы]]
2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 
 
== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;     
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
[[Сурет:Таскешу керуен сарай қирандылары.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарай қирандылары]]      
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
[[Сурет:Таскешу. 2-бөлме каны.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу. 2-бөлме каны (жылу жүйесі)]]      
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]] [[Сурет:Таскешу. 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]]  
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу. 9 -бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|9-бөлме]]      
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
[[Сурет:11-бөлменің қыш едені.jpg|нобай|оңға|200px|11-бөлменің қыш едені]]      
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=24-33|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Мұнаралар ===
[[Сурет:Таскешу. Солтүстік батыс мұнарасы.jpg|нобай|оңға|200px|Солтүстік батыс мұнарасы]]      
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.
[[Сурет:Таскешу. Қақпаның солтүстік босағасы.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу. Қақпаның солтүстік босағасы]]      
Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>26pr7hgdlnddi8t7hr1xhq5nyvh8i9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685895</id>
      <parentid>3685868</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 4-бөлме */ сурет қою</comment>
      <origin>3685895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36806" sha1="38ksnfrl6lxlugmksxtdpdqrr0mfdxr" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 
[[Сурет:Таскешу керуен сарайы (Атырау обл.).jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы]] [[Сурет:Таскешу керуен сарай жобасы.jpg|нобай|солға|200px|Таскешу керуен сарай жобасы]]
2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 
 
== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;     
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
[[Сурет:Таскешу керуен сарай қирандылары.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарай қирандылары]]      
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
[[Сурет:Таскешу. 2-бөлме каны.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу. 2-бөлме каны (жылу жүйесі)]]      
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу. Оңтүстіктен көрінісі.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы. Оңтүстіктен көрінісі]]      
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]] [[Сурет:Таскешу. 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]]  
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу. 9 -бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|9-бөлме]]      
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
[[Сурет:11-бөлменің қыш едені.jpg|нобай|оңға|200px|11-бөлменің қыш едені]]      
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=24-33|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Мұнаралар ===
[[Сурет:Таскешу. Солтүстік батыс мұнарасы.jpg|нобай|оңға|200px|Солтүстік батыс мұнарасы]]      
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.
[[Сурет:Таскешу. Қақпаның солтүстік босағасы.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу. Қақпаның солтүстік босағасы]]      
Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>38ksnfrl6lxlugmksxtdpdqrr0mfdxr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685898</id>
      <parentid>3685895</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 5-бөлме */ сурет қою</comment>
      <origin>3685898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36967" sha1="6hmf7iuw6n1uqrv84cxme2bjskdn5lz" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 
[[Сурет:Таскешу керуен сарайы (Атырау обл.).jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы]] [[Сурет:Таскешу керуен сарай жобасы.jpg|нобай|солға|200px|Таскешу керуен сарай жобасы]]
2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 
 
== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;     
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
[[Сурет:Таскешу керуен сарай қирандылары.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарай қирандылары]]      
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
[[Сурет:Таскешу. 2-бөлме каны.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу. 2-бөлме каны (жылу жүйесі)]]      
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу. Оңтүстіктен көрінісі.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы. Оңтүстіктен көрінісі]]      
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
[[Сурет:Тескешу. Батыс бөлігі.jpg|нобай|оңға|200px|Тескешу керуен сарайы. Батыс бөлігі.jpg]]      
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]] [[Сурет:Таскешу. 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]]  
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу. 9 -бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|9-бөлме]]      
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
[[Сурет:11-бөлменің қыш едені.jpg|нобай|оңға|200px|11-бөлменің қыш едені]]      
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=24-33|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Мұнаралар ===
[[Сурет:Таскешу. Солтүстік батыс мұнарасы.jpg|нобай|оңға|200px|Солтүстік батыс мұнарасы]]      
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.
[[Сурет:Таскешу. Қақпаның солтүстік босағасы.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу. Қақпаның солтүстік босағасы]]      
Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>6hmf7iuw6n1uqrv84cxme2bjskdn5lz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685900</id>
      <parentid>3685898</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3685900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37143" sha1="8nbf8v2r10jya4p9w901j6sazqy6sgd" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 
[[Сурет:Таскешу керуен сарайы (Атырау обл.).jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы]] [[Сурет:Таскешу керуен сарай жобасы.jpg|нобай|солға|200px|Таскешу керуен сарай жобасы]]
2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 
 
== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;     
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
[[Сурет:Таскешу керуен сарай қирандылары.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарай қирандылары]]      
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
[[Сурет:Таскешу. 2-бөлме каны.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу. 2-бөлме каны (жылу жүйесі)]]      
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу. Оңтүстіктен көрінісі.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы. Оңтүстіктен көрінісі]]      
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
[[Сурет:Тескешу. Батыс бөлігі.jpg|нобай|оңға|200px|Тескешу керуен сарайы. Батыс бөлігі.jpg]]  [[Сурет:Таскешу. Шығыстан көрінісі.jpg|нобай|оңға|200px|Тескешу керуен сарайы. Шығыстан көрінісі]]          
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]] [[Сурет:Таскешу. 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]]  
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу. 9 -бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|9-бөлме]]      
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
[[Сурет:11-бөлменің қыш едені.jpg|нобай|оңға|200px|11-бөлменің қыш едені]]      
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=24-33|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Мұнаралар ===
[[Сурет:Таскешу. Солтүстік батыс мұнарасы.jpg|нобай|оңға|200px|Солтүстік батыс мұнарасы]]      
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.
[[Сурет:Таскешу. Қақпаның солтүстік босағасы.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу. Қақпаның солтүстік босағасы]]      
Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>8nbf8v2r10jya4p9w901j6sazqy6sgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685907</id>
      <parentid>3685900</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3685907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37335" sha1="2j57r5qyrsieszw7hn0x6jm31sff7zc" xml:space="preserve">'''Таскешу керуен сарайы''' — Батыс Қазақстан аймағындағы Алтын Орда кезеңінің бірегей ескерткіші. [[Атырау облысы]], [[Қызылқоға ауданы]]нда, қазіргі [[Мақат]] кентінен шығысқа қарай 35 км жерде. Ол ең алғаш ХIХ ғасырдың басында В.И.Левшин экспедициясы кезінде анықталған, одан кейін басқа да экспедициялар керуен сарайға зерттеу жасағанымен, қазба жұмыстары жүргізілмеген. 
[[Сурет:Таскешу керуен сарайы (Атырау обл.).jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы]] [[Сурет:Таскешу керуен сарай жобасы.jpg|нобай|солға|200px|Таскешу керуен сарай жобасы]]
2008-2010 жылдар аралығында ғана Атырау облыстық тарих және археология орталығы қазба жұмыстарын жүргізіп, 2012 жылы Атырау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археология ғылыми-зерттеу бөлімінің қызметкерлері экспедиция ұйымдастырып, ескерткіштің сәулеттік құрылысын анықтап, жаңа жобасын жасады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://atr.kz/qogam/tas-keshu-keruen-sarajy/?ysclid=mvb7n149ko866529718|title=«Тас кешу» керуен сарайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 
 
== Орналасуы ==
Керуен-сарай Сағыз өзенінің сол жақ жағалауында, Қызылқоға ауданының [[Кенбай (Мұқыр ауылдық округі)|Кенбай]] елді-мекенінен оңтүстік-батысқа 15,8 шақырым, [[Жамансор]] стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 18,5 шақырым, [[Құлсары]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 76,5 шақырым, Бекбике елді-мекенінен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. GPS координатасы N 47°37 250; EO 53°50 184.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/view/taskeshu-keruen-sarajy|title=ТАСКЕШУ КЕРУЕН САРАЙЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-16|lang=}}&lt;/ref&gt; Сағыз өзенінен өтетін кірпіштен қаланған көпір болған. Ол қазір толық жойылған.

== Қала туралы деректер ==
Таскешу керуен сарайы туралы алғашқы деректі 26 ақпан 1825 жылғы орыстардың Үстіртке жасаған ғылыми экспедициясы келтіреді. Онда &lt;blockquote style=&quot;border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;&quot;&gt; «26 февраля отряд расположился при урочище Таски-Чу на реке Сагизе. Близ реки видны следы бывшего там четверо угольного строения из жженого кирпича»&lt;/blockquote&gt; деп көрсетілген.&lt;br /&gt;     
1832 жылғы зерттеуші А.И. Левшиннің «Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких, орд и степей» деген еңбегінде Таскешу керуен сарайы туралы мәлімдеме берілген.&lt;ref&gt;Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей Алматы: «Санат», 1996. - 656 с. - 109-б.&lt;/ref&gt;
А.И.Левшин керуен сарайды «Ұзынтам бекінісі» деп атаған, ал кейінгі жылдары ескерткішті зерттеген археологтар &quot;Ұзынтам&quot; керуен сарайын және тас көпірді «Таскешу» керуен сарайы деп көрсеткен.

1950 жылы Таскешу керуен сарайы Хорезмдік этно-археологиялық экспедициясы кезінде алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттелді. Экспедиция жетекшісі С.П.Толстовтың ғылыми есебінде бұл ескерткіш туралы айтылған. Онда «отряд Мақат арқылы, Жамансор темір жол стансасымен Сағыз өзеніне жақын жердегі жасанды тас өткелі бар &quot;Тас-Кечу&quot; керуен сарайының қирандысына жетті. Керуен сарай ірі күйдірілген кірпіштен қаланған. Ғимарат төрт бұрышты етіп салынған. Қатар тізілген бөлмелер және ортасында ішкі алаңы бар ғимраттың көлемі 42х45 м» делінген.&lt;ref&gt;Толстов С.П. Хорезмская археолого-этнографическая экспедиция Академии наук 1950 г. // Советская археология. - М., 1953. - T. XVIII. - 485 c. - 150-б.&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
[[Сурет:Таскешу керуен сарай қирандылары.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарай қирандылары]]      
Таскешу керуен сарайының қирандысы төрт бұрыш пішінді, қирандысымен қоса есептегенде көлемі 55×55 м. Қиранды ортасы төрт бұрышты жазық алаң, көлемі: 15×15 м. Қирандының сыртынан ортадағы жазық алаңға дейін 20 м. Таскешу керуен сарайы классикалық түрде салынған. Пішіні тік төртбұрышты. Сыртқы бұрыштары және қабырғаларының орта тұсы дөңгелек мұнаралармен бекітілген. Ішкі ауласының көлемі 30×30 м шамасында, Батыс және шығыс қабырғаларында керуен сарай қирандысының үстінде қыш кірпіш сынықтары көп кездеседі. Кірпіштердің көлемдері: 30×30×5 см және 30×15×5 см.
Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 1,25 м болса, ішкі қабырғаларының қалыңдығы 95 см. Кірпіштердің көлемдері: 30×30 см, қалыңдығы 5 см және соның жарты көлеміндей: 30×15 см, қалыңдығы 5 см. Таскешу керуен сарайының қыш кірпіштері жергілікті саздан құйылып, Жетібай қорымындағы ошақтарда күйдіріліп жасалған. Керуен сарайдың кірпіштері тарихқа «қыпшақ кірпіші» деген атаумен енген, көлемі 28×28 см, қалыңдығы б см қыш кірпішке жақын. Керуен сарайдың іргетасы 12 см-дей қазылып, сол кірпіштен төселген.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. 2008 жыл, - Атырау, 2009, - 148 б.&lt;/ref&gt;

=== 1-бөлме ===
Керуен сарайдың солтүстік-батыс бұрышында батыстан шығысқа созылған ұзынша келген бөлме. Бөлме көлемі 11.8×4,10 м. Қабырғаның биіктігі 85 см бастапқы қалыңдығы 1,2 болған. Бірақ қабырғаның батыс жағының кірпіштерін бұзып алғаннан, қалыңдығы 95 см-ге дейін кеміген.&lt;br /&gt;
Бөлменің солтүстік қабырғасының биіктігі 1 м қалыңдығы 1,25 м. Бөлменің оңтүстік қабырғасының биіктігі 74 см, қабырғаның қалыңдығы 95 см. Шығыс бөлігінде биіктігі 55 см азайған. Бөлменің едені сұрғылт-жасыл түсті сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шұңқырдың қабырғалар тік, түбі тегіс келген, іші қыш кірпіштің сынықтарымен, құм топырақпен толтырылған Шұңқырдың атқарған қызметі әзірге белгісіз, пішініне қарап шаруашылық белгілі бір қызмет атқарған болуы керек. Осы шұңқырдың шығыс жағында 42 см қашықтықта, диаметрі 20 см тереңдігі-27 см болатын тағы бір шұңқыр анықталды. Шұңқырдың пішіні шеңбер тәрізді, қабырғалары тік келіп, түбіне қарай қысыңқы. Түбі тегіс келген, іші құм топырақпен толтырылған.

=== 2-бөлме ===
Солтүстік қанаттағы 1-ші бөлменің оңтүстігінде орналасқан. Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,65 м батыстан - шығысқа 3,80 м. Бөлме едені нығыздалып, сұр сазбен сыланған. Еденнің түсі ашық сұр, тегіс келген.
[[Сурет:Таскешу. 2-бөлме каны.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу. 2-бөлме каны (жылу жүйесі)]]      
Бөлменің солтүстік қабырғасы, биіктігі 74 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 3,80 м. Бұл қабырға бойындағы суфаның кеңдігі 82 см биіктігі екі қатар қаланды түрінде сақталған. Суфаның ішінде, солтүстік қабырғадан 20 см шығыс қабырғадан 80 см қашықтықта тандыр пеш орналасқан.
Тандырдың диаметрі 45 см қабырғасының қалыңдығы 4 см. Тандырдың тереңдігі 17 см, қабырғалары нашар сақталған, түбі тегіс әрі қатты күйген. Ошақ ауызы оңтүстікке қараған. Тандырдың іші күлмен, кесек кірпіш сынықтарымен толы.&lt;br /&gt;
Батыс қабырғаның орта бөлігі іргетасына дейін бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрышына қарай қабырға 140 см ұзындықта сақталған, биіктігі 74 см. Қалыңдығы 1,25 см батыс қабырғасының жалпы ұзындығы 3,65 см.
Бөлменің шығыс қабырғасының ұзындығы 2,60 см. ені 95 см биіктігі еден деңгейінен есептегенде 76 см. Оның оңтүстік қабырғамен қосылар бұрышы жағында бөлменің есігі орналасқан. Есіктің ені 1,05 см. Есік табалдырығына екі қатар іргетас қаландысы қаланған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы, оңтүстік бағытқа тік бұрыш жасай бұрылып, 2-ші бөлменің шығыс қабырғасына жалғасқан. Керуен сарайдың батыс қанатындағы бөлмелер осы жүйемен жалғаса берген. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы сыртқы шетіне дейін 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш қаландысы ашылды. Оңтүстік бетінің кірпіштері үгітіліп бұзылған. Оңтүстік суфаның ені 75 см биіктігі 14 см қабырғасы 30×30 см-лік қыш кірпіштермен қаланған.

=== 3-бөлме ===
Солтүстік-батыс бұрыштағы жапсарлас бөлме. Көлемі: С-Ш-6,05×4,65 см. Ол, 2 бөлменің шығыс кабырғасына жалғастырлып, кейіннен жапсарлай үлкен бөлме салынған. Бұл бөлменің оңтүстік және шығыс қабырғасының іргетасы жоқ, жер бетінен қаланып тұрғызылған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бұрыштарының кірпіштері бір-бірімен байланыспайды, қабырғаға тақап қалағаны байқалады.&lt;br /&gt;
Оңтүстік батыс бұрышында есік бар. Ал, батыс жағындағы ішкі есік 2 бөлмемен байланысқан. Солтүстік шығыс және батыс қабырғаларын бойлай суфа жасалған. Шығыс суфаға ошақ жасалып, одан 3 арналы кан тартылған. Солтүстік жағында суфа жиегіне ошақ жасалған.

=== 4-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу. Оңтүстіктен көрінісі.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы. Оңтүстіктен көрінісі]]      
Бөлменің көлемі солтүстіктен - оңтүстікке 3,55 м батыстан - шығысқа 3,80 м, ішінде еш құрылыс конструкциясы орналаспаған. Еденде жерден қазылған ошақ орны анықталды. Ошақ ауызының диаметрі 38 см тереңдігі - 40 см болды. Қабырғалары түбіне қарай сәл кеңейеді, түбі тегіс келген. Қабырғалары мен түбін ыс басқан.
Ошақтың солтүстік-батыс жағында еденде шөміш тәрізді ойық ойылған. Ал солтүстік-шығысқа қарай 60 см қашықтықта, бөлме бұрышына таман, еденде күйген жер бар. Күйген жердің аумағы шеңберленіп келген, диаметрі 40 см шамасында.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның ені жоғарғы қатарлары және шығыс жақ сыртқы беті бұзылып алынғаннан жіңішкерген. Батыс қабырғаның сыртқы бетінің кірпіштерін де іргесіне дейін бұзып алған,
сондықтан қалыңдығы 95 см-ге азайған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасының ұзындығы 4,75 см биіктігі 60 см, ені 95 см. Сегіз қатар кірпіш қаландысы сақталған. Есігі шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде орналасқан, табалдырықтың екі жак жақтауына бір-бірден бүтін кірпіштер койылған. Есіктің ені 1,05 см.

=== 5-бөлме ===
[[Сурет:Тескешу. Батыс бөлігі.jpg|нобай|оңға|200px|Тескешу керуен сарайы. Батыс бөлігі.jpg]]  [[Сурет:Таскешу. Шығыстан көрінісі.jpg|нобай|оңға|200px|Тескешу керуен сарайы. Шығыстан көрінісі]]  [[Сурет:Таскешу. Солтүстіктен көрінісі.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу керуен сарайы. Солтүстіктен көрінісі]]              
4 бөлменің оңтүстігінде. Бөлменің көлемі солтүстіктен-оңтүстікке 3,50 м батыстан-шығысқа 3,80 м. Бөлменің батыс қабырғасы сыртқы бетінің кірпіштері іргесіне дейін бұзылып, қазып алынған. Биіктігі солтүстік жағында 76 см іргетасымен есептегенде он үш қатар кірпіш қаландысы сақталған. Ал, оңтүстік жағында биіктігі 30-40 см аралығында, 6-8 қатар кірпіш қаландысы бар.&lt;br /&gt;
Солтүстік және батыс қабырғаларын бойлай суфа орналасқан. Суфа қабырғасы жарты кірпіштерден қаланып, іші топырақпен толтырылған. Солтүстік суфа қабырғаның сыртына жанастырып қалаған. Солтүстік суфаның ені 90 см батыс суфаның ені 1,10 см. Биіктігі 15 см. Осы суфалардан оңтүстік-шығысқа қарай еден ашылған, еден ашық сұр түсті сазбен сыланған, бетінде күйе іздері бар.&lt;br /&gt;
Бөлменің шығыс қабырғасының биіктігі 65 см қалыңдығы 95 см, ұзындығы 2,45 см. Оңтүстік қабырғаның ұзындығы 4,75 см ені 80 см биіктігі 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның оңтүстік шетінде бөлме есігі орналасқан. Есік орнын кірпіш сынықтарымен қалап, бітеп тастаған. Есік ені 1,05 см.

=== 6-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,65 м батыстан шығысқа 3,80 м. Батыс қабырғаның ені 1,25 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның сыртқы беті жартышар түрінде мұнарамен бекітілген, диаметрі 3,60 м. Мұнара түбіне де құрылыс деңгейінен төмен екі қатар кірпіштен іргетасы салынған.&lt;br /&gt;
Солтүстік қабырғаның ені 80 см ең биік жері 70 см. Қабырғаның жоғарғы қатарларының шеттері үгітілген. Бөлменің шығыс қабырғасы ені 95 см биіктігі 70 см. Он бір қатар кірпіш
қаландысы сақталған. Оңтүстік шетінде есік орналасқан, ені 1,05 см.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға ені 80 см биіктігі 90 см. Қабырғаның төменгі қатарлары жақсы сақталған. Едендері ашық сұр сазбен тегістеліп, сыланған. Бөлменің ортасына таман еденде күйе ізі бар.

=== 7-бөлме ===
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 3,60 м батыстан шығысқа 3,80 м. Солтүстік қабырға еденнен 90 см биіктікте сақталған, қалыңдығы 80 см Бұл қабырға батыс қабырғаға қарағанда анағұрлым жақсы сақталған. Солтүстік кабырға бойына суфа салынған. Суфа кабырғасы калындығы 15 см сынық кыш кірпіштерден тұрғызылып, іші саз топыракпен толтырған. 
Суфаның шығыс жағында ошақ салынған. Ошақтың орны бір катар қыш кірпіш қосындысы түрінде шеңберлене сақталған. Пеш диаметрі 70 см, Түбі тегіс келген.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырға ұзындығы 4-бөлме есігінен есептегенде 3,45 см биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. 13 қатар кірпіш қаландысы бар. Оңтүстік жағында бөлме есігі орналасқан, ені 1,05 см. Бөлме едені ашық сұр сазбен сыланған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаның сыртында, 1,80 м қашықтықта, ішкі ауладан қазылған шұңқыр анықталды. Көлемі: 1,08×75 см тереңдігі-27 см. Шұңқыр қабырғасы тік, түбі тостаған тәріздес. Іші саз топырақпен, керамика сынықтары, мал сүйектерімен толтырылған.

=== 8-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]] [[Сурет:Таскешу. 8-бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|8-бөлме]]  
Бөлменің көлемі солтүстіктен оңтүстікке 6,35 м батыстан шығысқа 3,80 м. Ошақ ішіне қатты қызудан қорғау үшін тігінен қыш кірпіштер орналастырылған, ошақ кандарының қабырғалары мен суфасы өте биік боп келген, еденнің кей бөлігінде төселген қыш кірпіштер бар.
Бөлменің батыс қабырғасы биіктігі 45 см қалындығы 1,25 см. Солтүстік қабырғаның биіктігі 80 см қалыңдығы 95 см. Шығыс қабырға бөлменің солтүстік-шығыс бұрышынан оңтүстікке 3,50 см-ге созылып, есік орнымен аяқталған, биіктігі 82 см қалыңдығы 95 см. Есіктің ені 1,05 см ол қыш кірпішпен қалап бітелініп тасталған.&lt;br /&gt;
Шығыс қабырғаны бойлай есікке дейінгі бөлігіне суфа жасалған. Есіктен солтүстікке 52 см аралықтан кейін суфа ішіне ошақ орналасқан. Түбі тегіс, тереңдігі 35 см.
Батыс қабырға бойынан да суфа қабырғалары ашылды. Бөлменің солтүстік-батыс бұрышынан оңтүстікке 1,52 см қашықтықта орналасқан. Бұл суфа қабырғасы сынық кірпіштерден құрап қаланған, ені 25-30 см аралығында биіктігі 22 см. Суфанын ұзындығы 1,66 см ені 80 см іші саз топырақпен толтырылған.&lt;br /&gt;
Бөлменің оңтүстік қабырғасы есіктен оңтүстікке 2 м жерде орналасқан. Ұзындығы 3,85 м ені 95 см биіктігі 82 см. Бұл қабырғаның батыс жағы іргесіне дейін бұзылып алынған.
Шығыс қабырғаның сыртынан 6 см қашықтықта тақала қазылған шұңқыр орны анықталды. Қабырғамен параллель оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша орналасқан, үш бөліктен тұрады. Пішіндері дөңгелек, бір біріне тақала қазылған. Қабырғалары тік, түбі тегіс келген. Бұл бөліктердің арасын қыш кірпіштен қабырға қалап бөлген. Оңтүстік-батыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөліп тұрған қабырға 50 см биіктікте сақталған. Бүтін кірпіштермен қаланған, ені 30 см ұзындығы 78 см. Солтүстік-шығыс бөлігі мен ортадағы бөліктерді бөлген қабырға 25 см биіктікте сақталған. Бұл қабырғаның сақталуы нашар, ені 15 см ұзындығы 55 см. Бұл бөліктердің тереңдігі әр түрлі. Оңтүстік-батысындағы бөлігінің тереңдігі-85 см диаметрі 70 см. Ортадағы бөлігінің тереңдігі-78 см диаметрі 1,30 см. Солтүстік-шығыстағы бөлігінің тереңдігі-68 см диаметрі 1,10 см шамасында. Бұлардың іші саз топырақпен толтырылған. Сондай-ақ шұңқырдан көптеген керамика сынықтары, мал сүйектері, тандыр ошақтың қабырғасының бөліктері табылды.

=== 9-бөлме ===
[[Сурет:Таскешу. 9 -бөлме.jpg|нобай|оңға|200px|9-бөлме]]      
Бұрыштық бөлме. Керуен сарайдың оңтүстік қабырғасын бойлай салынған. Бөлменің батыс бұрышы сыртында диаметрі - 3,60 м болатын дөңгелене шығыңқы мұнара орналасқан.
Көлемі: С-О-Б-Ш - 5,60 х 4,90 м. Бұл бөлме 8-бөлменің оңтүстік-шығысында орналасқан. Есігі солтүстік жағында, бөлменің солтүстік-шығыс бұрышына таман салынған, керуен сарайдың ішкі ауласына шығарады. Есіктің ені - 1,05 м шығыс жақ босағасының сақталынған биіктігі - 0,85 м болса, батыс жақ босағасы - 0,45 м биіктікте сақталынған. Батыс, шығыс және солтүстік қабырғалардың қалыңдығы - 0,95 м оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м. Бөлме ішінде тандыр, суфа және қыш кірпіштен салынған құрлыстар сақталған. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ.

=== 10-бөлме ===
9-бөлменің шығысында орналаскан. Көлемі: C-C-O-Б-Ш - 5×4 м. Жоғарғы қабаты 50 см тереңдікте қазылды. Бұл бөлме толықтай қазылған жоқ. 

=== 11-бөлме ===
[[Сурет:11-бөлменің қыш едені.jpg|нобай|оңға|200px|11-бөлменің қыш едені]]      
Көлемі: С-О-4,90×4,90 м. 10-бөлменің шығысында, қақпаның батыс жағында орналасқан. Бұл бөлменің қазбасы барысында топырақ құрамында қыш кірпіш сынықтарымен қатар, өте көп мөлшерде бүтін кірпіштер де қазылып алынды. Алынған кірпіштердің шамасына қарағанда, ғимараттың төбесі де күмбезделіп қалау жолымен жабылған. Қабырғаларға қаланған кірпіштердің көлемі: 30×30×5 см.&lt;br /&gt;
Еденіне қыш кірпіш тастар төселген. Кірпіштерінің көлемі: 28×28×5 см. Бөлме ортасының едені отка күйіп, күйе ізі сақталған, көлемі шамамен - 3×3 м. Бөлмеге кірер есік шығыс жағында, шығыс қабырғаның солтүстік бұрышына тақап салынған. Ол басқа бөлме есіктеріндей аулаға шығатын емес, қақпаға қалай шығады, Есіктің ені - 1,18 м, босағасының сақталған биіктігі - 0,45 м. Солтүстік қабырға орта бөлігінің кірпіштері бұзылып алынған. Солтүстік-батыс бұрыштан - 1,90 м-ден кейін, - 2,07 м ұзындықтағы қабырға бөлігі бұзылып алынған.&lt;br /&gt;
Оңтүстік қабырға қалыңдығы - 1,25 м, сақталынған биіктігі - 58-30 см аралығында. Бұл қабырғаның дәл ортасына еденнен басталатын куыс салынған. Қуыс қабырға ішіне қарай - 0,30 см кіріп тұр, ені - 0,80 см. Осы куыстың екі шетінен бөлме бұрыштарына дейінгі ара қашықтығы - 2,05 м.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=24-33|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

=== Мұнаралар ===
[[Сурет:Таскешу. Солтүстік батыс мұнарасы.jpg|нобай|оңға|200px|Солтүстік батыс мұнарасы]]      
Керуен сарайдың сыртқы төрт бұрыштары диаметрі 3,60 м болатын шығыңқы мұнаралармен бекітілген. Солтүстік-батыс және оңтүстік-бұрыштарының мұнаралары ашылды. Керуен сарайдың сыртқы батыс қабырғасының орта тұсында жарты шеңбер түрінде мұнара орны анықталды. Демек, керуен сарай қабырғалары орта тұсынан да мұнаралармен нығайтыла бекітілген, ол сыртына 1,80 м шығып тұр. Мұнараны қалауға арнайы трапецня пішінде басылған қыш кірпіштер пайдаланылған.&lt;br /&gt;
Керуен сарайдың іргетасын жерді 12 см-дей қазып кірпіштен қалаған. Іргетаска қаланған кірпіш көлемі: 30×30×5 см және 30×15×5 см, қыштан күйдірілген.

=== Қақпа ===
Қақпа керуен сарайдың оңтүстік жағында, ортасында оналасқан. Қақпаның екі жағында, керуен сарайдың қасбетіне шығыңкы сақталған биіктігі 95 см-ге дейін жететін портал пилондары ашылды. Олар көлемі 28×28×5 см және 28×14×5 см болатын қыш кірпіштерден тұрғызылған. Батыс жақ пилон сыртқа қарай 2,72 м шығыңқы орналасқан. Қалыңдығы 2,37 м болады. Бұл пилонның іргесі, қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан жалпақтығы 64 см қақпаға қараған, ішкі жағынан жалпақтығы 48 см қаланып бекітілген. Қаландының сакталған биіктігі 7-24 см аралығы. Шығыс пилон 2,80 м оңтүстікке қарай шығынқы тұрғызылған, қалыңдығы 2,33 м. Іргесі қыш кірпіштермен оңтүстік жағынан және қақпаға қараған ішкі жағынан 55 см қалыңдықта қапталып бекітілген. Бұл каландының сақталған биіктігі 20 см.
[[Сурет:Таскешу. Қақпаның солтүстік босағасы.jpg|нобай|оңға|200px|Таскешу. Қақпаның солтүстік босағасы]]      
Қақпа ағаштан жасалған, осы айналадан шіріген ағаш қалдықтары кездесті. Қақпа қақпа босағасы астына көлденеңінен, ұзына бойы екі қатар қыш кірпіштер төселгені анықталды. Төсеніштің ені 57 см, ұзындығы, шамамен, 4,90 м, екі порталдың арасын жалғап жатыр. Осы төсеніштің батыс жақ порталға жалғанған жерінде қақпаның қыш кірпіштен қаланған, бекіткіш құрылыс қуыс орны бар. Оның биіктігі 50 см, порталдан шығысқа 30 см шығыңқы және жалпақтығы 80 см. Жоғарғы шығыс жағындағы бұрыштан бірнеше кірпіш түсіп қалған.&lt;br /&gt;
Керуен сарай қақпасының ені 3,90 м, ұзындығы 8,70 м. Қақпаның екі жағында порталдың төртбұрышты пилондары сақталған. Қыш кірпіштен қаланған пилондар ғимараттың қасбетіне қарай 2,80 м шығыңқы салынған. Керуен сарай қақпасының порталдарын тұрғызурға көлемі 28×28×5 см қыш кірпіштер пайдаланылған. Бұл керуен сарай тұрғызылған әдеттегі кірпіштен көлемі кішірек. Соған қарағанда керуен сарай қақпасы кейінірек салынған.&lt;ref&gt;Таскешу керуен-сарайына 2014 жылы жүргізілген археологиялық қазба жұмысының ғылыми есебі. - Атырау, 2014. - 29 б. 131. Касенов М.С. Таскешу. - Атырау: Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы, 2019.- 105 б. - 35 - б.&lt;/ref&gt;

XIV ғасырдағы Алтын Орда аумағындағы қалалардың өркендеуінде орын алатын сәулеттік композициялар Таскешу керуен сарайы құрылысында да көрініс тапқан. XIII ғасырдың ортасында Алтын Орда мемлекетінің құрылуымен Төменгі Еділ мен Батыс Қазақстанды түрлі этникалық топтардын көшпелілері белсенді игерді. Алтын Орда қалаларында сауда үнемі жүрді, өйткені хандар оны қорғап, тауар айналымынан пайыз пайда алды. Су жолдарынан басқа Каспий теңізінен кең дала және шөлейт кеңістігінен өтетін құрлық жолдары да болды. Сонымен қатар бір керуен жолы ғана емес, сондай-ақ бір-біріне жақын орналасқан жолдар таяз судағы өзен арқылы өтетін жерлерді, көпірлерде тоғысатын болған. Мұндай жерлерге Сағыз өзенінің сол жағалауында орналасқан Таскешу көпірі жатады. Таскешу керуен сарайы сәулеті Батыс Қазақстан аумағындағы осы үлгідегі ескерткіштердің даму динамикасын, сондай-ақ орта ғасырдағы халықтың экономикалық және мәдени байланысын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау облысының тарихы көне заманнан бүгінге дейін|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Литера М |жыл= 2023|томы=1 |беттері=151-154|барлық беті=368 |сериясы= |isbn=978-601-80874-9-3|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Атырау облысы тарихы]]
[[Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]</text>
      <sha1>2j57r5qyrsieszw7hn0x6jm31sff7zc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ню-метал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788683</id>
    <revision>
      <id>3686058</id>
      <parentid>3681828</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3686058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8875" sha1="gbjgwnm1tj5hxozddc0bq6otd5gyf59" xml:space="preserve">{{Музыкалық жанр
| Атауы         = Ню-метал
| Суреті         = Kornmaa2006.jpg
| Бағыт         = [[Альтернативті метал]]
| Бастаулары         =  [[рэп-метал]] • [[фанк-метал]] • [[грув-метал]] • [[индастриал-метал]] • [[гранж]] • [[битдаун хардкор]]&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Warwick |first1=Kevin |title=Eight Bands Re-Inventing the '90s Hardcore Breakdown |url=https://daily.bandcamp.com/lists/90s-hardcore-list |website=[[Bandcamp Daily]] |date=November 17, 2016 |access-date=26 August 2023}}&lt;/ref&gt;
| Пайда болуы = 1990 жж • [[Калифорния]], [[АҚШ]]
| Өркендеуі        = 1990 жж аяғы — 2000 жж 
| Ұқсас жанрлар      = [[Пост-гранж]] • [[Америкалық ауыр металдың жаңа толқыны]]
| Туыстас жанрлар   = [[Нью-гейз]]&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Enis |first1=Eli |title=How shoegaze and nu-metal became entwined: A brief explainer |url=https://www.elienis.com/how-shoegaze-numetal-became-entwined-explained/ |website=Chasing Sundays |access-date=21 January 2026 |language=en |date=27 June 2024}}&lt;/ref&gt; • [[Ню-металкор]]
| Туынды жанрлар    = [[Эмо-рэп]] • [[Трэп-метал]] • [[Гиперпоп]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.kerrang.com/features/why-hyperpop-owes-its-existence-to-heavy-metal/|title=Why hyperpop owes its existence to heavy metal|last=Chaudhury|first=Aliya|date=14 April 2021|work=Kerrang!|access-date=15 April 2021|archive-date=14 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014123624/https://www.kerrang.com/features/why-hyperpop-owes-its-existence-to-heavy-metal/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Тағы_қараңыз      = 
}}
{{External media
 |topic     = Ню-метал мысалдары
 |width  = 200
 |video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=jRGrNDV2mKc Korn - Freak on a Leash]
 |video2 = [https://www.youtube.com/watch?v=RYnFIRc0k6E Limp Bizkit - Rollin']
 |video3 = [https://www.youtube.com/watch?v=qw2LU1yS7aw Slipknot - Before I Forget]
 |video4 = [https://www.youtube.com/watch?v=XOzs1FehYOA Deftones - My Own Summer]
 |video5 = [https://www.youtube.com/watch?v=4qlCC1GOwFw Linkin Park - One Step Closer]
 |video6 = [https://www.youtube.com/watch?v=iywaBOMvYLI System Of A Down - Toxicity]
}}
'''Ню-метал''' ({{lang-en|nu metal}} кейде nü-metal деп те жазылады) — бұл [[хеви-метал]] музыкасының элементтерін [[хип-хоп]], [[фанк]], [[индастриал]] және [[гранж]] сияқты басқа да музыкалық жанрлардың элементтерімен ұштастыратын [[альтернативті метал]]дың субжанры. Ню-металда гитаралық сололар немесе басқа да [[музыкалық техника]] ерекшеліктері сирек кездеседі, мұнда көбінесе ырқы мен қатаң [[синкопа]]ланған аспаптар үніне басымдық беріледі. Ню-метал гитаристері ауыр дыбыс шығару үшін көбінесе [[жеті ішекті гитараларды]] қолданады және оларды төменгі гитаралық күйге келтіруге түсіреді. Вокал стилі көбінесе ырғақты келіп, хип-хоп әсеріне негізделеді, сонымен қатар ол ән айтуды, рэп оқуды, [[Скриминг|айқайлауды]] және кейде [[гроулингті]] қамтиды. Кей жағдайларда [[Семпл|семпл]]ирлеу, винил пластинкаларын [[скретчинг]]теу және [[электронды музыкалық аспаптар]]дың сүйемелдеуін қамтамасыз ету үшін [[Ди-джей|диджей]]лер қатысады. Ню-метал — америкалық ауыр металдың жаңа толқынының негізгі жанрларының бірі.

1980 жылдардың аяғы мен 1990 жылдардың басында [[Pantera]], [[Helmet]] және [[Faith No More]] сияқты топтар өздерінің [[грув-метал]] және альтернативті металл стильдерімен ню-металдың дамуына зор ықпал етті. [[Korn]] тобы 1990 жылдардың ортасында өздерінің аттас [[Korn (альбом)|дебюттік альбомымен]] бұл субжанрдың негізін қалаушылардың бірі болып есептеледі. Ню-метал 1990 жылдардың аяғында танымал бола бастады, бұл кезде Korn, [[Limp Bizkit]] және [[Slipknot]] сияқты топтар миллиондаған тиражбен сатылған альбомдар шығарды.

Оның танымалдылығы 2000 жылдардың басында да жалғасып, [[Papa Roach]], [[Staind]] және [[P.O.D.]] сияқты топтар мультиплатиналық альбомдар сатты. Ню-металдың танымалдылығы 2001 жылы [[Linkin Park]] тобының алмазды мәртебеге жеткен «[[Hybrid Theory]]» дебюттік альбомымен шыңына жетті. Алайда 2000 жылдардың ортасына қарай топтардың шамадан тыс көбеюі және бірнеше танымал релиздердің сәтсіз шығуы бұл субжанрдың құлдырай бастағанын көрсетті. Көптеген ню-метал топтары тарап кетті немесе басқа жанрларға бет бұрып, дыбыстарын өзгертті. [[Металкор]] және [[эмо]] сияқты жанрлар танымалдылық бойынша ню-металды басып озды.

2010 жылдар ню-металдың қайта өрлеу дәуірін әкелді; оны басқа жанрлармен (мысалы, [[металкор]] және [[деткор]]) ұштастырған көптеген топтар пайда болды, ал 1990 және 2000 жылдардың басындағы кейбір ню-метал топтары өздерінің бұрынғы дыбысына қайта оралды. [[Of Mice &amp; Men]], [[Emmure]], [[Issues]], [[My Ticket Home]], [[Bring Me the Horizon]] және [[Motionless in White]] сияқты топтар ню-металды металкормен немесе деткормен біріктірді. [[Grimes]], [[Poppy]] және [[Rina Sawayama]] сияқты әртістер 2010 жылдардың аяғы мен 2020 жылдардың басында ню-метал дыбыстарын электронды поп-музыкамен ұштастырды, ал 2020 жылдардың басында ню-металға деген қызығушылық қайта артты.

== ''Loudwire'' тұжырымы бойынша үздік альбомдар ==
2026 жылдың 1 қаңтарында америкалық [[Loudwire]] онлайн-журналы барлық замандардың ең үздік 50 ню-метал альбомының тізімін жариялады. 1-ші мен 10-орын аралығын төмендегі альбомдар өзара бөлісті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://loudwire.com/top-50-nu-metal-albums-of-all-time/|title=The Top 50 Nu-Metal Albums of All Time (Ranked)|lang=en|first=|last=|website=Loudwire|date=2026-01-01|access-date=2026-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260103161713/https://loudwire.com/top-50-nu-metal-albums-of-all-time/|archive-date=2026-01-03}}&lt;/ref&gt;:

# [[Korn]] — ''[[Korn (альбом)|Korn]]'' (1994)
# [[System of a Down]] — ''[[Toxicity]]'' (2001)
# [[Linkin Park]] — ''[[Hybrid Theory]]'' (2000)
# [[Slipknot]] — [[Iowa (альбом)|''Iowa'']] (2001)
# [[Deftones]] — ''[[White Pony]]'' (2000)
# Linkin Park — ''[[Meteora]]'' (2003)
# Slipknot — [[Slipknot (альбом)|''Slipknot'']] (1999)
# System of a Down — ''[[System of a Down (альбом)|System of a Down]]'' (1998)
# Korn — [[Follow the Leader (Korn альбомы)|''Follow the Leader'']] (1998)
# [[Disturbed]] — ''[[The Sickness]]'' (2000)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Ню-метал]]
[[Санат:Рок-музыка жанрлары]]
[[Санат:Альтернативті рок жанрлары]]</text>
      <sha1>gbjgwnm1tj5hxozddc0bq6otd5gyf59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панк-рок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788688</id>
    <revision>
      <id>3686059</id>
      <parentid>3681846</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3686059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9206" sha1="g41wvzlbz4bjpkci5axkwmavf58ufkp" xml:space="preserve">{{Музыкалық жанр
| Атауы             = Панк-рок
| Басқа атаулары     = Панк
| Суреті            = SexPistolsNorway1977.jpg
| Бастаулары        = [[Гараж рок]] • [[прото-панк]] • [[рок-н-ролл]] • [[рокабилли]] • [[глэм-рок]] • [[паб-рок]] • [[сёрф-музыка]]
| Пайда болуы       = 1970 жж ортасы, [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]] және [[Аустралия]]
| Өркендеуі         = 1970 жж
| Ұқсас жанрлар     = 
| Туыстас жанрлар   = [[2 tone]] • [[анти-фолк]] • [[каупанк]] • [[дэнс-панк]] • [[детрок]] • [[фолк-панк]] • [[глэм-панк]] • [[сёрф-панк]] • [[гараждық панк]] • [[гребо]] • [[цыған панк]] • [[поп-панк]] • [[психобилли]] • [[панк-блюз]] • [[панк-джаз]] • [[ска-панк]] • [[панк-рэп]] • [[регги-панк]] • [[кельттік панк]] • [[чикано-панк]] • [[латын панк-рогы]] • [[мелодиялық панк]] • [[панк-метал]] • [[рэпкор]] • [[синт-панк]]
| Туынды жанрлар    = [[Анархо-панк]] • [[арт-панк]] • [[хардкор-панк]] • [[хоррор-панк]] • [[ой!]] • [[пост-хардкор]] • [[куиркор]] • [[riot grrrl]] • [[скейт-панк]] • [[стрит-панк]] • [[афро-панк]] • [[христиандық панк]] • [[краст-панк]] • [[гараждық панк]] • [[таквакор]]
| Тағы_қараңыз      =  [[Панк субмәдениеті]] • [[DIY этикасы]]
}}
'''Панк-рок''' (немесе жай ғана '''панк''') — 1950 жылдардағы [[рок-н-ролл]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A Short History of How Punk Became Punk: From Late 50s Rockabilly and Garage Rock to The Ramones &amp; Sex Pistols {{!}} Open Culture |url=https://www.openculture.com/2019/02/a-short-history-of-punk-from-late-50s-rockabilly-and-garage-rock-to-the-ramones-sex-pistols.html |access-date=2023-11-24 |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128215441/https://www.openculture.com/2019/02/a-short-history-of-punk-from-late-50s-rockabilly-and-garage-rock-to-the-ramones-sex-pistols.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Stegall |first=Tim |date=August 16, 2021 |title=10 rockers from the '50s who influenced rock 'n' roll, punk and more |url=https://www.altpress.com/rockabilly-influence-on-punk-elvis-johnny-cash-jerry-lee-lewis/ |access-date=2023-11-24 |website=Alternative Press Magazine |archive-date=October 3, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251003072534/https://www.altpress.com/rockabilly-influence-on-punk-elvis-johnny-cash-jerry-lee-lewis/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Palmer |first=Robert |date=April 23, 1978 |title=Punks Have Only Rediscovered Rockabilly |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1978/04/23/archives/the-punks-have-only-rediscovered-rockabilly-punk-and-rockabilly.html |access-date=2023-11-24 |issn=0362-4331 |archive-date=March 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315201250/https://www.nytimes.com/1978/04/23/archives/the-punks-have-only-rediscovered-rockabilly-punk-and-rockabilly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; мен 1960 жылдардағы [[гараж рок]] музыкасына негізделген, 1970 жылдардың ортасында пайда болған [[рок-музыка]] жанры. Панк-топтар негізгі ағымдағы [[арена-рок]]тың шамадан тыс дыбыс өңдеуі мен коммерциялық сипатын қабылдамады. Олар әдетте қысқа, екпіні жылдам, дауысы мен аспапта ойнауы өрескел, әрі қасаң, сондай-ақ жүйеге қарсы тақырыптарды қозғайтын әндер шығарады.&lt;ref name=UDiscoverMusic2023&gt;{{cite web |url=https://www.udiscovermusic.com/stories/best-political-punk-songs/ |title=Best Political Punk Songs: 20 Essential Anti-Establishment Tirades |last=Peacock |first=Tim |date=August 13, 2023 |website=Udiscovermusic.com |access-date=April 1, 2024}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ әртістер [[DIY этикасы]]н ұстанып, көптеген топтар өз жазбаларын өздері шығарды және [[инди-лейбл]]дер арқылы таратып отырды.

1970 жылдардың басында «панк-рок» терминін кейбір американдық рок-сыншылар алғашқыда 1960 жылдардың ортасындағы гараждық топтарды сипаттау үшін қолданған. Ұлыбританиядағы [[глэм-рок|глэм]] және [[паб-рок]], Нью-Йорктен шыққан [[The Velvet Underground]] пен [[The New York Dolls]], сондай-ақ Детройттан келген [[MC5]] пен [[The Stooges]] сияқты кейінгі бағыттар негізгі әсер етуші факторлар ретінде аталады. 1970 жылдардың ортасына қарай «панк-рок» термині бірнеше аймақтық андерграунд музыкалық сахналарымен байланыстырыла бастады. Олардың қатарына Нью-Йорк қаласындағы [[Television]], [[Патти Смит]], [[Suicide]], [[The Dictators]], [[Richard Hell and the Voidoids]] және [[Ramones]]; [[Кливленд|Огайодағы]] [[Rocket from the Tombs]], [[Electric Eels]] және [[Dead Boys]]; [[Аустралия]]дағы [[The Saints]] пен [[Radio Birdman]]; сондай-ақ Англиядағы [[Sex Pistols]], [[X-Ray Spex]], [[The Clash]], [[The Damned]] және [[Buzzcocks]] кірді. 1976 жылдың аяғына қарай панк Ұлыбританияда үлкен мәдени құбылысқа айналып, жастардың бүлікшіл рухын айқын көрсететін [[панк субмәдениеті]]н тудырды. Бұл субмәдениет әдейі дөрекі суреттері бар футболкилер, былғары күртелер, шегеленген немесе тікенектелген баулар, зергерлік бұйындар, бондаж киімдері және түйреуіштер сияқты өзіне тән [[панк сәні|киім стильдерімен]] ерекшеленді.

1977 жылға қарай панк музыкасы мен оның субмәдениетінің ықпалы бүкіл әлемге таралып, көптеген жергілікті сахналарда тамыр жайды. 1970 жылдардың соңында бұл қозғалыс әртүрлі субжанрларға таралып, [[постпанк]], [[нью-вейв]] және [[арт-панк]] сияқты бағыттардың пайда болуына түрткі болды. 1980 жылдардың басында панк тағы да дамып, [[хардкор-панк]] (мысалы, [[Bad Brains]], [[Minor Threat]] және [[Black Flag]]); [[Oi!]] (мысалы, [[Sham 69]] және [[The Exploited]]); [[стрит-панк]] (мысалы, [[GBH]], [[The Partisans]] және [[Chaos UK]]); және [[анархо-панк]] (мысалы, [[Crass]]) сияқты субжанрлармен толықты. Бұл қозғалыс [[Жапония]], [[Нидерланд]], [[Германия]], [[Испания]], [[Эстония]], [[Грекия]] және [[Югославия]] сияқты елдердің аймақтық сахналары арқылы кеңейіп, [[поп-панк]], [[гранж]], [[риот-гррл]] және [[альтернативті рок]] жанрларының дамуына шабыт берді.

1990 жылдары [[Nirvana]] сияқты топтардың жетістігі арқасында альтернативті рок негізгі ағымға шыққаннан кейін, панк-рокқа [[Мэйджор-лейбл|ірі дыбыс жазу лейблдері]] тарапынан қайтадан үлкен қызығушылық артып, ол көпшілік арасында танымал бола бастады. Мұның айқын мысалы ретінде [[Green Day]], [[Social Distortion]], [[Rancid]], [[The Offspring]], [[Bad Religion]], [[Blink-182]] және [[NOFX]] сияқты калифорниялық топтардың өрлеуін атауға болады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Панк-рок]]
[[Санат:Рок-музыка жанрлары]]
[[Санат:Панк]]
[[Санат:Контрмәдениет]]</text>
      <sha1>g41wvzlbz4bjpkci5axkwmavf58ufkp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ломбок бұғазы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788933</id>
    <revision>
      <id>3686033</id>
      <parentid>3684913</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3686033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14249" sha1="q21bt2l81o467lj3a9veqb3121284vr" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
== Ломбок бұғазы ==
'''Ломбок''' бұғазы (индонез. Selat Lombok) — Малай архипелагындағы бұғаз; ол батысында [[Индонезия]]ның Бали және Нуса-Пенида аралдары, ал шығысында Ломбок аралы аралығында орналасқан. 

Азия мен Австралияның биогеографиялық аймақтарын бөліп тұратын Уоллес сызығы осы бұғаз арқылы өтеді. Сонымен қатар, бұғаз «Индонезиялық ағыс жүйесінде» (Indonesian Throughflow) маңызды рөл атқарады; бұл — [[Тынық мұхит|Тынық]] және [[Үнді мұхиты|Үнді мұхитта]]ры арасында су массаларының екі бағытта да қозғалуына мүмкіндік беретін мұхит ағыстарының күрделі жүйесі.

Тереңдігі жеткілікті және кеме қатынасына өте қолайлы болғандықтан, ол [[Тынық мұхит|Тынық]] және [[Үнді мұхиты|Үнді мұхитта]]рын жалғайтын маңызды теңіз жолы қызметін атқарады. Бұғаз суларында ауқымды балық аулау және інжу-маржан өндіру жұмыстары да жүргізіледі. 

== Географиялық орналасуы ==

[[Сурет:LombokStrait.png|нобай|Индонезияның оңтүстік бөлігінің картасындағы Ломбок бұғазы]]
Бұғаз солтүстіктегі Бали теңізінің (Тынық мұхитының бір бөлігі) суларын оңтүстіктегі Үнді мұхитымен жалғастырады. Батысында Бали және [[Нуса-Пенида]] аралдары, ал шығысында Ломбок аралы орналасқан. Бұғазбен шектесетін аралдардың барлығы Малай архипелагының құрамына кіретін [[Кіші Зонд]] аралдарына жатады &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304115652/http://msi.nga.mil/MSISiteContent/StaticFiles/NAV_PUBS/SD/Pub163/Pub163bk.pdf&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;http://shoni2.princeton.edu/ftp/lyo/journals/Susanto-etal-IWIndonesianSea-Oceanography2005.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024423/http://shoni2.princeton.edu/ftp/lyo/journals/Susanto-etal-IWIndonesianSea-Oceanography2005.pdf |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;

Бұғаздың оңтүстік-батыс бөлігінде оның сулары Бали және Нуса-Пенида аралдарының арасында жатқан Бадунг бұғазының суларымен қосылады. Ломбок бұғазында бірнеше шағын арал бар. Солардың ішіндегі ең маңызды үшеуі Ломбоктың солтүстік-батыс жағалауына жақын орналасқан және олар «Гили аралдарын» құрайды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304115652/http://msi.nga.mil/MSISiteContent/StaticFiles/NAV_PUBS/SD/Pub163/Pub163bk.pdf&lt;/ref&gt;.

Бұғаздың ең аз ені шамамен 18 км-ді құрайды (Нуса-Пенида аралының шығыс шеті мен Ломбок аралының оңтүстік-батыс шеті аралығында). Теңіз түбінің бедері өте күрделі; негізінен оңтүстіктен солтүстікке қарай тереңдіктің күрт артуымен сипатталады, кей жерлерде тік жарлар кездеседі. Ең үлкен тереңдігі шамамен 1400 метрге жетеді (бұғаздың солтүстік бөлігінде). Кеме жүретін арна бойындағы ең аз тереңдік кемінде 250 метрді құрайды &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304115652/http://msi.nga.mil/MSISiteContent/StaticFiles/NAV_PUBS/SD/Pub163/Pub163bk.pdf&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;http://shoni2.princeton.edu/ftp/lyo/journals/Susanto-etal-IWIndonesianSea-Oceanography2005.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024423/http://shoni2.princeton.edu/ftp/lyo/journals/Susanto-etal-IWIndonesianSea-Oceanography2005.pdf |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

Бұғаз Индонезияның Бали және Батыс Нуса-Тенггара провинциялары арасындағы әкімшілік шекара қызметін атқарады. Оның жағалауларында халық тығыз қоныстанған. Бали жағында ауылдық үлгідегі көптеген елді мекендер орналасса, Ломбок жағында аралдың басты қаласы әрі Батыс Нуса-Тенггара провинциясының әкімшілік орталығы — Матарам қаласы орналасқан. Кейде Балидегі Падангбай порты да Ломбок бұғазының порттары қатарына жатқызылады, алайда шын мәнінде ол Бадунг бұғазының жағалауында орналасқан &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304115652/http://msi.nga.mil/MSISiteContent/StaticFiles/NAV_PUBS/SD/Pub163/Pub163bk.pdf&lt;/ref&gt;.

== '''Табиғи жағдайлар''' ==

Ломбок бұғазы Жердің биогеографиялық аудандастырылуында ерекше маңызға ие: мұнда Азия мен Австралия биогеографиялық аймақтарын бөліп тұратын Уоллес сызығы өтеді. Нәтижесінде, бір-бірінен небәрі бірнеше ондаған шақырым қашықтықта орналасқан оның батыс және шығыс жағалауларындағы флора мен фауна бірқатар түбегейлі айырмашылықтарға ие &lt;ref&gt;https://www.britannica.com/science/Wallace-Line&lt;/ref&gt;.

Сонымен қатар, бұл бұғаз «Индонезиялық ағыс» (Indonesian Throughflow) деп аталатын жүйеде шешуші рөл атқарады. Бұл жүйе — Кіші Зонд аралдарындағы бұғаздар арқылы [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]] мен Үнді мұхиты арасында су массаларын екі бағытта да тасымалдайтын мұхит ағыстарының кешені. Бұл ағыстардың құрылымы мен қарқындылығы маусымдық тұрғыдан айтарлықтай өзгеріп тұрғанымен, [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]]нан Үнді мұхитына қарай ағатын су көлемі, әдетте, кері бағытта қозғалатын су көлемінен едәуір асып түседі.Сонымен қатар, бұғазда айтарлықтай күшті толысу ағыстары байқалады, олардың қарқындылығы жыл бойы өзгеріп отырады. Бұл ағыстар бұғаздың ең тар тұсында ең жоғары жылдамдыққа — шамамен 10 км/сағ-қа — жетеді &lt;ref&gt;http://shoni2.princeton.edu/ftp/lyo/journals/Susanto-etal-IWIndonesianSea-Oceanography2005.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024423/http://shoni2.princeton.edu/ftp/lyo/journals/Susanto-etal-IWIndonesianSea-Oceanography2005.pdf |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.cmar.csiro.au/staff/oke/pubs/Schiller_et_al_2009_ITF.pdf&lt;/ref&gt;.

Бұғаздағы судың температурасы мен тұздылығы муссондық желдердің әсерінен маусымдық айтарлықтай өзгерістерге ұшырайды. Солтүстік-батыс муссоны кезінде (қаңтар–наурыз) су температурасы шамамен 27–28°C, ал тұздылығы 33‰ шамасында болады; ал оңтүстік-шығыс муссоны кезінде (шілде–қыркүйек) температура 26°C-қа дейін төмендеп, тұздылық 34–35‰-ге дейін көтеріледі. Сонымен қатар, жыл мезгіліне қарамастан, Тынық мұхиты ағыстарының әсеріне ұшырайтын аймақтардағы судың тұздылығы Үнді мұхитынан келетін ағыстардың ықпалындағы аймақтарға қарағанда сәл төменірек болады. Бали мен Ломбок аралдарынан бұғазға құятын шағын өзендер жағалау суларының тұздылығын айтарлықтай деңгейде төмендетпейді &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160305003425/https://nugrohoadi.files.wordpress.com/2008/02/introduction-to-java-sea-oceanography-uis-2007-final.pdf&lt;/ref&gt;.

[[Бұғаз]]дағы экологиялық жағдай салыстырмалы түрде жақсы, дегенмен қарқынды кеме қатынасы барған сайын көбірек зиян келтіруде. Балидің шығыс бөлігі мен Ломбоктың батыс бөлігінде орналасқан санаулы өнеркәсіптік кәсіпорындардың қызметі жергілікті экожүйеге айтарлықтай әсер етпейді &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150709174559/http://lomboknews.com/2007/07/25/ntb-layak-jadi-lumbung-ikan-nasional/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150709125734/http://biroekonomi.ntbprov.go.id/download/28.Potensi%20Kelautan%20dan%20Perikanan.pdf&lt;/ref&gt;.

== '''Экономикалық және көліктік маңызы''' ==

Кіші [[Зонд шұңғымасы|Зонд]] аралдары тізбегіндегі ең терең әрі кеме қатынасына ең қолайлы бұғаз ретінде, Ломбок бұғазы осы аймақтағы Тынық және [[Үнді мұхиты|Үнді мұхитта]]рын жалғайтын негізгі теңіз жолы қызметін атқарады және мұнда кез келген санаттағы кемелер жүзе алады. Атап айтқанда, бұл бұғазды аталған тізбектегі басқа бұғаздардан немесе Зонд бұғазынан өте алмайтын ең ірі кемелер — супертанкерлер, кен тасушы және көмір тасушы кемелер — пайдаланады &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20160304115652/http://msi.nga.mil/MSISiteContent/StaticFiles/NAV_PUBS/SD/Pub163/Pub163bk.pdf&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;http://shoni2.princeton.edu/ftp/lyo/journals/Susanto-etal-IWIndonesianSea-Oceanography2005.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305024423/http://shoni2.princeton.edu/ftp/lyo/journals/Susanto-etal-IWIndonesianSea-Oceanography2005.pdf |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. (Шығысқа қарай 240 км қашықтықта Тынық және Үнді мұхиттарын жалғайтын, сондай-ақ барлық типтегі кемелер өте алатын Омбай бұғазы орналасқан.)

Бали мен Ломбок порттары арасында теңіз қатынасы да айтарлықтай қарқынды. Жолаушылар мен жүк тасымалының ең үлкен көлемі Балидегі Падангбай мен Ломбоктағы Лембар арасында жұмыс істейтін паром қатынасы арқылы жүзеге асырылады &lt;ref&gt;https://www.antaranews.com/berita/426838/aktivitas-pelayaran-lembar-padangbai-dihentikan-saat-nyepi&lt;/ref&gt;.

Бұғаз суларында балық аулау және теңіз өнімдерін жинау жұмыстары белсенді жүргізіледі; жергілікті биологиялық ресурстардың молдығын ескере отырып, бұл қызмет ауқымы жүйелі түрде кеңейтілуде. Сонымен қатар, Ломбок жағалауына іргелес аумақ — Индонезиядағы інжу өсіру және жинау бойынша негізгі аймақтардың бірі болып табылады &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150709174559/http://lomboknews.com/2007/07/25/ntb-layak-jadi-lumbung-ikan-nasional/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150709125734/http://biroekonomi.ntbprov.go.id/download/28.Potensi%20Kelautan%20dan%20Perikanan.pdf&lt;/ref&gt;.

Бұғаздың Бали және Ломбок жағалауларында көптеген курорттар мен жағажайлар орналасқан. Жағалау маңындағы сулар дайвинг, снорклинг және серфинг сияқты теңіз демалыс түрлерін ұнататындар арасында өте танымал &lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20150923181750/http://www.balipost.co.id/BALIPOSTCETAK/2006/8/28/s1.htm&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.lonelyplanet.com/destinations/indonesia&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://regionalinvestment.bkpm.go.id/newsipid/commodityarea.php?ic=1139&amp;ia=52&lt;/ref&gt;.
 [[Санат:Кіші Зонд аралдарының бұғаздары]] [[Санат:Үнді мұхитының бұғаздары]] [[Санат:Ломбок порттары]] [[Санат:Индонезия]]
== Дереккөз ==</text>
      <sha1>q21bt2l81o467lj3a9veqb3121284vr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еркебұлан Ерболұлы Тоқтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788956</id>
    <revision>
      <id>3685961</id>
      <parentid>3685137</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T04:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23317" sha1="rqs8no09ka80my9cpv10d834yztbjlj" xml:space="preserve">{{Аралас стильдегі жауынгер
|есімі = Еркебұлан Тоқтар
|суреті = Erkebulan Toktar.jpg
|Сурет тақырыбы = Еркебұлан Тоқтар
|азаматтығы = [[Қазақстан]]
|туған күні = 1995 жыл
|мамандығы = актер, аралас жекпе-жек жауынгері, боксшы
}}
'''Еркебұлан Тоқтар''' (1995 жылы туған&lt;ref name=&quot;sport&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sportilinet.kz/mma/erkebulan-toktar-kak-stal-samyim-populyarnyim-sportsmenom-kazahstana-samaya-polnaya-biografiya-vse-boi-14996/|title=Еркебулан Токтар: как стал самым популярным спортсменом Казахстана? Самая полная биография и все бои|website=sportilinet.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;) — қазақстандық актер, [[аралас жекпе-жек]] жауынгері және [[бокс]]шы. ММА-да қазақстандық Octagon лигасында өнер көрсетеді (2025 жылдың соңындағы рекорды — 11 жеңіс және 3 жеңіліс)&lt;ref name=&quot;vesti&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vesti.kz/mixedfights/skolko-platyat-erkebulanu-toktaru-boi-kazahstane-budet-on-373984/|title=Сколько платят Еркебулану Токтару за бои в Казахстане и будет ли он драться в США?|author=Тулегенов Д.|website=Vesti.kz|date=2025-12-14|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;, осы лиганың BMF (Best Media Fighter) белбеуінің иегері (2025). «Кинопоиск» деректері бойынша 20 кино және тележобада түскен&lt;ref name=&quot;kp&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinopoisk.ru/name/6881356/|title=Еркебулан Токтар — фильмография|website=Кинопоиск|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағымен марапатталған (2025)&lt;ref name=&quot;forbes&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://forbes.kz/articles/imanbek-poluchil-orden-kurmet|title=Imanbek получил орден «Құрмет»|author=Жандос К.|website=Forbes Kazakhstan|date=2025-12-08|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Forbes Kazakhstan деректері бойынша, [[Шымкент]]те дүниеге келіп, [[Алматы]]да өскен&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;; басқа бірқатар басылымдар туған жері ретінде Алматыны көрсетеді. Туған күні жарияланымдарда 1995 жылғы 31 желтоқсан деп көрсетіледі&lt;ref name=&quot;sport&quot; /&gt;. Каскадерлік және актерлік шеберлік мектебін бітірген&lt;ref name=&quot;sportskz&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/kto-takoy-erkebulan-toktar-ipochemu-onseychas-populyarnee-shavkata-rahmonova|title=Кто такой Еркебулан Токтар и почему он сейчас популярнее Шавката Рахмонова|author=Бадамшин Т.|website=Sports.kz|date=2026-01-15|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Forbes Kazakhstan-ның «30 жасқа дейінгі 30» рейтингінің қатысушысы&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;. Американдық American Top Team клубында жаттығады, өзінің айтуынша, онда Эдсон Барбозамен спарринг өткізген&lt;ref name=&quot;sport&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vesti&quot; /&gt;.

== Кино ==
Forbes Kazakhstan деректері бойынша, 2012 жылдан 2017 жылға дейін массовкада түскен, 2017 жылы «ZOR» фильмінде алғашқы басты рөлін алған&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;. «Кинопоиск» базасында оның 2021—2026 жылдардағы 20 актерлік жұмысы тіркелген&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt;. «Арлан. Решающий раунд» спорттық драмасында (реж. Даулет Жумабаев) басты рөлді ойнаған&lt;ref name=&quot;arlan&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://24.kz/ru/news/culture/692223-sportivnaya-drama-arlan-reshayushchij-raund-vykhodit-na-ekrany|title=Спортивная драма «Арлан. Решающий раунд» выходит на экраны|website=24.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жыл !! Атауы !! Түпнұсқа атауы
|-
| 2017 || «ZOR»&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt; || 
|-
| 2021 || «Мне перевалило за тридцать»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Отыздан асып барамын''
|-
| 2022 || «Zero»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2022 || «Женатый холостяк»&lt;ref name=&quot;kinoafisha&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinoafisha.info/en/movies/8367797/|title=Женатый холостяк|website=Киноафиша|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt; || ''Бойдақ күйеу''
|-
| 2022 || «Бишарашки»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Научи меня жить»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Женюсь на дочке богача»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Байдың қызын аламын''
|-
| 2023 || «Бесконечная свадьба»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Бітпейтін той''
|-
| 2023 || «Тимучин»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Бишарашки 2»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2023 || «Жугирмек»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Жүгірмек''
|-
| 2023 || «Клубничная принцесса»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2024 || «Афган»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Біздің жігіттер. Афган''
|-
| 2024 || «Арлан. Решающий раунд»&lt;ref name=&quot;arlan&quot; /&gt; || 
|-
| 2024 || «Бишарашки в Таиланде»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2024 || «Хам кафе»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2025 || «Режиссёр»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2025 || «Остров. Незабываемое путешествие»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Остров. Ұмытылмас саяхат''
|-
| 2025 || «Назад в 90-ые. Мен оралам»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2026 || «Бишарашки в Индии: В поисках мамы»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || 
|-
| 2026 || «Живи для меня»&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; || ''Мен үшін өмір сүр''
|}
Жылдар «Кинопоиск» бойынша көрсетілген; «Арлан. Решающий раунд» фильмі прокатқа 2025 жылы шықты&lt;ref name=&quot;arlan&quot; /&gt;. Кинодағы жұмыстың басталуы туралы да дереккөздер бір-біріне сәйкес келмейді: «Кинопоиск» санауды 2021 жылдан бастайды, Forbes Kazakhstan — «ZOR» (2017) фильмінен.

== Спорттық мансабы ==
=== Аралас жекпе-жектер ===
Кәсіби ММА-да 2021 жылғы 16 маусымда Octagon 20 турнирінде дебют жасады, 20-шы секундта нокаутпен Мухтар Жумагалиді жеңді&lt;ref name=&quot;gid&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://gidstats.com/fighters/erkebulan_toktar.html|title=Erkebulan Toktar: info|website=GidStats|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Қазақстандық Octagon лигасында өнер көрсетеді. 2025 жылғы 23 ақпанда Octagon 70 турнирінде тәжікстандық жауынгер Камариддин Хасановты төртінші раундта жекпе-жекті тоқтату арқылы жеңіп, лиганың BMF (Best Media Fighter) белбеуін жеңіп алды&lt;ref name=&quot;caravan&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.caravan.kz/sport/kazahstanskij-akter-slomal-cheljust-tadzhikskomu-bojcu/|title=Казахстанский актёр сломал челюсть таджикскому бойцу|website=Караван|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gid&quot; /&gt;. 2025 жылдың желтоқсанына қарай оның ММА-дағы рекорды 11 жеңіс пен 3 жеңіліс болды&lt;ref name=&quot;vesti&quot; /&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Нәтиже !! Қарсылас !! Әдіс !! Раунд !! Турнир !! Күні
|-
| 1 || Жеңіс || Мухтар Жумагали || ТКО || 1 || Octagon 20 || 16.06.2021
|-
| 2 || Жеңіс || Мурат Исаев || ТКО || 1 || Octagon 23 || 17.09.2021
|-
| 3 || Жеңіліс || Абдулазиз Сотволдиев || сабмишн || 1 || Octagon 25 || 14.11.2021
|-
| 4 || Жеңіс || Абдулазиз Сотволдиев || ТКО || 2 || Octagon 27 || 19.02.2022
|-
| 5 || Жеңіс || Арзу Каримов || ТКО || 1 || Octagon 31 || 10.06.2022
|-
| 6 || Жеңіліс || Одилхон Камолов || ауыртпалықты тәсіл (армбар) || 3 || Octagon 33 || 29.07.2022
|-
| 7 || Жеңіс || Джабер Мирзазаде || ТКО || 3 || Octagon 38 || 21.12.2022
|-
| 8 || Жеңіліс || Паям Назари || тұншықтыру || 2 || Octagon 44 || 29.04.2023
|-
| 9 || Жеңіс || Константин Чередниченко || ТКО || 1 || Octagon 50 || 23.09.2023
|-
| 10 || Жеңіс || Одилхон Камолов || бірауыздан шешім || 3 || Octagon 56 || 10.03.2024
|-
| 11 || Жеңіс || Кушал Вьяс || ТКО || 1 || Octagon 63 || 27.09.2024
|-
| 12 || Жеңіс || Хайсам Эль-Сайед || ТКО || 1 || Dala FC 1 || 02.11.2024
|-
| 13 || Жеңіс || Камариддин Хасанов || ТКО (бас тарту) || 4 || Octagon 70 (BMF титулы) || 23.02.2025
|-
| 14 || Жеңіс || Фарзад Гадери || ТКО || 2 || Octagon 77 || 16.08.2025
|}
Кесте GidStats базасы бойынша құрастырылған&lt;ref name=&quot;gid&quot; /&gt;, FightMatrix бойынша тексерілген&lt;ref name=&quot;fm&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.fightmatrix.com/fighter-profile/Erkebulan%20Toktar/245698/|title=Erkebulan Toktar|website=FightMatrix|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

=== Басқа лигалардағы өнері және бокс жекпе-жектері ===
Octagon-нан бөлек, Тоқтар басқа қазақстандық және халықаралық промоушендердің турнирлерінде өнер көрсетті.

* '''Dala FC.''' 2024 жылғы 2 қарашада [[Астана]]дағы Dala Fighting Championship лигасының алғашқы турнирінде мысырлық Хайсам Эль-Сайедті бірінші раундта нокаутпен жеңді (0:48)&lt;ref name=&quot;tapdala&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.tapology.com/fightcenter/events/120474-dala-fighting-championship-1|title=Dala FC 1: Takhtay vs. Chope|website=Tapology|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;prosports&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://prosports.kz/news/670257-kazahstanskii-boets-na-pervoi-minute-nokautiroval-eks-boitsa-ufc-i-stal-pervim-chempionom-dala-fc-video/|title=Василий Тактай одержал досрочную победу и стал первым чемпионом лиги Dala FC|website=Prosports.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Nomad Fighting Championship.''' 2023 жылғы 10 маусымда Алматыда Nomad FC турнирінде ММА қолғабындағы бокс ережесі бойынша бес раундтық жекпе-жекте ресейлік жауынгер Фарид Ядуллаевқа төрешілердің бірауыздан шешімімен жеңілді&lt;ref name=&quot;fightru&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://fight.ru/news/novosti-pop-mma/farid-yadullaev-oderzhal-pobedu-nad-erkebulanom-toktarom/|title=Фарид Ядуллаев одержал победу над Еркебуланом Токтаром|website=Fight.ru|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Алматыдағы Nomad Fighting Championship 11 турнирінде (2024 жылдың соңы) реваншта Ядуллаевты бірінші раундта 47—48 секундта нокаутқа жіберді&lt;ref name=&quot;mmaexp&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mma.express/news/pop-mma/farid-yadullaev-poterpel-porazhenie-nokautom-za-48-sekund-na-turnire-v-kazahstane|title=Фарид Ядуллаев проиграл в реванше Еркебулану Токтару нокаутом за 48 секунд|website=MMAExpress|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;s24&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sports24.kz/mma/news/video-erkebulan-toktar-nokautiroval-farida-yadullaeva-v-pervom-raunde/|title=Еркебулан Токтар нокаутировал Фарида Ядуллаева в первом раунде|website=Sports24.kz|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Кәсіби бокс.''' 2022 жылғы желтоқсанда дебют жасап, төртінші раундта Амир Яраниді нокаутқа жіберді&lt;ref name=&quot;gid&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sportskz&quot; /&gt;. 2025 жылғы 26 желтоқсанда [[Ташкент]]тегі All Stars шоуында бірінші раундта техникалық нокаутпен Тимур Никулинді жеңді&lt;ref name=&quot;vesti&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sportskz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vesti2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-obyyavil-datu-i-mesto-sleduyuschego-boya|title=Еркебулан Токтар объявил дату и место следующего боя|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-02-04|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Hype FC.''' 2026 жылдың наурыз айының соңында [[Ереван]]дағы Hype FC 28 турнирінде (ММА қолғабындағы бокс, жеңіл салмақ) қырғызстандық жауынгер Марсель Нурланбек уулуға бірауыздан шешіммен жеңілді; жекпе-жектен кейін мансабында үш-алты айға үзіліс жасайтынын жариялады&lt;ref name=&quot;zakon&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/sport/6512656-kheytery-smeytes-erkebulan-toktar-posle-porazheniya-obyavil-o-vremennom-ukhode.html|title=«Хейтеры, смейтесь»: Еркебулан Токтар после поражения объявил о временном уходе|author=Болысбек К.|website=Zakon.kz|date=2026-03-30|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''IBA Nomad.''' 2026 жылғы 4 шілдеде Алматыдағы IBA Nomad 15 турнирінде ресейлік блогер әрі жауынгер Артем Тарасовты бірінші раундта нокаутқа жіберді (ММА қолғабындағы бокс, жартылай орта салмақ)&lt;ref name=&quot;nt&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/kultura-i-sport/221025-erkebulan-toktar-nokautiroval-artema-tarasova-na-turnire-v-almaty|title=Еркебулан Токтар нокаутировал Артема Тарасова на турнире в Алматы|website=New Times|date=2026-07-04|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы 28 тамызда Астанадағы International Boxing Day кешінде өзбекстандық блогер әрі жауынгер Бобиржон Исроиловты екінші раундта техникалық нокаутпен жеңді (супер орта салмақ, кәсіби бокс ережесі)&lt;ref name=&quot;iba&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.iba.sport/?p=55832|title=Toktar vs Isroilov|website=IBA|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zamin&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://zamin.uz/en/sport/219537-4-knockdowns-yerkebulan-toktar-knocks-out-uzbek-shohzoda-video.html|title=4 knockdowns! Yerkebulan Toqtar knocks out Uzbekistan's «Shohzoda»|website=Zamin.uz|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vesti3&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/ofitsialno-obyyavlen-boy-erkebulana-toktara-ipopulyarnogo-uzbekistantsa|title=Официально объявлен бой Еркебулана Токтара и популярного узбекистанца|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-08-11|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

2026 жылдың тамыз айының соңында Тоқтар боксты жалғастырғысы келетінін, торда өзін «ыңғайсыз» сезінетінін мәлімдеді&lt;ref name=&quot;vesti4&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vesti.kz/kazakhstanbox/toktar-nazval-imya-sleduyuschego-sopernika-sdelal-zayavlenie-387151|title=Еркебулан Токтар: Бой с Чурчаевым по правилам бокса|website=Vesti.kz|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

=== Жаттығу қызметі ===
2026 жылдың басында Тоқтар Майамиде (АҚШ) жетекші америкалық клубтардың бірінде екі айлық жаттығу жиынын өткізетінін жариялады&lt;ref name=&quot;stan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://stan.kz/aksh-ti-tandadim-erkebylan-toktar-elden-ketetinin-malim-428613/|title=«АҚШ-ты таңдадым»: Еркебұлан Тоқтар елден кететінін мәлімдеді|website=Stan.kz|date=2026-01-06|lang=kk|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;; 2026 жылғы ақпанда Алматыға оралды&lt;ref name=&quot;usa&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-pokinul-ssha-isoobschil-dalneyshiy-marshrut|title=Еркебулан Токтар покинул США и сообщил дальнейший маршрут|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-02-09|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

ProMMA Podcast подкастына берген сұхбатында Тоқтар кәсіби жауынгерлерге арналған өзінің жеке жаттығу залын ашу ойы туралы айтты&lt;ref name=&quot;promma&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sportilinet.kz/mma/komu-interesno-kak-besh-grushu-erkebulan-toktar-dal-sovet-boytsam-razvitiyu-mediynosti-15505/|title=Еркебулан Токтар планирует открыть тренировочный зал для профессионалов ММА|author=Жоламанов А.|website=Sports.kz Шредингера (sportilinet.kz)|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;. Қазақстандық Penalty.kz басылымының 2026 жылғы 14 қазандағы хабарлауынша, Алматыда Toktar Fight Club клубы ашылған, ол үшін АҚШ-тан жаттықтырушы шақырылған&lt;ref name=&quot;penalty&quot;&gt;{{Cite web|url=https://penalty.kz/zhekpezhek/21808-erkebulan-toktar-zhana-zalyna-aksh-tan-bapker-aldyrtty|title=Еркебұлан Тоқтар жаңа залына АҚШ-тан бапкер алдыртты|author=Нұрғалиева С.|website=Penalty.kz|date=2026-10-14|lang=kk|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

== Көпшілік алдындағы дау-жанжалдар мен шақырулар ==
* '''Энтони Петтис.''' 2026 жылғы маусымда UFC-тің бұрынғы чемпионы Энтони Петтис Тоқтарға бейнемурағат жариялады. Тоқтардың айтуынша, оған Петтиспен жекпе-жек ұсынылған, бірақ тараптар гонорар бойынша келісе алмаған; оның нұсқасы бойынша, ұйымдастырушылар оның «мұндай ақшаға тұрмайтынын» айтқан. Жекпе-жек өткен жоқ&lt;ref name=&quot;pettis&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/takih-deneg-nestoish-erkebulan-toktar-nazval-prichinu-sryiva-boya-slegendoy-ufc|title=«Таких денег не стоишь». Еркебулан Токтар назвал причину срыва боя с легендой UFC|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-06-03|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Огабек Абдумуминов.''' Өзбекстандық ММА жауынгері Огабек «Сатурн» Абдумуминов олардың арасындағы жекпе-жек Тоқтардың ұстанымына байланысты өтпегенін ашық мәлімдеп, оны Octagon торында өткізуді ұсынды; Тоқтар оған кез келген уақытта торға шығуға дайын екенін жауап берді&lt;ref name=&quot;offside&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://offside.kz/mma/36362-pust-otdast-poias-uzbekistanets-obvinil-erkebulana-toktara-v-sryve-boia|title=«Пусть отдаст пояс»: Узбекистанец обвинил Еркебулана Токтара в срыве боя|author=Нехорошев К.|website=Offside.kz|date=2026-08-31|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* '''Данияр Елеусинов.''' 2026 жылғы қыркүйекте бокстан олимпиада чемпионы Данияр Елеусинов Тоқтарды жекпе-жекке ашық шақырып, оны «хайпожор» деп атады; Тоқтар бейнемурағатында спаррингке немесе промоутерлер қатысқан шоуда жекпе-жекке дайын екенін жауап берді&lt;ref name=&quot;eleu&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/sport/6531591-mozhete-pobit-menya-erkebulan-toktar-otvetil-na-vyzov-olimpiyskogo-chempiona.html|title=«Можете побить меня»: Еркебулан Токтар ответил на вызов олимпийского чемпиона|author=Болысбек К.|website=Zakon.kz|date=2026-09-15|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары ==
* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері — Республика күніне орай Президент жарлығы, 2025 жылғы желтоқсан. Белгі мен куәлікті ақпарат және мәдениет министрі Аида Балаева тапсырды&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/213367-zvezda-mma-erkebulan-toktar-poluchil-zvanie-zasluzhennyi-deiatel-ot-aidy-balaevoi|title=Звезда ММА Еркебулан Токтар получил звание «Заслуженный деятель» от Аиды Балаевой|author=Стативкина А.|website=New Times|date=2025-12-09|access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;.
* Octagon лигасының BMF белбеуі (2025)&lt;ref name=&quot;caravan&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1995 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан актерлері]]
[[Санат:Қазақстан боксшылары]]
[[Санат:Қазақстанның аралас жекпе-жек жауынгерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]</text>
      <sha1>rqs8no09ka80my9cpv10d834yztbjlj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дженсен Хуанг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789066</id>
    <revision>
      <id>3685820</id>
      <parentid>3685819</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T11:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қайырымдылық қызметі */</comment>
      <origin>3685820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87697" sha1="9lkvimp31aho77cxjsabw31j8z0prey" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = [[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың басында қор [[Калифорния өнер колледжі]] жинаған 22,5 миллион АҚШ долларына дәл сондай мөлшерде қаражат қосып, оқу орнының қаржылық тапшылығын және студенттерді қабылдауға байланысты қиындықтарын еңсеруге бағытталған 45 миллион долларлық қайырымдылық науқанын аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл колледж тарихындағы жеке тұлғалар тарапынан жасалған ең ірі қайырымдылықтардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;Artnet2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Howse |first1=Jane |title=Nvidia Chief Commits More Than $22 Million to Save Ailing California Art School |date=March 11, 2025 |work=Artnet News |url=https://news.artnet.com/art-world/nividia-fundraising-campaign-california-college-arts-2614873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crain2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Guilfoil |first1=Jack |title=Nvidia CEO Jensen Huang gives $22.5 million to save cash-starved arts college |date=March 11, 2025 |work=Crain's New York Business |url=https://www.craincurrency.com/philanthropy/nvidia-ceo-jensen-huang-gives-225-million-save-cash-starved-arts-college}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFStandard2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Meltzer |first1=Julian |title=Jensen Huang's donation saves California College of the Arts |date=February 20, 2025 |work=The San Francisco Standard |url=https://sfstandard.com/2025/02/20/nvidia-ceo-saves-arts-college-cca/}}&lt;/ref&gt; Қор сондай-ақ [[Монтерей шығанағы аквариумы]], Law Foundation of Silicon Valley, Tides Center, B612 Foundation, жасанды интеллект саласындағы әртүрлілікті дамытуға бағытталған AI4ALL және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге арналған технологияларды әзірлейтін Mental Health Innovations ұйымдарына он мыңдаған және жүз мыңдаған доллар көлемінде гранттар бөлді.&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot; /&gt; АҚШ Ішкі кірістер қызметінің жеке қайырымдылық қорларына қатысты ережелеріне сәйкес, қор 2024 жылы 123 миллион доллар бөлді, ал 2025 жылы 369 миллион доллар бөледі деп болжанған.&lt;ref name=&quot;Benzinga2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Jensen Huang Gave $12.6 Million To Charity, Then Nvidia's Stock Made It Billions |date=June 17, 2025 |work=Benzinga |url=https://www.benzinga.com/news/education/25/06/45983347/jensen-huang-gave-12-6-million-to-charity-then-nvidias-stock-made-it-billions}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Хуан [[2026 жылғы Непал мен Тибеттегі су тасқындары]]нан зардап шеккендерге көмек көрсету жұмыстарына 10 миллион АҚШ долларын қайырымдылық ретінде бөлді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>9lkvimp31aho77cxjsabw31j8z0prey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685821</id>
      <parentid>3685820</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87669" sha1="d3lsck1umc0g0v8eocrpxngfylctfu8" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.02.1963
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың басында қор [[Калифорния өнер колледжі]] жинаған 22,5 миллион АҚШ долларына дәл сондай мөлшерде қаражат қосып, оқу орнының қаржылық тапшылығын және студенттерді қабылдауға байланысты қиындықтарын еңсеруге бағытталған 45 миллион долларлық қайырымдылық науқанын аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл колледж тарихындағы жеке тұлғалар тарапынан жасалған ең ірі қайырымдылықтардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;Artnet2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Howse |first1=Jane |title=Nvidia Chief Commits More Than $22 Million to Save Ailing California Art School |date=March 11, 2025 |work=Artnet News |url=https://news.artnet.com/art-world/nividia-fundraising-campaign-california-college-arts-2614873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crain2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Guilfoil |first1=Jack |title=Nvidia CEO Jensen Huang gives $22.5 million to save cash-starved arts college |date=March 11, 2025 |work=Crain's New York Business |url=https://www.craincurrency.com/philanthropy/nvidia-ceo-jensen-huang-gives-225-million-save-cash-starved-arts-college}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFStandard2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Meltzer |first1=Julian |title=Jensen Huang's donation saves California College of the Arts |date=February 20, 2025 |work=The San Francisco Standard |url=https://sfstandard.com/2025/02/20/nvidia-ceo-saves-arts-college-cca/}}&lt;/ref&gt; Қор сондай-ақ [[Монтерей шығанағы аквариумы]], Law Foundation of Silicon Valley, Tides Center, B612 Foundation, жасанды интеллект саласындағы әртүрлілікті дамытуға бағытталған AI4ALL және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге арналған технологияларды әзірлейтін Mental Health Innovations ұйымдарына он мыңдаған және жүз мыңдаған доллар көлемінде гранттар бөлді.&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot; /&gt; АҚШ Ішкі кірістер қызметінің жеке қайырымдылық қорларына қатысты ережелеріне сәйкес, қор 2024 жылы 123 миллион доллар бөлді, ал 2025 жылы 369 миллион доллар бөледі деп болжанған.&lt;ref name=&quot;Benzinga2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Jensen Huang Gave $12.6 Million To Charity, Then Nvidia's Stock Made It Billions |date=June 17, 2025 |work=Benzinga |url=https://www.benzinga.com/news/education/25/06/45983347/jensen-huang-gave-12-6-million-to-charity-then-nvidias-stock-made-it-billions}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Хуан [[2026 жылғы Непал мен Тибеттегі су тасқындары]]нан зардап шеккендерге көмек көрсету жұмыстарына 10 миллион АҚШ долларын қайырымдылық ретінде бөлді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>d3lsck1umc0g0v8eocrpxngfylctfu8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685823</id>
      <parentid>3685821</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90907" sha1="ponththxa64lrgfxcyxyi9nvnn3usof" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.02.1963
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың басында қор [[Калифорния өнер колледжі]] жинаған 22,5 миллион АҚШ долларына дәл сондай мөлшерде қаражат қосып, оқу орнының қаржылық тапшылығын және студенттерді қабылдауға байланысты қиындықтарын еңсеруге бағытталған 45 миллион долларлық қайырымдылық науқанын аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл колледж тарихындағы жеке тұлғалар тарапынан жасалған ең ірі қайырымдылықтардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;Artnet2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Howse |first1=Jane |title=Nvidia Chief Commits More Than $22 Million to Save Ailing California Art School |date=March 11, 2025 |work=Artnet News |url=https://news.artnet.com/art-world/nividia-fundraising-campaign-california-college-arts-2614873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crain2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Guilfoil |first1=Jack |title=Nvidia CEO Jensen Huang gives $22.5 million to save cash-starved arts college |date=March 11, 2025 |work=Crain's New York Business |url=https://www.craincurrency.com/philanthropy/nvidia-ceo-jensen-huang-gives-225-million-save-cash-starved-arts-college}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFStandard2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Meltzer |first1=Julian |title=Jensen Huang's donation saves California College of the Arts |date=February 20, 2025 |work=The San Francisco Standard |url=https://sfstandard.com/2025/02/20/nvidia-ceo-saves-arts-college-cca/}}&lt;/ref&gt; Қор сондай-ақ [[Монтерей шығанағы аквариумы]], Law Foundation of Silicon Valley, Tides Center, B612 Foundation, жасанды интеллект саласындағы әртүрлілікті дамытуға бағытталған AI4ALL және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге арналған технологияларды әзірлейтін Mental Health Innovations ұйымдарына он мыңдаған және жүз мыңдаған доллар көлемінде гранттар бөлді.&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot; /&gt; АҚШ Ішкі кірістер қызметінің жеке қайырымдылық қорларына қатысты ережелеріне сәйкес, қор 2024 жылы 123 миллион доллар бөлді, ал 2025 жылы 369 миллион доллар бөледі деп болжанған.&lt;ref name=&quot;Benzinga2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Jensen Huang Gave $12.6 Million To Charity, Then Nvidia's Stock Made It Billions |date=June 17, 2025 |work=Benzinga |url=https://www.benzinga.com/news/education/25/06/45983347/jensen-huang-gave-12-6-million-to-charity-then-nvidias-stock-made-it-billions}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Хуан [[2026 жылғы Непал мен Тибеттегі су тасқындары]]нан зардап шеккендерге көмек көрсету жұмыстарына 10 миллион АҚШ долларын қайырымдылық ретінде бөлді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XX ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық дизайнерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық қайырымдылық жасаушылар]]
[[Санат:Алоха орта мектебінің түлектері]]
[[Санат:AMD компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ материал өндіруші компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ компьютер өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:АҚШ компанияларының директорлары]]
[[Санат:Америкалық электр инженерлері]]
[[Санат:Америкалық өнеркәсіптік дизайнерлер]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының негізін қалаушылар]]
[[Санат:Орегон кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайнань кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайбэй кәсіпкерлері]]
[[Санат:Электроника өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Компьютерлік графика пионерлері]]
[[Санат:Компьютерлік жабдық инженерлері]]
[[Санат:Орегон инженерлері]]
[[Санат:Тірі адамдар]]
[[Санат:Committee of 100 мүшелері]]
[[Санат:Nvidia компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:Oneida Baptist Institute түлектері]]
[[Санат:Орегон мемлекеттік университетінің түлектері]]
[[Санат:Алоха (Орегон) тумалары]]
[[Санат:Орегон қайырымдылық жасаушылары]]
[[Санат:Мейрамхана қызметкерлері]]
[[Санат:Стэнфорд университетінің түлектері]]
[[Санат:Тайвань миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ-қа қоныс аударған тайваньдықтар]]
[[Санат:Меншікті технологияларды сатушылар]]
[[Санат:Таиландтағы тайваньдық экспатрианттар]]
[[Санат:Технологиялық компаниялардың директорлары]]
[[Санат:Электр инженерлері]]
[[Санат:АҚШ-тағы жасанды интеллект өнеркәсібі]]
[[Санат:Time журналының жыл адамдары]]
[[Санат:Жасанды интеллект саласындағы тұлғалар]]
[[Санат:VinFuture сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>ponththxa64lrgfxcyxyi9nvnn3usof</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685824</id>
      <parentid>3685823</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90901" sha1="ln8nhy2vfnriovebj45lgtyzohz2s60" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.02.1963
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың басында қор [[Калифорния өнер колледжі]] жинаған 22,5 миллион АҚШ долларына дәл сондай мөлшерде қаражат қосып, оқу орнының қаржылық тапшылығын және студенттерді қабылдауға байланысты қиындықтарын еңсеруге бағытталған 45 миллион долларлық қайырымдылық науқанын аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл колледж тарихындағы жеке тұлғалар тарапынан жасалған ең ірі қайырымдылықтардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;Artnet2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Howse |first1=Jane |title=Nvidia Chief Commits More Than $22 Million to Save Ailing California Art School |date=March 11, 2025 |work=Artnet News |url=https://news.artnet.com/art-world/nividia-fundraising-campaign-california-college-arts-2614873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crain2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Guilfoil |first1=Jack |title=Nvidia CEO Jensen Huang gives $22.5 million to save cash-starved arts college |date=March 11, 2025 |work=Crain's New York Business |url=https://www.craincurrency.com/philanthropy/nvidia-ceo-jensen-huang-gives-225-million-save-cash-starved-arts-college}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFStandard2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Meltzer |first1=Julian |title=Jensen Huang's donation saves California College of the Arts |date=February 20, 2025 |work=The San Francisco Standard |url=https://sfstandard.com/2025/02/20/nvidia-ceo-saves-arts-college-cca/}}&lt;/ref&gt; Қор сондай-ақ [[Монтерей шығанағы аквариумы]], Law Foundation of Silicon Valley, Tides Center, B612 Foundation, жасанды интеллект саласындағы әртүрлілікті дамытуға бағытталған AI4ALL және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге арналған технологияларды әзірлейтін Mental Health Innovations ұйымдарына он мыңдаған және жүз мыңдаған доллар көлемінде гранттар бөлді.&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot; /&gt; АҚШ Ішкі кірістер қызметінің жеке қайырымдылық қорларына қатысты ережелеріне сәйкес, қор 2024 жылы 123 миллион доллар бөлді, ал 2025 жылы 369 миллион доллар бөледі деп болжанған.&lt;ref name=&quot;Benzinga2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Jensen Huang Gave $12.6 Million To Charity, Then Nvidia's Stock Made It Billions |date=June 17, 2025 |work=Benzinga |url=https://www.benzinga.com/news/education/25/06/45983347/jensen-huang-gave-12-6-million-to-charity-then-nvidias-stock-made-it-billions}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Хуан [[2026 жылғы Непал мен Тибеттегі су тасқындары]]нан зардап шеккендерге көмек көрсету жұмыстарына 10 миллион АҚШ долларын қайырымдылық ретінде бөлді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XX ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық дизайнерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық қайырымдылық жасаушылар]]
[[Санат:Алоха орта мектебінің түлектері]]
[[Санат:AMD компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ материал өндіруші компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ компьютер өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:АҚШ компанияларының директорлары]]
[[Санат:Америкалық электр инженерлері]]
[[Санат:Америкалық өнеркәсіптік дизайнерлер]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының негізін қалаушылар]]
[[Санат:Орегон кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайнань кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайбэй кәсіпкерлері]]
[[Санат:Электроника өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Компьютерлік графика пионерлері]]
[[Санат:Компьютерлік жабдық инженерлері]]
[[Санат:Орегон инженерлері]]
[[Санат:Тірі адамдар]]
[[Санат:Committee of 100 мүшелері]]
[[Санат:Nvidia компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:Oneida Baptist Institute түлектері]]
[[Санат:Орегон мемлекеттік университетінің түлектері]]
[[Санат:Алоха (Орегон) тумалары]]
[[Санат:Орегон қайырымдылық жасаушылары]]
[[Санат:Мейрамхана қызметкерлері]]
[[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]]
[[Санат:Тайвань миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ-қа қоныс аударған тайваньдықтар]]
[[Санат:Меншікті технологияларды сатушылар]]
[[Санат:Таиландтағы тайваньдық экспатрианттар]]
[[Санат:Технологиялық компаниялардың директорлары]]
[[Санат:Электр инженерлері]]
[[Санат:АҚШ-тағы жасанды интеллект өнеркәсібі]]
[[Санат:Time журналының жыл адамдары]]
[[Санат:Жасанды интеллект саласындағы тұлғалар]]
[[Санат:VinFuture сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>ln8nhy2vfnriovebj45lgtyzohz2s60</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685825</id>
      <parentid>3685824</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90862" sha1="2vujiyta5vy59oq5sgooyebb3xkc9yv" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.02.1963
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың басында қор [[Калифорния өнер колледжі]] жинаған 22,5 миллион АҚШ долларына дәл сондай мөлшерде қаражат қосып, оқу орнының қаржылық тапшылығын және студенттерді қабылдауға байланысты қиындықтарын еңсеруге бағытталған 45 миллион долларлық қайырымдылық науқанын аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл колледж тарихындағы жеке тұлғалар тарапынан жасалған ең ірі қайырымдылықтардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;Artnet2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Howse |first1=Jane |title=Nvidia Chief Commits More Than $22 Million to Save Ailing California Art School |date=March 11, 2025 |work=Artnet News |url=https://news.artnet.com/art-world/nividia-fundraising-campaign-california-college-arts-2614873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crain2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Guilfoil |first1=Jack |title=Nvidia CEO Jensen Huang gives $22.5 million to save cash-starved arts college |date=March 11, 2025 |work=Crain's New York Business |url=https://www.craincurrency.com/philanthropy/nvidia-ceo-jensen-huang-gives-225-million-save-cash-starved-arts-college}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFStandard2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Meltzer |first1=Julian |title=Jensen Huang's donation saves California College of the Arts |date=February 20, 2025 |work=The San Francisco Standard |url=https://sfstandard.com/2025/02/20/nvidia-ceo-saves-arts-college-cca/}}&lt;/ref&gt; Қор сондай-ақ [[Монтерей шығанағы аквариумы]], Law Foundation of Silicon Valley, Tides Center, B612 Foundation, жасанды интеллект саласындағы әртүрлілікті дамытуға бағытталған AI4ALL және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге арналған технологияларды әзірлейтін Mental Health Innovations ұйымдарына он мыңдаған және жүз мыңдаған доллар көлемінде гранттар бөлді.&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot; /&gt; АҚШ Ішкі кірістер қызметінің жеке қайырымдылық қорларына қатысты ережелеріне сәйкес, қор 2024 жылы 123 миллион доллар бөлді, ал 2025 жылы 369 миллион доллар бөледі деп болжанған.&lt;ref name=&quot;Benzinga2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Jensen Huang Gave $12.6 Million To Charity, Then Nvidia's Stock Made It Billions |date=June 17, 2025 |work=Benzinga |url=https://www.benzinga.com/news/education/25/06/45983347/jensen-huang-gave-12-6-million-to-charity-then-nvidias-stock-made-it-billions}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Хуан [[2026 жылғы Непал мен Тибеттегі су тасқындары]]нан зардап шеккендерге көмек көрсету жұмыстарына 10 миллион АҚШ долларын қайырымдылық ретінде бөлді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XX ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық дизайнерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық қайырымдылық жасаушылар]]
[[Санат:Алоха орта мектебінің түлектері]]
[[Санат:AMD компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ материал өндіруші компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ компьютер өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:АҚШ компанияларының директорлары]]
[[Санат:Америкалық электр инженерлері]]
[[Санат:Америкалық өнеркәсіптік дизайнерлер]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының негізін қалаушылар]]
[[Санат:Орегон кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайнань кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайбэй кәсіпкерлері]]
[[Санат:Электроника өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Компьютерлік графика пионерлері]]
[[Санат:Компьютерлік жабдық инженерлері]]
[[Санат:Орегон инженерлері]]
[[Санат:Committee of 100 мүшелері]]
[[Санат:Nvidia компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:Oneida Baptist Institute түлектері]]
[[Санат:Орегон мемлекеттік университетінің түлектері]]
[[Санат:Алоха (Орегон) тумалары]]
[[Санат:Орегон қайырымдылық жасаушылары]]
[[Санат:Мейрамхана қызметкерлері]]
[[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]]
[[Санат:Тайвань миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ-қа қоныс аударған тайваньдықтар]]
[[Санат:Меншікті технологияларды сатушылар]]
[[Санат:Таиландтағы тайваньдық экспатрианттар]]
[[Санат:Технологиялық компаниялардың директорлары]]
[[Санат:Электр инженерлері]]
[[Санат:АҚШ-тағы жасанды интеллект өнеркәсібі]]
[[Санат:Time журналының жыл адамдары]]
[[Санат:Жасанды интеллект саласындағы тұлғалар]]
[[Санат:VinFuture сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>2vujiyta5vy59oq5sgooyebb3xkc9yv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685826</id>
      <parentid>3685825</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90847" sha1="jyia7p0kvrzw6wce0z8elm66adieol5" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.02.1963
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың басында қор [[Калифорния өнер колледжі]] жинаған 22,5 миллион АҚШ долларына дәл сондай мөлшерде қаражат қосып, оқу орнының қаржылық тапшылығын және студенттерді қабылдауға байланысты қиындықтарын еңсеруге бағытталған 45 миллион долларлық қайырымдылық науқанын аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл колледж тарихындағы жеке тұлғалар тарапынан жасалған ең ірі қайырымдылықтардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;Artnet2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Howse |first1=Jane |title=Nvidia Chief Commits More Than $22 Million to Save Ailing California Art School |date=March 11, 2025 |work=Artnet News |url=https://news.artnet.com/art-world/nividia-fundraising-campaign-california-college-arts-2614873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crain2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Guilfoil |first1=Jack |title=Nvidia CEO Jensen Huang gives $22.5 million to save cash-starved arts college |date=March 11, 2025 |work=Crain's New York Business |url=https://www.craincurrency.com/philanthropy/nvidia-ceo-jensen-huang-gives-225-million-save-cash-starved-arts-college}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFStandard2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Meltzer |first1=Julian |title=Jensen Huang's donation saves California College of the Arts |date=February 20, 2025 |work=The San Francisco Standard |url=https://sfstandard.com/2025/02/20/nvidia-ceo-saves-arts-college-cca/}}&lt;/ref&gt; Қор сондай-ақ [[Монтерей шығанағы аквариумы]], Law Foundation of Silicon Valley, Tides Center, B612 Foundation, жасанды интеллект саласындағы әртүрлілікті дамытуға бағытталған AI4ALL және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге арналған технологияларды әзірлейтін Mental Health Innovations ұйымдарына он мыңдаған және жүз мыңдаған доллар көлемінде гранттар бөлді.&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot; /&gt; АҚШ Ішкі кірістер қызметінің жеке қайырымдылық қорларына қатысты ережелеріне сәйкес, қор 2024 жылы 123 миллион доллар бөлді, ал 2025 жылы 369 миллион доллар бөледі деп болжанған.&lt;ref name=&quot;Benzinga2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Jensen Huang Gave $12.6 Million To Charity, Then Nvidia's Stock Made It Billions |date=June 17, 2025 |work=Benzinga |url=https://www.benzinga.com/news/education/25/06/45983347/jensen-huang-gave-12-6-million-to-charity-then-nvidias-stock-made-it-billions}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Хуан [[2026 жылғы Непал мен Тибеттегі су тасқындары]]нан зардап шеккендерге көмек көрсету жұмыстарына 10 миллион АҚШ долларын қайырымдылық ретінде бөлді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XX ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық дизайнерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық қайырымдылық жасаушылар]]
[[Санат:Алоха орта мектебінің түлектері]]
[[Санат:AMD компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ материал өндіруші компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ компьютер өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:АҚШ компанияларының директорлары]]
[[Санат:АҚШ электротехниктері]]
[[Санат:Америкалық өнеркәсіптік дизайнерлер]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының негізін қалаушылар]]
[[Санат:Орегон кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайнань кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайбэй кәсіпкерлері]]
[[Санат:Электроника өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Компьютерлік графика пионерлері]]
[[Санат:Компьютерлік жабдық инженерлері]]
[[Санат:Орегон инженерлері]]
[[Санат:Committee of 100 мүшелері]]
[[Санат:Nvidia компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:Oneida Baptist Institute түлектері]]
[[Санат:Орегон мемлекеттік университетінің түлектері]]
[[Санат:Алоха (Орегон) тумалары]]
[[Санат:Орегон қайырымдылық жасаушылары]]
[[Санат:Мейрамхана қызметкерлері]]
[[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]]
[[Санат:Тайвань миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ-қа қоныс аударған тайваньдықтар]]
[[Санат:Меншікті технологияларды сатушылар]]
[[Санат:Таиландтағы тайваньдық экспатрианттар]]
[[Санат:Технологиялық компаниялардың директорлары]]
[[Санат:Электр инженерлері]]
[[Санат:АҚШ-тағы жасанды интеллект өнеркәсібі]]
[[Санат:Time журналының жыл адамдары]]
[[Санат:Жасанды интеллект саласындағы тұлғалар]]
[[Санат:VinFuture сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>jyia7p0kvrzw6wce0z8elm66adieol5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685827</id>
      <parentid>3685826</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90847" sha1="s2n0zih9mfq0yveb2rwvvm3424slj9k" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.02.1963
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың басында қор [[Калифорния өнер колледжі]] жинаған 22,5 миллион АҚШ долларына дәл сондай мөлшерде қаражат қосып, оқу орнының қаржылық тапшылығын және студенттерді қабылдауға байланысты қиындықтарын еңсеруге бағытталған 45 миллион долларлық қайырымдылық науқанын аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл колледж тарихындағы жеке тұлғалар тарапынан жасалған ең ірі қайырымдылықтардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;Artnet2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Howse |first1=Jane |title=Nvidia Chief Commits More Than $22 Million to Save Ailing California Art School |date=March 11, 2025 |work=Artnet News |url=https://news.artnet.com/art-world/nividia-fundraising-campaign-california-college-arts-2614873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crain2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Guilfoil |first1=Jack |title=Nvidia CEO Jensen Huang gives $22.5 million to save cash-starved arts college |date=March 11, 2025 |work=Crain's New York Business |url=https://www.craincurrency.com/philanthropy/nvidia-ceo-jensen-huang-gives-225-million-save-cash-starved-arts-college}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFStandard2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Meltzer |first1=Julian |title=Jensen Huang's donation saves California College of the Arts |date=February 20, 2025 |work=The San Francisco Standard |url=https://sfstandard.com/2025/02/20/nvidia-ceo-saves-arts-college-cca/}}&lt;/ref&gt; Қор сондай-ақ [[Монтерей шығанағы аквариумы]], Law Foundation of Silicon Valley, Tides Center, B612 Foundation, жасанды интеллект саласындағы әртүрлілікті дамытуға бағытталған AI4ALL және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге арналған технологияларды әзірлейтін Mental Health Innovations ұйымдарына он мыңдаған және жүз мыңдаған доллар көлемінде гранттар бөлді.&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot; /&gt; АҚШ Ішкі кірістер қызметінің жеке қайырымдылық қорларына қатысты ережелеріне сәйкес, қор 2024 жылы 123 миллион доллар бөлді, ал 2025 жылы 369 миллион доллар бөледі деп болжанған.&lt;ref name=&quot;Benzinga2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Jensen Huang Gave $12.6 Million To Charity, Then Nvidia's Stock Made It Billions |date=June 17, 2025 |work=Benzinga |url=https://www.benzinga.com/news/education/25/06/45983347/jensen-huang-gave-12-6-million-to-charity-then-nvidias-stock-made-it-billions}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Хуан [[2026 жылғы Непал мен Тибеттегі су тасқындары]]нан зардап шеккендерге көмек көрсету жұмыстарына 10 миллион АҚШ долларын қайырымдылық ретінде бөлді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XX ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық дизайнерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық қайырымдылық жасаушылар]]
[[Санат:Алоха орта мектебінің түлектері]]
[[Санат:AMD компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ материал өндіруші компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ компьютер өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Америкалық компания директорлары]]
[[Санат:АҚШ электротехниктері]]
[[Санат:Америкалық өнеркәсіптік дизайнерлер]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының негізін қалаушылар]]
[[Санат:Орегон кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайнань кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайбэй кәсіпкерлері]]
[[Санат:Электроника өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Компьютерлік графика пионерлері]]
[[Санат:Компьютерлік жабдық инженерлері]]
[[Санат:Орегон инженерлері]]
[[Санат:Committee of 100 мүшелері]]
[[Санат:Nvidia компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:Oneida Baptist Institute түлектері]]
[[Санат:Орегон мемлекеттік университетінің түлектері]]
[[Санат:Алоха (Орегон) тумалары]]
[[Санат:Орегон қайырымдылық жасаушылары]]
[[Санат:Мейрамхана қызметкерлері]]
[[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]]
[[Санат:Тайвань миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ-қа қоныс аударған тайваньдықтар]]
[[Санат:Меншікті технологияларды сатушылар]]
[[Санат:Таиландтағы тайваньдық экспатрианттар]]
[[Санат:Технологиялық компаниялардың директорлары]]
[[Санат:Электр инженерлері]]
[[Санат:АҚШ-тағы жасанды интеллект өнеркәсібі]]
[[Санат:Time журналының жыл адамдары]]
[[Санат:Жасанды интеллект саласындағы тұлғалар]]
[[Санат:VinFuture сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>s2n0zih9mfq0yveb2rwvvm3424slj9k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685828</id>
      <parentid>3685827</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90814" sha1="6l7hw1zxmgz0yscv2svlugkzi8i7u29" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.02.1963
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың басында қор [[Калифорния өнер колледжі]] жинаған 22,5 миллион АҚШ долларына дәл сондай мөлшерде қаражат қосып, оқу орнының қаржылық тапшылығын және студенттерді қабылдауға байланысты қиындықтарын еңсеруге бағытталған 45 миллион долларлық қайырымдылық науқанын аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл колледж тарихындағы жеке тұлғалар тарапынан жасалған ең ірі қайырымдылықтардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;Artnet2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Howse |first1=Jane |title=Nvidia Chief Commits More Than $22 Million to Save Ailing California Art School |date=March 11, 2025 |work=Artnet News |url=https://news.artnet.com/art-world/nividia-fundraising-campaign-california-college-arts-2614873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crain2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Guilfoil |first1=Jack |title=Nvidia CEO Jensen Huang gives $22.5 million to save cash-starved arts college |date=March 11, 2025 |work=Crain's New York Business |url=https://www.craincurrency.com/philanthropy/nvidia-ceo-jensen-huang-gives-225-million-save-cash-starved-arts-college}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFStandard2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Meltzer |first1=Julian |title=Jensen Huang's donation saves California College of the Arts |date=February 20, 2025 |work=The San Francisco Standard |url=https://sfstandard.com/2025/02/20/nvidia-ceo-saves-arts-college-cca/}}&lt;/ref&gt; Қор сондай-ақ [[Монтерей шығанағы аквариумы]], Law Foundation of Silicon Valley, Tides Center, B612 Foundation, жасанды интеллект саласындағы әртүрлілікті дамытуға бағытталған AI4ALL және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге арналған технологияларды әзірлейтін Mental Health Innovations ұйымдарына он мыңдаған және жүз мыңдаған доллар көлемінде гранттар бөлді.&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot; /&gt; АҚШ Ішкі кірістер қызметінің жеке қайырымдылық қорларына қатысты ережелеріне сәйкес, қор 2024 жылы 123 миллион доллар бөлді, ал 2025 жылы 369 миллион доллар бөледі деп болжанған.&lt;ref name=&quot;Benzinga2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Jensen Huang Gave $12.6 Million To Charity, Then Nvidia's Stock Made It Billions |date=June 17, 2025 |work=Benzinga |url=https://www.benzinga.com/news/education/25/06/45983347/jensen-huang-gave-12-6-million-to-charity-then-nvidias-stock-made-it-billions}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Хуан [[2026 жылғы Непал мен Тибеттегі су тасқындары]]нан зардап шеккендерге көмек көрсету жұмыстарына 10 миллион АҚШ долларын қайырымдылық ретінде бөлді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XX ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық дизайнерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ филантроптары]]
[[Санат:Алоха орта мектебінің түлектері]]
[[Санат:AMD компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ материал өндіруші компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ компьютер өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Америкалық компания директорлары]]
[[Санат:АҚШ электротехниктері]]
[[Санат:Америкалық өнеркәсіптік дизайнерлер]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының негізін қалаушылар]]
[[Санат:Орегон кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайнань кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайбэй кәсіпкерлері]]
[[Санат:Электроника өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Компьютерлік графика пионерлері]]
[[Санат:Компьютерлік жабдық инженерлері]]
[[Санат:Орегон инженерлері]]
[[Санат:Committee of 100 мүшелері]]
[[Санат:Nvidia компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:Oneida Baptist Institute түлектері]]
[[Санат:Орегон мемлекеттік университетінің түлектері]]
[[Санат:Алоха (Орегон) тумалары]]
[[Санат:Орегон қайырымдылық жасаушылары]]
[[Санат:Мейрамхана қызметкерлері]]
[[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]]
[[Санат:Тайвань миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ-қа қоныс аударған тайваньдықтар]]
[[Санат:Меншікті технологияларды сатушылар]]
[[Санат:Таиландтағы тайваньдық экспатрианттар]]
[[Санат:Технологиялық компаниялардың директорлары]]
[[Санат:Электр инженерлері]]
[[Санат:АҚШ-тағы жасанды интеллект өнеркәсібі]]
[[Санат:Time журналының жыл адамдары]]
[[Санат:Жасанды интеллект саласындағы тұлғалар]]
[[Санат:VinFuture сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>6l7hw1zxmgz0yscv2svlugkzi8i7u29</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685829</id>
      <parentid>3685828</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90842" sha1="qne9v57vvarn0ex2q0khf013qn3v3ir" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.02.1963
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың басында қор [[Калифорния өнер колледжі]] жинаған 22,5 миллион АҚШ долларына дәл сондай мөлшерде қаражат қосып, оқу орнының қаржылық тапшылығын және студенттерді қабылдауға байланысты қиындықтарын еңсеруге бағытталған 45 миллион долларлық қайырымдылық науқанын аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл колледж тарихындағы жеке тұлғалар тарапынан жасалған ең ірі қайырымдылықтардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;Artnet2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Howse |first1=Jane |title=Nvidia Chief Commits More Than $22 Million to Save Ailing California Art School |date=March 11, 2025 |work=Artnet News |url=https://news.artnet.com/art-world/nividia-fundraising-campaign-california-college-arts-2614873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crain2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Guilfoil |first1=Jack |title=Nvidia CEO Jensen Huang gives $22.5 million to save cash-starved arts college |date=March 11, 2025 |work=Crain's New York Business |url=https://www.craincurrency.com/philanthropy/nvidia-ceo-jensen-huang-gives-225-million-save-cash-starved-arts-college}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFStandard2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Meltzer |first1=Julian |title=Jensen Huang's donation saves California College of the Arts |date=February 20, 2025 |work=The San Francisco Standard |url=https://sfstandard.com/2025/02/20/nvidia-ceo-saves-arts-college-cca/}}&lt;/ref&gt; Қор сондай-ақ [[Монтерей шығанағы аквариумы]], Law Foundation of Silicon Valley, Tides Center, B612 Foundation, жасанды интеллект саласындағы әртүрлілікті дамытуға бағытталған AI4ALL және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге арналған технологияларды әзірлейтін Mental Health Innovations ұйымдарына он мыңдаған және жүз мыңдаған доллар көлемінде гранттар бөлді.&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot; /&gt; АҚШ Ішкі кірістер қызметінің жеке қайырымдылық қорларына қатысты ережелеріне сәйкес, қор 2024 жылы 123 миллион доллар бөлді, ал 2025 жылы 369 миллион доллар бөледі деп болжанған.&lt;ref name=&quot;Benzinga2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Jensen Huang Gave $12.6 Million To Charity, Then Nvidia's Stock Made It Billions |date=June 17, 2025 |work=Benzinga |url=https://www.benzinga.com/news/education/25/06/45983347/jensen-huang-gave-12-6-million-to-charity-then-nvidias-stock-made-it-billions}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Хуан [[2026 жылғы Непал мен Тибеттегі су тасқындары]]нан зардап шеккендерге көмек көрсету жұмыстарына 10 миллион АҚШ долларын қайырымдылық ретінде бөлді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XX ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық дизайнерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ филантроптары]]
[[Санат:Алоха орта мектебінің түлектері]]
[[Санат:AMD компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ материал өндіруші компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ компьютер өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Америкалық компания директорлары]]
[[Санат:АҚШ электротехниктері]]
[[Санат:Америкалық өнеркәсіптік дизайнерлер]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының негізін қалаушылар]]
[[Санат:Орегон кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайнань кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайбэй кәсіпкерлері]]
[[Санат:Электроника өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Компьютерлік графика пионерлері]]
[[Санат:Компьютерлік жабдық инженерлері]]
[[Санат:Орегон инженерлері]]
[[Санат:Committee of 100 мүшелері]]
[[Санат:Nvidia компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:Oneida Baptist Institute түлектері]]
[[Санат:Орегон мемлекеттік университетінің түлектері]]
[[Санат:Алоха (Орегон) тумалары]]
[[Санат:Орегон қайырымдылық жасаушылары]]
[[Санат:Мейрамхана қызметкерлері]]
[[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]]
[[Санат:Тайвань миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ-қа қоныс аударған тайваньдықтар]]
[[Санат:Меншікті технологияларды сатушылар]]
[[Санат:Таиландтағы тайваньдық экспатрианттар]]
[[Санат:Технологиялық компаниялардың директорлары]]
[[Санат:Электр инженерлері]]
[[Санат:АҚШ-тағы жасанды интеллект өнеркәсібі]]
[[Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары]]
[[Санат:Жасанды интеллект саласындағы тұлғалар]]
[[Санат:VinFuture сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>qne9v57vvarn0ex2q0khf013qn3v3ir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685830</id>
      <parentid>3685829</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90844" sha1="80v8318mt4j3sjy3i5djcfpq4yg2afp" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.02.1963
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың басында қор [[Калифорния өнер колледжі]] жинаған 22,5 миллион АҚШ долларына дәл сондай мөлшерде қаражат қосып, оқу орнының қаржылық тапшылығын және студенттерді қабылдауға байланысты қиындықтарын еңсеруге бағытталған 45 миллион долларлық қайырымдылық науқанын аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл колледж тарихындағы жеке тұлғалар тарапынан жасалған ең ірі қайырымдылықтардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;Artnet2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Howse |first1=Jane |title=Nvidia Chief Commits More Than $22 Million to Save Ailing California Art School |date=March 11, 2025 |work=Artnet News |url=https://news.artnet.com/art-world/nividia-fundraising-campaign-california-college-arts-2614873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crain2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Guilfoil |first1=Jack |title=Nvidia CEO Jensen Huang gives $22.5 million to save cash-starved arts college |date=March 11, 2025 |work=Crain's New York Business |url=https://www.craincurrency.com/philanthropy/nvidia-ceo-jensen-huang-gives-225-million-save-cash-starved-arts-college}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFStandard2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Meltzer |first1=Julian |title=Jensen Huang's donation saves California College of the Arts |date=February 20, 2025 |work=The San Francisco Standard |url=https://sfstandard.com/2025/02/20/nvidia-ceo-saves-arts-college-cca/}}&lt;/ref&gt; Қор сондай-ақ [[Монтерей шығанағы аквариумы]], Law Foundation of Silicon Valley, Tides Center, B612 Foundation, жасанды интеллект саласындағы әртүрлілікті дамытуға бағытталған AI4ALL және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге арналған технологияларды әзірлейтін Mental Health Innovations ұйымдарына он мыңдаған және жүз мыңдаған доллар көлемінде гранттар бөлді.&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot; /&gt; АҚШ Ішкі кірістер қызметінің жеке қайырымдылық қорларына қатысты ережелеріне сәйкес, қор 2024 жылы 123 миллион доллар бөлді, ал 2025 жылы 369 миллион доллар бөледі деп болжанған.&lt;ref name=&quot;Benzinga2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Jensen Huang Gave $12.6 Million To Charity, Then Nvidia's Stock Made It Billions |date=June 17, 2025 |work=Benzinga |url=https://www.benzinga.com/news/education/25/06/45983347/jensen-huang-gave-12-6-million-to-charity-then-nvidias-stock-made-it-billions}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Хуан [[2026 жылғы Непал мен Тибеттегі су тасқындары]]нан зардап шеккендерге көмек көрсету жұмыстарына 10 миллион АҚШ долларын қайырымдылық ретінде бөлді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XX ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық дизайнерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ филантроптары]]
[[Санат:Алоха орта мектебінің түлектері]]
[[Санат:AMD компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ материал өндіруші компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ компьютер өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Америкалық компания директорлары]]
[[Санат:АҚШ электротехниктері]]
[[Санат:Америкалық өнеркәсіптік дизайнерлер]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының негізін қалаушылар]]
[[Санат:Орегон кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайнань кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайбэй кәсіпкерлері]]
[[Санат:Электроника өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Компьютерлік графика пионерлері]]
[[Санат:Компьютерлік жабдық инженерлері]]
[[Санат:Орегон инженерлері]]
[[Санат:Committee of 100 мүшелері]]
[[Санат:Nvidia компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:Oneida Baptist Institute түлектері]]
[[Санат:Орегон мемлекеттік университетінің түлектері]]
[[Санат:Алоха (Орегон) тумалары]]
[[Санат:Орегон қайырымдылық жасаушылары]]
[[Санат:Мейрамхана қызметкерлері]]
[[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]]
[[Санат:Тайвань миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ-қа қоныс аударған тайваньдықтар]]
[[Санат:Меншікті технологияларды сатушылар]]
[[Санат:Таиландтағы тайваньдық экспатрианттар]]
[[Санат:Технологиялық компаниялардың директорлары]]
[[Санат:Электр инженерлері]]
[[Санат:АҚШ-тағы жасанды интеллект индустриясы]]
[[Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары]]
[[Санат:Жасанды интеллект саласындағы тұлғалар]]
[[Санат:VinFuture сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>80v8318mt4j3sjy3i5djcfpq4yg2afp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685831</id>
      <parentid>3685830</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3685831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90856" sha1="obeqsn6n5ce778x1750xauh2stsvjtw" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуан
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.02.1963
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың басында қор [[Калифорния өнер колледжі]] жинаған 22,5 миллион АҚШ долларына дәл сондай мөлшерде қаражат қосып, оқу орнының қаржылық тапшылығын және студенттерді қабылдауға байланысты қиындықтарын еңсеруге бағытталған 45 миллион долларлық қайырымдылық науқанын аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл колледж тарихындағы жеке тұлғалар тарапынан жасалған ең ірі қайырымдылықтардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;Artnet2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Howse |first1=Jane |title=Nvidia Chief Commits More Than $22 Million to Save Ailing California Art School |date=March 11, 2025 |work=Artnet News |url=https://news.artnet.com/art-world/nividia-fundraising-campaign-california-college-arts-2614873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crain2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Guilfoil |first1=Jack |title=Nvidia CEO Jensen Huang gives $22.5 million to save cash-starved arts college |date=March 11, 2025 |work=Crain's New York Business |url=https://www.craincurrency.com/philanthropy/nvidia-ceo-jensen-huang-gives-225-million-save-cash-starved-arts-college}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFStandard2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Meltzer |first1=Julian |title=Jensen Huang's donation saves California College of the Arts |date=February 20, 2025 |work=The San Francisco Standard |url=https://sfstandard.com/2025/02/20/nvidia-ceo-saves-arts-college-cca/}}&lt;/ref&gt; Қор сондай-ақ [[Монтерей шығанағы аквариумы]], Law Foundation of Silicon Valley, Tides Center, B612 Foundation, жасанды интеллект саласындағы әртүрлілікті дамытуға бағытталған AI4ALL және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге арналған технологияларды әзірлейтін Mental Health Innovations ұйымдарына он мыңдаған және жүз мыңдаған доллар көлемінде гранттар бөлді.&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot; /&gt; АҚШ Ішкі кірістер қызметінің жеке қайырымдылық қорларына қатысты ережелеріне сәйкес, қор 2024 жылы 123 миллион доллар бөлді, ал 2025 жылы 369 миллион доллар бөледі деп болжанған.&lt;ref name=&quot;Benzinga2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Jensen Huang Gave $12.6 Million To Charity, Then Nvidia's Stock Made It Billions |date=June 17, 2025 |work=Benzinga |url=https://www.benzinga.com/news/education/25/06/45983347/jensen-huang-gave-12-6-million-to-charity-then-nvidias-stock-made-it-billions}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Хуан [[2026 жылғы Непал мен Тибеттегі су тасқындары]]нан зардап шеккендерге көмек көрсету жұмыстарына 10 миллион АҚШ долларын қайырымдылық ретінде бөлді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XX ғасырдағы америкалық кәсіпкерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық дизайнерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ филантроптары]]
[[Санат:Алоха орта мектебінің түлектері]]
[[Санат:AMD компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ материал өндіруші компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ компьютер өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Америкалық компания директорлары]]
[[Санат:АҚШ электротехниктері]]
[[Санат:Америкалық өнеркәсіптік дизайнерлер]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының негізін қалаушылар]]
[[Санат:Орегон кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайнань кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайбэй кәсіпкерлері]]
[[Санат:Электроника өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Компьютерлік графика пионерлері]]
[[Санат:Компьютерлік жабдық инженерлері]]
[[Санат:Орегон инженерлері]]
[[Санат:Committee of 100 мүшелері]]
[[Санат:Nvidia компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:Oneida Baptist Institute түлектері]]
[[Санат:Орегон мемлекеттік университетінің түлектері]]
[[Санат:Алоха (Орегон) тумалары]]
[[Санат:Орегон қайырымдылық жасаушылары]]
[[Санат:Мейрамхана қызметкерлері]]
[[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]]
[[Санат:Тайвань миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ-қа қоныс аударған тайваньдықтар]]
[[Санат:Меншікті технологияларды сатушылар]]
[[Санат:Таиландтағы тайваньдық экспатрианттар]]
[[Санат:Технологиялық компаниялардың директорлары]]
[[Санат:Электр инженерлері]]
[[Санат:АҚШ-тағы жасанды интеллект индустриясы]]
[[Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары]]
[[Санат:Жасанды интеллект саласындағы тұлғалар]]
[[Санат:VinFuture сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>obeqsn6n5ce778x1750xauh2stsvjtw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685833</id>
      <parentid>3685831</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90858" sha1="1xdh4eibrw6ya7fubep2nlbyvzim6wm" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуанг
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.02.1963
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} (1963 жылғы 17 ақпанда туған) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың басында қор [[Калифорния өнер колледжі]] жинаған 22,5 миллион АҚШ долларына дәл сондай мөлшерде қаражат қосып, оқу орнының қаржылық тапшылығын және студенттерді қабылдауға байланысты қиындықтарын еңсеруге бағытталған 45 миллион долларлық қайырымдылық науқанын аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл колледж тарихындағы жеке тұлғалар тарапынан жасалған ең ірі қайырымдылықтардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;Artnet2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Howse |first1=Jane |title=Nvidia Chief Commits More Than $22 Million to Save Ailing California Art School |date=March 11, 2025 |work=Artnet News |url=https://news.artnet.com/art-world/nividia-fundraising-campaign-california-college-arts-2614873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crain2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Guilfoil |first1=Jack |title=Nvidia CEO Jensen Huang gives $22.5 million to save cash-starved arts college |date=March 11, 2025 |work=Crain's New York Business |url=https://www.craincurrency.com/philanthropy/nvidia-ceo-jensen-huang-gives-225-million-save-cash-starved-arts-college}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFStandard2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Meltzer |first1=Julian |title=Jensen Huang's donation saves California College of the Arts |date=February 20, 2025 |work=The San Francisco Standard |url=https://sfstandard.com/2025/02/20/nvidia-ceo-saves-arts-college-cca/}}&lt;/ref&gt; Қор сондай-ақ [[Монтерей шығанағы аквариумы]], Law Foundation of Silicon Valley, Tides Center, B612 Foundation, жасанды интеллект саласындағы әртүрлілікті дамытуға бағытталған AI4ALL және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге арналған технологияларды әзірлейтін Mental Health Innovations ұйымдарына он мыңдаған және жүз мыңдаған доллар көлемінде гранттар бөлді.&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot; /&gt; АҚШ Ішкі кірістер қызметінің жеке қайырымдылық қорларына қатысты ережелеріне сәйкес, қор 2024 жылы 123 миллион доллар бөлді, ал 2025 жылы 369 миллион доллар бөледі деп болжанған.&lt;ref name=&quot;Benzinga2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Jensen Huang Gave $12.6 Million To Charity, Then Nvidia's Stock Made It Billions |date=June 17, 2025 |work=Benzinga |url=https://www.benzinga.com/news/education/25/06/45983347/jensen-huang-gave-12-6-million-to-charity-then-nvidias-stock-made-it-billions}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Хуан [[2026 жылғы Непал мен Тибеттегі су тасқындары]]нан зардап шеккендерге көмек көрсету жұмыстарына 10 миллион АҚШ долларын қайырымдылық ретінде бөлді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XX ғасырдағы америкалық кәсіпкерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық дизайнерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ филантроптары]]
[[Санат:Алоха орта мектебінің түлектері]]
[[Санат:AMD компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ материал өндіруші компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ компьютер өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Америкалық компания директорлары]]
[[Санат:АҚШ электротехниктері]]
[[Санат:Америкалық өнеркәсіптік дизайнерлер]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының негізін қалаушылар]]
[[Санат:Орегон кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайнань кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайбэй кәсіпкерлері]]
[[Санат:Электроника өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Компьютерлік графика пионерлері]]
[[Санат:Компьютерлік жабдық инженерлері]]
[[Санат:Орегон инженерлері]]
[[Санат:Committee of 100 мүшелері]]
[[Санат:Nvidia компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:Oneida Baptist Institute түлектері]]
[[Санат:Орегон мемлекеттік университетінің түлектері]]
[[Санат:Алоха (Орегон) тумалары]]
[[Санат:Орегон қайырымдылық жасаушылары]]
[[Санат:Мейрамхана қызметкерлері]]
[[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]]
[[Санат:Тайвань миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ-қа қоныс аударған тайваньдықтар]]
[[Санат:Меншікті технологияларды сатушылар]]
[[Санат:Таиландтағы тайваньдық экспатрианттар]]
[[Санат:Технологиялық компаниялардың директорлары]]
[[Санат:Электр инженерлері]]
[[Санат:АҚШ-тағы жасанды интеллект индустриясы]]
[[Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары]]
[[Санат:Жасанды интеллект саласындағы тұлғалар]]
[[Санат:VinFuture сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>1xdh4eibrw6ya7fubep2nlbyvzim6wm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685834</id>
      <parentid>3685833</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90852" sha1="6qhl761wum1euo4g76cvljlybp09ewl" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуанг
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.02.1963
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|t=黃仁勳|tl=N̂g Jîn-hun|w=Huang2 Jên2-hsün1|hp=Huáng Rénxūn}}}} ([[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың басында қор [[Калифорния өнер колледжі]] жинаған 22,5 миллион АҚШ долларына дәл сондай мөлшерде қаражат қосып, оқу орнының қаржылық тапшылығын және студенттерді қабылдауға байланысты қиындықтарын еңсеруге бағытталған 45 миллион долларлық қайырымдылық науқанын аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл колледж тарихындағы жеке тұлғалар тарапынан жасалған ең ірі қайырымдылықтардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;Artnet2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Howse |first1=Jane |title=Nvidia Chief Commits More Than $22 Million to Save Ailing California Art School |date=March 11, 2025 |work=Artnet News |url=https://news.artnet.com/art-world/nividia-fundraising-campaign-california-college-arts-2614873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crain2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Guilfoil |first1=Jack |title=Nvidia CEO Jensen Huang gives $22.5 million to save cash-starved arts college |date=March 11, 2025 |work=Crain's New York Business |url=https://www.craincurrency.com/philanthropy/nvidia-ceo-jensen-huang-gives-225-million-save-cash-starved-arts-college}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFStandard2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Meltzer |first1=Julian |title=Jensen Huang's donation saves California College of the Arts |date=February 20, 2025 |work=The San Francisco Standard |url=https://sfstandard.com/2025/02/20/nvidia-ceo-saves-arts-college-cca/}}&lt;/ref&gt; Қор сондай-ақ [[Монтерей шығанағы аквариумы]], Law Foundation of Silicon Valley, Tides Center, B612 Foundation, жасанды интеллект саласындағы әртүрлілікті дамытуға бағытталған AI4ALL және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге арналған технологияларды әзірлейтін Mental Health Innovations ұйымдарына он мыңдаған және жүз мыңдаған доллар көлемінде гранттар бөлді.&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot; /&gt; АҚШ Ішкі кірістер қызметінің жеке қайырымдылық қорларына қатысты ережелеріне сәйкес, қор 2024 жылы 123 миллион доллар бөлді, ал 2025 жылы 369 миллион доллар бөледі деп болжанған.&lt;ref name=&quot;Benzinga2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Jensen Huang Gave $12.6 Million To Charity, Then Nvidia's Stock Made It Billions |date=June 17, 2025 |work=Benzinga |url=https://www.benzinga.com/news/education/25/06/45983347/jensen-huang-gave-12-6-million-to-charity-then-nvidias-stock-made-it-billions}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Хуан [[2026 жылғы Непал мен Тибеттегі су тасқындары]]нан зардап шеккендерге көмек көрсету жұмыстарына 10 миллион АҚШ долларын қайырымдылық ретінде бөлді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XX ғасырдағы америкалық кәсіпкерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық дизайнерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ филантроптары]]
[[Санат:Алоха орта мектебінің түлектері]]
[[Санат:AMD компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ материал өндіруші компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ компьютер өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Америкалық компания директорлары]]
[[Санат:АҚШ электротехниктері]]
[[Санат:Америкалық өнеркәсіптік дизайнерлер]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының негізін қалаушылар]]
[[Санат:Орегон кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайнань кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайбэй кәсіпкерлері]]
[[Санат:Электроника өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Компьютерлік графика пионерлері]]
[[Санат:Компьютерлік жабдық инженерлері]]
[[Санат:Орегон инженерлері]]
[[Санат:Committee of 100 мүшелері]]
[[Санат:Nvidia компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:Oneida Baptist Institute түлектері]]
[[Санат:Орегон мемлекеттік университетінің түлектері]]
[[Санат:Алоха (Орегон) тумалары]]
[[Санат:Орегон қайырымдылық жасаушылары]]
[[Санат:Мейрамхана қызметкерлері]]
[[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]]
[[Санат:Тайвань миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ-қа қоныс аударған тайваньдықтар]]
[[Санат:Меншікті технологияларды сатушылар]]
[[Санат:Таиландтағы тайваньдық экспатрианттар]]
[[Санат:Технологиялық компаниялардың директорлары]]
[[Санат:Электр инженерлері]]
[[Санат:АҚШ-тағы жасанды интеллект индустриясы]]
[[Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары]]
[[Санат:Жасанды интеллект саласындағы тұлғалар]]
[[Санат:VinFuture сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>6qhl761wum1euo4g76cvljlybp09ewl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685838</id>
      <parentid>3685834</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:28:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3685838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91006" sha1="b7qegz7zfpiwqzglnuiwto5469moda2" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дженсен Хуанг
 |Шынайы есімі          = 黃仁勳
 |Сурет                 = Jen-Hsun Huang 2025.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Хуанг, 2025 жыл
 |Туған кездегі есімі   = Джен-Сун Хуанг
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 17.02.1963
 |Туған жері            = [[Тайбэй]], Тайвань
 |Азаматтығы            = Тайвань&lt;br&gt;[[АҚШ]]
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Nvidia]] президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері)
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = [[Орегон мемлекеттік университеті]] (бакалавр)&lt;br&gt;[[Стэнфорд университеті]] (магистр)
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = [[Nvidia]] компаниясының негізін қалаушылардың бірі
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = Лори Хуан (1985 жылдан бері)
 |Серігі                = 
 |Балалары              = 2
 |Отбасы                = [[Лиза Су]] (туысы)
 |Марапаттары           = [[IEEE негізін қалаушылар медалі]] (2020)&lt;br&gt;[[VinFuture сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Эдисон сыйлықтары|Эдисон сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Primetime Engineering Emmy Awards|Primetime Engineering сыйлығы]] (2024)&lt;br&gt;[[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]] (2025)&lt;br&gt;[[IEEE Құрмет медалі]] (2026)
 |Қолтаңбасы            = Jensen Huang signature.svg
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Джен-Хсун «Дженсен» Хуанг'''{{efn|{{lang-zh|黃仁勳}}; тайвань хоккиен тілінде: ''N̂g Jîn-hun''; Уэйд — Джайлз транскрипциясы бойынша: ''Huang2 Jên2-hsün1''; пиньинь бойынша: ''Huáng Rénxūn''.}} ([[17 ақпан]] [[1963 жыл|1963]]) — тайваньдық және америкалық кәсіпкер, электр инженері, әлемдегі [[Нарықтық капиталдандыруы бойынша жария компаниялар тізімі|нарықтық құны ең жоғары компания]] — [[Nvidia]] компаниясының тең құрылтайшысы, президенті және бас атқарушы директоры (CEO). 2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша, ''[[Forbes]]'' журналы оның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалады. Бұл көрсеткіш бойынша ол [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдардың арасында жетінші орында]] және [[Азиялықтар|азиялық]] текті адамдар арасындағы ең бай адам болып саналады.

Тайваньдық иммигранттардың отбасында дүниеге келген Хуан балалық шағын Тайвань мен Таиландта өткізді. Кейін АҚШ-қа қоныс аударып, Кентукки мен Орегон штаттарында білім алды. [[Стэнфорд университеті]]нде магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1993 жылы 30 жасында [[Калифорния]] штатының [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы [[Denny's]] мейрамханасында Nvidia компаниясының негізін қалады. Содан бері компанияның президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарып келеді. 1990 жылдары ол компанияны банкротқа ұшырау қаупінен алып шығып, оның қызметін [[Графикалық процессор|графикалық процессорларды]] (GPU) әзірлеуден [[Жоғары өнімді есептеулер|жоғары өнімді есептеулер]] мен [[Жасанды интеллект|жасанды интеллект]] (ЖИ) салаларына дейін кеңейтуге басшылық етті.

Хуанның басшылығымен Nvidia компаниясы [[Жасанды интеллект бумы|жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде жылдам өсіп, 2025 жылғы қазанда [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] 5 триллион АҚШ долларынан асқан әлемдегі алғашқы компанияға айналды. 2021 және 2024 жылдары ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы Хуанды [[Time 100|әлемдегі ең ықпалды адамдар тізіміне]] енгізді. 2025 жылы ол ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына ие болған «Жасанды интеллект сәулетшілері» тобының мүшелерінің бірі атанды.

== Балалық шағы және білімі ==
Хуан 1963 жылғы 17 ақпанда Тайваньның [[Тайбэй]] қаласында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Harvnb|Witt|2025|p=5}}; {{Harvnb|Kim|2024|p=17}}.&lt;/ref&gt; Балалық шағында ол елдің оңтүстігіндегі [[Тайнань]] қаласына көшті.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last1=Toh|first1=Michelle |last2=Chang|first2=Wayne |date=2023-11-04 |title=The Taiwanese American cousins going head-to-head in the global AI race |url=https://edition.cnn.com/2023/11/05/tech/nvidia-amd-ceos-taiwan-intl-hnk/index.html |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[CNN Business]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ол мұнай өңдеу зауытында [[инженер-химик]] болып жұмыс істеген Хуан Синтай мен мектеп мұғалімі Ло Цайсюдің екінші ұлы болды.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Volle |first=Adam |date=December 2024 |title=Jensen Huang: Taiwan-born American entrepreneur |url=https://www.britannica.com/money/Jensen-Huang |access-date=December 15, 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Хуанның отбасы жиі қоныс аударып жүрген тайваньдық орта тап өкілдеріне жататын{{Sfn|Kim|2024|p=17}} және олардың ана тілі [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілі]] болатын.{{Sfn|Witt|2025|p=5}} Дженсеннің анасы ұлдарына [[ағылшын тілі]]н үйрету үшін күн сайын сөздіктен кездейсоқ 10 сөз таңдап алатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=17–18}} Хуан бес жасқа толғанда, әкесінің мұнай өңдеу саласындағы қызметіне байланысты отбасы Таиландқа көшіп, онда шамамен төрт жыл тұрды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt; Бангкокта тұрған кезінде ол [[Руамруди халықаралық мектебі]]нде оқыды.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=vN-JDNbiXIc |title=Mr. Jensen Huang ประธานกรรมการบริหารและผู้ก่อตั้งบริษัท NVIDIA เข้าพบนายกรัฐมนตรี |date=2024-12-02 |work=ไทยคู่ฟ้า ทําเนียบรัฐบาล |access-date=2024-12-04 |via=YouTube}} (At 0:27.) This is a video released by the [[Government of Thailand]] of a conversation between Huang and [[Paetongtarn Shinawatra]], the then [[Prime Minister of Thailand]], in which Huang mentions that he was raised in Bangkok and attended the Ruamrudee school.&lt;/ref&gt;

1960 жылдардың соңында Хуан Синтай кондиционерлеу саласындағы компанияда тағылымдамадан өту үшін Тайваньнан Нью-Йорк қаласына барды. Отанына оралғаннан кейін ол ұлдарын АҚШ-қа жіберуге шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gurdus |first=Lizzy |date=2018-05-06 |title=Nvidia CEO: My mom taught me English a 'random 10 words at a time' before we emigrated from Taiwan |url=https://www.cnbc.com/2018/05/06/nvidia-ceo-my-mom-taught-me-english-a-random-10-words-at-a-time.html |access-date=2024-12-24 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Дженсен тоғыз жасында ағылшын тілінде әлі еркін сөйлей алмаса да, ата-анасы оны АҚШ-қа тұруға жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhaimiya |first=Sawdah |date=2024-05-13 |title=Nvidia's CEO was labeled a 'demanding' boss by staff. But experts say you have to be cutthroat |url=https://www.cnbc.com/2024/05/13/nvidias-ceo-was-labeled-a-demanding-boss-by-staff-experts-discuss.html |access-date=2024-12-23 |website= |series=Make It |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 1973 жылы Дженсен мен оның ағасы [[1973 жылғы Таиландтағы халық көтерілісі|Таиландтағы жаппай әлеуметтік толқулардан]] қашып, [[Такома (Вашингтон штаты)|Такома]] қаласында тұратын көкелерінің үйіне көшті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |author-first1=Huileng |author-last1=Tan |author-first2=Lakshmi |author-last2=Varanasi |author-first3=Theron |author-last3=Mohamed |author-first4=Beatrice |author-last4=Nolan |author-first5=Jaures |author-last5=Yip |date=November 6, 2024 |title=Jensen Huang is billions richer as Nvidia overtakes Apple to become world's most valuable company |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-jensen-huang-chipmaker-cofounder-ceo-wealth-net-worth-ai-2023-5 |access-date=2024-12-23 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Дженсеннің көкесі мен оның әйелі де Вашингтон штатына жақында қоныс аударған иммигранттар еді. Олар Кентукки штатындағы мінез-құлқында қиындықтары бар жасөспірімдерге арналған діни түзету оқу орны — [[Онейда баптистік институты]]н беделді мектеп-интернат деп қателесіп ойлап, Дженсен мен оның ағасын сонда оқуға берді.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Witt&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Witt |first1=Stephen |date=November 27, 2023 |title=How Jensen Huang's Nvidia Is Powering the A.I. Revolution |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260711085710/https://www.newyorker.com/magazine/2023/12/04/how-jensen-huangs-nvidia-is-powering-the-ai-revolution |archive-date=July 11, 2026 |access-date=December 5, 2023 |magazine=[[The New Yorker]]}}&lt;/ref&gt; Академиядағы оқу ақысын төлеу үшін Дженсеннің ата-анасы дүние-мүлкінің барлығын дерлік сатты.{{Sfn|Kim|2024|p=18}}

Он жасында Хуан ағасымен бірге Онейдадағы ұлдарға арналған жатақханада тұрды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Әр оқушы күн сайын еңбек етуге міндетті болды, ал оның ағасы жақын маңдағы [[Темекі фермасы|темекі фермасында]] дене еңбегін атқаруға жіберілді.{{Sfn|Kim|2024|p=18}} Хуан түзету академиясында оқуға тым жас болғандықтан, [[Онейда (Кентукки)|Онейда]] қаласындағы бөлек мемлекеттік бастауыш мектепте — Онейда бастауыш мектебінде білім алды. Мектепке келгенде ол «бойы аласа, шашы ұзын, ағылшын тілінде қатты акцентпен сөйлейтін азиялық иммигрант» еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ол жиі буллингке ұшырап, соққыға жығылатын.{{Sfn|Kim|2024|pp=18–19}} Онейдада Хуан күн сайын дәретханаларды тазалады, [[үстел теннисі]]н ойнауды үйренді,{{Refn|''[[Forbes]]'' журналының мәліметінше, Хуан 1978 жылы 15 жасында үстел теннисінен АҚШ ашық чемпионатының жасөспірімдер арасындағы жұптық сайысында үшінші орын алған.&lt;ref name=&quot;Tilley&quot;&gt;{{cite news |last1=Tilley |first1=Aaron |date=November 30, 2016 |title=The New Intel: How Nvidia Went From Powering Video Games To Revolutionizing Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141243/https://www.forbes.com/sites/aarontilley/2016/11/30/nvidia-deep-learning-ai-intel/?sh=6c0e3f037ff1 |archive-date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |work=Forbes}}&lt;/ref&gt;|group=lower-alpha}} жүзу командасына қосылды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Henn |first=Steve |date=February 20, 2012 |title=Tech Pioneer Channels Hard Lessons Into Silicon Valley Success |url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2012/02/20/147162496/tech-pioneer-channels-hard-lessons-into-silicon-valley-success |access-date=23 December 2024 |publisher=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; және 14 жасында ''[[Спортс иллюстрейтед|Sports Illustrated]]'' журналына шықты.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite magazine |author=WIRED Staff |date=July 2002 |title=Meet Nvidia CEO Jen-Hsun Huang, the man who plans to make the CPU obsolete. |url=https://www.wired.com/2002/07/nvidia/ |access-date=2024-12-23 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |language=en-US |issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt; Ол «денесін татуировкалар мен пышақ жарақаттарының тыртықтары басқан 17 жастағы»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; сауатсыз бөлмелесіне оқуды үйретті, ал бөлмелесі оған [[Жатып сығымдап көтеру|жатып штанга көтеруді]] үйретті.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 2002 жылы Хуан Кентуккидегі өмірін «басқа кезеңдердің бәрінен де айқынырақ» есінде сақтағанын айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Хуан Онейдаға келгеннен екі жыл өткен соң, ата-анасы АҚШ-қа қоныс аударып, [[Бивертон (Орегон)|Орегон штатының Бивертон]] қаласына орналасты. Осыдан кейін ағайынды екеуі Кентуккидегі мектептен шығып, ата-анасымен қайта бірге тұра бастады.{{Sfn|Kim|2024|p=19}} Жасөспірім кезінде Хуан [[Алоха (Орегон)|Орегон штатындағы Алоха]] елді мекенінде орналасқан [[Алоха орта мектебі]]нде оқыды&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parvini |first=Sarah |date=2024-06-21 |title=Nvidia's riding high on AI, and it's not by accident |url=https://www.oregonlive.com/silicon-forest/2024/06/nvidias-riding-high-on-ai-and-its-not-by-accident.html |access-date=2024-12-23 |website=[[The Oregonian]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және оқу үлгерімімен ерекшеленді. Ол [[Сыныптан аттап өту|екі сыныпты аттап өтіп]], мектепті 16 жасында бітірді. Сонымен қатар үстел теннисінен ұлттық рейтингке енген ойыншы атанып, мектептің математика, компьютерлік техника және жаратылыстану үйірмелеріне қатысты.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; 1977 жылы мектеп [[Apple II]] компьютерін сатып алды. Хуан оны мәтіндік ''[[Star Trek (1971 жылғы бейнеойын)|Super Star Trek]]'' ойынын ойнау және [[BASIC]] бағдарламалау тілінде код жазу үшін пайдаланып, ''[[Snake (бейнеойын жанры)|Snake]]'' ойынының өз нұсқасын жасады.{{Sfn|Witt|2025|p=28}}

15 жасынан бастап&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lake |first=Sydney |date=March 12, 2024 |title=How Nvidia's billionaire CEO went from Denny's dishwasher to leading a company with a $2 trillion market cap |url=https://fortune.com/2024/03/12/billionaire-nvidia-ceo-first-job-dennys/ |access-date=2024-12-24 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Хуан жергілікті [[Denny's]] мейрамханасында [[түнгі ауысым]]да жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |last=Hart |first=Robert |title=Chip Stock Rally Continues Wednesday After AI Boom Catapults Nvidia To World's Most Valuable Company |url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2024/06/19/chip-stock-rally-continues-wednesday-after-ai-boom-catapults-nvidia-to-worlds-most-valuable-company/ |access-date=2024-08-26 |website=Forbes |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл оның алғашқы жұмысы еді. 1978–1983 жылдары ол осы мейрамханада ыдыс жуушы, [[үстел жинаушы]] және даяшы болып еңбек етті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last=Berger |first=Chloe |date=August 28, 2024 |title=Nvidia's billionaire boss: 'I used to clean bathrooms, and now I'm the CEO' |url=https://fortune.com/2024/08/28/nvidias-billionaire-boss-i-used-to-clean-bathrooms-and-now-im-the-ceo/ |access-date=2024-12-23 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Anand |first=Nisha |date=August 28, 2024 |title=Nvidia CEO Jensen Huang's experience as 'dishwasher' goes viral on LinkedIn |url=https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007210849/https://www.business-standard.com/companies/people/nvidia-ceo-jensen-huang-s-experience-as-dishwasher-goes-viral-on-linkedin-124082800279_1.html |archive-date=October 7, 2024 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Standard]] |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектепті бітіргеннен кейін Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]не түсуді таңдады, өйткені онда [[Штат тұрғындарына арналған оқу ақысы|штат тұрғындары үшін оқу ақысы]] төмен болатын.{{Sfn|Kim|2024|p=21}} Ол [[электротехника]] мамандығы бойынша білім алып, 1984 жылы бакалавр дәрежесін ең жоғары үздік бағамен алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-03 |title=Jen-Hsun Huang: Engineering Hall of Fame - 2013 {{!}} College of Engineering |url=https://engineering.oregonstate.edu/alumni-partners/oregon-stater-awards/searchable-awards-database/jen-hsun-huang-engineering-hall |access-date=2024-12-23 |website= |publisher=[[Oregon State University]] |language=en}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Witt|2025|p=12}} Кейінірек Хуан: «Мен мектепте де, сыныпта да ең жас оқушы болдым», — деп еске алып, «бала сияқты көрінетін» жалғыз студент болғанын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Varanasi|first1=Lakshmi |last2=Lee|first2=Lloyd |date=November 24, 2024 |title=Here's how Nvidia CEO Jensen Huang won over his wife |url=https://www.businessinsider.com/nvidia-ceo-jensen-huang-how-he-met-his-wife-lori-2024-11 |access-date=2024-12-24 |website=[[Business Insider]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Бірнеше жылдан кейін [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемалар жобалаушы болып жұмыс істей жүріп, ол [[Стэнфорд университеті]]нде магистратураның [[кешкі оқу|кешкі сабақтарына]] қатар қатысып, 1992 жылы электротехника саласы бойынша магистр дәрежесін алды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=April 30, 2008|title=#61 Jen-Hsun Huang|url=https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509095920/https://www.forbes.com/lists/2008/12/lead_bestbosses08_Jen-Hsun-Huang_BAN9.html|archive-date=May 9, 2008|access-date=November 15, 2021|website=Forbes|language=en}}&lt;/ref&gt;

== AMD және LSI Logic ==
[[Сурет:Sun GX version 1.jpg|thumb|alt=LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасы орналасқан Sun GX бірінші нұсқасының тақшасы.|Sun GX құрылғысының бірінші нұсқасы. Үдеткіштің жұмысын қамтамасыз ететін LSI Logic компаниясының екі ірі микросхемасына назар аударыңыз.]]
Университетті бітіргеннен кейін Хуан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] микросхемаларды жобалаушы болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Оған [[Texas Instruments]], [[AMD|Advanced Micro Devices]] (AMD) және [[LSI Logic]] компанияларынан жұмысқа орналасу ұсыныстары түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Jensen Huang, the &quot;Taylor Swift of Tech&quot;? |url=https://magazine.luxus-plus.com/en/who-is-jensen-huang-the-taylor-swift-of-tech/ |access-date=2026-01-18 |website=Luxus Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ақырында ол бұрыннан таныс Калифорнияда орналасқан AMD компаниясын таңдады. Хуан Стэнфорд университетінде оқып, екі баласын тәрбиелеумен қатар, AMD компаниясында [[микропроцессор]]лар жобалады. Алайда LSI Logic компаниясындағы микросхемаларды жобалаудың жаңа әдістері туралы естіген соң, Хуан AMD-ден кетіп, LSI корпорациясына техникалық маман болып орналасты. Онда ол жаңадан құрылған [[Sun Microsystems]] компаниясымен жұмыс істеп, инженерлер [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен танысты.{{Sfn|Kim|2024|pp=22–23}}

LSI Logic компаниясы Sun Microsystems-пен келісімшарт негізінде жұмыс істеп, Хуанды жаңа [[Бейнекарта|графикалық үдеткіш картасын]] әзірлеп жатқан Малаховский мен Приеммен таныстырды. Үшеуі картаны өндіру технологиясын әзірлеу барысында Малаховский мен Приемнің арасында микросхеманың құрылымына қатысты келіспеушіліктер туындап, өзара жанжалға ұласты. Малаховскийдің айтуынша, олар «LSI Logic компаниясының стандартты құралдар жинағындағы барлық құралды істен шығарған».{{Sfn|Kim|2024|pp=33–34}} 1989 жылы Хуан, Малаховский және Прием «GX графикалық қозғалтқышы» деп атаған үдеткішті әзірлеуді аяқтады.{{Sfn|Kim|2024|p=34}} GX коммерциялық тұрғыдан кең ауқымды табысқа жетті. Графикалық қозғалтқыштың сатылымы Sun Microsystems компаниясының кірісін 1987 жылғы 262 миллион доллардан 1990 жылы 656 миллион долларға дейін арттыруға ықпал етті. Ал Хуан құрылғылар өндірушілеріне арналған микросхемалар шығаратын LSI компаниясының CoreWare бөлімшесінің директоры қызметіне көтерілді.{{Sfn|Kim|2024|pp=36–37}}

== Nvidia ==
=== Негізінің қалануы (1993) ===
[[Сурет:2484 Berryessa Road.jpg|thumb|Хуан [[Шығыс Сан Хосе]]дегі [[Denny's]] мейрамханасында (суретте) [[Крис Малаховский]] және [[Кертис Прием]]мен кездескеннен кейін [[Nvidia]] компаниясының негізін бірге қалады. Жасөспірім кезінде Хуан Орегондағы Denny's мейрамханасында жұмыс істеген.]]
1990 жылдан кейін Sun Microsystems компаниясының іскерлік белсенділігі бәсеңдей бастағанда, Хуан, Прием және Малаховский бірігіп, [[Компьютерлік ойын|дербес компьютер ойындарына]] арналған [[Бейнеконтроллер тақшасы|графикалық чиптер]] шығаратын кәсіпорын құру үшін өз жұмыстарынан кетті.{{Sfn|Kim|2024|pp=39–43}} Бастапқыда олар жаңа компаниясын «NVision» деп атады. Кейін Хуан компанияға латын тіліндегі ''[[invidia]]'' («қызғаныш») сөзінен шыққан «Nvidia» атауын беруді ұсынды, өйткені Прием бәсекелестерінің «қызғаныштан жасыл түске енуін» қалаған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Ақырында олар сол кезде әзірлеп жатқан NV1 чипінің құрметіне атаудан «i» әрпін алып тастады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Kim |first=Tae |title=The Nvidia Way: Jensen Huang and the Making of a Tech Giant |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2024 |isbn=978-1-324-08672-7 |language=en}}&lt;/ref&gt; 1992 жылы үшеуі [[бизнес-жоспар]] әзірлеу үшін [[Шығыс Сан Хосе]]дегі жол бойында орналасқан Denny's мейрамханасында жиі кездесіп тұрды.{{Sfn|Kim|2024|p=41}} Хуан кездесу орны ретінде Denny's мейрамханасын таңдады, өйткені бұрын осы мейрамханалар желісінде жұмыс істеген және ол жер «үйден тынышырақ әрі кофесі арзан» болатын.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Үшеуі мейрамханадағы таңғы ас ішуге арналған үстелдердің бірінде өткен кездесуде компанияның негізін қалады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Ashton |date=2024-11-05 |title=Nvidia briefly overtakes Apple as world's most valuable company—it began in a breakfast booth at Denny's |url=https://www.cnbc.com/2024/11/05/nvidia-briefly-overtakes-apple-as-most-valuable-us-company-origin-story.html |access-date=2024-12-25 |website= |publisher=[[CNBC]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot;&gt;{{cite news |last1=Whitaker |first1=Bill |date=April 28, 2024 |title=Meet Nvidia CEO Jensen Huang, the man behind the $2 trillion company powering today's artificial intelligence |url=https://www.cbsnews.com/news/meet-nvida-ceo-jensen-huang-company-powering-ai-today-60-minutes-transcript/ |access-date=June 19, 2024 |work=[[60 Minutes]] |publisher=[[CBS News]] |authorlink1=Bill Whitaker (journalist)}}&lt;/ref&gt;

Компанияны ресми түрде тіркеу үшін Хуан [[Cooley LLP|Cooley Godward]] заң фирмасының адвокаты Джеймс Гейтерге жүгінді. Адвокат компанияның бастапқы капиталын қалыптастыру үшін Хуанның қалтасындағы 200 долларды қолма-қол салуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Осы кездесуден кейін Хуан Прием мен Малаховскийге қайта барып, әрқайсысынан компаниядағы өз үлесі үшін 200 доллардан салуды сұрады. Осылайша Nvidia компаниясының бастапқы капиталы 600 долларды құрады.{{Sfn|Kim|2024|p=43}} 1993 жылғы 5 сәуірде Хуан Nvidia компаниясының бастапқы [[Құрылтай құжаттары|құрылтай құжатына]] жеке өзі қол қойып, оны заңды күшіне енгізді.&lt;ref name=&quot;NVIDIA_Articles&quot;&gt;{{cite web |last1=Huang |first1=Jen-Hsun |title=Articles of Incorporation of NVidia Corporation |url=https://bizfileonline.sos.ca.gov/api/report/GetImageByNum/034117059052077044090092010255252084026143162165 |website=bizfile online |publisher=California Secretary of State |access-date=October 11, 2024 |date=April 5, 1993}}&lt;/ref&gt;

LSI компаниясынан кеткеніне қарамастан, Хуан онымен жақсы қарым-қатынасын сақтап қалды және компанияның бас атқарушы директоры [[Уилфред Корриган]]нан Nvidia үшін қаржыландыру алуға қол жеткізді. Корриган Хуанды венчурлық инвестор [[Дон Валентайн]]мен таныстырды. Бір дереккөзде Хуанның инвесторларға жасаған таныстырылымы сәтсіз өткені айтылады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} Алайда [[Sequoia Capital]] компаниясының басшысы Валентайн Корриганның қолдауымен Nvidia-ға инвестиция салуға шешім қабылдады.{{sfn|Witt|2025|p=31}} [[Sutter Hill Ventures]] компаниясы да қаржыландыруға қатысты. Алынған қаражат Nvidia-ға өзінің алғашқы чипін әзірлеу жұмыстарын бастауға және қызметкерлеріне жалақы төлеуге мүмкіндік берді.{{Sfn|Kim|2024|pp=47–52, 54}} Компания жұмысын бастаған алғашқы күннен-ақ Хуан Nvidia-ның президенті және бас атқарушы директоры болып тағайындалды.{{Sfn|Kim|2024|pp=54–55}} Хуан 30 жасында Прием мен Малаховскийден кіші болғанына қарамастан, екеуі де оның бас атқарушы директор қызметіне дайын екеніне сенді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Приемнің айтуынша, «біз іс жүзінде алғашқы күннен-ақ басшылықты Дженсенге тапсырдық» және Хуанға «компанияны басқаруға сен жауаптысың, яғни Крис екеуміз білмейтін істердің бәрімен сен айналысасың» деген.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}{{Refn|2011 жылы [[Стэнфорд университеті]]нде берген сұхбатында Хуан Приемнің: «Дженсен, сен бас атқарушы директорсың, солай ғой? Шешілді», — дегенін еске алды.{{Sfn|Kim|2024|p=55}}|group=lower-alpha}}

=== Президенті және бас атқарушы директоры (1993 жылдан бері) ===
[[Сурет:Jensen_Huang_at_Computex_Taipei_20160531a.jpg|thumb|right|Хуан 2016 жылғы [[Computex Taipei]] көрмесінде]]
2024 жылғы жағдай бойынша Хуан Nvidia компаниясын отыз жылдан астам уақыт бойы басқарып келеді. ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы мұндай ұзақ басшылықты «қарқынды дамып жатқан [[Силикон алқабы|Кремний алқабында]] бұрын-соңды болмаған дерлік жағдай» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot;&gt;{{Cite news |last=Fitch |first=Asa |date=February 26, 2024 |title=Nvidia's Stunning Ascent Has Also Made It a Giant Target |url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227004315/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-ceo-jensen-huang-vision-company-f05db212 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=February 27, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ол 1999 жылы акциялары қор биржасына шығарылған Nvidia компаниясының 3,6% акциясына иелік етеді.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web |date=June 27, 2025 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213085406/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-02-13 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы Хуан бас атқарушы директор ретінде 24,6 миллион АҚШ доллары көлемінде табыс тауып, ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша АҚШ-тағы ең жоғары жалақы алатын бас атқарушы директорлар арасында 61-орынға ие болды.&lt;ref name=&quot;Forbes&quot; /&gt; Хуанның айтуынша, 1993 жылы компанияның үш тең құрылтайшысы кәсіпорынды «қалай құру керектігін мүлде білмеген».&lt;ref name=&quot;Whitaker&quot; /&gt; Оның сөзінше, «Nvidia-ны құру күткенімізден миллион есе қиын болып шықты». Егер олар бастапқыда «алдарында қандай азап пен қиындықтар күтіп тұрғанын, қандай сынақтарды бастан өткеретінін, қаншалықты ұят пен масқараға қалатынын және қаншама істің сәтсіз аяқталатынын» білгенде, бұл іске кіріспеуі де мүмкін еді.&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Chloe |title=Nvidia cofounder Jensen Huang says 'nobody in their right mind' would start a company, and he'd opt out if he could go back in time |url=https://fortune.com/2023/10/23/nvidia-ceo-jensen-huang-tech-startup-entrepreneur/ |access-date=June 19, 2024 |work=Fortune |date=October 23, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Алғашқы графикалық үдеткіш чиптерін әзірлеу кезінде Nvidia бәсекелестері басымдық берген үшбұрышты геометриялық примитивтердің орнына [[төртбұрыш]]ты [[Геометриялық примитив|геометриялық примитивтерді]] бейнелеуге (текстураларды тікелей проекциялауға) назар аударды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Компания тек [[Sega]] компаниясының 5 миллион доллар инвестиция салып, оның жұмысын жалғастыруға мүмкіндік бергенінің арқасында ғана банкротқа ұшырамай, үшбұрышты примитивтерді қолдануға сәтті ауыса алды.&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;{{Cite news |last=Cohen |first=Ben |date=May 18, 2024 |title=The 84-Year-Old Man Who Saved Nvidia |url=https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |work=The Wall Street Journal |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520062229/https://www.wsj.com/business/nvidia-stock-jensen-huang-sega-irimajiri-chips-ai-906247db |archive-date=May 20, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1997 жылғы тамызда компанияны банкроттықтан құтқарған [[RIVA 128]] графикалық процессоры шығарылған кезде Nvidia-ның қызметкерлеріне жалақы төлеуге бір айға ғана жететін қаражаты қалған еді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Осы жағдай компанияның «Біздің компаниямыздың жабылуына отыз күн қалды» деген «бейресми ұранының» пайда болуына себеп болды.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Хуан көптеген жылдар бойы Nvidia қызметкерлеріне арналған таныстырылымдарын осы сөздермен бастап жүрді.&lt;ref name=&quot;Witt&quot; /&gt; Дегенмен Хуан Nvidia-ның алғашқы жылдарындағы «азап пен қиындықтарды» компанияның кейінгі жетістіктерінің маңызды алғышарты деп есептейді, өйткені олар оны жақсы басшы болуға мәжбүр етті.&lt;ref name=&quot;Huddleston&quot;&gt;{{cite news |last1=Huddleston Jr. |first1=Tom |title=Success requires 'ample doses of pain,' billionaire Nvidia CEO tells Stanford students: 'I hope suffering happens to you' |url=https://www.cnbc.com/2024/03/15/nvidia-ceo-huang-at-stanford-pain-and-suffering-breeds-success.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC Make It |date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:JensenHuangSC18.jpg|thumb|Хуан 2018 жылғы [[ACM/IEEE суперкомпьютерлік есептеулер конференциясы]]нда]]

Хуанның тұрақты жұмыс кабинеті жоқ. Ол Nvidia компаниясының бас кеңсесінде еркін жүріп, қажет болған жағдайда мәжіліс бөлмелерінің бірін уақытша пайдаланады.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot;&gt;{{cite web |last=Nusca |first=Andrew |date=November 16, 2017 |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He's Just Getting Started |url=http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116192021/http://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |archive-date=November 16, 2017 |access-date=November 14, 2021 |website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Ол [[Жазық ұйымдық құрылым|иерархиялық деңгейлері аз басқару құрылымын]] ұстануды жөн көреді. 2024 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оған тікелей бағынатын шамамен 60 қызметкер болған.&lt;ref name=&quot;Kahn&quot;&gt;{{cite news |last1=Kahn |first1=Jeremy |title=60 direct reports, but no 1-on-1 meetings: How an unconventional leadership style helped Jensen Huang of Nvidia become one of the most powerful people in business |url=https://fortune.com/2024/11/12/jensen-huang-nvidia-ceo-leadership-mpp/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Бұл тәсіл оның өзіне тікелей есеп беретін қызметкерлер «өз ісінің үздігі болуы» және «барынша аз қамқорлықты қажет етуі» тиіс деген көзқарасына негізделген.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kit |title=Nvidia CEO: Senior executives don't need pampering, career guidance |url=https://www.cnbc.com/2023/11/29/nvidia-ceo-senior-executives-dont-need-pampering-career-guidance.html |access-date=June 19, 2024 |work=CNBC |date=November 29, 2023}}&lt;/ref&gt; Хуан қолсағат тақпайды, өйткені өзі жиі айтатындай, «ең маңызды уақыт — қазіргі сәт».&lt;ref name=&quot;fitch20240226&quot; /&gt;

Бұрын Хуан мен Nvidia компаниясы негізінен [[геймер]]лер мен [[компьютерлік графика]] мамандары арасында ғана танымал болды, өйткені бастапқыда Nvidia компаниясының [[графикалық процессор]] (GPU) өнімдері осы нарықтарға арналған еді. 2017 жылы ''[[Fortune (журнал)|Fortune]]'' журналында жарияланған Хуан туралы мақалада: «Егер Nvidia туралы естімеген болсаңыз, бұл үшін сізді кінәлауға болмайды», — деп жазылды.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; [[Жасанды интеллект бумы|Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы]] кезеңінде Nvidia акцияларының құны артқан сайын Хуанның байлығы да жылдам өсіп, 2019 жылғы 3 миллиард АҚШ долларынан 2024 жылғы мамырда 90 миллиард АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;Leswing&quot;&gt;{{cite news |last1=Leswing |first1=Kif |title=Nvidia CEO Jensen Huang's net worth swells from $3 billion to $90 billion in five years |url=https://www.cnbc.com/2024/05/24/nvidia-ceo-jensen-huangs-net-worth-swells-by-87-billion-in-5-years.html |access-date=May 30, 2024 |work=CNBC |date=May 24, 2024}}&lt;/ref&gt; Осы кезеңде Хуан көпшілікке кеңінен таныла бастады. 2024 жылғы наурызда [[Марк Цукерберг]] [[Instagram]] желісінде Хуан екеуінің бір-біріне тән күртелерін ауыстырып киген фотосуретін жариялап: «Ол технология әлеміндегі [[Тейлор Свифт]] сияқты», — деп жазды.&lt;ref name=&quot;Tan&quot;&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Kwan Wei Kevin |title=Mark Zuckerberg says Nvidia CEO Jensen Huang is basically the Taylor Swift of tech |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-says-nvidias-jensen-huang-tech-taylor-swift-2024-3 |access-date=June 15, 2024 |work=Business Insider |date=March 27, 2024 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Josep Borrell with NVIDIA CEO and founder Jensen Huang (2024).jpg|thumb|Хуан [[Жозеп Боррель]]мен әңгімелесуде, 2024 жыл]]

2024 жылғы маусымда Nvidia компаниясының [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] алғаш рет 3 триллион АҚШ долларына жетіп, Хуанның байлығы 100 миллиард АҚШ долларына дейін өсті.&lt;ref name=&quot;Savov&quot;&gt;{{cite news |last1=Savov |first1=Vlad |last2=Lee |first2=Jane Lanhee |last3=Mochizuki |first3=Takashi |title=Nvidia's Rise to $3 Trillion Fuels 'Jensanity' in Tech World |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-06/nvidia-s-rise-to-3-trillion-fuels-jensanity-across-tech-world |access-date=June 6, 2024 |work=Bloomberg |date=June 6, 2024| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Сол уақытқа қарай бұқаралық ақпарат құралдары Хуанның Тайваньдағы аса танымал тұлғаға айналуын сипаттау үшін «Jensanity» терминін қолдана бастады.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; Бұл құбылыс 2012 жылы [[Джереми Лин|Linsanity]] атауымен белгілі болған құбылыспен салыстырылды.&lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{cite news |last1=Lin |first1=Liza |last2=Wang |first2=Joyu |last3=Jie |first3=Yang |date=June 8, 2024 |title=Nvidia's Jensen Huang Finds Celebrity Status |url=https://www.wsj.com/world/asia/jensen-huang-nvidia-ceo-taiwan-fame-99630726 |url-access=subscription |access-date=June 8, 2024 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Хуан ресми баяндамашылар бағдарламасына енгізілмесе де, 2024 жылы Тайбэйде өткен [[Computex]] көрмесінде көпшіліктің басты назарында болды.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt; 2024 жылы Тайваньға жасаған сапары кезінде Хуан мен оның отбасы мүшелері көпшілік алдына шыққан сайын олардың соңынан жанкүйерлер мен папараццилердің қалың тобы еріп жүрді.&lt;ref name=&quot;Savov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Lin&quot; /&gt;

2025 жылғы қаңтарда Хуан Лас-Вегаста өткен [[Consumer Electronics Show]] көрмесінде [[Негізгі баяндама|негізгі баяндама]] жасады.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |last=Leswing |first=Kif |date=2025-01-07 |title=Nvidia releases gaming chips for PCs, tapping AI features from data center GPUs |url=https://www.cnbc.com/2025/01/06/nvidia-releases-blackwell-gaming-chips-for-pcs-called-rtx-50-series-.html |access-date=2025-01-07 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt; Баяндама барысында Хуан дербес компьютерлер мен ноутбуктерге арналған [[GeForce RTX 50 сериясы]] деп аталатын жаңа ойын графикалық процессорларының сериясын қоса алғанда, бірқатар жаңалықты жариялады.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; 2025 жылғы қазанда Nvidia нарықтық капиталдандыруы 5 триллион АҚШ долларынан асқан, акциялары қор биржасында ашық саудаланатын әлемдегі алғашқы компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2025 |title=Nvidia hits $5 trillion valuation as AI boom powers meteoric rise |url=https://www.reuters.com/business/nvidia-poised-record-5-trillion-market-valuation-2025-10-29/ |access-date=31 October 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы президент [[Дональд Трамп]] Хуанды [[Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі]]нің (PCAST) мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Trump Announces Appointments to President's Council of Advisors on Science and Technology |url=https://www.whitehouse.gov/articles/2026/03/president-trump-announces-appointments-to-presidents-council-of-advisors-on-science-and-technology/ |date=March 25, 2026 |access-date=March 26, 2026 |publisher=[[The White House]]}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* 1999 жыл: [[Ernst &amp; Young жыл кәсіпкері сыйлығы|Жыл кәсіпкері]] атанып, [[Ernst &amp; Young]] компаниясының жоғары технологиялар саласындағы марапатына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=May 20, 1999 |title=Northern California's 1999 Ernst &amp; Young Entrepreneur of the Year |language=en |work=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804150724/https://www.bloomberg.com/press-releases/1999-05-20/northern-california-s-1999-ernst-young-entrepreneur-of-the-yea |archive-date=August 4, 2021}}&lt;/ref&gt;
* 2002 жыл: [[Оңтүстік Калифорния университеті]]нің Дэниел Дж. Эпштейн атындағы инженерлік менеджмент сыйлығын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Viterbi Awards |url=https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |access-date=November 10, 2023 |website=USC Viterbi {{!}} School of Engineering |language=en-US |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://viterbischool.usc.edu/alumni/viterbi-awards/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2004 жыл: Жартылай өткізгіштерді өз өндірістік қуаттарынсыз жобалайтын компаниялар қауымдастығының доктор Моррис Чанг атындағы үлгілі көшбасшылық сыйлығын алды. Бұл марапат осы саланың дамуына, инновациялық жетістіктеріне, өсуіне және ұзақ мерзімді мүмкіндіктерінің кеңеюіне ерекше үлес қосқан басшыларға беріледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Morris Chang Exemplary Leadership Award Nomination Form |url=https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528130317/https://www.gsaglobal.org/gsa-awards/dr-morris-chang-exemplary-leadership-award-nomination-form/ |archive-date=May 28, 2023 |access-date=May 28, 2023 |website=Global Semiconductor Alliance}}&lt;/ref&gt;
* 2005 жыл: [[Орегон мемлекеттік университеті]]нің құрметті түлегі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Alumni Fellows |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |access-date=November 10, 2023 |website=fororegonstate.org |language=en |archive-date=November 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110031239/https://www.fororegonstate.org/stay-informed/osuaa-and-osuf-awards/alumni-fellows |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2007 жыл: Корпоративтік және қайырымдылық салаларындағы қызметі үшін [[Silicon Valley Education Foundation]] қорының «Іскерлік көшбасшы-пионер» сыйлығын алды.
* 2009 жылғы маусым: Орегон мемлекеттік университетінің құрметті докторы атағына ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 11, 2009 |title=OSU to award 4,680 degrees this week in commencements at Corvallis, Bend |url=https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212220/https://today.oregonstate.edu/archives/2009/jun/osu-award-4680-degrees-week-commencements-corvallis-bend |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Oregon State University]]}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жыл: [[Перифериялық есептеулер]] саласындағы әлемнің ең ықпалды 50 тұлғасын қамтыған алғашқы ''Edge 50'' тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lima |first=Joao |date=June 13, 2018 |title=EDGE 50: The world's first top 50 edge computing influencers |url=https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115212213/https://www.broad-group.com/data/news/documents/b1m2y1yp7ss9g0/edge-50--the-world-s-first-top-50-edge-computing-influencers |archive-date=November 15, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=Broad Group}}&lt;/ref&gt;
* 2019 жылғы қазан: ''[[Harvard Business Review]]'' журналының нұсқасы бойынша әлемдегі ең жоғары нәтижеге қол жеткізген бас атқарушы директор атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=October 22, 2019 |title=Harvard Business Review Publishes 2019 Ranking of the World's Best-Performing CEOs |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/press-releases/2019-10-22/harvard-business-review-publishes-2019-ranking-of-the-world-s-best-performing-ceos}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жыл: [[IEEE негізін қалаушылар медалі]]мен марапатталды.
* 2020 жылғы қараша: Automotive News Europe Eurostars нұсқасы бойынша «Жылдың жеткізуші компаниясының бас атқарушы директоры» атанды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=October 22, 2020 |title=Jensen Huang, 57 |url=https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602184736/https://europe.autonews.com/awards/2020-eurostars-jensen-huang?ncid=so-twit-36184&amp;sfdcid=VT03#cid=av06_so-twit_en-gb |archive-date=June 2, 2022 |access-date=November 15, 2021 |website=Automotive News Europe}}&lt;/ref&gt;
* 2020 жылғы қараша: [[Тайвань ұлттық университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 15, 2020 |title=NVIDIA 創辦人暨執行長黃仁勳獲頒臺灣大學名譽博士 |url=https://www.youtube.com/watch?v=BnueaBrjT7k |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/BnueaBrjT7k |archive-date=December 21, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=YouTube}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strong |first1=Matthew |date=May 27, 2023 |title=Nvidia founder to set up AI center at National Taiwan University |work=[[Taiwan News]] |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |url-status=live |access-date=May 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528131819/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/4903356 |archive-date=May 28, 2023}}&lt;/ref&gt;
* 2021 жылғы тамыз: Жартылай өткізгіштер өнеркәсібі қауымдастығының (SIA) осы саладағы ең жоғары марапаты — Роберт Н. Нойс атындағы сыйлықты алды.&lt;ref&gt;{{cite web |date=August 12, 2021 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang to Receive Semiconductor Industry's Top Honor |url=https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127082142/https://www.semiconductors.org/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-to-receive-semiconductor-industrys-top-honor/ |archive-date=November 27, 2021 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Semiconductor Industry Association]]}}&lt;/ref&gt;
* 2021 және 2024 жылдар: ''[[Time (журнал)|Time]]'' журналы жыл сайын жариялайтын әлемдегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын [[Time 100|''Time'' 100]] тізіміне енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shilov |first1=Anton |date=September 15, 2021 |title=Jensen Huang Makes Time 100 List of Influential People |url=https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |access-date=November 15, 2021 |website=[[Tom's Hardware]] |language=en |archive-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219042532/https://www.tomshardware.com/news/jensen-huang-time-100 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Jyoti |date=April 19, 2024 |title=Zuck just revealed the secret ingredient in his bromance with Jensen Huang |url=https://www.businessinsider.com/mark-zuckerberg-meta-nvidia-jensen-huang-bromance-cooking-2024-4 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылғы желтоқсан: ''[[The Economist]]'' журналының нұсқасы бойынша 2023 жылдың үздік бас атқарушы директоры атанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Who was the best CEO of 2023? We measure up the business world's top dogs |url=https://www.economist.com/business/2023/12/28/who-was-the-best-ceo-of-2023 |access-date=June 19, 2024 |newspaper=The Economist |date=December 28, 2023 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
* 2023 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2023 |url=https://time.com/collection/time100-ai/ |access-date=2024-09-19 |magazine=Time |language=en |archive-date=December 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227021504/https://time.com/collection/time100-ai/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және 2024 жылы&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The 100 Most Influential People in AI 2024 |url=https://time.com/collection/time100-ai-2024/ |access-date=2024-09-16 |magazine=TIME |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Time'' журналының жасанды интеллект саласындағы әлемнің ең ықпалды 100 адамын қамтитын ''Time'' 100/AI тізіміне енгізілді.
* 2024 жылғы ақпан: «Жасанды интеллект революциясына серпін берген жоғары өнімді графикалық процессорларды жасағаны үшін» [[АҚШ Ұлттық инженерлік академиясы]]ның мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | title=National Academy of Engineering Elects 114 Members and 21 International Members | access-date=February 7, 2024 | archive-date=February 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240207064045/https://www.nae.edu/312025/NAENewClass2024 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы мамыр: [[Gold House]] ұйымының A1 санатындағы марапат иегерлерінің бірі атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Dunn|first1=Jack |last2=Kuznikov|first2=Selena |last3=Tangcay|first3=Jazz |last4=Thompson|first4=Jaden |date=May 1, 2024 |title=Keanu Reeves, Jung Kook, Hayao Miyazaki Among Gold House's A100 Honorees |url=https://variety.com/lists/gold-house-a100-honoree-list-2024/ |access-date=May 11, 2024 |website=Variety |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қыркүйек: [[Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институты]]ның (ITRI) ғылыми мүшесі болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=三立新聞網 |date=2024-09-06 |title=黃仁勳、蘇姿丰入列！工研院新科院士出爐 5人名單一次看 {{!}} 財經 {{!}} 三立新聞網 SETN.COM |url=https://www.setn.com/News.aspx?NewsID=1526060 |access-date=2024-09-06 |website=www.setn.com |language=zh-Hant-TW}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: ''Fortune'' журналының бизнес әлеміндегі ең ықпалды 100 адамды қамтитын алғашқы тізімінде екінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=100 Most Powerful People in Business |url=https://fortune.com/ranking/most-powerful-people/ |access-date=November 16, 2024 |work=Fortune |date=November 12, 2024}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: [[Гонконг ғылым және технология университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia chief Jensen Huang to visit Hong Kong to receive honorary doctorate |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/society/article/3284376/nvidia-chief-jensen-huang-visit-hong-kong-receive-honorary-doctorate-along-film-star-tony-leung |work=South China Morning Post |date=30 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы қараша: «Жасанды интеллект пен түбегейлі өзгерістер әкелетін технологиялар саласындағы көреген көшбасшылығы үшін» [[Edison Awards|Edison сыйлығымен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-12 |title=The Edison Awards Announces Jensen Huang of NVIDIA as 2025 Achievement Award Honoree |url=https://edisonawards.com/jensen-huang-of-nvidia-2025-achievement-award-honoree/ |access-date=2024-12-25 |website=Edison Awards |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2024 жылғы желтоқсан: [[Нейрондық желілер]] мен [[терең оқыту]] алгоритмдерін дамытуға қосқан жаңашыл үлесі үшін [[Йошуа Бенжио]], [[Ян Лекун]], [[Джеффри Хинтон]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[VinFuture сыйлығы]]ның бас жүлдесін алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 7, 2024 |title=The VinFuture 2024 Grand Prize honours 5 scientists for transformational contributions to the advancement of deep learning |url=https://vietnamnews.vn/Society/1688552/the-vinfuture-2024-grand-prize-honours-5-scientists-for-transformational-contributions-to-the-advancement-of-deep-learning.html |website=[[Việt Nam News]]}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы ақпан: [[Йошуа Бенжио]], [[Билл Дэлли]], [[Джеффри Хинтон]], [[Джон Хопфилд]], [[Ян Лекун]] және [[Фэй-Фэй Ли]]мен бірге [[Инженерия саласындағы II Елизавета патшайым сыйлығы]]на ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qeprize.org/winners/modern-machine-learning|title=Modern Machine Learning|website=Queen Elizabeth Prize for Engineering}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zXSrsKlm5A |title=The Minds of Modern AI: Jensen Huang, Geoffrey Hinton, Yann LeCun &amp; the AI Vision of the Future |date=2025-11-06 |work=FT Live |access-date=2025-11-09 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы мамыр: [[Линчёпинг университеті]]нің құрметті докторы атағын алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nvidia CEO and Riksdag Speaker to be awarded honorary doctorates |url=https://liu.se/en/news-item/they-are-awarded-honorary-doctorates-2025 |work=Linköping University News |date=10 April 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы қараша: [[Кембридж университеті]] жанындағы [[Кембридж одағы]]ның профессор Стивен Хокинг атындағы стипендиясына ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Khan |first=Sobia |date=2025-11-06 |title=NVIDIA Founder and CEO Jensen Huang and Chief Scientist Bill Dally Awarded Prestigious Queen Elizabeth Prize for Engineering |url=https://blogs.nvidia.com/blog/nvidia-founder-and-ceo-jensen-huang-and-chief-scientist-bill-dally-awarded-prestigious-queen-elizabeth-prize-for-engineering/ |access-date=2025-11-16 |website=NVIDIA Blog |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: ''Time'' журналының «[[Жыл адамы (Time)|Жыл адамы]]&lt;nowiki/&gt;» атағына арналған шығарылымына енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly01mdm577o |title='Architects of AI' named Time Magazine's Person of the Year |date=December 10, 2025 |work=BBC News |last1=Rahman-Jones |first1=Imran |last2=McMahon |first2=Liv}}&lt;/ref&gt;
* 2025 жылғы желтоқсан: [[Financial Times жыл адамы|''Financial Times'' басылымының «Жыл адамы»]] атанды.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ft.com/content/975e974c-3d53-46dd-8186-5fd42643f395 |title=Jensen Huang named FT Person of the Year |date=December 11, 2025 |work=Financial Times |access-date=December 13, 2025 |last1=Smith |first1=Gordon |last2=Cruz |first2=Irwin |last3=Wilhelm |first3=Benjamin}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы қаңтар: Технология мен адамзат дамуына түбегейлі өзгеріс әкелген көреген тұлғаларға IEEE ұйымы беретін [[IEEE Құрмет медалі|2026 жылғы IEEE Құрмет медалімен]] марапатталды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=NVIDIA CEO Jensen Huang Awarded 2026 IEEE Medal of Honor, Technology's Most Prestigious Recognition|url=https://www.ieee.org/about/news/ieee-announces-2026-ieee-medal-of-honor|website=IEEE|publisher=|access-date=29 January 2026|date=2026-01-06}}&lt;/ref&gt;
* 2026 жылғы мамыр: [[Карнеги Меллон Университеті]]нің ғылым және технология саласындағы құрметті докторы дәрежесін алды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Announcing our 2026 Commencement Speaker and Honorary Degree Recipients|url=https://www.cmu.edu/leadership/president/campus-comms/03-24-26|website=cmu.edu|access-date=10 May 2026|date=2026-03-24}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
2026 жылғы қазандағы жағдай бойынша ''[[Forbes]]'' журналы Хуанның байлығын 200 миллиард АҚШ долларынан астам деп бағалап, оны [[Миллиардерлер тізімі|әлемдегі ең бай адамдар]] арасында жетінші орынға қойды.&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{Cite web |date=October 3, 2026 |title=Jensen Huang: CEO &amp; President, NVIDIA |url=https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251004132042/https://www.forbes.com/profile/jensen-huang/ |archive-date=2025-10-04 |access-date=2025-06-28 |website=[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}&lt;/ref&gt;

Орегон мемлекеттік университетінде оқып жүрген кезінде Хуан өзінің болашақ жұбайы Лори Миллспен танысты. Ол кезде Лори инженерлік зертханадағы оның серіктесі болған.&lt;ref name=&quot;Witt&quot;/&gt; Ерлі-зайыптылардың Спенсер және Мэдисон есімді екі баласы бар.&lt;ref name=&quot;Nusca&quot; /&gt; 2015 жылы Спенсер Тайбэйде бар ашты.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2015/09/26/2003628605 |title=Bittersweet concoction |date=September 26, 2015 |newspaper=[[Taipei Times]]}}&lt;/ref&gt; Кейін бұл бар ''[[Forbes]]'' журналының нұсқасы бойынша Азиядағы ең үздік 50 бардың қатарына енді.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/sites/karlaalindahao/2016/04/01/asias-50-best-bars-2016-announced/ |title=Asia's 50 Best Bars 2016 Announced |date=April 1, 2016 |magazine=[[Forbes]] |first=Karla |last=Alindahao}}&lt;/ref&gt; Бар 2021 жылғы сәуірде жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/rdtaipei/posts/after-nearly-7-years-of-serving-our-wonderful-guests-regulars-friends-and-family/3191634894272646/ |title=R&amp;D Cocktail Lab's Post |date=April 13, 2021 |work=R&amp;D Cocktail Lab |via=Facebook |quote=After nearly 7 years of serving our wonderful guests, regulars, friends and family, we are saddened to announce that this iteration of R&amp;D Lab will suspend its services as of April 17th, 2021.}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Спенсер Nvidia компаниясында өнім менеджері болып жұмыс істейді. Мэдисон бұрын қонақүй саласында жұмыс істеген, ал қазір Nvidia компаниясының өнім маркетингі жөніндегі директоры қызметін атқарады.&lt;ref name=&quot;children&quot;&gt;{{cite news |title=多圖｜黃仁勳混血帥兒曝光！結束台北酒吧 進NVIDIA幫老爸做這事｜壹蘋新聞網 |url=https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |work=Nextapple |date=May 31, 2023 |language=zh-TW |access-date=June 10, 2023 |archive-date=October 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003100257/https://tw.nextapple.com/finance/20230531/3400A87AE61BFFFEB0B0232998D9524E |url-status=live |trans-title=Jensen Huang's Handsome Mixed-Race Son Revealed! After Leaving Taipei Bars, He Joins NVIDIA to Help His Dad with This.}}&lt;/ref&gt; 1999 жылы Nvidia акциялары қор биржасына шығарылғанға дейін Хуан отбасы [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан Хосе]] қаласындағы орта тап өкілдеріне тән қарапайым [[Алғашқы баспана|шағын бастапқы баспаналарда]] тұрды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot;&gt;{{cite news |last1=Solomont |first1=E. B. |title=Jensen Huang's Homes: How the Nvidia CEO Grew His Property Portfolio |url=https://www.wsj.com/real-estate/luxury-homes/nvidia-jensen-huang-homes-06aed895 |access-date=March 6, 2024 |work=The Wall Street Journal |date=March 4, 2024 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 2003 жылы отбасы [[Лос Альтос Хиллс (Калифорния)|Лос Альтос Хиллс]] қаласындағы үлкенірек үйге көшіп, келесі жылы [[Уайлеа (Гавайи)|Гавайидің Уайлеа]] елді мекенінен екінші үй сатып алды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt; 2017 жылы Хуан отбасымен байланысы бар делінген [[Жауапкершілігі шектеулі компания|жауапкершілігі шектеулі компания]] Сан Францискодан 38 миллион долларға зәулім үй сатып алғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Solomont&quot; /&gt;

Хуан мен [[AMD]] компаниясының басқарма төрайымы әрі бас атқарушы директоры [[Лиза Су]] туысқан болып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Masters of Leadership: Dr. Lisa Su |url=https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |access-date=February 24, 2023 |website=www.cta.tech |archive-date=August 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165532/https://www.cta.tech/Resources/Articles/2020/Masters-of-Leadership-Dr-Lisa-Su |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Хуанның анасы — Судың нағашы атасының кенже қарындасы. Осылайша Хуан мен Су бір ұрпақ айырмашылығы бар немере туыстар болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=台南四百最大榮光 黃仁勳蘇姿丰各寫傳奇 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=June 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616171506/https://www.cdns.com.tw/articles/810958 |url-status=live |trans-title=The Luo family's daughters' ability to study has deep roots in the Southern Women's School.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 1, 2023 |title=羅家女會念書 與南女淵源深 &amp;#124; 中華日報&amp;#124;中華新聞雲 |url=https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |access-date=June 16, 2023 |publisher=[[China Daily News (Taiwan)|China Daily News]] |archive-date=July 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705072918/https://www.cdns.com.tw/articles/810967 |url-status=live |trans-title=Tainan's 400 Most Glorious Figures: Huang Renxun and Su Zifeng Each Write Their Own Legends}}&lt;/ref&gt; Хуан олардың туыстық байланысы туралы Су AMD компаниясының бас атқарушы директоры болғанға дейін білмеген.{{Sfn|Witt|2025|p=157}}

2024 жылғы желтоқсанда ''[[The New York Times]]'' басылымы жариялаған журналистік зерттеуде Хуанның [[Әдейі ақаулы құрылтайшы трасты|салықтық тұрғыдан әдейі «ақаулы» құрылтайшы трастын]] және [[Аннуитеттік төлем құқығы сақталатын құрылтайшы трасты|құрылтайшының аннуитеттік төлем алу құқығы сақталатын трастын]] құрғаны хабарланды. Есептеулер бойынша, бұл трасттар мен оның қоры Хуан отбасының [[Мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салық|мұраға қалдырылатын мүлікке салынатын салығын]] 8 миллиард АҚШ долларына азайтуға мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot; /&gt;

Хуанның Тайвань мен АҚШ-тың [[Қос азаматтық|қос азаматтығы]] бар.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Deokho |first=Byun |date=2024-06-07 |title=With U.S. semiconductor company Nvidia leading the AI craze, CEO Jensen Huang's popularity is soarin.. - MK |url=https://www.mk.co.kr/en/world/11035745 |access-date=2024-12-22 |website=[[Maeil Business Newspaper]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бала кезінен [[Тайвань хоккиен тілі|тайвань хоккиен тілінде]] сөйлеп өскен Хуан&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Blanchard |first1=Ben |last2=Cherney |first2=Max A. |date=June 5, 2024 |title=Like a pop star, Nvidia's CEO Huang stirs up 'Jensanity' in Taiwan |url=https://www.reuters.com/technology/like-pop-star-nvidias-ceo-huang-stirs-up-jensanity-taiwan-2024-06-05/ |access-date=15 December 2024 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 1984 жылы AMD компаниясында жұмыс істеп жүрген кезінде сол компаниядағы [[Фотошаблон|фотошаблондармен]] жұмыс істейтін қытай жұмысшыларымен қарым-қатынас жасау үшін [[Қытай әдеби тілі|мандарин қытай тілін]] үйрене бастады. Өзінің айтуынша, ол әріптестерімен үнемі сөйлесу арқылы тілді дыбысталуына сүйеніп меңгерген.{{Sfn|Witt|2025|p=28}} Хуан Тайваньға жиі барып тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-31 |title=Nvidia's rock-star CEO leads US chip bosses to Taiwan's AI expo |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3264790/nvidia-ceo-jensen-huang-leads-us-chip-bosses-taiwans-computex-tech-expo-ai-focus |access-date=2024-12-23 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хуан мен [[Supermicro]] компаниясының тең құрылтайшысы, тайваньдық миллиардер [[Чарльз Лян]] бұрыннан дос. Екі компания да 1993 жылы құрылған және өнім әзірлеу саласында ынтымақтастық орнатқан. Supermicro өз серверлерінде Nvidia компаниясының жасанды интеллектке арналған чиптерін пайдаланады.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/2024/06/04/super-micro-computer-fortune-500-debut-data-center-servers-training-ai-models-nvidia-chips/ | title=Super Micro's shares up 3454% in the past 5 years }}&lt;/ref&gt; Хуан сондай-ақ [[TSMC]] компаниясының негізін қалаушы [[Моррис Чанг]]пен жақын дос.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Toole |first=John |date=October 17, 2007 |title=An Evening with Morris Chang in conversation with Jen-Hsun Huang |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2012/05/102658254-05-01-acc.pdf |access-date=23 December 2024 |publisher=[[Computer History Museum]] |pages=1–14}}&lt;/ref&gt;

Nvidia акциясының бағасы 100 АҚШ долларына жеткенде, Хуан денесіне компания логотипінің абстрактілі нұсқасы бейнеленген татуировка салдырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nusca |first=Andrew |title=This Man Is Leading an AI Revolution in Silicon Valley—And He’s Just Getting Started |url=https://fortune.com/2017/11/16/nvidia-ceo-jensen-huang/ |access-date=2026-09-18 |website=Fortune |language=en|date=2017-11-16}}&lt;/ref&gt; Ол татуировкасын алғаш рет 2010 жылғы [[Графикалық процессорлар технологиясы конференциясы]]нда көпшілікке көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lai |first=Richard |date=2010-09-25 |title=Caption Contest: NVIDIA CEO flaunts tattoo on stage, still serving cans of whoop-ass |url=https://www.engadget.com/2010-09-25-caption-contest-nvidia-ceo-flaunts-tattoo-on-stage-still-servi.html |access-date=2026-09-18 |website=Engadget |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ''[[The Times of India]]'' басылымы бұл татуировканы Хуан жиі киетін қара былғары күртесімен бірге «оның өзіндік стилінің» ерекшеліктері ретінде сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-11-06 |title=Why Nvidia CEO doesn't want another tattoo with the company's logo |url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-nvidia-ceo-doesnt-want-another-tattoo-with-the-companys-logo/articleshow/104891828.cms |access-date=2026-09-18 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== Қайырымдылық қызметі ==
2007 жылы Дженсен Хуан мен оның жұбайы Лори Хуан Jen-Hsun &amp; Lori Huang Foundation қайырымдылық қорын құрып, оған Nvidia компаниясының 330 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын берді.&lt;ref name=&quot;NYT2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Story |first1=Louise |last2=Goldstein |first2=Matthew |last3=Levy |first3=Ariel |title=How One of the World's Richest Men Is Avoiding $8 Billion in Taxes |date=December 5, 2024 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/12/05/business/nvidia-jensen-huang-estate-taxes.html}}&lt;/ref&gt; Негізінен Nvidia акцияларынан тұратын қор активтерінің құны айтарлықтай өсіп, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша 12 миллиард АҚШ долларынан асты. Соның нәтижесінде қор АҚШ-тағы ең ірі жеке қайырымдылық қорларының біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Bloomberg2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Nvidia CEO Huang has billions at foundation where he logs 1-hour weeks |date=June 27, 2024 |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-27/nvidia-ceo-huang-has-billions-at-foundation-where-he-logs-1-hour-weeks}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Jensen Huang's Family Foundation Could Be Worth Over $10B as Nvidia Stock Soars |date=July 14, 2025 |work=Observer |url=https://observer.com/2025/07/nvidia-stock-fuels-jensen-huangs-foundation/}}&lt;/ref&gt; Қор бөлетін гранттардың шамамен үштен екісі [[Донор кеңес беретін қор|донорлардың ұсынымдары негізінде басқарылатын қорларға]], соның ішінде [[Charles Schwab Corporation|Schwab Charitable]] ұйымының GeForce қорына бағытталады.&lt;ref name=&quot;Philanthropy2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=NVIDIA CEO's $8 billion foundation awards two-thirds of giving to DAFs |date=June 27, 2024 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/nvidia-ceo-s-8-billion-foundation-awards-two-thirds-of-giving-to-dafs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot;&gt;{{cite news |last1=Stoller |first1=Kristen |title=Where Does Nvidia CEO Jensen Huang Give Away His Billions? |date=June 26, 2024 |work=Observer |url=https://observer.com/2024/06/nvidia-jensen-huang-net-worth-philanthropy/}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы маусымда Хуан ерлі-зайыптылары қорға Nvidia компаниясының тағы 60 миллион АҚШ долларына бағаланған акцияларын аударды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cuccinello |first=Hayley |date=2025-06-12 |title=Jensen Huang's charitable foundation balloons on Nvidia stock gains |url=https://www.cnbc.com/2025/06/12/nvidia-stock-jensen-huang-charitable-foundation.html |access-date=2026-03-12 |website=CNBC |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы 14 қазанда Дженсен Хуан мен Лори Хуан [[Орегон мемлекеттік университеті]]нде құны 213 миллион АҚШ долларын құрайтын жаңа ғылыми-зерттеу және білім беру орталығын салуға 50 миллион доллар бөлді. Орталықта [[Nvidia DGX|Nvidia компаниясының DGX]] SuperPOD және OVX SuperPOD жүйелері негізінде жасалған, АҚШ-тағы ең қуатты суперкомпьютерлердің бірі орналастырылмақ. Бұл университеттің профессор-оқытушылар құрамын күрделі ғылыми мәселелерді шешуге қажетті есептеу қуатымен қамтамасыз етеді. Жүйені салқындату кезінде бөлінетін [[Қалдық жылу|қалдық жылу]] Орегон мемлекеттік университетінің Корваллис кампусындағы жалпы ауданы 500 000 шаршы футтан асатын ғимараттарды жылытуға қайта пайдаланылатын болады.&lt;!-- Бұл тұста жарнамалық сипаттағы тұжырымдар болуы мүмкін (2026 жылғы қыркүйек). --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 October 2022 |title=$50 Million Gift by NVIDIA Founder and Spouse Helps Launch Oregon State University Research Center |url=https://news.oregonstate.edu/news/50-million-gift-nvidia-founder-and-spouse-helps-launch-oregon-state-university-research-center |access-date=25 September 2026 |website=Oregon State University Newsroom}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 April 2024 |title=The Jen-Hsun Huang and Lori Mills Huang Collaborative Innovation Complex was made possible by two $50 million gifts, from the Huangs and the Wayne and Gladys Valley Foundation |url=https://www.fororegonstate.org/stay-informed/impact-stories/detail/Huang_Complex_groundbreaking |access-date=25 September 2026 |website=OSU Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gusinow |first=Sander |date=2022-10-15 |title=Oregon State University Announces $200M Semiconductor Research Center |url=https://oregonbusiness.com/19675-oregon-state-university-announces-200m-semiconductor-research-center/ |access-date=2026-09-29 |website=Oregon Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2025 жылдың басында қор [[Калифорния өнер колледжі]] жинаған 22,5 миллион АҚШ долларына дәл сондай мөлшерде қаражат қосып, оқу орнының қаржылық тапшылығын және студенттерді қабылдауға байланысты қиындықтарын еңсеруге бағытталған 45 миллион долларлық қайырымдылық науқанын аяқтауға мүмкіндік берді. Бұл колледж тарихындағы жеке тұлғалар тарапынан жасалған ең ірі қайырымдылықтардың бірі болды.&lt;ref name=&quot;Artnet2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Howse |first1=Jane |title=Nvidia Chief Commits More Than $22 Million to Save Ailing California Art School |date=March 11, 2025 |work=Artnet News |url=https://news.artnet.com/art-world/nividia-fundraising-campaign-california-college-arts-2614873}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crain2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Guilfoil |first1=Jack |title=Nvidia CEO Jensen Huang gives $22.5 million to save cash-starved arts college |date=March 11, 2025 |work=Crain's New York Business |url=https://www.craincurrency.com/philanthropy/nvidia-ceo-jensen-huang-gives-225-million-save-cash-starved-arts-college}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFStandard2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Meltzer |first1=Julian |title=Jensen Huang's donation saves California College of the Arts |date=February 20, 2025 |work=The San Francisco Standard |url=https://sfstandard.com/2025/02/20/nvidia-ceo-saves-arts-college-cca/}}&lt;/ref&gt; Қор сондай-ақ [[Монтерей шығанағы аквариумы]], Law Foundation of Silicon Valley, Tides Center, B612 Foundation, жасанды интеллект саласындағы әртүрлілікті дамытуға бағытталған AI4ALL және психикалық денсаулық мәселелерін шешуге арналған технологияларды әзірлейтін Mental Health Innovations ұйымдарына он мыңдаған және жүз мыңдаған доллар көлемінде гранттар бөлді.&lt;ref name=&quot;Observer2024&quot; /&gt; АҚШ Ішкі кірістер қызметінің жеке қайырымдылық қорларына қатысты ережелеріне сәйкес, қор 2024 жылы 123 миллион доллар бөлді, ал 2025 жылы 369 миллион доллар бөледі деп болжанған.&lt;ref name=&quot;Benzinga2025&quot;&gt;{{cite news |last1=Weiss |first1=Miles |title=Jensen Huang Gave $12.6 Million To Charity, Then Nvidia's Stock Made It Billions |date=June 17, 2025 |work=Benzinga |url=https://www.benzinga.com/news/education/25/06/45983347/jensen-huang-gave-12-6-million-to-charity-then-nvidias-stock-made-it-billions}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы Хуан [[2026 жылғы Непал мен Тибеттегі су тасқындары]]нан зардап шеккендерге көмек көрсету жұмыстарына 10 миллион АҚШ долларын қайырымдылық ретінде бөлді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-09-03 |title=NVIDIA CEO donates $10 million as Nepal faces $5 billion in rebuilding costs, finance minister says |url=https://www.cnn.com/2026/09/03/world/video/nepal-flood-rebuilding-nvidia-donation-costs-economy |access-date=2026-09-03 |work=CNN}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:XX ғасырдағы америкалық кәсіпкерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық дизайнерлер]]
[[Санат:XX ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ кәсіпкерлері]]
[[Санат:XXI ғасырдағы америкалық инженерлер]]
[[Санат:XXI ғасырдағы АҚШ филантроптары]]
[[Санат:Алоха орта мектебінің түлектері]]
[[Санат:AMD компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:АҚШ миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ материал өндіруші компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ компьютер өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Америкалық компания директорлары]]
[[Санат:АҚШ электротехниктері]]
[[Санат:Америкалық өнеркәсіптік дизайнерлер]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының бас атқарушы директорлары]]
[[Санат:АҚШ технологиялық компанияларының негізін қалаушылар]]
[[Санат:Орегон кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайнань кәсіпкерлері]]
[[Санат:Тайбэй кәсіпкерлері]]
[[Санат:Электроника өнеркәсібінің кәсіпкерлері]]
[[Санат:Компьютерлік графика пионерлері]]
[[Санат:Компьютерлік жабдық инженерлері]]
[[Санат:Орегон инженерлері]]
[[Санат:Committee of 100 мүшелері]]
[[Санат:Nvidia компаниясымен байланысты тұлғалар]]
[[Санат:Oneida Baptist Institute түлектері]]
[[Санат:Орегон мемлекеттік университетінің түлектері]]
[[Санат:Алоха (Орегон) тумалары]]
[[Санат:Орегон қайырымдылық жасаушылары]]
[[Санат:Мейрамхана қызметкерлері]]
[[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]]
[[Санат:Тайвань миллиардерлері]]
[[Санат:АҚШ-қа қоныс аударған тайваньдықтар]]
[[Санат:Меншікті технологияларды сатушылар]]
[[Санат:Таиландтағы тайваньдық экспатрианттар]]
[[Санат:Технологиялық компаниялардың директорлары]]
[[Санат:Электр инженерлері]]
[[Санат:АҚШ-тағы жасанды интеллект индустриясы]]
[[Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары]]
[[Санат:Жасанды интеллект саласындағы тұлғалар]]
[[Санат:VinFuture сыйлығының лауреаттары]]</text>
      <sha1>b7qegz7zfpiwqzglnuiwto5469moda2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brit Awards</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789077</id>
    <revision>
      <id>3685842</id>
      <timestamp>2026-10-24T12:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Сыйлық  | атауы             = Brit Awards | түпнұсқа_атауы    = The BRIT Awards | сурет             = The BRIT Awards at The O2.jpg | сурет_ені         = 250px | сурет_сипаттамасы = Лондондағы O2 аренасы (2016 жылғы рәсім) | мемлекет          = {{Байрақ|Ұлыбритания}} | не үшін           = Музыка саласындағы үздік жетістіктер...</comment>
      <origin>3685842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10711" sha1="agzd84w8urco6k8as60t8rz61quptpe" xml:space="preserve">{{Сыйлық 
| атауы             = Brit Awards
| түпнұсқа_атауы    = The BRIT Awards
| сурет             = The BRIT Awards at The O2.jpg
| сурет_ені         = 250px
| сурет_сипаттамасы = Лондондағы O2 аренасы (2016 жылғы рәсім)
| мемлекет          = {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| не үшін           = Музыка саласындағы үздік жетістіктер үшін
| құрылтайшы        = [[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы]] (BPI)
| негізі_қаланды    = 1977 (алғашқы марапаттау 1977 жылы 18 қазанда өтті)
| бұрынғы_атауы     = The British Record Industry Britannia Awards
| ең_көп_жеңіс      = [[Робби Уильямс]] (13 рет)
| сайт              = https://www.brits.co.uk/
| алдыңғы           = 
| келесі            = 
}}
'''BRIT Awards''' (көбінесе жай ғана '''BRITs''' деп аталады) — [[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы]]ның жыл сайынғы ең беделді [[танымал музыка]] саласындағы сыйлығы. Сыйлық алғаш рет 1977 жылы өтті, ал 1982 жылдан бастап BPI қолдауымен жыл сайынғы дәстүрлі шараға айналды. [[Грэмми]] сыйлығының британдық баламасы болып табылады. Сонымен қатар, классикалық музыкаға арналған баламалы [[Classic BRIT Awards]] сыйлығы 2000–2013 жылдар аралығында жыл сайын өткізіліп, 2018 жылы қайта жандандырылғанымен, содан бері өткізілген жоқ.

Ұлыбританияның ең беделді музыкалық марапаттау рәсімі BRIT Awards [[Ұлыбритания музыкасы|британдық танымал мәдениеттің]] ең есте қаларлық оқиғаларымен есте қалды. Олардың қатарына [[Фредди Меркьюри]]дің соңғы көпшілік алдына шығуы, [[Джарвис Кокер]]дің [[Майкл Джексон]]ға қарсы наразылығы, [[Oasis (топ)|Oasis]] пен [[Blur (топ)|Blur]] бритпоп тобы арасындағы жоғары деңгейдегі [[Бритпоп#&quot;The Battle of Britpop&quot;|жанжалдың]] шарықтау шегі, [[Spice Girls]] тобынан [[Джери Холливелл]] киген [[Юнион Джек көйлегі|Ұлыбритания туы бейнеленген көйлек]], сондай-ақ [[Chumbawamba]] тобы мүшесінің сол кездегі вице-премьер [[Джон Прескотт]]тың үстіне бір шелек мұздай су құйып жіберуі кіреді.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Brit Awards: 10 memorable moments ahead of 40th ceremony |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-51400675?intlink_from_url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment_and_arts&amp;link_location=live-reporting-story |access-date=20 February 2020 |agency=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Last Public Appearance: Freddie Mercury &amp; Queen in pictures |url=https://www.telegraph.co.uk/music/artists/freddie-mercury-and-queen-in-pictures/last-public-appearance/ |access-date=1 April 2019 |work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://metro.co.uk/2008/02/20/could-jarvis-cocker-flashing-hit-brit-awards-again-1305/ |title=Could Jarvis Cocker flashing hit Brit Awards again? |work=Metro|location=UK |date=20 February 2008 |access-date=1 April 2019}}&lt;/ref&gt; Бұл сәттер 1990 жылдары, рәсім «сәл бей-берекетсіз, болжауға болмайтын және кейде анархиялық» болып саналған кезде орын алған, ал содан бері ол «әлдеқайда жылтыр, реттелген шараға айналды».&lt;ref name=&quot;Irish Independent&quot;&gt;{{cite news |title=Have the BRIT Awards lost their edge? |url=https://www.independent.ie/entertainment/music/have-the-brit-awards-lost-their-edge-37835567.html |access-date=16 July 2019 |work=The Independent}}&lt;/ref&gt;

BRIT Awards жеңімпаздарына берілетін мүсіншеде Британияның әйел бейнесіндегі аллегориясы — [[Британия (символ)|Британия]] бейнеленген. 2011 жылдан бастап мүсіншені әйгілі британдық суретшілер, сәулетшілер мен дизайнерлер, атап айтқанда [[Вивьен Вествуд]],&lt;ref&gt;{{cite news |date=10 December 2017 |title=This is what Brit winners will take home next year |agency=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-42136252}}&lt;/ref&gt; [[Дэмиен Херст]],&lt;ref&gt;{{cite news |date=1 December 2016 |title=Damien Hirst's 2013 Brit Award statue unveiled |publisher=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/newsbeat-20965660}}&lt;/ref&gt; [[Трейси Эмин]],&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Beaumont-Thomas |first=Ben |date=2014-12-03 |title=New sensation: Tracey Emin's Brit awards statue unveiled |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/music/2014/dec/03/tracey-emin-brit-awards-statue |access-date=2023-02-13 |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; [[Питер Блейк (суретші)|Питер Блейк]],&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2011-10-26 |title=Sir Peter Blake designs Brit Awards trophy |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-15467265 |access-date=2023-02-11}}&lt;/ref&gt; [[Заха Хадид]],&lt;ref&gt;{{cite news |date=1 December 2016 |title=Dame Zaha Hadid's Brit Awards statuette design unveiled |publisher=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-38160633}}&lt;/ref&gt; [[Аниш Капур]],&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-11-27 |title=Anish Kapoor designs sculptural red trophy for Brit Awards 2018 |url=https://www.dezeen.com/2017/11/27/anish-kapoor-designs-sculptural-red-trophy-brit-awards-2018/ |access-date=2023-02-11 |website=Dezeen |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Дэвид Аджайе]],&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sir David Adjaye is 2019's Statue Designer |url=http://www.britstv.com/news/sir-david-adjaye-brits-2019-trophy-designer |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224024305/http://www.britstv.com/news/sir-david-adjaye-brits-2019-trophy-designer |archive-date=24 December 2018 |access-date=23 December 2018 |website=BRIT Awards}}&lt;/ref&gt; [[Инка Илори]] мен [[Эс Девлин]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bertoli |first=Rosa |date=2021-04-28 |title=Brit Awards 2021 winners to receive trophies by Yinka Ilori and Es Devlin |url=https://www.wallpaper.com/design/brit-awards-2021-trophy-design-es-devlin-yinka-ilori |access-date=2023-02-11 |website=wallpaper.com |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Пэм Хогг]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pam Hogg revealed as BRITs trophy designer |url=https://www.brits.co.uk/news/pam-hogg-revealed-as-brits-statue-designer |access-date=2023-02-15 |website=BRIT Awards |language=en |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407011721/https://www.brits.co.uk/news/pam-hogg-revealed-as-brits-statue-designer |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Олаолу Слон]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Elliott |first=Martha |date=2022-11-24 |title=Discover the Brit Awards 2023 trophy design by Slawn |url=https://www.wallpaper.com/design-interiors/brit-awards-2023-trophy-slawn |access-date=2023-02-15 |website=wallpaper.com |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Рэйчел Джонс (суретші)|Рэйчел Джонс]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Trophy revealed, with updates to award categories! |url=https://www.brits.co.uk/news/2024-trophy-revealed-with-updates-to-award-categories |access-date=2024-03-02 |website=BRIT Awards |language=en |archive-date=5 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240305115251/https://www.brits.co.uk/news/2024-trophy-revealed-with-updates-to-award-categories |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; және [[Мэттью Уильямсон]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2026 BRIT Award Revealed|url=https://www.brits.co.uk/news/2026/2026-brit-award-revealed/|website=www.brits.co.uk|access-date=2026-01-29|language=en}}&lt;/ref&gt; сияқты тұлғалар тарапынан үнемі жаңартылып отырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Richards |first=Will |date=2024-11-21 |title=Gabriel Moses has designed the 2025 BRIT Awards trophy |url=https://www.rollingstone.co.uk/music/gabriel-moses-has-designed-the-2025-brit-awards-trophy-45111/ |access-date=2025-02-04 |website=Rolling Stone UK |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

[[Робби Уильямс]] BRIT Awards марапатында ең көп жеңіске жеткен рекордшы атанды: ол жеке орындаушы ретінде 13 марапат және [[Take That]] тобының құрамында тағы бес марапат иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.capitalfm.com/events/brits/photos/hall-of-fame/|title=BRITs Hall Of Fame: The 20 Biggest BRIT Awards Winners In History|website=Capital|language=en|access-date=2019-03-01|archive-date=28 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228053054/https://www.capitalfm.com/events/brits/photos/hall-of-fame/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Coldplay]] тобы барлығы 32 номинациямен ең көп номинация алған рекордшы болып табылады. [[Little Mix]] тобы 2021 жылғы BRIT Awards марапатында бұл номинация бойынша марапат алған алғашқы әйелдер тобы атанып, тарихқа енді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-05-11|title=Little Mix make history winning Best British Group at the BRITs|url=https://www.nme.com/news/music/little-mix-make-history-winning-best-british-group-at-the-brits-2938405|access-date=2021-09-26|website=NME|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; 2024 жылы ағылшын әнші-авторы [[Raye]] бір жыл ішінде ең көп номинация (7) мен ең көп жеңіске (6) қол жеткізген әртіс ретінде рекорд орнатты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The BRIT Awards 2024 |url=https://www.brits.co.uk/ |access-date=2024-01-30 |website=BRIT Awards |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Brit Awards]]</text>
      <sha1>agzd84w8urco6k8as60t8rz61quptpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>BRIT Awards</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789078</id>
    <redirect title="Brit Awards" />
    <revision>
      <id>3685843</id>
      <timestamp>2026-10-24T12:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Brit Awards]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="8ylc8psjy30ltwwjv2gsf8yz2dl4foe" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Brit Awards]]</text>
      <sha1>8ylc8psjy30ltwwjv2gsf8yz2dl4foe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nazerke 12345</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789079</id>
    <revision>
      <id>3685844</id>
      <timestamp>2026-10-24T12:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="309" sha1="7vm7q4xd306ate5f4xhvxpalq191cy1" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Nazerke 12345}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 17:54, 2026 ж. қазанның 24 (+05)</text>
      <sha1>7vm7q4xd306ate5f4xhvxpalq191cy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Таскешу керуен сарай жобасы.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789080</id>
    <revision>
      <id>3685845</id>
      <timestamp>2026-10-24T12:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу керуен сарай жобасы.jpg
| қайнары         = Касенов М.С.
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3685845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="324" sha1="olo8ul2uayvrqgfobhu1slaalp2el6r" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу керуен сарай жобасы.jpg
| қайнары         = Касенов М.С.
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>olo8ul2uayvrqgfobhu1slaalp2el6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Таскешу керуен сарайы (Атырау обл.).jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789081</id>
    <revision>
      <id>3685846</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу керуен сарайы
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3685846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="308" sha1="brnnn85sx86ye46h4h8fiz106dbpffu" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу керуен сарайы
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>brnnn85sx86ye46h4h8fiz106dbpffu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Таскешу керуен сарай қирандылары.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789082</id>
    <revision>
      <id>3685850</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу керуен сарай қирандылары
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3685850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="329" sha1="tbcmrahd0hybb0tb1gus1jea6c4k1yj" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу керуен сарай қирандылары
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>tbcmrahd0hybb0tb1gus1jea6c4k1yj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Таскешу. 2-бөлме каны.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789083</id>
    <revision>
      <id>3685852</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:19:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу. 2-бөлме каны (жылыту жүйесі)
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3685852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="333" sha1="k2ma1ndfhrmrvijudo2ud7e88dx2xf0" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу. 2-бөлме каны (жылыту жүйесі)
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>k2ma1ndfhrmrvijudo2ud7e88dx2xf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Таскешу 8-бөлме.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789084</id>
    <revision>
      <id>3685854</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу 8-бөлме
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3685854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="295" sha1="jskgndflrwjkinovvkzeeyev1cfvw7o" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу 8-бөлме
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>jskgndflrwjkinovvkzeeyev1cfvw7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Таскешу. 8-бөлме.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789085</id>
    <revision>
      <id>3685855</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу. 8-бөлме
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 24.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3685855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="92nr6196dethom1d76j7fjhhefmiu3a" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу. 8-бөлме
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 24.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>92nr6196dethom1d76j7fjhhefmiu3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Таскешу. 9 -бөлме.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789086</id>
    <revision>
      <id>3685857</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу. 9-бөлме
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3685857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="83awwthq66fn5070vtqfpnfuqvw9nye" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу. 9-бөлме
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>83awwthq66fn5070vtqfpnfuqvw9nye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Қуанқызы Мадина</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789087</id>
    <revision>
      <id>3685858</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="313" sha1="bzmc0z08ut53h06qwb6fzj4gjrrdsuu" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Қуанқызы Мадина}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 18:35, 2026 ж. қазанның 24 (+05)</text>
      <sha1>bzmc0z08ut53h06qwb6fzj4gjrrdsuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:11-бөлменің қыш едені.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789088</id>
    <revision>
      <id>3685859</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу 11-бөлменің қыш едені
| қайнары         = М.С.Қуанов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3685859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="318" sha1="nmh5r53bpp6igwyots8rloe3ka9h6op" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу 11-бөлменің қыш едені
| қайнары         = М.С.Қуанов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>nmh5r53bpp6igwyots8rloe3ka9h6op</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Жұмабек Ержан</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789089</id>
    <revision>
      <id>3685860</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="355" sha1="nbh3gx5wzwr5zv09vhonl0rcfq6hog5" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Жұмабек Ержан}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:36, 2026 ж. қазанның 24 (+05)</text>
      <sha1>nbh3gx5wzwr5zv09vhonl0rcfq6hog5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Таскешу. Солтүстік батыс мұнарасы.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789090</id>
    <revision>
      <id>3685862</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу. Солтүстік батыс мұнарасы
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3685862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="73s9y5e6snd0vqirfuw917y4v5arrue" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу. Солтүстік батыс мұнарасы
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>73s9y5e6snd0vqirfuw917y4v5arrue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mercury Prize</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789091</id>
    <revision>
      <id>3685863</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Сыйлық  | атауы             = Mercury Prize | түпнұсқа_атауы     = Mercury Prize | сурет             = MP22 Logo RGB.png | сурет_ені         = 250px | сурет_сипаттамасы = 2022 жылғы логотип | мемлекет          = {{Байрақ|Ұлыбритания}} және {{Байрақ|Ирландия}} | не үшін           = Ұлыбритания немесе Ирландия музыкантыны...</comment>
      <origin>3685863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10420" sha1="okdez1z9ddni5kro90vthhqtjyh82ol" xml:space="preserve">{{Сыйлық 
| атауы             = Mercury Prize
| түпнұсқа_атауы     = Mercury Prize
| сурет             = MP22 Logo RGB.png
| сурет_ені         = 250px
| сурет_сипаттамасы = 2022 жылғы логотип
| мемлекет          = {{Байрақ|Ұлыбритания}} және {{Байрақ|Ирландия}}
| не үшін           = Ұлыбритания немесе Ирландия музыкантының үздік альбомы үшін
| құрылтайшы        = [[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы]] (BPI) және BASCA
| негізі_қаланды    = 1992 
| бұрынғы_атауы     = Mercury Music Prize
| ең_көп_жеңіс      = [[Пи Джей Харви]] (2 рет)
| сайт              = https://www.mercuryprize.com/
| алдыңғы           = 
| келесі            = 
}}
'''Mercury Prize''' (бұрын '''Mercury Music Prize''' деп аталған) — [[Ұлыбритания]] немесе [[Ирландия]] музыкалық ұжымы шығарған жылдың ең үздік альбомына берілетін жыл сайынғы музыкалық марапат.&lt;ref name=&quot;Mercury Prize - About&quot;&gt;{{Cite web |title=About The Prize |url=http://www.mercuryprize.com/about-the-prize |access-date=24 May 2018 |publisher=Mercury Prize |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927204556/https://www.mercuryprize.com/about-the-prize |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оны 1992 жылы [[Brit Awards]] сыйлығына балама ретінде Джон Вебстер мен Роберт Чендлер [[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы]] мен Британдық жазба дилерлері қауымдастығының қатысуымен құрған болатын.

== Форматы мен қатысу шарттары ==
Британдық немесе ирландтық әртістің, сондай-ақ мүшелерінің 50%-дан астамы британдық немесе ирландтық болып табылатын музыкалық топтың кез келген альбомын олардың лейблі байқауға ұсына алады. Қатысу үшін ақы алынады. Ұсынылған альбомдардың ішінен музыкалық құндылығына ғана қарап, алдыңғы күнтізбелік жылдағы танымалдылығы мен коммерциялық жетістігіне қарамастан, он екі альбом қысқа тізімге (шорт-листке) іріктеледі. Қысқа тізімді Ұлыбритания мен Ирландиядағы музыканттардан, музыкалық жүргізушілерден, продюсерлерден, журналистерден, фестиваль ұйымдастырушыларынан және басқа да сала өкілдерінен тұратын тәуелсіз қазылар алқасы таңдайды.&lt;ref name=&quot;Mercury Prize - About&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbcmusic&quot;&gt;{{Cite web |title=Mercury Prize 2008 |url=http://www.bbc.co.uk/musicevents/mercuryprize2008/prize/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915070321/http://www.bbc.co.uk/musicevents/mercuryprize2008/prize/ |archive-date=15 September 2008 |access-date=22 June 2009 |publisher=BBC Music}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Beech |first=Mark |date=9 September 2008 |title=U.K. Band Elbow Wins Mercury Prize as Judges Surprise Again |publisher=Bloomberg L.P. |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2008-09-10/u-k-band-elbow-wins-mercury-prize-as-judges-surprise-again |url-access=subscription |access-date=24 June 2009 |df=dmy-all |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324170747/https://www.bloomberg.com/news/articles/2008-09-10/u-k-band-elbow-wins-mercury-prize-as-judges-surprise-again |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Бұл сыйлыққа поп, рок, фолк, урбан, грайм, би музыкасы, джаз, блюз, электроника және классикалық музыка сияқты барлық жанрлар қатыса алады. Марапаттау рәсімі әдетте қыркүйек айында «Жыл альбомы» номинацияларының тізімі жарияланғаннан кейін, қазан айында өтеді. Қысқа тізімге енген немесе жеңімпаз атанған әртістердің (әсіресе онша танымал емес топтардың) альбом сатылымы күрт артатыны байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Innes |first=John |date=15 September 2004 |title=Band's debut album soars back into charts after Mercury success |work=The Scotsman |url=http://news.scotsman.com/topics.cfm?tid=940&amp;id=1080702004 |access-date=10 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531222702/http://news.scotsman.com/mercurymusicprize/Bands-debut-album-soars-back.2564314.jp |archive-date=31 May 2009}}&lt;/ref&gt; Қысқа тізімге енген әрбір қатысушыға марапаттау кешінде арнайы әзірленген «Жыл альбомы» кубогы табысталады. Басқа кейбір музыкалық сыйлықтардан айырмашылығы, Mercury Prize сыйлығының бас жүлде иегеріне кубокпен қоса 25 000 [[фунт стерлинг]] көлемінде ақшалай сыйлық беріледі.&lt;ref name=&quot;Mercury Prize - About&quot; /&gt;

== Тарихы ==
Бұл сыйлық өзінің атауын алғашқы демеушісі — Cable &amp; Wireless компаниясына тиесілі [[Mercury Communications]] брендінен алған.&lt;ref name=&quot;spon&quot;&gt;{{cite news |last=Dann |first=Trevor |date=9 September 2003 |title='By the time the list is agreed you wonder whether you like music at all' |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/media/2003/sep/09/marketingandpr.mercuryprize2003 |url-access=registration |access-date=10 June 2009 |archive-date=19 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819174637/http://www.theguardian.com/media/2003/sep/09/marketingandpr.mercuryprize2003 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылы марапаттау рәсімі тұңғыш рет Лондондан тыс жерде — [[Ньюкасл-апон-Тайн|Ньюкасл]] қаласында өтетіні хабарланды.

Бүгінгі таңда [[Пи Джей Харви]] — марапатты бірнеше рет (2001 және 2011 жылдары) жеңіп алған жалғыз әртіс. Сондай-ақ ол бұл сыйлықты алған алғашқы әйел әнші атанды. [[Алекс Тернер]] алты рет номинацияға іліккен (оның бесеуі [[Arctic Monkeys]] тобының құрамында, біреуі [[The Last Shadow Puppets]] тобымен), оның ішінде бір рет жеңіске жеткен. [[Том Йорк]] алты номинация алған (бесеуі [[Radiohead]] тобымен және біреуі «[[The Eraser]]» альбомы үшін), бірақ бірде-бір рет жеңімпаз атана алмаған.

Марапаттау рәсімі [[II Елизавета]] қайтыс болуына байланысты 2022 жылы тарихта тұңғыш рет (және әзірге жалғыз рет) кейінге шегерілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Savage |first=Mark |date=8 September 2022 |title=Last Night of the Proms and Mercury Prize called off after the Queen's death |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-62825157 |access-date=9 September 2022 |archive-date=9 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220909115755/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-62825157 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Жеңімпаздар ==
* 1992: [[Primal Scream]] — ''Screamadelica''
* 1993: [[Suede]] — ''Suede''
* 1994: [[M People]] — ''Elegant Slumming''
* 1995: [[Portishead (топ)|Portishead]] — ''[[Dummy (альбом)|Dummy]]''
* 1996: [[Pulp (топ)|Pulp]] — ''[[Different Class]]''
* 1997: [[Рони Сайз|Roni Size/Reprazent]] — ''New Forms''
* 1998: [[Gomez (топ)|Gomez]] — ''Bring It On''
* 1999: [[Талвин Сингх]] — ''OK''
* 2000: [[Badly Drawn Boy]] — ''The Hour of Bewilderbeast''
* 2001: [[Пи Джей Харви]] — ''Stories from the City, Stories from the Sea''
* 2002: [[Ms. Dynamite]] — ''A Little Deeper''
* 2003: [[Dizzee Rascal]] — ''Boy in da Corner''
* 2004: [[Franz Ferdinand (топ)|Franz Ferdinand]] — ''[[Franz Ferdinand (альбом)|Franz Ferdinand]]''
* 2005: [[Antony and the Johnsons]] — ''I Am a Bird Now''
* 2006: [[Arctic Monkeys]] — ''[[Whatever People Say I Am, That’s What I’m Not]]''
* 2007: [[Klaxons]] — ''Myths of the Near Future''
* 2008: [[Elbow (топ)|Elbow]] — ''[[The Seldom Seen Kid]]''
* 2009: [[Спич Дебелле]] — ''Speech Therapy''
* 2010: [[The xx]] — ''[[Xx (альбом)|xx]]''
* 2011: [[Пи Джей Харви]] — ''[[Let England Shake]]''
* 2012: [[Alt-J]] — ''An Awesome Wave''
* 2013: [[Джеймс Блейк]] — ''[[Overgrown]]''
* 2014: [[Young Fathers]] — ''Dead''
* 2015: [[Бенджамин Клементин]] — ''At Least for Now''
* 2016: [[Skepta]] — ''Konnichiwa''
* 2017: [[Самфа]] — ''Process''
* 2018: [[Wolf Alice]] — ''Visions of a Life''
* 2019: [[Dave (рэпер)|Dave]] — ''Psychodrama''
* 2020: [[Майкл Киванука]] — ''Kiwanuka''
* 2021: [[Арло Паркс]] — ''Collapsed in Sunbeams''
* 2022: [[Little Simz]] — ''Sometimes I Might Be Introvert''
* 2023: [[Ezra Collective]] — ''Where I’m Meant to Be''
* 2024: [[English Teacher]] — ''This Could Be Texas''
* 2025: [[Сэм Фендер]] — ''People Watching''
* 2026: [[Raye]] — ''This Music May Contain Hope''

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания музыкалық сыйлықтары]]</text>
      <sha1>okdez1z9ddni5kro90vthhqtjyh82ol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685978</id>
      <parentid>3685863</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10511" sha1="9rnwo8tm95jswwead216edsezdi7p2k" xml:space="preserve">{{Сыйлық 
| атауы             = Mercury Prize
| түпнұсқа_атауы     = Mercury Prize
| сурет             = MP22 Logo RGB.png
| сурет_ені         = 250px
| сурет_сипаттамасы = 2022 жылғы логотип
| мемлекет          = {{Байрақ|Ұлыбритания}} және {{Байрақ|Ирландия}}
| не үшін           = Ұлыбритания немесе Ирландия музыкантының үздік альбомы үшін
| құрылтайшы        = [[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы]] (BPI) және BASCA
| негізі_қаланды    = 1992 
| бұрынғы атауы     = Mercury Music Prize
| ең_көп_марапат    = [[Пи Джей Харви]] (2 рет)
| ең_көп_номинация  = [[Radiohead]] және [[Arctic Monkeys]] (5 рет)
| сайт              = https://www.mercuryprize.com/
| алдыңғы           = 
| келесі            = 
}}
'''Mercury Prize''' (бұрын '''Mercury Music Prize''' деп аталған) — [[Ұлыбритания]] немесе [[Ирландия]] музыкалық ұжымы шығарған жылдың ең үздік альбомына берілетін жыл сайынғы музыкалық марапат.&lt;ref name=&quot;Mercury Prize - About&quot;&gt;{{Cite web |title=About The Prize |url=http://www.mercuryprize.com/about-the-prize |access-date=24 May 2018 |publisher=Mercury Prize |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927204556/https://www.mercuryprize.com/about-the-prize |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оны 1992 жылы [[Brit Awards]] сыйлығына балама ретінде Джон Вебстер мен Роберт Чендлер [[Британдық фонограмма өндірушілер қауымдастығы]] мен Британдық жазба дилерлері қауымдастығының қатысуымен құрған болатын.

== Форматы мен қатысу шарттары ==
Британдық немесе ирландтық әртістің, сондай-ақ мүшелерінің 50%-дан астамы британдық немесе ирландтық болып табылатын музыкалық топтың кез келген альбомын олардың лейблі байқауға ұсына алады. Қатысу үшін ақы алынады. Ұсынылған альбомдардың ішінен музыкалық құндылығына ғана қарап, алдыңғы күнтізбелік жылдағы танымалдылығы мен коммерциялық жетістігіне қарамастан, он екі альбом қысқа тізімге (шорт-листке) іріктеледі. Қысқа тізімді Ұлыбритания мен Ирландиядағы музыканттардан, музыкалық жүргізушілерден, продюсерлерден, журналистерден, фестиваль ұйымдастырушыларынан және басқа да сала өкілдерінен тұратын тәуелсіз қазылар алқасы таңдайды.&lt;ref name=&quot;Mercury Prize - About&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbcmusic&quot;&gt;{{Cite web |title=Mercury Prize 2008 |url=http://www.bbc.co.uk/musicevents/mercuryprize2008/prize/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915070321/http://www.bbc.co.uk/musicevents/mercuryprize2008/prize/ |archive-date=15 September 2008 |access-date=22 June 2009 |publisher=BBC Music}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Beech |first=Mark |date=9 September 2008 |title=U.K. Band Elbow Wins Mercury Prize as Judges Surprise Again |publisher=Bloomberg L.P. |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2008-09-10/u-k-band-elbow-wins-mercury-prize-as-judges-surprise-again |url-access=subscription |access-date=24 June 2009 |df=dmy-all |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324170747/https://www.bloomberg.com/news/articles/2008-09-10/u-k-band-elbow-wins-mercury-prize-as-judges-surprise-again |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Бұл сыйлыққа поп, рок, фолк, урбан, грайм, би музыкасы, джаз, блюз, электроника және классикалық музыка сияқты барлық жанрлар қатыса алады. Марапаттау рәсімі әдетте қыркүйек айында «Жыл альбомы» номинацияларының тізімі жарияланғаннан кейін, қазан айында өтеді. Қысқа тізімге енген немесе жеңімпаз атанған әртістердің (әсіресе онша танымал емес топтардың) альбом сатылымы күрт артатыны байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Innes |first=John |date=15 September 2004 |title=Band's debut album soars back into charts after Mercury success |work=The Scotsman |url=http://news.scotsman.com/topics.cfm?tid=940&amp;id=1080702004 |access-date=10 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531222702/http://news.scotsman.com/mercurymusicprize/Bands-debut-album-soars-back.2564314.jp |archive-date=31 May 2009}}&lt;/ref&gt; Қысқа тізімге енген әрбір қатысушыға марапаттау кешінде арнайы әзірленген «Жыл альбомы» кубогы табысталады. Басқа кейбір музыкалық сыйлықтардан айырмашылығы, Mercury Prize сыйлығының бас жүлде иегеріне кубокпен қоса 25 000 [[фунт стерлинг]] көлемінде ақшалай сыйлық беріледі.&lt;ref name=&quot;Mercury Prize - About&quot; /&gt;

== Тарихы ==
Бұл сыйлық өзінің атауын алғашқы демеушісі — Cable &amp; Wireless компаниясына тиесілі [[Mercury Communications]] брендінен алған.&lt;ref name=&quot;spon&quot;&gt;{{cite news |last=Dann |first=Trevor |date=9 September 2003 |title='By the time the list is agreed you wonder whether you like music at all' |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/media/2003/sep/09/marketingandpr.mercuryprize2003 |url-access=registration |access-date=10 June 2009 |archive-date=19 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819174637/http://www.theguardian.com/media/2003/sep/09/marketingandpr.mercuryprize2003 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2025 жылы марапаттау рәсімі тұңғыш рет Лондондан тыс жерде — [[Ньюкасл-апон-Тайн|Ньюкасл]] қаласында өтетіні хабарланды.

Бүгінгі таңда [[Пи Джей Харви]] — марапатты бірнеше рет (2001 және 2011 жылдары) жеңіп алған жалғыз әртіс. Сондай-ақ ол бұл сыйлықты алған алғашқы әйел әнші атанды. [[Алекс Тёрнер]] алты рет номинацияға іліккен (оның бесеуі [[Arctic Monkeys]] тобының құрамында, біреуі [[The Last Shadow Puppets]] тобымен), оның ішінде бір рет жеңіске жеткен. [[Том Йорк]] алты номинация алған (бесеуі [[Radiohead]] тобымен және біреуі «[[The Eraser]]» альбомы үшін), бірақ бірде-бір рет жеңімпаз атана алмаған.

Марапаттау рәсімі [[II Елизавета]] қайтыс болуына байланысты 2022 жылы тарихта тұңғыш рет (және әзірге жалғыз рет) кейінге шегерілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Savage |first=Mark |date=8 September 2022 |title=Last Night of the Proms and Mercury Prize called off after the Queen's death |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-62825157 |access-date=9 September 2022 |archive-date=9 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220909115755/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-62825157 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Жеңімпаздар ==
* 1992: [[Primal Scream]] — ''Screamadelica''
* 1993: [[Suede]] — ''Suede''
* 1994: [[M People]] — ''Elegant Slumming''
* 1995: [[Portishead (топ)|Portishead]] — ''[[Dummy (альбом)|Dummy]]''
* 1996: [[Pulp (топ)|Pulp]] — ''[[Different Class]]''
* 1997: [[Рони Сайз|Roni Size/Reprazent]] — ''New Forms''
* 1998: [[Gomez (топ)|Gomez]] — ''Bring It On''
* 1999: [[Талвин Сингх]] — ''OK''
* 2000: [[Badly Drawn Boy]] — ''The Hour of Bewilderbeast''
* 2001: [[Пи Джей Харви]] — ''Stories from the City, Stories from the Sea''
* 2002: [[Ms. Dynamite]] — ''A Little Deeper''
* 2003: [[Dizzee Rascal]] — ''Boy in da Corner''
* 2004: [[Franz Ferdinand (топ)|Franz Ferdinand]] — ''[[Franz Ferdinand (альбом)|Franz Ferdinand]]''
* 2005: [[Antony and the Johnsons]] — ''I Am a Bird Now''
* 2006: [[Arctic Monkeys]] — ''[[Whatever People Say I Am, That’s What I’m Not]]''
* 2007: [[Klaxons]] — ''Myths of the Near Future''
* 2008: [[Elbow (топ)|Elbow]] — ''[[The Seldom Seen Kid]]''
* 2009: [[Спич Дебелле]] — ''Speech Therapy''
* 2010: [[The xx]] — ''[[Xx (альбом)|xx]]''
* 2011: [[Пи Джей Харви]] — ''[[Let England Shake]]''
* 2012: [[Alt-J]] — ''An Awesome Wave''
* 2013: [[Джеймс Блейк]] — ''[[Overgrown]]''
* 2014: [[Young Fathers]] — ''Dead''
* 2015: [[Бенджамин Клементин]] — ''At Least for Now''
* 2016: [[Skepta]] — ''Konnichiwa''
* 2017: [[Самфа]] — ''Process''
* 2018: [[Wolf Alice]] — ''Visions of a Life''
* 2019: [[Dave (рэпер)|Dave]] — ''Psychodrama''
* 2020: [[Майкл Киванука]] — ''Kiwanuka''
* 2021: [[Арло Паркс]] — ''Collapsed in Sunbeams''
* 2022: [[Little Simz]] — ''Sometimes I Might Be Introvert''
* 2023: [[Ezra Collective]] — ''Where I’m Meant to Be''
* 2024: [[English Teacher]] — ''This Could Be Texas''
* 2025: [[Сэм Фендер]] — ''People Watching''
* 2026: [[Raye]] — ''This Music May Contain Hope''

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания музыкалық сыйлықтары]]</text>
      <sha1>9rnwo8tm95jswwead216edsezdi7p2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Dogehihi1234</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789092</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:EveryDayMan75315925846" />
    <revision>
      <id>3685866</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Veritas Sapientiae</username>
        <id>126301</id>
      </contributor>
      <comment>Veritas Sapientiae [[Қатысушы талқылауы:Dogehihi1234]] бетін [[Қатысушы талқылауы:EveryDayMan75315925846]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Dogehihi1234|Dogehihi1234]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/EveryDayMan75315925846|EveryDayMan75315925846]]&quot;</comment>
      <origin>3685866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="mfb6w6nkx09bfze505kugadmwipvffz" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:EveryDayMan75315925846]]</text>
      <sha1>mfb6w6nkx09bfze505kugadmwipvffz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Таскешу. Қақпаның солтүстік босағасы.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789093</id>
    <revision>
      <id>3685867</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу. Қақпаның солтүстік босағасы
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3685867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="336" sha1="qk0w8hbfzr8vin7d8o5bzynnymj46hn" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу. Қақпаның солтүстік босағасы
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>qk0w8hbfzr8vin7d8o5bzynnymj46hn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mercury Music Prize</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789094</id>
    <redirect title="Mercury Prize" />
    <revision>
      <id>3685869</id>
      <timestamp>2026-10-24T13:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Mercury Prize]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="p8qyvus3h01orh24a6mk5kqzlsdymlg" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Mercury Prize]]</text>
      <sha1>p8qyvus3h01orh24a6mk5kqzlsdymlg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айвор Новелло сыйлығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789095</id>
    <revision>
      <id>3685871</id>
      <timestamp>2026-10-24T14:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Сыйлық  | атауы             = Айвор Новелло сыйлығы | түпнұсқа_атауы     = Ivor Novello Awards | сурет             =  | сурет_ені         =  | сурет_сипаттамасы = Айвор Новелло сыйлығының логотипі | мемлекет          = {{Байрақ|Ұлыбритания}} | не үшін           = Музыкалық шығармашылықтағы жетістіктер...</comment>
      <origin>3685871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4694" sha1="t2exr34n9b8c0fc6ds44tkl2gvmrtkx" xml:space="preserve">{{Сыйлық 
| атауы             = Айвор Новелло сыйлығы
| түпнұсқа_атауы     = Ivor Novello Awards
| сурет             = 
| сурет_ені         = 
| сурет_сипаттамасы = Айвор Новелло сыйлығының логотипі
| мемлекет          = {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| не үшін           = Музыкалық шығармашылықтағы жетістіктер үшін
| құрылтайшы        = [[Ivors Academy]]&lt;ref name=about&gt;{{cite web |url = https://ivorsacademy.com/awards/ |title = Ivor Novello Awards |publisher = IvorsAcademy.com  |access-date = 21 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| негізі_қаланды    = 1955 
| бұрынғы_атауы     = 
| ең_көп_жеңіс      = 
| сайт              = https://ivorsacademy.com/awards/
| алдыңғы           = 
| келесі            = 
}}
'''Айвор Новелло сыйлығы''' ({{lang-en|Ivor Novello Awards}}), уэльстік шоумен [[Айвор Новелло]]ның құрметіне аталған — әндер мен музыкалық шығармалар жазудағы жетістіктер үшін берілетін сыйлық. Оны 1956 жылдан бері Лондонда [[Ivors Academy]] (бұрын Британдық ән авторлары мен композиторлар академиясы деп аталған) жыл сайын табыстап келеді.&lt;ref name=about/&gt;&lt;ref name=BBC&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-22764467 |work=BBC News |title= Ivor Novello award found in scrapyard |date=4 June 2013 |access-date=29 June 2013}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттар ==
Марапаттар жыл сайын өткізілетін екі рәсімде табысталады, олар «The Ivors»&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Ivors |url=https://ivorsacademy.com/awards/the-ivors/ |website=The Ivors Academy}}&lt;/ref&gt; және «The Ivors Composer Awards»&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Ivors Composer Awards |url=https://ivorsacademy.com/awards/the-ivors-composer-awards/ |website=The Ivors Academy |access-date=2020-05-22 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518101923/https://ivorsacademy.com/awards/the-ivors-composer-awards/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; деп аталады.

* «The Ivors» марапаты жыл сайын мамыр айында өтеді және 2020 жылдан бастап [[Apple Music]] демеушілік жасайды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apple Music to partner with The Ivors Academy for Ivors 2020 |url=https://www.musicweek.com/brands/read/apple-music-to-partner-with-the-ivors-academy-for-ivors-2020/077868 |website=www.musicweek.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Олар Ұлыбритания мен Ирландияның ән жазу және композиторлық таланттарын бағалайтын және марапаттайтын басты алаң ретінде бүкіл әлемге танымал.&lt;ref name=BBC/&gt; The Ivors — музыкалық күнтізбедегі баспагерлер мен дыбыс жазу компанияларының ықпалына түспейтін, тек авторлар қауымдастығының тарапынан бағаланып, табысталатын жалғыз марапаттау рәсімі болып қала береді.

* «The Ivors Composer Awards» марапаты әр желтоқсан сайын өтеді және оған PRS for Music демеушілік жасайды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Winners announced for The Ivors Composer Awards 2019 |url=https://www.prsformusic.com/m-magazine/news/winners-announced-for-the-ivors-composer-awards-2019/ |website=www.prsformusic.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Олар [[BBC Radio 3]] арқылы таратылады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Ivors Composer Awards |url=https://mpaonline.org.uk/events/industry-events/the-ivors-composer-awards/ |website=Music Publishers Association |access-date=2020-05-22 |archive-date=2020-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925061303/https://mpaonline.org.uk/events/industry-events/the-ivors-composer-awards/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Марапаттың өзі — лирикалық поэзияның [[музалар|муза]]сы [[Евтерпа]]ның таза қоладан жасалған мүсіншесі.&lt;ref name=BBC/&gt; Оны 1955 жылы Хейзел Андервуд жобалаған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания музыкалық сыйлықтары]]</text>
      <sha1>t2exr34n9b8c0fc6ds44tkl2gvmrtkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ivor Novello Awards</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789096</id>
    <redirect title="Айвор Новелло сыйлығы" />
    <revision>
      <id>3685872</id>
      <timestamp>2026-10-24T14:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Айвор Новелло сыйлығы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="d2spkj0nghsrwqfj420uu0vbo8yuajk" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Айвор Новелло сыйлығы]]</text>
      <sha1>d2spkj0nghsrwqfj420uu0vbo8yuajk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатай (тайпа)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789097</id>
    <revision>
      <id>3685873</id>
      <timestamp>2026-10-24T14:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Этникалық топ |атауы      = Қатай |төл атауы  = Ҡатай |сурет      =  |сурет тақырыбы      =  |саны       =  |аймақ      = [[Башқұртстан]], [[Челябі облысы]], [[Қорған облысы]] |аймақ1     =  |саны1      =  |түсініктемелер1     =  |аймақ2     =  |саны2      =  |түсініктемелер2     =  |аймақ3     =  |саны3      =  |тү...</comment>
      <origin>3685873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2623" sha1="25pww1fdof18vwbxx6xygvj9qbe1w6g" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қатай
|төл атауы  = Ҡатай
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = [[Башқұртстан]], [[Челябі облысы]], [[Қорған облысы]]
|аймақ1     = 
|саны1      = 
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[башқұрт тілі]], [[ноғай тілі]], [[қырымтатар тілі]]
|діні       = [[ислам]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қатай''' ([[башқұрт тілі|башқ.]]''Ҡатай'') - [[башқұрт]], [[ноғай]], [[қырым татарларының]] этногенезіне қатысқан тайпа. 

== Тарихы ==

[[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|left|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] картасындағы қатай тайпасының қоныстануы (''Tribus Kataiski'')]]

== Әдебиет ==

* Рычков П.И. «История Оренбургская» «Разделение башкирского народа по их родам»
* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — 572 с. — 2400 экз. (в пер.)
* Л.фон Бергхольц, «Горные башкиры-катайцы»- «Этнографическое обозрение», М.,1893, 3, 75 б.</text>
      <sha1>25pww1fdof18vwbxx6xygvj9qbe1w6g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685874</id>
      <parentid>3685873</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2653" sha1="6vawi87g2if405oisr2891cnbfu4oyn" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қатай
|төл атауы  = Ҡатай
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = [[Башқұртстан]], [[Челябі облысы]], [[Қорған облысы]]
|аймақ1     = 
|саны1      = 
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[башқұрт тілі]], [[ноғай тілі]], [[қырымтатар тілі]]
|діні       = [[ислам]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қатай''' ([[башқұрт тілі|башқ.]]''Ҡатай'') - [[башқұрт]], [[ноғай]], [[қырым татарлары|қырым татарларының]] этногенезіне қатысқан тайпа. 

== Тарихы ==

[[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|left|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] картасындағы қатай тайпасының қоныстануы (''Tribus Kataiski'')]]

== Әдебиет ==

* Рычков П.И. «История Оренбургская» «Разделение башкирского народа по их родам»
* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — 572 с. — 2400 экз. (в пер.)
* Л.фон Бергхольц, «Горные башкиры-катайцы»- «Этнографическое обозрение», М.,1893, 3, 75 б.</text>
      <sha1>6vawi87g2if405oisr2891cnbfu4oyn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685875</id>
      <parentid>3685874</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3685875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2665" sha1="irqf2oockb14gbiz5gt3kuqawpo8907" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қатай
|төл атауы  = Ҡатай
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = [[Башқұртстан]], [[Челябі облысы]], [[Қорған облысы]]
|аймақ1     = 
|саны1      = 
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[башқұрт тілі]], [[ноғай тілі]], [[қырымтатар тілі]]
|діні       = [[ислам]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қатай''' ([[башқұрт тілі|башқ.]]''Ҡатай'') - [[башқұрт]], [[ноғай]], [[қырым татарлары|қырым татарларының]] этногенезіне қатысқан тайпа. 

== Тарихы ==

[[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|left|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] картасындағы қатай тайпасының қоныстануы (''Tribus Kataiski'')]]

== Әдебиет ==

* ''Рычков П.И.'' «История Оренбургская» «Разделение башкирского народа по их родам»
* ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — 572 с. — 2400 экз. (в пер.)
* ''Л.фон Бергхольц'', «Горные башкиры-катайцы»- «Этнографическое обозрение», М.,1893, 3, 75 б.</text>
      <sha1>irqf2oockb14gbiz5gt3kuqawpo8907</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685879</id>
      <parentid>3685875</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:24:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3685879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3090" sha1="j5f9ty8sth4lp9p76ic8fxhp0q2e76e" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қатай
|төл атауы  = Ҡатай
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = [[Башқұртстан]], [[Челябі облысы]], [[Қорған облысы]]
|аймақ1     = 
|саны1      = 
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[башқұрт тілі]], [[ноғай тілі]], [[қырымтатар тілі]]
|діні       = [[ислам]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қатай''' ([[башқұрт тілі|башқ.]]''Ҡатай'') - [[башқұрт]], [[ноғай]], [[қырым татарлары|қырым татарларының]] этногенезіне қатысқан тайпа. 

== Тарихы ==

[[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|left|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] картасындағы қатай тайпасының қоныстануы (''Tribus Kataiski'')]]
XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырда қатайлар Верхнеурал, Екатеринбург, Красноуфим, Троицк, Челябі, Шадрин уездерінде, ал кантондық басқару жүйесі кезінде екінші, үшінші, төртінші, бесінші және алтыншы башқұрт кантондарында мекендеген. 

== Әдебиет ==

* ''Рычков П.И.'' «История Оренбургская» «Разделение башкирского народа по их родам»
* ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — 572 с. — 2400 экз. (в пер.)
* ''Л.фон Бергхольц'', «Горные башкиры-катайцы»- «Этнографическое обозрение», М.,1893, 3, 75 б.</text>
      <sha1>j5f9ty8sth4lp9p76ic8fxhp0q2e76e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685881</id>
      <parentid>3685879</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:29:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиет */</comment>
      <origin>3685881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3091" sha1="mvap05nl55jxflcv7850hny69n6qg71" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қатай
|төл атауы  = Ҡатай
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = [[Башқұртстан]], [[Челябі облысы]], [[Қорған облысы]]
|аймақ1     = 
|саны1      = 
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[башқұрт тілі]], [[ноғай тілі]], [[қырымтатар тілі]]
|діні       = [[ислам]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қатай''' ([[башқұрт тілі|башқ.]]''Ҡатай'') - [[башқұрт]], [[ноғай]], [[қырым татарлары|қырым татарларының]] этногенезіне қатысқан тайпа. 

== Тарихы ==

[[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|left|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] картасындағы қатай тайпасының қоныстануы (''Tribus Kataiski'')]]
XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырда қатайлар Верхнеурал, Екатеринбург, Красноуфим, Троицк, Челябі, Шадрин уездерінде, ал кантондық басқару жүйесі кезінде екінші, үшінші, төртінші, бесінші және алтыншы башқұрт кантондарында мекендеген. 

== Әдебиет ==

* ''Рычков П.И.'' «История Оренбургская» «Разделение башкирского народа по их родам»
* ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — 572 с. — 2400 экз. (в пер.)
* ''фон Бергхольц Л.'', «Горные башкиры-катайцы»- «Этнографическое обозрение», М.,1893, 3, 75 б.</text>
      <sha1>mvap05nl55jxflcv7850hny69n6qg71</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685882</id>
      <parentid>3685881</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3685882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3180" sha1="b2m76adl9xwybrwgkt413dcjvpqsyoe" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қатай
|төл атауы  = Ҡатай
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = [[Башқұртстан]], [[Челябі облысы]], [[Қорған облысы]]
|аймақ1     = 
|саны1      = 
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[башқұрт тілі]], [[ноғай тілі]], [[қырымтатар тілі]]
|діні       = [[ислам]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Қатай''' ([[башқұрт тілі|башқ.]]''Ҡатай'') - [[башқұрт]], [[ноғай]], [[қырым татарлары|қырым татарларының]] этногенезіне қатысқан тайпа. 

== Тарихы ==

[[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|left|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] картасындағы қатай тайпасының қоныстануы (''Tribus Kataiski'')]]

Тайпаның шығуы туралы бірнеше пікір қалыптасты. XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырда қатайлар Верхнеурал, Екатеринбург, Красноуфим, Троицк, Челябі, Шадрин уездерінде, ал кантондық басқару жүйесі кезінде екінші, үшінші, төртінші, бесінші және алтыншы башқұрт кантондарында мекендеген.

== Әдебиет ==

* ''Рычков П.И.'' «История Оренбургская» «Разделение башкирского народа по их родам»
* ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — 572 с. — 2400 экз. (в пер.)
* ''фон Бергхольц Л.'', «Горные башкиры-катайцы»- «Этнографическое обозрение», М.,1893, 3, 75 б.</text>
      <sha1>b2m76adl9xwybrwgkt413dcjvpqsyoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Armanovaaroo</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789098</id>
    <revision>
      <id>3685876</id>
      <timestamp>2026-10-24T14:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285" sha1="3467mx97dr4n913fcl585n5ypa4wstz" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Armanovaaroo}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  19:19, 2026 ж. қазанның 24 (+05)</text>
      <sha1>3467mx97dr4n913fcl585n5ypa4wstz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Терсәк (тайпа)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789099</id>
    <revision>
      <id>3685884</id>
      <timestamp>2026-10-24T14:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Этникалық топ |атауы      = Терсәк |төл атауы  = Терһәк, терсәт |сурет      =  |сурет тақырыбы      =  |саны       =  |аймақ      = [[Башқұртстан]], [[Қорған облысы]], [[Челябі облысы]], Перьм аймағы |аймақ1     =  |саны1      =  |түсініктемелер1     =  |аймақ2     =  |саны2      =  |түсініктемелер2     =  |...</comment>
      <origin>3685884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2502" sha1="03bumvxrccss3tmks6fke0suzp72x5b" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Терсәк
|төл атауы  = Терһәк, терсәт
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = [[Башқұртстан]], [[Қорған облысы]], [[Челябі облысы]], Перьм аймағы
|аймақ1     = 
|саны1      = 
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[башқұрт тілі]], [[татар тілі]]
|діні       = [[ислам]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Терсәк''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Терһәк'', [[татар тілі|тат.]] ''терсәт'') - [[башқұрттар|башқұрттардың]], ішкі және пермь татарларының этногенезіне қатысқан тайпа.

== Тарихы ==
[[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|left|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] картасындағы терсәк тайпасының қоныстануы (''Tribus Tersek'')]]


== Әдебиет ==

* ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М., 1974;
* ''Янғужин Р. З.'' Башҡорт ырыуҙары: ҡыҫкаса тарихи-этнографик очерктар. Өфө, 1998;</text>
      <sha1>03bumvxrccss3tmks6fke0suzp72x5b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685885</id>
      <parentid>3685884</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3685885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3047" sha1="np2wfwsmun1s5p4rjnno5f1j1pzz32u" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Терсәк
|төл атауы  = Терһәк, терсәт
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = [[Башқұртстан]], [[Қорған облысы]], [[Челябі облысы]], Перьм аймағы
|аймақ1     = 
|саны1      = 
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[башқұрт тілі]], [[татар тілі]]
|діні       = [[ислам]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Терсәк''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Терһәк'', [[татар тілі|тат.]] ''терсәт'') - [[башқұрттар|башқұрттардың]], ішкі және пермь татарларының этногенезіне қатысқан тайпа.

== Тарихы ==
[[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|left|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] картасындағы терсәк тайпасының қоныстануы (''Tribus Tersek'')]]

Терсәктердің шығу тегі туралы бірнеше пікір қалыптасты. Р.Г. Кузеев тайпаның шығу тарихын угорлар байланыстырған. XVI ғасыр мен XVII ғасырдың басында терсәк тайпасы Чусовая және Уфа өзендерінің жоғарғы ағыстарында мекендеген. 1601 және 1605 жылдары Түмен, Верхотур уездерінде Терсәк болысы белгіленген.

== Әдебиет ==

* ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М., 1974;
* ''Янғужин Р. З.'' Башҡорт ырыуҙары: ҡыҫкаса тарихи-этнографик очерктар. Өфө, 1998;</text>
      <sha1>np2wfwsmun1s5p4rjnno5f1j1pzz32u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685893</id>
      <parentid>3685885</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3685893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3053" sha1="0ucwsxg3q5ozulkniuxza9r64182uxf" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Терсәк
|төл атауы  = Терһәк, терсәт
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 
|аймақ      = [[Башқұртстан]], [[Қорған облысы]], [[Челябі облысы]], Перьм аймағы
|аймақ1     = 
|саны1      = 
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[башқұрт тілі]], [[татар тілі]]
|діні       = [[ислам]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Терсәк''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Терһәк'', [[татар тілі|тат.]] ''терсәт'') - [[башқұрттар|башқұрттардың]], ішкі және пермь татарларының этногенезіне қатысқан тайпа.

== Тарихы ==
[[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы башқұрт тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|left|[[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И. фон Страленбергтің]] картасындағы терсәк тайпасының қоныстануы (''Tribus Tersek'')]]

Терсәктердің шығу тегі туралы бірнеше пікір қалыптасты. Р.Г. Кузеев тайпаның шығу тарихын угорлармен байланыстырған. XVI ғасыр мен XVII ғасырдың басында терсәк тайпасы Чусовая және Уфа өзендерінің жоғарғы ағыстарында мекендеген. 1601 және 1605 жылдары Түмен, Верхотур уездерінде Терсәк болысы белгіленген.

== Әдебиет ==

* ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. М., 1974;
* ''Янғужин Р. З.'' Башҡорт ырыуҙары: ҡыҫкаса тарихи-этнографик очерктар. Өфө, 1998;</text>
      <sha1>0ucwsxg3q5ozulkniuxza9r64182uxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Meirambekt</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789100</id>
    <revision>
      <id>3685892</id>
      <timestamp>2026-10-24T15:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="306" sha1="gaju2qo3kn5avfwvnz2yux9ndiahlz0" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Meirambekt}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 20:31, 2026 ж. қазанның 24 (+05)</text>
      <sha1>gaju2qo3kn5avfwvnz2yux9ndiahlz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Таскешу. Оңтүстіктен көрінісі.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789101</id>
    <revision>
      <id>3685894</id>
      <timestamp>2026-10-24T15:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу. Оңтүстіктен көрінісі
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3685894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="323" sha1="507uz6eyvij61qfb9w4e0s5hm8y7k4h" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу. Оңтүстіктен көрінісі
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>507uz6eyvij61qfb9w4e0s5hm8y7k4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Тескешу. Батыс бөлігі.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789102</id>
    <revision>
      <id>3685896</id>
      <timestamp>2026-10-24T15:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Тескешу керуен сарайы. Батыс бөлігі
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3685896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="333" sha1="ja0eizbk9nhviw4w3xix1q8wfuvizsg" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Тескешу керуен сарайы. Батыс бөлігі
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>ja0eizbk9nhviw4w3xix1q8wfuvizsg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Таскешу. Шығыстан көрінісі.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789103</id>
    <revision>
      <id>3685899</id>
      <timestamp>2026-10-24T16:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу керуен сарайы. Шығыстан көрінісі
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3685899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="343" sha1="fuepr7dj0v9h9m7b3iloop76tspiobw" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу керуен сарайы. Шығыстан көрінісі
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>fuepr7dj0v9h9m7b3iloop76tspiobw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Таскешу. Солтүстіктен көрінісі.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789104</id>
    <revision>
      <id>3685901</id>
      <timestamp>2026-10-24T16:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу керуен сарайы. Солтүстіктен көрінісі
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}</comment>
      <origin>3685901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="351" sha1="bpqoxm2i5sy17nf8zytpchix7u2kcrw" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет
| сипаттамасы     = Таскешу керуен сарайы. Солтүстіктен көрінісі
| қайнары         = М.С.Касенов
| жасалған уақыты = 23.10.2026
| авторы          = Мағыпар Қуанов
}}
== Лицензиялау ==
{{self|CC-Zero}}</text>
      <sha1>bpqoxm2i5sy17nf8zytpchix7u2kcrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жэньсюнь Хуан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789105</id>
    <redirect title="Дженсен Хуанг" />
    <revision>
      <id>3685908</id>
      <timestamp>2026-10-24T16:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Дженсен Хуанг]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="6t7uyneifjagxl8fvlg0fhjqujouqu1" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Дженсен Хуанг]]</text>
      <sha1>6t7uyneifjagxl8fvlg0fhjqujouqu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жэнь-Сунь Хуан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789106</id>
    <redirect title="Дженсен Хуанг" />
    <revision>
      <id>3685909</id>
      <timestamp>2026-10-24T16:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Дженсен Хуанг]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3685909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="6t7uyneifjagxl8fvlg0fhjqujouqu1" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Дженсен Хуанг]]</text>
      <sha1>6t7uyneifjagxl8fvlg0fhjqujouqu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Samioğlu</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789107</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:Temmeltäjä" />
    <revision>
      <id>3685919</id>
      <timestamp>2026-10-24T16:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lentokonefani</username>
        <id>72711</id>
      </contributor>
      <comment>Lentokonefani [[Қатысушы талқылауы:Samioğlu]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Temmeltäjä]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Samioğlu|Samioğlu]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Temmeltäjä|Temmeltäjä]]&quot;</comment>
      <origin>3685919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="lqng0tgsfk9umsmh5owl4sh4sxfqckd" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Temmeltäjä]]</text>
      <sha1>lqng0tgsfk9umsmh5owl4sh4sxfqckd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстандағы саяси лауазым иелерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789111</id>
    <revision>
      <id>3685930</id>
      <timestamp>2026-10-24T18:50:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: Төменде '''[[Қазақстан]]дағы саяси [[лауазым]]ға ие тұлғалар тізімдері''' берілген.  == Мемлекет басшылары == *[[Қазақстан басшыларының тізімі]] *[[Қазақ хандары|Қазақ хандарының тізімі]] *[[Қазақстан президенттерінің тізімі]]  == Үкімет басшылары == *Қазақстан үкімет ба...</comment>
      <origin>3685930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3907" sha1="s0kk3jwm21cvcg654kkm76cyzcl03mp" xml:space="preserve">Төменде '''[[Қазақстан]]дағы саяси [[лауазым]]ға ие тұлғалар тізімдері''' берілген.

== Мемлекет басшылары ==
*[[Қазақстан басшыларының тізімі]]
*[[Қазақ хандары|Қазақ хандарының тізімі]]
*[[Қазақстан президенттерінің тізімі]]

== Үкімет басшылары ==
*[[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]]

== Атқарушы билігі ==
=== Президент ===
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы]]
**[[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары]]
*[[Қазақстан Президентінің кеңесшісі]]
*[[Қазақстан Президентінің көмекшісі]]

=== Үкімет ===
*[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері бірінші орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Республикасының Үкіметі#Қазіргі құрамы|Қазақстан министрлерінің тізімі]] ([[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]])
*[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] (1917–1920)

=== Әкімдер ===
*[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан қалаларының аудан әкімдері тізімі]]

== Заң шығару билігі ==
=== Депутаттары ===
*[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]], қазіргі Парламент мүшелері
*[[Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
*[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаттары]]

=== Көшбасшылығы ===
*[[Қазақстан парламенті төрағалары]]
*[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Қазақстан Құрылтайы төрағаларының тізімі]] (2026–)
**[[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары|Құрылтай төрағасы орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Сенаты төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі|Қазақстан Жоғарғы Кеңесі төрағаларының тізімі]] (1991–1996)
*[[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары]]
*[[Қазақстан Құрылтайының комитет төрағалары]]

== Өзге тізімдер ==
*[[Қазақстан бірінші ханымы]]
*[[Қазақстан елшілерінің тізімі]]
*[[Қазақстандағы елшілер тізімі]]
*[[Қазақстан омбудсмендері тізімі]]

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері| *Тізім]]
[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер| Саяси лауазым]]</text>
      <sha1>s0kk3jwm21cvcg654kkm76cyzcl03mp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685951</id>
      <parentid>3685930</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Президент */</comment>
      <origin>3685951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4081" sha1="bo0l27nv2l1i9efsusxzaz1hdhz116p" xml:space="preserve">Төменде '''[[Қазақстан]]дағы саяси [[лауазым]]ға ие тұлғалар тізімдері''' берілген.

== Мемлекет басшылары ==
*[[Қазақстан басшыларының тізімі]]
*[[Қазақ хандары|Қазақ хандарының тізімі]]
*[[Қазақстан президенттерінің тізімі]]

== Үкімет басшылары ==
*[[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]]

== Атқарушы билігі ==
=== Президент ===
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы]]
**[[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары]]
*[[Қазақстан Президентінің көмекшісі]]
*[[Қазақстан Президентінің кеңесшісі]]
*[[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]]
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері]]

=== Үкімет ===
*[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері бірінші орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Республикасының Үкіметі#Қазіргі құрамы|Қазақстан министрлерінің тізімі]] ([[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]])
*[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] (1917–1920)

=== Әкімдер ===
*[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан қалаларының аудан әкімдері тізімі]]

== Заң шығару билігі ==
=== Депутаттары ===
*[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]], қазіргі Парламент мүшелері
*[[Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
*[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаттары]]

=== Көшбасшылығы ===
*[[Қазақстан парламенті төрағалары]]
*[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Қазақстан Құрылтайы төрағаларының тізімі]] (2026–)
**[[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары|Құрылтай төрағасы орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Сенаты төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі|Қазақстан Жоғарғы Кеңесі төрағаларының тізімі]] (1991–1996)
*[[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары]]
*[[Қазақстан Құрылтайының комитет төрағалары]]

== Өзге тізімдер ==
*[[Қазақстан бірінші ханымы]]
*[[Қазақстан елшілерінің тізімі]]
*[[Қазақстандағы елшілер тізімі]]
*[[Қазақстан омбудсмендері тізімі]]

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері| *Тізім]]
[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер| Саяси лауазым]]</text>
      <sha1>bo0l27nv2l1i9efsusxzaz1hdhz116p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685952</id>
      <parentid>3685951</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3685952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4137" sha1="8hl2goqydujlfpde96kwvwqedrpzfz1" xml:space="preserve">Төменде '''[[Қазақстан]]дағы саяси [[лауазым]]ға ие тұлғалар тізімдері''' берілген.

== Мемлекет басшылары ==
*[[Қазақстан басшыларының тізімі]]
*[[Қазақ хандары|Қазақ хандарының тізімі]]
*[[Қазақстан президенттерінің тізімі]]

== Үкімет басшылары ==
*[[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]]
*[[Қазақстан премьер-министрі]]

== Атқарушы билігі ==
=== Президент ===
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы]]
**[[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары]]
*[[Қазақстан Президентінің көмекшісі]]
*[[Қазақстан Президентінің кеңесшісі]]
*[[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]]
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері]]

=== Үкімет ===
*[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері бірінші орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Республикасының Үкіметі#Қазіргі құрамы|Қазақстан министрлерінің тізімі]] ([[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]])
*[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] (1917–1920)

=== Әкімдер ===
*[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан қалаларының аудан әкімдері тізімі]]

== Заң шығару билігі ==
=== Депутаттары ===
*[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]], қазіргі Парламент мүшелері
*[[Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
*[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаттары]]

=== Көшбасшылығы ===
*[[Қазақстан парламенті төрағалары]]
*[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Қазақстан Құрылтайы төрағаларының тізімі]] (2026–)
**[[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары|Құрылтай төрағасы орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Сенаты төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі|Қазақстан Жоғарғы Кеңесі төрағаларының тізімі]] (1991–1996)
*[[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары]]
*[[Қазақстан Құрылтайының комитет төрағалары]]

== Өзге тізімдер ==
*[[Қазақстан бірінші ханымы]]
*[[Қазақстан елшілерінің тізімі]]
*[[Қазақстандағы елшілер тізімі]]
*[[Қазақстан омбудсмендері тізімі]]

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері| *Тізім]]
[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер| Саяси лауазым]]</text>
      <sha1>8hl2goqydujlfpde96kwvwqedrpzfz1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685953</id>
      <parentid>3685952</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3685953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4369" sha1="7elig7vo96ygj5ivvip7ci994yw278n" xml:space="preserve">Төменде '''[[Қазақстан]]дағы саяси [[лауазым]]ға ие тұлғалар тізімдері''' берілген.

== Мемлекет басшылары ==
*[[Қазақстан басшыларының тізімі]]
*[[Қазақ хандары|Қазақ хандарының тізімі]]
*[[Қазақстан президенттерінің тізімі]]

== Үкімет басшылары ==
*[[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]]
*[[Қазақстан премьер-министрі]]

== Атқарушы билігі ==
=== Президент ===
*[[Қазақстан вице-президенті]]
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы]]
**[[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары]]
*[[Қазақстан Президентінің көмекшісі]]
*[[Қазақстан Президентінің кеңесшісі]]
*[[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]]
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері]]

=== Үкімет ===
*[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері бірінші орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Республикасының Үкіметі#Қазіргі құрамы|Қазақстан министрлерінің тізімі]] ([[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]])
*[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] (1917–1920)

=== Әкімдер ===
*[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан қалаларының аудан әкімдері тізімі]]

== Заң шығару билігі ==
=== Депутаттары ===
*[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]], қазіргі Парламент мүшелері
*[[Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
*[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаттары]]

=== Көшбасшылығы ===
*[[Қазақстан парламенті төрағалары]]
*[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Қазақстан Құрылтайы төрағаларының тізімі]] (2026–)
**[[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары|Құрылтай төрағасы орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Сенаты төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі|Қазақстан Жоғарғы Кеңесі төрағаларының тізімі]] (1991–1996)
*[[Қазақстан Құрылтайының комитет төрағалары]]
*[[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары]]
*[[Қазақстанның облыстық мәслихаттарының төрағалары]]

== Өзге тізімдер ==
*[[Қазақстан бірінші ханымы]]
*[[Қазақстан елшілерінің тізімі]]
*[[Қазақстандағы елшілер тізімі]]
*[[Қазақстан омбудсмендері тізімі]]

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері| *Тізім]]
[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер| Саяси лауазым]]</text>
      <sha1>7elig7vo96ygj5ivvip7ci994yw278n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685955</id>
      <parentid>3685953</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атқарушы билігі */</comment>
      <origin>3685955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4466" sha1="6fdva1lakruryoj3sbtg34a1zkwy52b" xml:space="preserve">Төменде '''[[Қазақстан]]дағы саяси [[лауазым]]ға ие тұлғалар тізімдері''' берілген.

== Мемлекет басшылары ==
*[[Қазақстан басшыларының тізімі]]
*[[Қазақ хандары|Қазақ хандарының тізімі]]
*[[Қазақстан президенттерінің тізімі]]

== Үкімет басшылары ==
*[[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]]
*[[Қазақстан премьер-министрі]]

== Атқарушы билігі ==
=== Президент ===
*[[Қазақстан вице-президенті]]
*[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі]]
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы]]
**[[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары]]
*[[Қазақстан Президентінің көмекшісі]]
*[[Қазақстан Президентінің кеңесшісі]]
*[[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]]
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері]]

=== Үкімет ===
*[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері бірінші орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Республикасының Үкіметі#Қазіргі құрамы|Қазақстан министрлерінің тізімі]] ([[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]])
*[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] (1917–1920)

=== Әкімдер ===
*[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан қалаларының аудан әкімдері тізімі]]

== Заң шығару билігі ==
=== Депутаттары ===
*[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]], қазіргі Парламент мүшелері
*[[Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
*[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаттары]]

=== Көшбасшылығы ===
*[[Қазақстан парламенті төрағалары]]
*[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Қазақстан Құрылтайы төрағаларының тізімі]] (2026–)
**[[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары|Құрылтай төрағасы орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Сенаты төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі|Қазақстан Жоғарғы Кеңесі төрағаларының тізімі]] (1991–1996)
*[[Қазақстан Құрылтайының комитет төрағалары]]
*[[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары]]
*[[Қазақстанның облыстық мәслихаттарының төрағалары]]

== Өзге тізімдер ==
*[[Қазақстан бірінші ханымы]]
*[[Қазақстан елшілерінің тізімі]]
*[[Қазақстандағы елшілер тізімі]]
*[[Қазақстан омбудсмендері тізімі]]

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері| *Тізім]]
[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер| Саяси лауазым]]</text>
      <sha1>6fdva1lakruryoj3sbtg34a1zkwy52b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685956</id>
      <parentid>3685955</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3685956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4537" sha1="oghml2ko1jv85joqpdjottnjbs2d0sy" xml:space="preserve">Төменде '''[[Қазақстан]]дағы саяси [[лауазым]]ға ие тұлғалар тізімдері''' берілген.

== Мемлекет басшылары ==
*[[Қазақстан басшыларының тізімі]]
*[[Қазақ хандары|Қазақ хандарының тізімі]]
*[[Қазақстан президенттерінің тізімі]]

== Үкімет басшылары ==
*[[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]]
*[[Қазақстан премьер-министрі]]

== Атқарушы билігі ==
=== Президент ===
*[[Қазақстан вице-президенті]]
*[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі]]
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы]]
**[[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары]]
*[[Қазақстан Президентінің көмекшісі]]
*[[Қазақстан Президентінің кеңесшісі]]
*[[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]]
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері]]

=== Үкімет ===
*[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері бірінші орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Республикасының Үкіметі#Қазіргі құрамы|Қазақстан министрлерінің тізімі]] ([[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]])
*[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] (1917–1920)

=== Әкімдер ===
*[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан қалаларының аудан әкімдері тізімі]]

== Заң шығару билігі ==
=== Депутаттары ===
*[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]], қазіргі Парламент мүшелері
*[[Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
*[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаттары]]

=== Көшбасшылығы ===
*[[Қазақстан парламенті төрағалары]]
*[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Қазақстан Құрылтайы төрағаларының тізімі]] (2026–)
**[[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары|Құрылтай төрағасы орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Сенаты төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі|Қазақстан Жоғарғы Кеңесі төрағаларының тізімі]] (1991–1996)
*[[Қазақстан Құрылтайының комитет төрағалары]]
*[[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары]]
*[[Қазақстанның облыстық мәслихаттарының төрағалары]]

== Өзге тізімдер ==
*[[Қазақстан бірінші ханымы]]
*[[Қазақстан халық кеңесінің мүшелері]]
*[[Қазақстан елшілерінің тізімі]]
*[[Қазақстандағы елшілер тізімі]]
*[[Қазақстан омбудсмендері тізімі]]

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері| *Тізім]]
[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер| Саяси лауазым]]</text>
      <sha1>oghml2ko1jv85joqpdjottnjbs2d0sy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685957</id>
      <parentid>3685956</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3685957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4879" sha1="ohdlm17s5mkhtcav4ew7atpbfiqp9d2" xml:space="preserve">Төменде '''[[Қазақстан]]дағы саяси [[лауазым]]ға ие тұлғалар тізімдері''' берілген.

== Мемлекет басшылары ==
*[[Қазақстан басшыларының тізімі]]
*[[Қазақ хандары|Қазақ хандарының тізімі]]
*[[Қазақстан президенттерінің тізімі]]

== Үкімет басшылары ==
*[[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]]
*[[Қазақстан премьер-министрі]]

== Атқарушы билігі ==
=== Президент ===
*[[Қазақстан вице-президенті]]
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы]]
**[[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары]]
*[[Қазақстан Президентінің көмекшісі]]
*[[Қазақстан Президентінің кеңесшісі]]
*[[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]]
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері]]
*[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі]]
*[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары]]

=== Үкімет ===
*[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері бірінші орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Республикасының Үкіметі#Қазіргі құрамы|Қазақстан министрлерінің тізімі]] ([[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]])
*[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] (1917–1920)

=== Әкімдер ===
*[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан қалаларының аудан әкімдері тізімі]]

== Сот билігі ==
*[[Қазақ КСР және Қазақстан Жоғарғы соты төрағаларының тізімі]]
*[[Қазақстан облыстық соттары төрағаларының тізімі]]

== Заң шығару билігі ==
=== Депутаттары ===
*[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]], қазіргі Парламент мүшелері
*[[Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
*[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаттары]]

=== Көшбасшылығы ===
*[[Қазақстан парламенті төрағалары]]
*[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Қазақстан Құрылтайы төрағаларының тізімі]] (2026–)
**[[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары|Құрылтай төрағасы орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Сенаты төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі|Қазақстан Жоғарғы Кеңесі төрағаларының тізімі]] (1991–1996)
*[[Қазақстан Құрылтайының комитет төрағалары]]
*[[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары]]
*[[Қазақстанның облыстық мәслихаттарының төрағалары]]

== Өзге тізімдер ==
*[[Қазақстан бірінші ханымы]]
*[[Қазақстан халық кеңесінің мүшелері]]
*[[Қазақстан елшілерінің тізімі]]
*[[Қазақстандағы елшілер тізімі]]
*[[Қазақстан омбудсмендері тізімі]]

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері| *Тізім]]
[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер| Саяси лауазым]]</text>
      <sha1>ohdlm17s5mkhtcav4ew7atpbfiqp9d2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685960</id>
      <parentid>3685957</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T03:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3685960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5007" sha1="ag4wzf45mcizhjbpjpymi926opjkk4i" xml:space="preserve">Төменде '''[[Қазақстан]]дағы саяси [[лауазым]]ға ие тұлғалар тізімдері''' берілген.

== Мемлекет басшылары ==
*[[Қазақстан басшыларының тізімі]]
*[[Қазақ хандары|Қазақ хандарының тізімі]]
*[[Қазақстан президенттерінің тізімі]]

== Үкімет басшылары ==
*[[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]]
*[[Қазақстан премьер-министрі]]

== Атқарушы билігі ==
=== Президент ===
*[[Қазақстан вице-президенті]]
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы]]
**[[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары]]
*[[Қазақстан Президентінің көмекшісі]]
*[[Қазақстан Президентінің кеңесшісі]]
*[[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]]
*[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері]]
*[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі]]
*[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары]]

=== Үкімет ===
*[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері бірінші орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Республикасының Үкіметі#Қазіргі құрамы|Қазақстан министрлерінің тізімі]] ([[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]])
*[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] (1917–1920)
*[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері]]

=== Әкімдер ===
*[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі]]
*[[Қазақстан қалаларының аудан әкімдері тізімі]]

== Заң шығару билігі ==
=== Депутаттары ===
*[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]], қазіргі Парламент мүшелері
*[[Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]]
*[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаттары]]

=== Көшбасшылығы ===
*[[Қазақстан парламенті төрағалары]]
*[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Қазақстан Құрылтайы төрағаларының тізімі]] (2026–)
**[[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары|Құрылтай төрағасы орынбасарларының тізімі]]
*[[Қазақстан Сенаты төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі]] (1996–2026)
**[[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасарлары]]
*[[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі|Қазақстан Жоғарғы Кеңесі төрағаларының тізімі]] (1991–1996)
*[[Қазақстан Құрылтайының комитет төрағалары]]
*[[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары]]

=== Мәслихаттар ===
*[[Қазақстанның облыстық мәслихаттарының төрағалары]]

== Сот билігі ==
*[[Қазақ КСР және Қазақстан Жоғарғы соты төрағаларының тізімі]]
*[[Қазақстан облыстық соттары төрағаларының тізімі]]

== Өзге тізімдер ==
*[[Қазақстан бірінші ханымы]]
*[[Қазақстан халық кеңесінің мүшелері]]
*[[Қазақстан елшілерінің тізімі]]
*[[Қазақстандағы елшілер тізімі]]
*[[Қазақстан омбудсмендері тізімі]]

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері| *Тізім]]
[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер| Саяси лауазым]]</text>
      <sha1>ag4wzf45mcizhjbpjpymi926opjkk4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоғарғы норма мектебі (Париж)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789112</id>
    <revision>
      <id>3685942</id>
      <timestamp>2026-10-24T21:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Университет  |Аты                 = Париж Жоғарғы норма мектебі  |Қысқартылған аты    = {{lang|fr|PSL}}  |Эмблемасы           = [[Сурет:Logo École normale supérieure - PSL (ENS-PSL).svg|200px]]  |Сурет               = [[Сурет:École normale supérieure de Paris, 26 January 2013.jpg|225px]]  |Шынайы аты          = {{lang|fr|École normale supérieure}}&lt;br&gt;{{lang|fr|rue d'Ulm — Par...</comment>
      <origin>3685942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9124" sha1="igspo5kmlibz5r542iplfoe2fx7fnmc" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Париж Жоғарғы норма мектебі
 |Қысқартылған аты    = {{lang|fr|PSL}}
 |Эмблемасы           = [[Сурет:Logo École normale supérieure - PSL (ENS-PSL).svg|200px]]
 |Сурет               = [[Сурет:École normale supérieure de Paris, 26 January 2013.jpg|225px]]
 |Шынайы аты          = {{lang|fr|École normale supérieure}}&lt;br&gt;{{lang|fr|rue d'Ulm — Paris}}
 |Халықаралық атауы   = 
 |Бұрынғы атауы       = 
 |Ұраны               = 
 |Құрылған жылы       = 1794&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ens.psl.eu/grandes_dates|title=Grandes dates {{!}} ENS|work=ens.psl.eu|language=fr|accessdate=2020-07-01}} {{Wayback|date=2020-08-10|url=https://web.archive.org/web/20200810160405/https://www.ens.psl.eu/grandes_dates}}&lt;/ref&gt;
 |Жабылған жылы       = 
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = 
 |Бюджет              = $130 миллион
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = {{iw|Пьер-Луи Лионс||fr|Pierre-Louis Lions}}&lt;ref name=&quot;Decree of 11 June 2009&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.enseignementsup-recherche.gouv.fr/pid20536/rubrique-bo.html?cid_bo=28475 |title=Decree of 11 June 2009 |publisher=Франция Жоғарғы білім министрлігі |accessdate=2014-11-20}} {{Wayback|date=2021-04-22 |url=https://web.archive.org/web/20210422170000/https://www.enseignementsup-recherche.gouv.fr/pid20536/rubrique-bo.html?cid_bo=28475}}&lt;/ref&gt;
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 2 400&lt;ref name=&quot;ENS figures&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ens.fr/spip.php?article7&amp;lang=en |title=Faits et chiffres – École normale supérieure – Paris |language=fr |work=Ens.fr |accessdate=2014-05-15}} {{Wayback|date=2013-12-07 |url=https://web.archive.org/web/20131207083502/http://www.ens.fr/spip.php?article7&amp;lang=en}}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 
 |Орналасқан жері     = 
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = 
 |Мекенжайы           = [[Әулие Женевьева төбесі]],{{efn|{{lang-fr|Montagne Sainte-Geneviève}}, не {{lang-fr|rue d'Ulm}}}} 75005, [[Париж]], [[Франция]]
 |Сайты               = {{URL|https://www.ens.psl.eu/}}
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}

'''Жоғарғы норма мектебі – PSL''' ({{lang-fr|École normale supérieure - PSL}}, {{IPA|[ekɔl nɔʁmal sypeʁjœʁ]}}, '''ENS''') — [[Франция]], [[Париж]]дегі [[Үлкен мектептер (Франция)|үлкен мектеп]] ({{lang-fr|grande école}}), [[Paris Sciences et Lettres]] университетіне бағынатын оқу орындарының бірі.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/hedu_0221-6280_1983_num_18_1_1183|title=The Ecole Normale Supérieure and the Third Republic|author=Robert J. Smith|journal=Histoire de l'Éducation|year=1983|volume=18|issue=1|pages=123–127|publisher=Albany, State University of New York Press|access-date=2020-05-01}} {{Wayback|date=2021-02-06|url=https://web.archive.org/web/20210206042824/https://www.persee.fr/doc/hedu_0221-6280_1983_num_18_1_1183}}&lt;/ref&gt; Өзінің іріктеу талаптарының қатаңдығына, тарихи рөліне және француз қоғамындағы ықпалына байланысты ENS жалпы алғанда Франциядағы grandes écoles жүйесінің ең беделді оқу орны, сондай-ақ елдегі ең беделді жоғары білім беру мекемелерінің бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Karady |first=Victor |date=1973 |title=Trois Études Sur L'école Normale Supérieure |url=https://www.jstor.org/stable/27888250 |journal=L'Année sociologique (1940/1948-) |volume=24 |pages=223–233 |jstor=27888250 |issn=0066-2399 |accessdate=2023-11-03}} {{Wayback|date=2023-11-03 |url=https://web.archive.org/web/20231103165112/https://www.jstor.org/stable/27888250}}&lt;/ref&gt;

Бұл оқу орны 1794 жылы [[Француз төңкерісі]] кезінде&lt;ref&gt;{{cite web |title=ENS Cachan Bretagne – Les écoles de l'an III |url=http://www.bretagne.ens-cachan.fr/version-francaise/l-ecole/histoire/les-ecoles-de-l-an-iii-106752.kjsp?RH=1189690570769 |language=fr |accessdate=2014-05-15 |work=Bretagne.ens-cachan.fr}} {{Wayback|date=2012-04-26 |url=https://web.archive.org/web/20120426041948/http://www.bretagne.ens-cachan.fr/version-francaise/l-ecole/histoire/les-ecoles-de-l-an-iii-106752.kjsp?RH=1189690570769}}&lt;/ref&gt; Франциядағы орта мектеп мұғалімдеріне бірізді әрі ортақ білім беру мақсатында құрылған. Алайда кейіннен оқу орны жабылып қалды. Кейіннен [[I Наполеон]]ның тұсында мектеп 1808–1822 жылдар аралығында {{lang|fr|pensionnat normal}} деген атаумен қайта құрылды. 1826 жылы оқу орны қайтадан ашылып, 1830 жылы {{lang|fr|École normale}} деген атауға ие болды. 1845 жылы {{lang|fr|écoles normales}} деп аталатын басқа оқу орындары құрылған кезде, олардан ерекшелеу үшін атауына {{lang|fr|supérieure}} («жоғары») сөзі қосылып, қазіргі {{lang|fr|École normale supérieure}} (ENS) атауы қалыптасты. 1936 жылы бұл мекеме [[университет]] деңгейіндегі білім бере бастады.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Ferrand |first=Michèle |chapter=La mixité à dominance masculine : l'exemple des filières scientifiques de l'École normale supérieure d'Ulm-Sèvres |date=2014-01-30 |chapter-url=http://books.openedition.org/enseditions/1816 |title=La mixité dans l'éducation : Enjeux passés et présents |pages=181–193 |editor-last=Rogers |editor-first=Rebecca |access-date=2023-11-03 |series=Sociétés, Espaces, Temps |place=Lyon |publisher=ENS Éditions |language=fr |isbn=978-2-84788-424-1}} {{Wayback|date=2023-11-03 |url=https://web.archive.org/web/20231103185231/https://books.openedition.org/enseditions/1816}}&lt;/ref&gt;

Оқу орнының түлектерінің қатарында 14 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты бар,&lt;ref name=&quot;nature.com&quot;&gt;{{cite journal|title=Hsu &amp; Wai survey of universities worldwide ranked by ratio of Nobel laureates to alumni |journal=Nature |date=2016-10-07 |volume=538 |issue=7624 |pages=152 |doi=10.1038/nature.2016.20757 |last=Clynes |first=Tom |pmid=27734890 |s2cid=4466329 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; олардың сегізі [[физика саласындағы Нобель сыйлығы]]н иеленген. Сонымен қатар, оқу орнының түлектері арасында [[Филдс медалі]]нің 12 иегері, Францияның [[Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығы]] (CNRS) тағайындайтын Алтын медаль иегерлерінің жартысынан астамы, [[Франция институты]]ның бірнеше жүз мүшесі, сондай-ақ Францияның және басқа елдердің бірқатар саясаткерлері мен мемлекет қайраткерлері бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/universities/ecole-normale-sup%C3%A9rieure-paris/undergrad |title=Top universities – University profiles |language=en |publisher=Top Universities |accessdate=2014-11-19}} {{Wayback|date=2021-11-27 |url=https://web.archive.org/web/20211127073722/https://www.topuniversities.com/universities/ecole-normale-sup%C3%A9rieure-paris/undergrad}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:1794 жылы Францияда пайда болғандар]]
[[Санат:Франция педагогикалық жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Париж жоғарғы мектептері|Норм]]
[[Санат:Париж V округінің оқу орындары]]
[[Санат:Париж V округінің тарихи ескерткіштері]]</text>
      <sha1>igspo5kmlibz5r542iplfoe2fx7fnmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пайғамбар. Александр Пушкинның тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789113</id>
    <revision>
      <id>3685945</id>
      <timestamp>2026-10-25T00:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лёха Вырвиглаз</username>
        <id>132845</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:ru:Special:Redirect/revision/155791235|Пророк. История Александра Пушкина]]» бетінен аударылып түзілді</comment>
      <origin>3685945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8684" sha1="4vyc70o9c4so8ev8kx65l8ss5gq84jc" xml:space="preserve">
'''«Пайғамбар. Александр Пушкиннің тарихы»''' — орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкиннің]] өмірбаянын баяндайтын режиссёр Феликс Умаровтың [[Ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]] [[Музыкалық фильм|музыкалық]] [[драмалық фильм]]&lt;nowiki/&gt;і. Фильмде ақынды [[Юра Борисов]] сомдады.

Фильмнің премьерасы 2025 жылдың 14 ақпанында өтті.

Фильмнің саундтрегін The Hatters тобы жазған.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Hatters записали трек «Город поет» для фильма «Пророк»|url=https://www.nashe.ru/news/the-hatters-zapisali-trek-gorod-poet-dlya-filma-prorok|publisher=[[Наше радио]]|lang=ru|accessdate=2025-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251018222511/https://www.nashe.ru/news/the-hatters-zapisali-trek-gorod-poet-dlya-filma-prorok|archivedate=2025-10-18}}&lt;/ref&gt;

== Рөлдерде ==

* [[Юра Борисов]] — ''[[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]]''
** [[Кай Алекс Вадимович Гетц|Кай Гетц]] — ''Пушкин-лицеист''
* [[Долголенко, Алёна Александровна|Алёна Долголенко]] — ''[[Наталья Николаевна Гончарова|Наталья Гончарова]]''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наталью Гончарову в фильме «Пророк» сыграет Алёна Долголенко|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/news/y2023/12-11/33047/|work=«[[Кино-театр.ру]]»|date=2023-12-11|lang=ru|accessdate=2024-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231212093137/https://www.kino-teatr.ru/kino/news/y2023/12-11/33047/|archivedate=2023-12-12}}&lt;/ref&gt;
* Роман Васильев — ''Константин Данзас''&lt;ref name=&quot;ТН&quot;&gt;{{Cite web|title=Юра Борисов сыграет Пушкина в фильме «Пророк. История Александра Пушкина»|url=https://tnzvezdy.ru/cinema/2312|last=Брагина|first=Лика|work=«ТН Звёзды»|date=2023-08-26|lang=ru|accessdate=2024-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230913180412/https://tnzvezdy.ru/cinema/2312|archivedate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;
** Влад Фельдман — ''Данзас-лицеист''
* Илья Виногорский — ''Иван Пущин''&lt;ref name=&quot;ТН&quot; /&gt;
** Егор Мокренко — ''Пущин-лицеист''
* Аня Чиповская — ''графиня Елизавета Воронцова''&lt;ref name=&quot;ТН&quot; /&gt;
* Илья Любимов — ''[[Василий Андреевич Жуковский|Василий Жуковский]]''&lt;ref name=&quot;ТН&quot; /&gt;
* Евгений Шварц — ''император [[I Николай|Николай I]]''&lt;ref name=&quot;ТН&quot; /&gt;
* Флориан Десбьендра — ''Жорж Шарль Дантес''&lt;ref name=&quot;ТН&quot; /&gt;
* Сергей Гилёв — ''Александр Бенкендорф''&lt;ref name=&quot;ТН&quot; /&gt;
* Олег Рязанцев — ''Никита''
* Евгений Коряковский — ''граф Михаил Воронцов''
* [[Светлана Ходченкова]] — ''княгиня Авдотья Голицына''
* Полина Кутепова — ''гадалка Кирхгоф''
* Вера Колесникова — ''Екатерина Гончарова, сестра Натальи Гончаровой''
* Агриппина Стеклова — ''Наталья Гончарова, мать Натальи Гончаровой''
* Дмитрий Поднозов — ''Гавриил Державин''
* Мария Давитая — ''императрица Александра Фёдоровна''
* Андрей Ургант — ''Александр Смирдин''
* Иван Злобин — ''[[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]]''
* Никита Крахмалёв — ''[[Кондратий Фёдорович Рылеев|Кондратий Рылеев]]''
* Константин Тресков — ''[[Пётр Григорьевич Каховский|Пётр Каховский]]''

== Өндіріс ==
Түсірілім 2023 жылдың тамыз айының соңында Павловскіде басталды.&lt;ref name=&quot;ТН&quot; /&gt; Қыркүйектің 2-сінен 5-іне дейін «Мосфильм» студиясының бірінші алаңында бірнеше түсірілім ауысымдары өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=На «Мосфильме» прошли съемки фильма «Пророк. История Александра Пушкина»|url=https://www.mosfilm.ru/news/?ELEMENT_ID=74197|work=«[[Мосфильм]]»|date=2023-09-08|lang=ru|accessdate=2024-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240103181942/https://www.mosfilm.ru/news/?ELEMENT_ID=74197|archivedate=2024-01-03}}&lt;/ref&gt; Желтоқсан айының соңында [[Кино қоры]] бұл жобаға қолдау білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Фонд кино поддержит 20 национальных фильмов|url=https://www.kinometro.ru/news/show/name/fondkino_pitching_itogi_28122023|work=«[[Бюллетень кинопрокатчика]]»|date=2023-12-29|lang=ru|accessdate=2024-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231228211110/https://www.kinometro.ru/news/show/name/fondkino_pitching_itogi_28122023|archivedate=2023-12-28}}&lt;/ref&gt; Түсірілім жұмыстары [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтегі]] Юсупов, Мәрмәр және Строганов сарайларында, [[Пушкин мұражай-пәтері]]&lt;nowiki/&gt;нде және ақынның өмірімен байланысты басқа да орындарда өтті; 2024 жылдың ақпан айында олар аяқталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В новом году кинозрители увидят новую версию «Онегина» и серийного убийцу Достоевского|url=https://www.mk.ru/culture/2024/01/02/v-novom-godu-kinozriteli-uvidyat-novuyu-versiyu-onegina-i-seriynogo-ubiycu-dostoevskogo.html|last=Хохрякова|first=Светлана|work=«[[Московский комсомолец]]»|date=2024-01-02|lang=ru|accessdate=2024-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102113537/https://www.mk.ru/culture/2024/01/02/v-novom-godu-kinozriteli-uvidyat-novuyu-versiyu-onegina-i-seriynogo-ubiycu-dostoevskogo.html|archivedate=2024-01-02}}&lt;/ref&gt; Жасаушылардың айтуынша, кейбір локацияларға кинематографисттер алғаш рет кіруге рұқсат алған.&lt;ref name=&quot;KinoNews&quot;&gt;{{Cite web|title=В тизере &quot;Пророк. История Александра Пушкина&quot; прочли &quot;Памятник&quot;|url=https://www.kinonews.ru/news_123080/|last=Воронцов|first=Андрей|work=«KinoNews»|date=2024-03-11|lang=ru|accessdate=2024-03-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240311222221/https://www.kinonews.ru/news_123080/|archivedate=2024-03-11}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттар мен сыйлықтар ==

* 2025 — XXXI Халықаралық «Әдебиет және кино» кинофестивалі:
** Үздік актер сыйлығы (Евгений Шварц)
** Үздік операторлық жұмыс үшін Андрей Москвин сыйлығы (Михаил Хасая)
** «Ұрпақтарды біріктіретін ең үздік түпнұсқа ән үшін» арнайы қазылар алқасының дипломы (The Hatters тобы) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Легенды наших предков&quot; и &quot;Пророк&quot; стали лучшими на фестивале &quot;Литература и кино&quot;|url=https://rg.ru/2025/06/22/legendy-nashih-predkov-i-prorok-stali-luchshimi-na-festivale-literatura-i-kino.html|publisher=[[Российская газета]]|lang=ru|accessdate=2025-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250722052935/https://rg.ru/2025/06/22/legendy-nashih-predkov-i-prorok-stali-luchshimi-na-festivale-literatura-i-kino.html|archivedate=2025-07-22}}&lt;/ref&gt;

[[Санат:2025 жылғы фильмдер]]
[[Санат:Алфавит бойынша фильмдер]]</text>
      <sha1>4vyc70o9c4so8ev8kx65l8ss5gq84jc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685946</id>
      <parentid>3685945</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Лёха Вырвиглаз</username>
        <id>132845</id>
      </contributor>
      <origin>3685946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10255" sha1="k949pk63li2enfdvtf8iv1n9p6fo2zp" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Пайғамбар. Александр Пушкиннің тарихы
 |Шынайы атауы     = {{lang-ru|Пророк. История Александра Пушкина}}
 |Суреті           = 
 |Сурет ені        = 
 |Жанры            = биография, мюзикл, драма
 |Режиссёрі        = [[Феликс Умаров]]
 |Продюсері        = Пётр Ануров, Вадим Верещагин, Григорий Стоялов, Леонид Верещагин, Никита Михалков
 |Сценарист        = Василий Зоркий, Андрей Курганов
 |Актерлер         = Юра Борисов, Алёна Долголенко, Роман Васильев, Илья Виногорский, Аня Чиповская
 |Операторы        = Михаил Хасая
 |Композиторы      = Райан Оттер
 |Компания         = «[[Централ Партнершип]]», «Кинослово», «ТриТэ»
 |Дистрибьютор     = 
 |Бюджеті          = 800 млн рубль
 |Түсім            = 1,657 млрд рубль
 |Мемлекет         = {{RUS}}
 |Тілі             = [[орыс тілі]]
 |Ұзақтығы         = 
 |Жыл              = 2025
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          = 24218224
 |Сайты            = https://www.centpart.ru/film/3146
}}
'''«Пайғамбар. Александр Пушкиннің тарихы»''' — орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкиннің]] өмірбаянын баяндайтын режиссёр Феликс Умаровтың [[Ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]] [[Музыкалық фильм|музыкалық]] [[драмалық фильм]]&lt;nowiki/&gt;і. Фильмде ақынды [[Юра Борисов]] сомдады.

Фильмнің премьерасы 2025 жылдың 14 ақпанында өтті.

Фильмнің саундтрегін The Hatters тобы жазған.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Hatters записали трек «Город поет» для фильма «Пророк»|url=https://www.nashe.ru/news/the-hatters-zapisali-trek-gorod-poet-dlya-filma-prorok|publisher=[[Наше радио]]|lang=ru|accessdate=2025-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251018222511/https://www.nashe.ru/news/the-hatters-zapisali-trek-gorod-poet-dlya-filma-prorok|archivedate=2025-10-18}}&lt;/ref&gt;

== Рөлдерде ==

* [[Юра Борисов]] — ''[[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]]''
** [[Кай Алекс Вадимович Гетц|Кай Гетц]] — ''Пушкин-лицеист''
* [[Долголенко, Алёна Александровна|Алёна Долголенко]] — ''[[Наталья Николаевна Гончарова|Наталья Гончарова]]''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наталью Гончарову в фильме «Пророк» сыграет Алёна Долголенко|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/news/y2023/12-11/33047/|work=«[[Кино-театр.ру]]»|date=2023-12-11|lang=ru|accessdate=2024-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231212093137/https://www.kino-teatr.ru/kino/news/y2023/12-11/33047/|archivedate=2023-12-12}}&lt;/ref&gt;
* Роман Васильев — ''Константин Данзас''&lt;ref name=&quot;ТН&quot;&gt;{{Cite web|title=Юра Борисов сыграет Пушкина в фильме «Пророк. История Александра Пушкина»|url=https://tnzvezdy.ru/cinema/2312|last=Брагина|first=Лика|work=«ТН Звёзды»|date=2023-08-26|lang=ru|accessdate=2024-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230913180412/https://tnzvezdy.ru/cinema/2312|archivedate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;
** Влад Фельдман — ''Данзас-лицеист''
* Илья Виногорский — ''Иван Пущин''&lt;ref name=&quot;ТН&quot; /&gt;
** Егор Мокренко — ''Пущин-лицеист''
* Аня Чиповская — ''графиня Елизавета Воронцова''&lt;ref name=&quot;ТН&quot; /&gt;
* Илья Любимов — ''[[Василий Андреевич Жуковский|Василий Жуковский]]''&lt;ref name=&quot;ТН&quot; /&gt;
* Евгений Шварц — ''император [[I Николай|Николай I]]''&lt;ref name=&quot;ТН&quot; /&gt;
* Флориан Десбьендра — ''Жорж Шарль Дантес''&lt;ref name=&quot;ТН&quot; /&gt;
* Сергей Гилёв — ''Александр Бенкендорф''&lt;ref name=&quot;ТН&quot; /&gt;
* Олег Рязанцев — ''Никита''
* Евгений Коряковский — ''граф Михаил Воронцов''
* [[Светлана Ходченкова]] — ''княгиня Авдотья Голицына''
* Полина Кутепова — ''гадалка Кирхгоф''
* Вера Колесникова — ''Екатерина Гончарова, сестра Натальи Гончаровой''
* Агриппина Стеклова — ''Наталья Гончарова, мать Натальи Гончаровой''
* Дмитрий Поднозов — ''Гавриил Державин''
* Мария Давитая — ''императрица Александра Фёдоровна''
* Андрей Ургант — ''Александр Смирдин''
* Иван Злобин — ''[[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]]''
* Никита Крахмалёв — ''[[Кондратий Фёдорович Рылеев|Кондратий Рылеев]]''
* Константин Тресков — ''[[Пётр Григорьевич Каховский|Пётр Каховский]]''

== Өндіріс ==
Түсірілім 2023 жылдың тамыз айының соңында Павловскіде басталды.&lt;ref name=&quot;ТН&quot; /&gt; Қыркүйектің 2-сінен 5-іне дейін «Мосфильм» студиясының бірінші алаңында бірнеше түсірілім ауысымдары өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=На «Мосфильме» прошли съемки фильма «Пророк. История Александра Пушкина»|url=https://www.mosfilm.ru/news/?ELEMENT_ID=74197|work=«[[Мосфильм]]»|date=2023-09-08|lang=ru|accessdate=2024-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240103181942/https://www.mosfilm.ru/news/?ELEMENT_ID=74197|archivedate=2024-01-03}}&lt;/ref&gt; Желтоқсан айының соңында [[Кино қоры]] бұл жобаға қолдау білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Фонд кино поддержит 20 национальных фильмов|url=https://www.kinometro.ru/news/show/name/fondkino_pitching_itogi_28122023|work=«[[Бюллетень кинопрокатчика]]»|date=2023-12-29|lang=ru|accessdate=2024-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231228211110/https://www.kinometro.ru/news/show/name/fondkino_pitching_itogi_28122023|archivedate=2023-12-28}}&lt;/ref&gt; Түсірілім жұмыстары [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтегі]] Юсупов, Мәрмәр және Строганов сарайларында, [[Пушкин мұражай-пәтері]]&lt;nowiki/&gt;нде және ақынның өмірімен байланысты басқа да орындарда өтті; 2024 жылдың ақпан айында олар аяқталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В новом году кинозрители увидят новую версию «Онегина» и серийного убийцу Достоевского|url=https://www.mk.ru/culture/2024/01/02/v-novom-godu-kinozriteli-uvidyat-novuyu-versiyu-onegina-i-seriynogo-ubiycu-dostoevskogo.html|last=Хохрякова|first=Светлана|work=«[[Московский комсомолец]]»|date=2024-01-02|lang=ru|accessdate=2024-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240102113537/https://www.mk.ru/culture/2024/01/02/v-novom-godu-kinozriteli-uvidyat-novuyu-versiyu-onegina-i-seriynogo-ubiycu-dostoevskogo.html|archivedate=2024-01-02}}&lt;/ref&gt; Жасаушылардың айтуынша, кейбір локацияларға кинематографисттер алғаш рет кіруге рұқсат алған.&lt;ref name=&quot;KinoNews&quot;&gt;{{Cite web|title=В тизере &quot;Пророк. История Александра Пушкина&quot; прочли &quot;Памятник&quot;|url=https://www.kinonews.ru/news_123080/|last=Воронцов|first=Андрей|work=«KinoNews»|date=2024-03-11|lang=ru|accessdate=2024-03-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240311222221/https://www.kinonews.ru/news_123080/|archivedate=2024-03-11}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттар мен сыйлықтар ==

* 2025 — XXXI Халықаралық «Әдебиет және кино» кинофестивалі:
** Үздік актер сыйлығы (Евгений Шварц)
** Үздік операторлық жұмыс үшін Андрей Москвин сыйлығы (Михаил Хасая)
** «Ұрпақтарды біріктіретін ең үздік түпнұсқа ән үшін» арнайы қазылар алқасының дипломы (The Hatters тобы) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Легенды наших предков&quot; и &quot;Пророк&quot; стали лучшими на фестивале &quot;Литература и кино&quot;|url=https://rg.ru/2025/06/22/legendy-nashih-predkov-i-prorok-stali-luchshimi-na-festivale-literatura-i-kino.html|publisher=[[Российская газета]]|lang=ru|accessdate=2025-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250722052935/https://rg.ru/2025/06/22/legendy-nashih-predkov-i-prorok-stali-luchshimi-na-festivale-literatura-i-kino.html|archivedate=2025-07-22}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:2025 жылғы фильмдер]]
[[Санат:Алфавит бойынша фильмдер]]</text>
      <sha1>k949pk63li2enfdvtf8iv1n9p6fo2zp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Ажеке</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789114</id>
    <revision>
      <id>3685954</id>
      <timestamp>2026-10-25T03:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3685954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="430" sha1="i8zlkwlrdgranvrw9yxu4f0qb08qc20" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Ажеке}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 08:09, 2026 ж. қазанның 25 (+05)</text>
      <sha1>i8zlkwlrdgranvrw9yxu4f0qb08qc20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Григишкес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789115</id>
    <revision>
      <id>3685968</id>
      <timestamp>2026-10-25T05:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Литва қалалары]]</comment>
      <origin>3685968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="309" sha1="oyfv261x9eob62ulztrojxk4v4a39kn" xml:space="preserve">'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>oyfv261x9eob62ulztrojxk4v4a39kn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685969</id>
      <parentid>3685968</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="342" sha1="47j4fm31li730lp75ctp69ct3kjkl45" xml:space="preserve">'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>47j4fm31li730lp75ctp69ct3kjkl45</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685972</id>
      <parentid>3685969</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="617" sha1="cdrhunhugpqy3kg6t2mkw0ixtpr4cyk" xml:space="preserve">'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>cdrhunhugpqy3kg6t2mkw0ixtpr4cyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685973</id>
      <parentid>3685972</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:27:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3685973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="815" sha1="3rqc3ji4gvnh2o702rr1ewbqbvyk58y" xml:space="preserve">'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>3rqc3ji4gvnh2o702rr1ewbqbvyk58y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685974</id>
      <parentid>3685973</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1509" sha1="tbo2vj4wz9tqgks9phsszxtjtiugaq8" xml:space="preserve">'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>tbo2vj4wz9tqgks9phsszxtjtiugaq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685975</id>
      <parentid>3685974</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ дереккөз</comment>
      <origin>3685975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1659" sha1="2sg8ct9bn9hfyzpqp955y0qgd61ugt5" xml:space="preserve">'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>2sg8ct9bn9hfyzpqp955y0qgd61ugt5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685976</id>
      <parentid>3685975</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2558" sha1="gu19pttl6vzvjc6dptjj4hhzfc9nma4" xml:space="preserve">'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 1958 жылы Григишкеске қала үлгісіндегі кент мәртебесі берілді. Оның елтаңбасы 1996 жылы бекітілді. 2000 жылы Григишкес Вильнюс қаласының құрамына қосылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>gu19pttl6vzvjc6dptjj4hhzfc9nma4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685977</id>
      <parentid>3685976</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3685977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3057" sha1="0phw1pbgxeh6mcb3n2hls8b0l643tvt" xml:space="preserve">'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>0phw1pbgxeh6mcb3n2hls8b0l643tvt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685979</id>
      <parentid>3685977</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T05:44:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3685979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3201" sha1="kkk2l0ktdajv2etev5n5j7iau1yzvr0" xml:space="preserve">'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>kkk2l0ktdajv2etev5n5j7iau1yzvr0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685982</id>
      <parentid>3685979</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3685982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3667" sha1="0fx3dms18p2dj7ol75k6969j9xmnv0j" xml:space="preserve">'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>0fx3dms18p2dj7ol75k6969j9xmnv0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685984</id>
      <parentid>3685982</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3685984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4040" sha1="27itmt4nl1qn9qnel6zdun9xeaj1k43" xml:space="preserve">'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>27itmt4nl1qn9qnel6zdun9xeaj1k43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685986</id>
      <parentid>3685984</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3685986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6425" sha1="18k9yzkmdj6hkmc4yayus8vdulv9u5v" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = 
 |қазақша атауы           = 
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Grigiškės}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>18k9yzkmdj6hkmc4yayus8vdulv9u5v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685987</id>
      <parentid>3685986</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6451" sha1="0wzz4w0i41u71rt28btpycxgk4c5dak" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Григишкес
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Grigiškės}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>0wzz4w0i41u71rt28btpycxgk4c5dak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685988</id>
      <parentid>3685987</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6470" sha1="cxd5oot1i9w96crjvkn8ri5z3mfkuf7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Григишкес
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Grigiškės}}
 |сурет                   = 01grigiskes2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>cxd5oot1i9w96crjvkn8ri5z3mfkuf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685989</id>
      <parentid>3685988</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6493" sha1="rbiwrdu0oscg1nwzcdc0vxexuks4ieg" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Григишкес
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Grigiškės}}
 |сурет                   = 01grigiskes2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Flag of Grigiškės.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>rbiwrdu0oscg1nwzcdc0vxexuks4ieg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685990</id>
      <parentid>3685989</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3685990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6510" sha1="4w5mr9sm8qagdls1c79zn035bgfa5of" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Григишкес
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Grigiškės}}
 |сурет                   = 01grigiskes2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = Grigiskes COA.gif
 |ту                      = Flag of Grigiškės.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>4w5mr9sm8qagdls1c79zn035bgfa5of</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685993</id>
      <parentid>3685990</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6532" sha1="sba4bfp4pbmna501owqkyeucl3rhfl4" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Григишкес
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Grigiškės}}
 |сурет                   = 01grigiskes2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Grigiskes COA.gif
 |ту                      = Flag of Grigiškės.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec =10 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =05 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>sba4bfp4pbmna501owqkyeucl3rhfl4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685994</id>
      <parentid>3685993</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6563" sha1="7lxmim7e71maxdcy4i9vaqdhpajfk7f" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Григишкес
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Grigiškės}}
 |сурет                   = 01grigiskes2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Grigiskes COA.gif
 |ту                      = Flag of Grigiškės.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec =10 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =05 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Вильнюс уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>7lxmim7e71maxdcy4i9vaqdhpajfk7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685997</id>
      <parentid>3685994</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6577" sha1="b79as8rkarixe2bgz5pqbj0tf873dgh" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Григишкес
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Grigiškės}}
 |сурет                   = 01grigiskes2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Grigiskes COA.gif
 |ту                      = Flag of Grigiškės.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec =10 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =05 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Вильнюс уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,1	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Grigiškės
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>b79as8rkarixe2bgz5pqbj0tf873dgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685999</id>
      <parentid>3685997</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3685999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6602" sha1="699gviuf41rijple9iptlazfl21qalf" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Григишкес
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Grigiškės}}
 |сурет                   = 01grigiskes2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Grigiskes COA.gif
 |ту                      = Flag of Grigiškės.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec =10 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =05 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Вильнюс уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = Григорьево
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,1	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Grigiškės
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>699gviuf41rijple9iptlazfl21qalf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686000</id>
      <parentid>3685999</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3686000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6608" sha1="juaqptp9v5ov0rvknzpfb17cv5jnqmq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Григишкес
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Grigiškės}}
 |сурет                   = 01grigiskes2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Grigiskes COA.gif
 |ту                      = Flag of Grigiškės.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec =10 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =05 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Вильнюс уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = Григорьево
 |статус алуы             = 1958
 |жер аумағы              = 7,1	
 |биiктiктiң түрi         = 90
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Grigiškės
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>juaqptp9v5ov0rvknzpfb17cv5jnqmq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686025</id>
      <parentid>3686000</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3686025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6769" sha1="6ib6mmebi42pzvvakavhbzwmjwsn5to" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Григишкес
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Grigiškės}}
 |сурет                   = 01grigiskes2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Grigiskes COA.gif
 |ту                      = Flag of Grigiškės.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec =10 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =05 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Вильнюс уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = Григорьево
 |статус алуы             = 1958
 |жер аумағы              = 7,1	
 |биiктiктiң түрi         = 90
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Grigiškės
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Grigiškės, akvedukas. Nuo magistralės pusės.JPG|Григишкес, акведук.


&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>6ib6mmebi42pzvvakavhbzwmjwsn5to</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686027</id>
      <parentid>3686025</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:09:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3686027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6831" sha1="s461ioml7tmly2s7pi4ii1wzory49cm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Григишкес
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Grigiškės}}
 |сурет                   = 01grigiskes2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Grigiskes COA.gif
 |ту                      = Flag of Grigiškės.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec =10 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =05 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Вильнюс уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = Григорьево
 |статус алуы             = 1958
 |жер аумағы              = 7,1	
 |биiктiктiң түрi         = 90
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Grigiškės
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Grigiškės, akvedukas. Nuo magistralės pusės.JPG|Григишкес, акведук.
AB Grigiškės.JPG|Компания Grigiškės Paper and Wood

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>s461ioml7tmly2s7pi4ii1wzory49cm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686028</id>
      <parentid>3686027</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:10:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3686028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6892" sha1="meaa622kibmttvelswvrks79rdmi6uq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Григишкес
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Grigiškės}}
 |сурет                   = 01grigiskes2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Grigiskes COA.gif
 |ту                      = Flag of Grigiškės.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec =10 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =05 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Вильнюс уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = Григорьево
 |статус алуы             = 1958
 |жер аумағы              = 7,1	
 |биiктiктiң түрi         = 90
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Grigiškės
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Grigiškės, akvedukas. Nuo magistralės pusės.JPG|Григишкес, акведук.
AB Grigiškės.JPG|Компания Grigiškės Paper and Wood
Koplyčia Grigiškėse.JPG|Григишкес. Часовня
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>meaa622kibmttvelswvrks79rdmi6uq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686029</id>
      <parentid>3686028</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */</comment>
      <origin>3686029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6892" sha1="oxg1y94yjdfrnd7ubfz9e8lt3wlk5r8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Григишкес
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Grigiškės}}
 |сурет                   = 01grigiskes2011.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Grigiskes COA.gif
 |ту                      = Flag of Grigiškės.png
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =40 |lat_sec =10 
  |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =05 |lon_sec =30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Вильнюс уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = Григорьево
 |статус алуы             = 1958
 |жер аумағы              = 7,1	
 |биiктiктiң түрi         = 90
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Grigiškės
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Григишкес''' ({{lang-lt|Grigiškės}}) — [[Литва]]ның [[Вильнюс уезі]]ндегі қала, Григишкес староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Григишкес қаласының халқы 11 128 адамды құрады. Григишкес — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 32-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-grigiskes-11141.html|title=Население Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Григишкес Литва астанасы [[Вильнюс]]тен 17 шақырым қашықтықта, Вилия (Нярис) өзенінің сол жағалауында, оның саласы — Воке өзені құятын тұста орналасқан. Қаланы Панеряй теміржол стансасымен ұзындығы 6 шақырым болатын теміржол тармағы байланыстырады. Григишкес арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Клайпеда–Каунас–Вильнюс тас жолы өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lt-Grigiskes|title=Григишкес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл аймақ 1923 жылы, Григорий (Гжегогас) Курецас Воке өзенінің бойында қағаз фабрикасын салған кезден бастап Григишкес деп атала бастады. 1930 жылы фабрикаға арналып электр станспсы салынды, оған Воке өзенінің суы 800 метрлік бетон арна (акведук) арқылы жеткізілді. 1948 жылдан бастап фабрика маңында жұмысшылар кенті қалыптаса бастады. 

1958 жылы 15 мамырда Григишкес қала үлгісіндегі кент мәртебесін алды. Литва тілінде оқытатын алғашқы мектеп сыныптары ашылды. 1968 жылы кітапхана құрылды. 1996 жылы 10 желтоқсанда Президент жарлығымен Григишкестің елтаңбасы бекітілді. 2000 жылғы 19 наурыздан бастап (ресми түрде 1999 жылғы 21 желтоқсаннан бастап) Григишкес өзінің старостволығымен (әкімшілік бірлігімен) бірге Вильнюс қалалық муниципалитетінің құрамына енгізілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.vle.lt/straipsnis/grigiskes/|title=Grigiškės|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Жергілікті экономиканың негізі — 1823 жылы құрылған «Grigiškės» компаниясының қағаз фабрикасы. Компания қораптар, гофр картон, санитарлық-гигиеналық қағаз өнімдері мен қатты талшықты тақталар (ДВП) өндіруге маманданған.

Қалада инфрақұрылым жақсы дамыған: екі орта мектеп, үш балабақша, бір бастауыш мектеп және өнер мектебі жұмыс істейді. Сондай-ақ, мұнда «Vilniaus AMSTAFF», «Vilniaus TEC» және Grigiškės-тің «Jazzhotel» атты үш футбол клубы бар.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;145&quot;&gt;
Grigiškės, akvedukas. Nuo magistralės pusės.JPG|Григишкес, акведук.
AB Grigiškės.JPG|Компания Grigiškės Paper and Wood
Koplyčia Grigiškėse.JPG|Григишкес. Часовня
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>oxg1y94yjdfrnd7ubfz9e8lt3wlk5r8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NME Awards</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789116</id>
    <revision>
      <id>3685980</id>
      <timestamp>2026-10-25T05:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Сыйлық  | атауы             = NME Awards | түпнұсқа_атауы     = NME Awards | сурет             =  | сурет_ені         =  | сурет_сипаттамасы =  | мемлекет          = {{Байрақ|Ұлыбритания}} | не үшін           = Журнал оқырмандары мен сайт келушілерінің дауыс беру нәтижелері бойынша берілетін музыкалық пр...</comment>
      <origin>3685980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5195" sha1="oydryuo5y91ke11o5ihc83uvmt2qv5o" xml:space="preserve">{{Сыйлық 
| атауы             = NME Awards
| түпнұсқа_атауы     = NME Awards
| сурет             = 
| сурет_ені         = 
| сурет_сипаттамасы = 
| мемлекет          = {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| не үшін           = Журнал оқырмандары мен сайт келушілерінің дауыс беру нәтижелері бойынша берілетін музыкалық премия
| құрылтайшы        = ''[[New Musical Express]]''
| негізі_қаланды    = 1953 (1971–1993 жылдары үзіліс болып, 1994 жылдан бастап қайта жалғасуда)
| тоқтатылды        = 
| ең_көп_марапат    = 
| ең_көп_номинация  = 
| сайт              = https://www.nme.com/awards
| алдыңғы           = 
| келесі            = 
}}
'''NME Awards''' — британдық [[New Musical Express]] журналының жыл сайынғы музыкалық марапаттау рәсімі. Ұлыбританияның танымал музыка тарихындағы ең көне бұл сыйлық алғаш рет басылым шыққаннан кейін көп ұзамай, 1953 жылы «NME сауалнамасы жеңімпаздарының концертінде» (NME Poll Winners Concerts) табысталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1439111/coldplay-u2-eminem-honored-with-nme-awards.jhtml|title=Coldplay, U2, Eminem Honored With NME Awards|author=Basham, David.|date=2001-02-06|publisher=[[MTV]]|lang=en|access-date=2012-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6AZW5LtLO?url=http://www.mtv.com/news/articles/1439111/coldplay-u2-eminem-honored-with-nme-awards.jhtml|archive-date=2012-09-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Бұл премия көбінесе [[Brit Awards]] сыйлығының ізашары әрі [[Рок-музыка|рок]]-аналогы ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/12266211|title=Foals and Arcade Fire lead NME awards nominations|publisher=[[Би-би-си|BBC]]|lang=en|access-date=2012-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6AZW6UgiT?url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/12266211|archive-date=2012-09-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Жеңімпаздар журнал оқырмандары мен сайт келушілерінің дауыс беруі арқылы анықталады.&lt;ref name=&quot;yahoo&quot;&gt;{{cite web|url=http://music.yahoo.com/blogs/amplifier/the-nme-awards-are-almost-nothing-like-the-grammys.html|title=The NME Awards Are (Almost) Nothing Like the Grammys|author=Ganz, Caryn.|date=2011-02-24|work=[[Yahoo! Music]]|lang=en|access-date=2012-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6AZW7eguW?url=http://music.yahoo.com/blogs/amplifier/the-nme-awards-are-almost-nothing-like-the-grammys.html|archive-date=2012-09-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Сол кезде газет болып шыққан NME алғашқы сауалнама нәтижелерін 1953 жылғы 27 ақпандағы нөмірінде жариялады, ал марапаттау рәсімі сол жылдың 19 сәуірінде [[Роял Альберт Холл]]да өтті. Бастапқыда бес номинация болса, келесі жылы олардың саны ұлғайтылды. 1972 жылдан бастап бұл рәсім өткізілмей қалды,&lt;ref name=&quot;yahoo&quot;/&gt; алайда сауалнамалар мен олардың нәтижелері жыл сайын жарияланып тұрды. Тек 1993 жылы [[Энни Леннокс]] пен [[Simply Red]] Brit Awards сыйлығынан екі мәрте марапат алған кезде, бұл NME жаңалықтар бетінде ашулы тақырыптардың шығуына түрткі болды («Must We Throw This Brit At Our Pop Kids?»). Бұл жағдай 1994 жылы Brits атауымен сөз ойыны (каламбур) жасалып, «NME Brat Awards» деген жаңартылған атаумен және ортаңғы саусағы шығарылған жұдырық пішінді жаңа мүсіншемен марапаттау рәсімін қайта жандандыруға себеп болды. 2002 жылы [[The Daily Telegraph]] шолушысы Том Кокс бұл сыйлықтың енді «Brits сияқты сол корпоративтік құндылықтарды мадақтайтынын» айтып сынға алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandjazzmusic/3573955/Wheres-the-aggro.html|title=Where's the aggro?|author=Cox, Tom.|date=2002-03-02|work=Telegraph|lang=en|access-date=2012-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6AZWBCtSB?url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandjazzmusic/3573955/Wheres-the-aggro.html|archive-date=2012-09-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания музыкалық сыйлықтары]]</text>
      <sha1>oydryuo5y91ke11o5ihc83uvmt2qv5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685983</id>
      <parentid>3685980</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8171" sha1="nrfzz12zjm81svhtk72knuefza57pll" xml:space="preserve">{{Сыйлық 
| атауы             = NME Awards
| түпнұсқа_атауы     = NME Awards
| сурет             = 
| сурет_ені         = 
| сурет_сипаттамасы = 
| мемлекет          = {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| не үшін           = Журнал оқырмандары мен сайт келушілерінің дауыс беру нәтижелері бойынша берілетін музыкалық премия
| құрылтайшы        = ''[[New Musical Express]]''
| негізі_қаланды    = 1953 (1971–1993 жылдары үзіліс болып, 1994 жылдан бастап қайта жалғасуда)
| тоқтатылды        = 
| ең_көп_марапат    = 
| ең_көп_номинация  = 
| сайт              = https://www.nme.com/awards
| алдыңғы           = 
| келесі            = 
}}
'''NME Awards''' — британдық [[New Musical Express]] журналының жыл сайынғы музыкалық марапаттау рәсімі. Ұлыбританияның танымал музыка тарихындағы ең көне бұл сыйлық алғаш рет басылым шыққаннан кейін көп ұзамай, 1953 жылы «NME сауалнамасы жеңімпаздарының концертінде» (NME Poll Winners Concerts) табысталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1439111/coldplay-u2-eminem-honored-with-nme-awards.jhtml|title=Coldplay, U2, Eminem Honored With NME Awards|author=Basham, David.|date=2001-02-06|publisher=[[MTV]]|lang=en|access-date=2012-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6AZW5LtLO?url=http://www.mtv.com/news/articles/1439111/coldplay-u2-eminem-honored-with-nme-awards.jhtml|archive-date=2012-09-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Бұл премия көбінесе [[Brit Awards]] сыйлығының ізашары әрі [[Рок-музыка|рок]]-аналогы ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/12266211|title=Foals and Arcade Fire lead NME awards nominations|publisher=[[Би-би-си|BBC]]|lang=en|access-date=2012-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6AZW6UgiT?url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/12266211|archive-date=2012-09-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Жеңімпаздар журнал оқырмандары мен сайт келушілерінің дауыс беруі арқылы анықталады.&lt;ref name=&quot;yahoo&quot;&gt;{{cite web|url=http://music.yahoo.com/blogs/amplifier/the-nme-awards-are-almost-nothing-like-the-grammys.html|title=The NME Awards Are (Almost) Nothing Like the Grammys|author=Ganz, Caryn.|date=2011-02-24|work=[[Yahoo! Music]]|lang=en|access-date=2012-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6AZW7eguW?url=http://music.yahoo.com/blogs/amplifier/the-nme-awards-are-almost-nothing-like-the-grammys.html|archive-date=2012-09-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Сол кезде газет болып шыққан NME алғашқы сауалнама нәтижелерін 1953 жылғы 27 ақпандағы нөмірінде жариялады, ал марапаттау рәсімі сол жылдың 19 сәуірінде [[Роял Альберт Холл]]да өтті. Бастапқыда бес номинация болса, келесі жылы олардың саны ұлғайтылды. 1972 жылдан бастап бұл рәсім өткізілмей қалды,&lt;ref name=&quot;yahoo&quot;/&gt; алайда сауалнамалар мен олардың нәтижелері жыл сайын жарияланып тұрды. Тек 1993 жылы [[Энни Леннокс]] пен [[Simply Red]] Brit Awards сыйлығынан екі мәрте марапат алған кезде, бұл NME жаңалықтар бетінде ашулы тақырыптардың шығуына түрткі болды («Must We Throw This Brit At Our Pop Kids?»). Бұл жағдай 1994 жылы Brits атауымен сөз ойыны (каламбур) жасалып, «NME Brat Awards» деген жаңартылған атаумен және ортаңғы саусағы шығарылған жұдырық пішінді жаңа мүсіншемен марапаттау рәсімін қайта жандандыруға себеп болды. 2002 жылы [[The Daily Telegraph]] шолушысы Том Кокс бұл сыйлықтың енді «Brits сияқты сол корпоративтік құндылықтарды мадақтайтынын» айтып сынға алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandjazzmusic/3573955/Wheres-the-aggro.html|title=Where's the aggro?|author=Cox, Tom.|date=2002-03-02|work=Telegraph|lang=en|access-date=2012-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6AZWBCtSB?url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandjazzmusic/3573955/Wheres-the-aggro.html|archive-date=2012-09-10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Ең көп марапат алғандар ==
[[Сурет:Elvis Presley 1970.jpg|thumb|308x308px|[[Элвис Пресли]], 26 рет ''NME'' сыйлығының иегері]]

=== NME Award марапатын ең көп алғандар ===
* [[Элвис Пресли]] және [[Джон Пил]] (26 марапат)
* [[Клифф Ричард]] (21 марапат)
* [[Пол Уэллер]] және [[Arctic Monkeys]] (20 марапат)
* [[Muse]] (19 марапат)
* [[Моррисси]] (18 марапат)
* [[Oasis (топ)|Oasis]] (17 марапат)
* [[The Beatles]] (17 марапат)
* [[The Jam]] (13 марапат)
* [[Arctic Monkeys]] (12 марапат)
* [[Дэвид Боуи]] (11 марапат)

=== Бір жылда бірнеше негізгі марапат алғандар ===
Ескерту: Бұл тізімге тек негізгі марапаттардың (мысалы, Үздік альбом, Үздік британдық топ, Үздік трек және т.б.) жеңімпаздары ғана кіреді.

*1968 – [[The Beatles]] (3 марапат)
*1973 – [[Дэвид Боуи]] (2 марапат)
*1974 – [[Дэвид Боуи]] (3 марапат)
*1986 – [[The Smiths]] (2 марапат)
*1992 – [[R.E.M]] (2 марапат)
*1995 – [[Blur]] (5 марапат)
*1996 – [[Oasis (топ)|Oasis]] (4 марапат)
*1999 – [[Manic Street Preachers]] (4 марапат)
*2000 – Blur (3 марапат)
*2001 – [[Coldplay]] (2 марапат)
*2002 – [[The Strokes]] (3 марапат)
*2003 – Coldplay (2 марапат)
*2005 – [[Franz Ferdinand]] (2 марапат)
*2006 – [[Arctic Monkeys]] (3 марапат)
*2007 – Arctic Monkeys (2 марапат)
*2008 – Arctic Monkeys (3 марапат)
*2009 – [[MGMT]] (2 марапат)
*2010 – [[Muse]] және [[Kasabian]] (2 марапат)
*2011 – [[My Chemical Romance]] (2 марапат)
*2012 – [[Florence and the Machine]] (2 марапат)
*2013 – Florence and the Machine және [[The Rolling Stones]] (2 марапат)
*2014 – Arctic Monkeys (4 марапат)
*2015 – [[Jamie T]] және [[Kasabian]] (3 марапат)
*2016 – [[Wolf Alice]] және [[The Libertines]] (2 марапат)
*2017 – [[Christine and the Queens]] (2 марапат)
*2018 – [[Ариана Гранде]] (2 марапат)
*2022 – [[Сэм Фендер]] (2 марапат)&lt;ref&gt;{{cite news |last=Green |first=Alex |date=2 March 2022 |title=All the winners from the NME Awards 2022 |url=https://www.independent.ie/entertainment/music/all-the-winners-from-the-nme-awards-2022-41405219.html |url-status=live |language=en-GB |work=[[The Independent]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303171731/https://www.independent.ie/entertainment/music/all-the-winners-from-the-nme-awards-2022-41405219.html |archive-date=3 March 2022 |access-date=4 March 2022}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Ұлыбритания музыкалық сыйлықтары]]</text>
      <sha1>nrfzz12zjm81svhtk72knuefza57pll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kerrang! Awards</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789117</id>
    <revision>
      <id>3685991</id>
      <timestamp>2026-10-25T06:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Сыйлық  | атауы             = Kerrang! Awards | түпнұсқа_атауы     = Kerrang! Awards | сурет             =  | сурет_ені         = 250px | сурет_сипаттамасы =  | мемлекет          = {{Байрақ|Ұлыбритания}} | не үшін           = Музыкалық жетістіктері үшін | құрылтайшы        = ''[[Kerrang!]]'' | негізі_қаланды    = 1994 | тоқтатылд...</comment>
      <origin>3685991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8501" sha1="kp4t1f580hoapobiqq5z2dpe7la77s3" xml:space="preserve">{{Сыйлық 
| атауы             = Kerrang! Awards
| түпнұсқа_атауы     = Kerrang! Awards
| сурет             = 
| сурет_ені         = 250px
| сурет_сипаттамасы = 
| мемлекет          = {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| не үшін           = Музыкалық жетістіктері үшін
| құрылтайшы        = ''[[Kerrang!]]''
| негізі_қаланды    = 1994
| тоқтатылды        = 2022
| ең_көп_марапат    = 
| ең_көп_номинация  = 
| сайт              = https://awards.kerrang.com
| алдыңғы           = 
| келесі            = 
}}
'''Kerrang! Awards''' — [[Ұлыбритания]]дағы жыл сайынғы музыкалық марапаттау рәсімі. Оны [[Kerrang!]] музыкалық журналы құрған және шара негізінен [[Рок-музыка|рок музыка]]сына бағытталған. Жыл сайынғы марапаттау кештерінде танымал әртістер өнер көрсетіп, көпшілік арасында аса танымал номинациялар теледидар арқылы көрсетілетін салтанатты рәсімде табысталды.

== Тарихы ==
1994 жылы бастау алғаннан бері &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-06-21 |title=Remembering The First Kerrang! Awards |url=https://www.kerrang.com/remembering-the-first-kerrang-awards |access-date=2025-08-12 |website=Kerrang! |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Kerrang!'' Awards сыйлығы қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан *[[British Hit Singles &amp; Albums|Guinness Book of British Hit Singles &amp; Albums]]* басылымы тарапынан Ұлыбританияның ең танымал музыкалық марапаттау шараларының бірі ретінде мойындалып, басылым өздерінің жыл сайынғы қорытынды есептерінде жеңімпаздардың бірқатарын жиі жариялап отырды. 

Бұл сыйлықтың 28 жылдық тарихындағы ең есте қаларлық оқиғалардың бірі — 2000 жылғы рәсім кезінде [[Slipknot]] тобының «Әлемдегі ең үздік топ» атағын жеңіп алғаннан кейін өз үстелдерін өртеуі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|first=Robert|last=Mancini|title=Slipknot Steals Spotlight at Kerrang! Awards|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=30 August 2000|url=http://www.mtv.com/news/articles/1434121/20000830/slipknot.jhtml|access-date=10 September 2008|archive-date=8 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108195535/http://www.mtv.com/news/articles/1434121/20000830/slipknot.jhtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Lostprophets]] «Үздік британдық топ» номинациясында қатарынан үш рет жеңіске жеткен алғашқы ұжым атануға сәл қалды, бірақ 2008 жылы бұл атауды [[Bullet for My Valentine]] тобына есе жіберіп алды, ал бұл топ кейін 2010 жылы осы жетістікке қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{cite web|first=Claire|last=Hill|title=Lostprophets Win Kerrang! Award|work=[[WalesOnline]]|publisher=[[Media Wales]]|date=24 August 2007|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/tm_headline=rs-lostprophets-win-kerrang-award&amp;method=full&amp;objectid=19679895&amp;siteid=50082-name_page.html|access-date=29 November 2011}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Иэн Уоткинстің сотталғанына байланысты Lostprophets тобының алған марапаттарын кері қайтарып алу туралы ұсыныстар айтылды. [[Thirty Seconds to Mars]] «Үздік сингл» номинациясы бойынша ең көп — үш рет жеңіске жеткен рекордшы болып табылады. Сондай-ақ бұл топ Kerrang! Awards 2007 және Kerrang! Awards 2008 рәсімдерінде қатарынан екі жыл «Үздік сингл» номинациясын жеңіп алған алғашқы әртіс атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Thirty Seconds to Mars Take Home Two 2011 Kerrang! Awards|publisher=AltSounds.com|url=http://hangout.altsounds.com/news/130501-seconds-mars-home-2011-kerrang-awards.html|access-date=10 May 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012071814/http://hangout.altsounds.com/news/130501-seconds-mars-home-2011-kerrang-awards.html|archive-date=12 October 2014}}&lt;/ref&gt; [[Island Records]], [[Orange Music Electronic Company]] және [[Marshall Amplification]] сияқты көптеген халықаралық компаниялар әртүрлі марапаттау санаттарының демеушілігіне атсалысты.&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2008|title=Two Nights in London|journal=Marshall Law|issue=10|page=5|publisher=Marshall Publications}}&lt;/ref&gt;

Марапаттау кейде қатаң түрдегі «үлкен болса — ең жақсы» қағидасын ұстанбағаны байқалды, өйткені «Үздік халықаралық жаңа орындаушы» сияқты жаңа номинациялардың кейбір жеңімпаздары мен үміткерлері (мысалы, 2010 жылғы «Үздік халықаралық жаңа орындаушы» номинациясының жеңімпазы [[Trash Talk]]) көпшілікке онша танымал емес немесе тек мықты концерттік беделі бар топтар болды. Сондай-ақ бұл сыйлықтардың арасында дау тудырған жеңімпаздар да болды. Бұған 2006 жылғы рәсімдегі «Үздік британдық жаңа орындаушы» және «Үздік халықаралық жаңа орындаушы» номинацияларының жеңімпаздары ([[Bring Me the Horizon]] және [[Aiden]]) мысал бола алады. Алайда, 1994 жылғы алғашқы рәсімнен бері санаттардың көбі марапат алған кезде коммерциялық тұрғыдан айтарлықтай табысқа жеткен әртістерді марапаттады, мұның мысалы ретінде «Үздік британдық топ», «Үздік халықаралық топ» және «Даңқ залы» номинацияларын атауға болады.

Журнал бұл сыйлықты тоқтатқанына қарамастан, оны жеңіп алу әлі күнге дейін әртістің мансабындағы маңызды жетістік әрі оқиға ретінде қарастырылады. Feeder тобының фронтмені [[Грант Николас]] 2003 жылғы марапат олардың марқұм барабаншысы [[Джон Ли (барабаншы)|Джон Лидің]] топтың алуын армандаған сыйлығы екенін айтып, марапатты соған арнағанын жеткізді. Сол жылы [[The Darkness]] тобының мүшесі [[Джастин Хокинс]] «Үздік британдық жаңадан келген орындаушы» номинациясында жеңіске жете алмағанына көңілі толмайтынын білдірді, өйткені бұл олардың ұсынылған барлық номинацияларында жеңіске жетер еді дегенді білдіретін еді, алайда бұл жетістікке [[Funeral for a Friend]] тобы кедергі келтірді. Сондай-ақ сол жылы Good Charlotte тобы «Үздік сингл» номинациясының жеңімпазы болып жарияланған кезде жиналған көпшіліктің наразылығына тап болды. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Kerrang! Awards]]
[[Санат:Ұлыбритания музыкалық сыйлықтары]]</text>
      <sha1>kp4t1f580hoapobiqq5z2dpe7la77s3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3685995</id>
      <parentid>3685991</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3685995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13162" sha1="8z8d96kkz9ujekf2i243rc325cauoev" xml:space="preserve">{{Сыйлық 
| атауы             = Kerrang! Awards
| түпнұсқа_атауы     = Kerrang! Awards
| сурет             = 
| сурет_ені         = 250px
| сурет_сипаттамасы = 
| мемлекет          = {{Байрақ|Ұлыбритания}}
| не үшін           = Музыкалық жетістіктері үшін
| құрылтайшы        = ''[[Kerrang!]]''
| негізі_қаланды    = 1994
| тоқтатылды        = 2022
| ең_көп_марапат    = 
| ең_көп_номинация  = 
| сайт              = https://awards.kerrang.com
| алдыңғы           = 
| келесі            = 
}}
'''Kerrang! Awards''' — [[Ұлыбритания]]дағы жыл сайынғы музыкалық марапаттау рәсімі. Оны [[Kerrang!]] музыкалық журналы құрған және шара негізінен [[Рок-музыка|рок музыка]]сына бағытталған. Жыл сайынғы марапаттау кештерінде танымал әртістер өнер көрсетіп, көпшілік арасында аса танымал номинациялар теледидар арқылы көрсетілетін салтанатты рәсімде табысталды.

== Тарихы ==
1994 жылы бастау алғаннан бері &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-06-21 |title=Remembering The First Kerrang! Awards |url=https://www.kerrang.com/remembering-the-first-kerrang-awards |access-date=2025-08-12 |website=Kerrang! |language=en}}&lt;/ref&gt; ''Kerrang!'' Awards сыйлығы қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан *[[British Hit Singles &amp; Albums|Guinness Book of British Hit Singles &amp; Albums]]* басылымы тарапынан Ұлыбританияның ең танымал музыкалық марапаттау шараларының бірі ретінде мойындалып, басылым өздерінің жыл сайынғы қорытынды есептерінде жеңімпаздардың бірқатарын жиі жариялап отырды. 

Бұл сыйлықтың 28 жылдық тарихындағы ең есте қаларлық оқиғалардың бірі — 2000 жылғы рәсім кезінде [[Slipknot]] тобының «Әлемдегі ең үздік топ» атағын жеңіп алғаннан кейін өз үстелдерін өртеуі болды.&lt;ref&gt;{{cite web|first=Robert|last=Mancini|title=Slipknot Steals Spotlight at Kerrang! Awards|work=[[MTV]]|publisher=[[Viacom Media Networks]]|date=30 August 2000|url=http://www.mtv.com/news/articles/1434121/20000830/slipknot.jhtml|access-date=10 September 2008|archive-date=8 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108195535/http://www.mtv.com/news/articles/1434121/20000830/slipknot.jhtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Lostprophets]] «Үздік британдық топ» номинациясында қатарынан үш рет жеңіске жеткен алғашқы ұжым атануға сәл қалды, бірақ 2008 жылы бұл атауды [[Bullet for My Valentine]] тобына есе жіберіп алды, ал бұл топ кейін 2010 жылы осы жетістікке қол жеткізді.&lt;ref&gt;{{cite web|first=Claire|last=Hill|title=Lostprophets Win Kerrang! Award|work=[[WalesOnline]]|publisher=[[Media Wales]]|date=24 August 2007|url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/tm_headline=rs-lostprophets-win-kerrang-award&amp;method=full&amp;objectid=19679895&amp;siteid=50082-name_page.html|access-date=29 November 2011}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Иэн Уоткинстің сотталғанына байланысты Lostprophets тобының алған марапаттарын кері қайтарып алу туралы ұсыныстар айтылды. [[Thirty Seconds to Mars]] «Үздік сингл» номинациясы бойынша ең көп — үш рет жеңіске жеткен рекордшы болып табылады. Сондай-ақ бұл топ Kerrang! Awards 2007 және Kerrang! Awards 2008 рәсімдерінде қатарынан екі жыл «Үздік сингл» номинациясын жеңіп алған алғашқы әртіс атанды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Thirty Seconds to Mars Take Home Two 2011 Kerrang! Awards|publisher=AltSounds.com|url=http://hangout.altsounds.com/news/130501-seconds-mars-home-2011-kerrang-awards.html|access-date=10 May 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012071814/http://hangout.altsounds.com/news/130501-seconds-mars-home-2011-kerrang-awards.html|archive-date=12 October 2014}}&lt;/ref&gt; [[Island Records]], [[Orange Music Electronic Company]] және [[Marshall Amplification]] сияқты көптеген халықаралық компаниялар әртүрлі марапаттау санаттарының демеушілігіне атсалысты.&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2008|title=Two Nights in London|journal=Marshall Law|issue=10|page=5|publisher=Marshall Publications}}&lt;/ref&gt;

Марапаттау кейде қатаң түрдегі «үлкен болса — ең жақсы» қағидасын ұстанбағаны байқалды, өйткені «Үздік халықаралық жаңа орындаушы» сияқты жаңа номинациялардың кейбір жеңімпаздары мен үміткерлері (мысалы, 2010 жылғы «Үздік халықаралық жаңа орындаушы» номинациясының жеңімпазы [[Trash Talk]]) көпшілікке онша танымал емес немесе тек мықты концерттік беделі бар топтар болды. Сондай-ақ бұл сыйлықтардың арасында дау тудырған жеңімпаздар да болды. Бұған 2006 жылғы рәсімдегі «Үздік британдық жаңа орындаушы» және «Үздік халықаралық жаңа орындаушы» номинацияларының жеңімпаздары ([[Bring Me the Horizon]] және [[Aiden]]) мысал бола алады. Алайда, 1994 жылғы алғашқы рәсімнен бері санаттардың көбі марапат алған кезде коммерциялық тұрғыдан айтарлықтай табысқа жеткен әртістерді марапаттады, мұның мысалы ретінде «Үздік британдық топ», «Үздік халықаралық топ» және «Даңқ залы» номинацияларын атауға болады.

Журнал бұл сыйлықты тоқтатқанына қарамастан, оны жеңіп алу әлі күнге дейін әртістің мансабындағы маңызды жетістік әрі оқиға ретінде қарастырылады. Feeder тобының фронтмені [[Грант Николас]] 2003 жылғы марапат олардың марқұм барабаншысы [[Джон Ли (барабаншы)|Джон Лидің]] топтың алуын армандаған сыйлығы екенін айтып, марапатты соған арнағанын жеткізді. Сол жылы [[The Darkness]] тобының мүшесі [[Джастин Хокинс]] «Үздік британдық жаңадан келген орындаушы» номинациясында жеңіске жете алмағанына көңілі толмайтынын білдірді, өйткені бұл олардың ұсынылған барлық номинацияларында жеңіске жетер еді дегенді білдіретін еді, алайда бұл жетістікке [[Funeral for a Friend]] тобы кедергі келтірді. Сондай-ақ сол жылы Good Charlotte тобы «Үздік сингл» номинациясының жеңімпазы болып жарияланған кезде жиналған көпшіліктің наразылығына тап болды. 

2024 жылдың тамыз айында [[Visible Noise]] компаниясының бұрынғы негізін қалаушы Джули Уэйр UPWAWR Podcast подкастына берген сұхбатында Иэн Уоткинстің қылмыстары Lostprophets тобын құрдымға кетіріп қана қоймай, оның өзінің рекорд-лейблін де жабуға мәжбүр еткенін айтты. Алайда, сол сұхбат кезінде ол [[No Devotion]] тобының дебюттік альбомы үшін 2015 жылғы Kerrang! Awards марапатын жеңіп алуының маңыздылығын ерекше атап өтті. Оның пайымынша, бұл жұртшылық топтың басқа мүшелерінің әлі де мықты ән жазушылар екенін бағалайтынын және олардың қолды болған беделін қайтарғанын білдірді. Оның айтуынша, бұл — «индустрия оларға бере алатын ең керемет әрі әділ бағалардың бірі» болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Julie Weir opens up about the Impact of the Ian Watkins Crimes (Visible Noise Records) |url=https://www.youtube.com/watch?v=tgQXxdtSvJ0 |access-date=2024-09-19 |website=[[YouTube]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Марапаттау рәсімі 2017 жылы өткізілген жоқ, бірақ 2018 жылдың маусымында қайта оралып, бұл жолы [[Neck Deep]], [[Enter Shikari]], [[Code Orange (топ)|Code Orange]] және [[Foo Fighters]] сияқты ұжымдар марапатқа ие болды. Сондай-ақ шараға [[Джонни Депп]] пен [[Джастин Хокинс]] бастаған бірқатар арнайы қонақтар қатысты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kerrang.com/the-news/the-kerrang-awards-2018-this-ones-for-chester/|title=The Kerrang! Awards 2018: &quot;This One's For Chester…&quot;|website=Kerrang!|access-date=14 June 2019|archive-date=22 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622224616/https://www.kerrang.com/the-news/the-kerrang-awards-2018-this-ones-for-chester/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шара теледидардан көрсетілмеді, алайда бірнеше алғыс сөздер мен сұхбаттар Kerrang журналының YouTube арнасына жүктелді, ал салтанатты кеш келесі аптадағы журналдың арнайы шығарылымында кеңінен жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kerrang.com/the-news/k-1728-kerrang-awards-special-issue/|title=K!1728: Kerrang! Awards Special Issue|website=Kerrang!|access-date=14 June 2019|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713185629/https://www.kerrang.com/the-news/k-1728-kerrang-awards-special-issue/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты Kerrang! Awards 2020 және 2021 жылдары өтпеді, алайда 2022 жылдың маусымында қайта жанданады деп жоспарланып, оқырмандардың үміткерлерді ұсыну кезеңі 2022 жылдың сәуірінде басталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kerrang.com/the-kerrang-awards-2022-nominations-are-now-open|title=The Kerrang! Awards 2022: Nominations are now open!|website=Kerrang!|access-date=21 April 2022|archive-date=21 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421191739/https://www.kerrang.com/the-kerrang-awards-2022-nominations-are-now-open|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдан бері марапаттау шарасының өтетіні туралы ешқандай хабарлама жасалған жоқ, бұл шараның тоқтатылғанын білдіреді. Дегенмен, [[Heavy Music Awards]] сыйлығы оның бейресми ізбасары ретінде қарастырылады, өйткені бұрынғы жылдардағыдай арнайы алаңда өткізілудің орнына, 2025 жылғы шараның жеңімпаздарын Kerrang радиостанциясы жариялады. Сондай-ақ Kerrang! Awards жабылғаннан бері дауыс берушілердің саны күрт өсті, бұған бұрын Kerrang марапатының жеңімпаздарына дауыс беріп келгендердің The Heavys байқауына ауысуы себеп болуы мүмкін.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Kerrang! Awards]]
[[Санат:Ұлыбритания музыкалық сыйлықтары]]</text>
      <sha1>8z8d96kkz9ujekf2i243rc325cauoev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saudi Aramco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789118</id>
    <revision>
      <id>3686005</id>
      <timestamp>2026-10-25T06:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Компания  |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية  |логотипі           = Saudi_Aramco_logo.svg  |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg  |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы  |түрі               = ...</comment>
      <origin>3686005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6199" sha1="s9qk66zcg6lb2r0k96n3o0b8h2xvs0f" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = Saudi_Aramco_logo.svg
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Бүкіл әлем
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' (араб. أرامكو السعودية, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард баррельден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.</text>
      <sha1>s9qk66zcg6lb2r0k96n3o0b8h2xvs0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686007</id>
      <parentid>3686005</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3686007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6256" sha1="409p2y7hu99srmg0fe2s2u6wqjab1r7" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = Saudi_Aramco_logo.svg
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Бүкіл әлем
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' (араб. أرامكو السعودية, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард баррельден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>409p2y7hu99srmg0fe2s2u6wqjab1r7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686008</id>
      <parentid>3686007</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3686008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6260" sha1="1kb6ygcs4vg53zrvrgabflowg9dw23n" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = Saudi_Aramco_logo.svg
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Бүкіл әлем
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' (араб. أرامكو السعودية, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>1kb6ygcs4vg53zrvrgabflowg9dw23n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686009</id>
      <parentid>3686008</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3686009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6239" sha1="6p4aum6o5gs3213abq93bogyvz01vj7" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Бүкіл әлем
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' (араб. أرامكو السعودية, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>6p4aum6o5gs3213abq93bogyvz01vj7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686011</id>
      <parentid>3686009</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3686011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6243" sha1="94aw4mulduh1gvrw99uafyxtm515hdf" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' (араб. أرامكو السعودية, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>94aw4mulduh1gvrw99uafyxtm515hdf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686012</id>
      <parentid>3686011</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3686012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7877" sha1="b8weahsq16q4j5rlchu4udwajuo8z9a" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' (араб. أرامكو السعودية, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Гавар кен орны|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания кен орны|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>b8weahsq16q4j5rlchu4udwajuo8z9a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686013</id>
      <parentid>3686012</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3686013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7866" sha1="gyowv3qnynqpzj4bpo34etlf065bz6u" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' (араб. أرامكو السعودية, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания кен орны|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>gyowv3qnynqpzj4bpo34etlf065bz6u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686014</id>
      <parentid>3686013</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3686014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7863" sha1="tsfgxs8xpfvraubxgjgcvk79onbpq7a" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' (араб. أرامكو السعودية, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>tsfgxs8xpfvraubxgjgcvk79onbpq7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686015</id>
      <parentid>3686014</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3686015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10308" sha1="h5pjw3kdvjkttndser7ez0xsak9xwqs" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' (араб. أرامكو السعودية, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарықтық капиталдандыру|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>h5pjw3kdvjkttndser7ez0xsak9xwqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686016</id>
      <parentid>3686015</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3686016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10304" sha1="mo91tcu3fc3h3nnvdpccttlyzk8b74u" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' (араб. أرامكو السعودية, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>mo91tcu3fc3h3nnvdpccttlyzk8b74u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686017</id>
      <parentid>3686016</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3686017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11219" sha1="49h254qt0xoxbqedlaidci435yhxm2x" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' (араб. أرامكو السعودية, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>49h254qt0xoxbqedlaidci435yhxm2x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686019</id>
      <parentid>3686017</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3686019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11516" sha1="b3r8syb181d2gp9p8eemg75jphzq75c" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' (араб. أرامكو السعودية, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>b3r8syb181d2gp9p8eemg75jphzq75c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686020</id>
      <parentid>3686019</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3686020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11536" sha1="qrvs0dg5dzsgu7qqs4qj96nu4ux9sef" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' (араб. أرامكو السعودية, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qrvs0dg5dzsgu7qqs4qj96nu4ux9sef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686021</id>
      <parentid>3686020</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3686021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11538" sha1="ikkkhz2mw8mgke750366kuh57fmo2ph" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ikkkhz2mw8mgke750366kuh57fmo2ph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686023</id>
      <parentid>3686021</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3686023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13393" sha1="t72fogd4ijc9d49rlf9060wxrqwscod" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>t72fogd4ijc9d49rlf9060wxrqwscod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686024</id>
      <parentid>3686023</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3686024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13402" sha1="fmeb42svx0bv3stbu59lc56skiezi73" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fmeb42svx0bv3stbu59lc56skiezi73</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686026</id>
      <parentid>3686024</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:08:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3686026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13679" sha1="rsu43nvs6l84lwer9exqwjrja6hpdtd" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rsu43nvs6l84lwer9exqwjrja6hpdtd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686030</id>
      <parentid>3686026</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3686030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19751" sha1="ak9q20d8aff6ua43e7x75ronbufjz87" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес компания|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Әбу-Даби әмірлігі]]нің аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ak9q20d8aff6ua43e7x75ronbufjz87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686031</id>
      <parentid>3686030</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3686031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19784" sha1="q9u25ig206c5dijlc6wljfwdz5hm3g8" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес компания|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>q9u25ig206c5dijlc6wljfwdz5hm3g8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686032</id>
      <parentid>3686031</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3686032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19778" sha1="l2e881kcjno1cnbba75wcfprs2jlz7p" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>l2e881kcjno1cnbba75wcfprs2jlz7p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686034</id>
      <parentid>3686032</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3686034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22477" sha1="smqy0j24zr3h1940cu8jkyac6635nkd" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания мұнай кен орны]]н ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Гавар мұнай кен орны]]ның әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>smqy0j24zr3h1940cu8jkyac6635nkd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686035</id>
      <parentid>3686034</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3686035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22521" sha1="ifac1li9cy732zs70f8e1cdtxd6tx87" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ifac1li9cy732zs70f8e1cdtxd6tx87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686036</id>
      <parentid>3686035</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3686036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24075" sha1="me9p2b704gx3sj5blifvbc2f4oc2bph" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>me9p2b704gx3sj5blifvbc2f4oc2bph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686037</id>
      <parentid>3686036</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3686037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26586" sha1="ibbaauon2fims4g0uayl7nn5u57zg5f" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ibbaauon2fims4g0uayl7nn5u57zg5f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686038</id>
      <parentid>3686037</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Йом Киппур соғысы */</comment>
      <origin>3686038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28991" sha1="l5te4szbk8uxkpobk6l7qhakf5495fk" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>l5te4szbk8uxkpobk6l7qhakf5495fk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686039</id>
      <parentid>3686038</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Парсы шығанағындағы соғыс */</comment>
      <origin>3686039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30389" sha1="nachv6imbdyefd7ou4vd73cq8qv82ug" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>nachv6imbdyefd7ou4vd73cq8qv82ug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686040</id>
      <parentid>3686039</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2000-жылдар */</comment>
      <origin>3686040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31815" sha1="os8anl15uiyrggaoc37r1w406zbhki3" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>os8anl15uiyrggaoc37r1w406zbhki3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686041</id>
      <parentid>3686040</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2000-жылдар */</comment>
      <origin>3686041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34277" sha1="k8wxm7922pdkafoyclj4n091syamplw" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>k8wxm7922pdkafoyclj4n091syamplw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686042</id>
      <parentid>3686041</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2000-жылдар */</comment>
      <origin>3686042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35998" sha1="3vd7699gnp2lsjb8ip48yavn5mtrcgh" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3vd7699gnp2lsjb8ip48yavn5mtrcgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686043</id>
      <parentid>3686042</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2000-жылдар */</comment>
      <origin>3686043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38364" sha1="o66eq8y7spe8jx73nf4p2oph7moim3a" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөзге берілген сілтеме істемейді (2022 жылғы қазан). --&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>o66eq8y7spe8jx73nf4p2oph7moim3a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686065</id>
      <parentid>3686043</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2000-жылдар */</comment>
      <origin>3686065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45242" sha1="nt554z07h2phfj6bq0g9159pbvz76vx" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылғы кибершабуыл ===
2012 жылғы 15 тамызда Aramco компаниясының компьютерлеріне вирус арқылы шабуыл жасалды.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;&gt;{{cite news|title=Cyberattack On Saudi Firm Disquiets U.S.| date=24 October 2012|newspaper=The New York Times|author=Perlroth, Nicole|page=A1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=15 August 2012|title=Saudi Aramco says virus shuts down its computer network|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48681786/ns/technology_and_science-security/t/saudi-aramco-says-virus-shuts-down-its-computer-network/|access-date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Aramco вирус жұқтырған компьютерлердің ешқайсысы мұнай өндіру үдерісіне тікелей байланысты желіге кірмейтінін және компанияның жақын арада өз қызметін толық қалпына келтіретінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2012|title=Aramco Says Virus Attacks Network, Oil Output Unaffected|url=http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115200/http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|archive-date=19 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хакерлер компьютерлік вирустың таралуына жауапты екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Guardian|date=16 August 2012|title=Saudi Aramco hit by computer virus|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|first=Charles|last=Arthur|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327034327/http://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|archive-date=27 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус мұнай және энергетика салаларындағы компанияларға әсер етті.&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/331033|title=Shamoon virus attacks Saudi oil company|work=Digital Journal|date=18 August 2012|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821002549/http://digitaljournal.com/article/331033|archive-date=21 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; Cutting Sword of Justice деп аталатын топ Saudi Aramco компаниясының 30 000 жұмыс компьютеріне жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соның салдарынан компания өз жүйелерінің жұмысын қалпына келтіруге бірнеше ай жұмсады.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;/&gt; Кейін топ шабуыл барысында [[Shamoon]] вирусы қолданылғанын хабарлады.&lt;ref name=cnet&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|title=Virus knocks out computers at Qatari gas firm RasGas|publisher=CNET|date=30 August 2012|access-date=1 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104020942/http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Aramco компаниясының негізгі веб-сайты істен шығып, оның басты бетінде тұтынушылардан кешірім сұраған хабарлама жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Threat Post|date=16 August 2012|title=Some Signs Point to Shamoon as Malware in Aramco Attack|url=http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824203446/http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|archive-date=24 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Компьютерлік қауіпсіздік мамандарының айтуынша, «Shamoon деп аталатын шабуыл осы саладағы кемінде бір ұйымға әсер еткен. Shamoon файлдарды жойып, желідегі бірнеше компьютерді жарамсыз күйге түсіре алады».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|work=BBC News|date=16 August 2012|title=Shamoon virus targets energy sector infrastructure|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017110356/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Ричард А. Кларк|Ричард Кларк]] бұл шабуыл Иранның АҚШ-тың [[Stuxnet]] операциясына қатысқаны үшін жасаған қарымта әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.&lt;ref&gt;in ''[[Zero Days]]'', 1:43&lt;/ref&gt; Шабуылдан кейін компанияның қауіпсіздік жүйесін қалпына келтіруге көмектескен киберқауіпсіздік зерттеушісі [[Крис Кубечка]] шабуылдың техникалық күрделілік деңгейін 2015 жылғы Black Hat USA конференциясындағы баяндамасында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|title=Black Hat 2015: Rebuilding IT security after a cyber disaster|website=SearchSecurity|date=10 February 2016|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722111948/https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|archive-date=22 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|title=Diving Deeper into Cyber Survival|last=Mahoney|first=Matt|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109062809/https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және Darknet Diaries подкастының 30-шы эпизодында егжей-тегжейлі сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darknetdiaries.com/|title=Shamoon – Darknet Diaries|website=darknetdiaries.com|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918075400/https://darknetdiaries.com/|archive-date=18 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>nt554z07h2phfj6bq0g9159pbvz76vx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686077</id>
      <parentid>3686065</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2012 жылғы кибершабуыл */</comment>
      <origin>3686077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49993" sha1="nlbr9hv9uqvfxsmhmp9cl6sj0zswc2a" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылғы кибершабуыл ===
2012 жылғы 15 тамызда Aramco компаниясының компьютерлеріне вирус арқылы шабуыл жасалды.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;&gt;{{cite news|title=Cyberattack On Saudi Firm Disquiets U.S.| date=24 October 2012|newspaper=The New York Times|author=Perlroth, Nicole|page=A1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=15 August 2012|title=Saudi Aramco says virus shuts down its computer network|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48681786/ns/technology_and_science-security/t/saudi-aramco-says-virus-shuts-down-its-computer-network/|access-date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Aramco вирус жұқтырған компьютерлердің ешқайсысы мұнай өндіру үдерісіне тікелей байланысты желіге кірмейтінін және компанияның жақын арада өз қызметін толық қалпына келтіретінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2012|title=Aramco Says Virus Attacks Network, Oil Output Unaffected|url=http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115200/http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|archive-date=19 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хакерлер компьютерлік вирустың таралуына жауапты екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Guardian|date=16 August 2012|title=Saudi Aramco hit by computer virus|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|first=Charles|last=Arthur|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327034327/http://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|archive-date=27 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус мұнай және энергетика салаларындағы компанияларға әсер етті.&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/331033|title=Shamoon virus attacks Saudi oil company|work=Digital Journal|date=18 August 2012|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821002549/http://digitaljournal.com/article/331033|archive-date=21 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; Cutting Sword of Justice деп аталатын топ Saudi Aramco компаниясының 30 000 жұмыс компьютеріне жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соның салдарынан компания өз жүйелерінің жұмысын қалпына келтіруге бірнеше ай жұмсады.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;/&gt; Кейін топ шабуыл барысында [[Shamoon]] вирусы қолданылғанын хабарлады.&lt;ref name=cnet&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|title=Virus knocks out computers at Qatari gas firm RasGas|publisher=CNET|date=30 August 2012|access-date=1 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104020942/http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Aramco компаниясының негізгі веб-сайты істен шығып, оның басты бетінде тұтынушылардан кешірім сұраған хабарлама жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Threat Post|date=16 August 2012|title=Some Signs Point to Shamoon as Malware in Aramco Attack|url=http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824203446/http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|archive-date=24 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Компьютерлік қауіпсіздік мамандарының айтуынша, «Shamoon деп аталатын шабуыл осы саладағы кемінде бір ұйымға әсер еткен. Shamoon файлдарды жойып, желідегі бірнеше компьютерді жарамсыз күйге түсіре алады».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|work=BBC News|date=16 August 2012|title=Shamoon virus targets energy sector infrastructure|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017110356/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Ричард А. Кларк|Ричард Кларк]] бұл шабуыл Иранның АҚШ-тың [[Stuxnet]] операциясына қатысқаны үшін жасаған қарымта әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.&lt;ref&gt;in ''[[Zero Days]]'', 1:43&lt;/ref&gt; Шабуылдан кейін компанияның қауіпсіздік жүйесін қалпына келтіруге көмектескен киберқауіпсіздік зерттеушісі [[Крис Кубечка]] шабуылдың техникалық күрделілік деңгейін 2015 жылғы Black Hat USA конференциясындағы баяндамасында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|title=Black Hat 2015: Rebuilding IT security after a cyber disaster|website=SearchSecurity|date=10 February 2016|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722111948/https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|archive-date=22 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|title=Diving Deeper into Cyber Survival|last=Mahoney|first=Matt|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109062809/https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және Darknet Diaries подкастының 30-шы эпизодында егжей-тегжейлі сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darknetdiaries.com/|title=Shamoon – Darknet Diaries|website=darknetdiaries.com|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918075400/https://darknetdiaries.com/|archive-date=18 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы дрон шабуылы ===
2019 жылғы 14 қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының екі нысанына дрондармен шабуыл жасалды:&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|title=Major Saudi Arabia oil facilities hit by Houthi drone strikes|agency=Associated Press|date=14 September 2019|work=The Guardian|access-date=16 September 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914103619/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|archive-date=14 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Абқайық]] мұнай өңдеу кешені мен [[Хурайс мұнай кен орны]]на.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|title=Saudi Aramco drone attack: See damage caused to oil field; what are the implications|website=Moneycontrol|date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921181343/https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Хуситтер қозғалысы|Хусит көтерілісшілері]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|title=Yemeni Rebels Claim Drone Strikes on Saudi Arabia's Aramco, World's Biggest Oil Processing Facility|website=News18|date=14 September 2019|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921075637/https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|title=Drone Attacks Test Saudi Aramco, Deliver Wake Up Call To Global Markets|last=Eberhart|first=Dan|website=Forbes|language=en|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917024613/https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|archive-date=17 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|title=How an Aerial Barrage Cut Saudi Oil Production in Half|last=Johnson|first=Keith|website=Foreign Policy|language=en-US|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916141504/https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|archive-date=16 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Сауд Арабиясының шикі мұнай өндіру көлемі тәулігіне 5,7 миллион баррельге қысқарды. Бұл әлемдік мұнай жеткізілімінің 5%-дан астамын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/how-the-saudi-aramco-attack-affects-global-oil-supply/articleshow/71154845.cms|title=How the Saudi Aramco attack affects global oil supply|date=16 September 2019|work=The Economic Times|access-date=16 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөзге берілген сілтеме істемейді (2024 жылғы сәуір). --&gt; Шабуылдар салдарынан «корольдіктегі мұнай өндірісінің жартысынан астамы тоқтап қалғандықтан», Сауд Арабиясының шенеуніктері Aramco акцияларын алғаш рет жария орналастыруды кейінге қалдыру мүмкіндігін талқылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |title=WSJ News Exclusive &amp;#124; Saudi Officials Consider Delaying Aramco IPO After Attacks |newspaper=Wall Street Journal |date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916205346/https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |archive-date=16 September 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>nlbr9hv9uqvfxsmhmp9cl6sj0zswc2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686078</id>
      <parentid>3686077</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2019 жылғы дрон шабуылы */</comment>
      <origin>3686078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56602" sha1="m0uq958m8x504zhs126mahee3pt5ury" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылғы кибершабуыл ===
2012 жылғы 15 тамызда Aramco компаниясының компьютерлеріне вирус арқылы шабуыл жасалды.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;&gt;{{cite news|title=Cyberattack On Saudi Firm Disquiets U.S.| date=24 October 2012|newspaper=The New York Times|author=Perlroth, Nicole|page=A1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=15 August 2012|title=Saudi Aramco says virus shuts down its computer network|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48681786/ns/technology_and_science-security/t/saudi-aramco-says-virus-shuts-down-its-computer-network/|access-date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Aramco вирус жұқтырған компьютерлердің ешқайсысы мұнай өндіру үдерісіне тікелей байланысты желіге кірмейтінін және компанияның жақын арада өз қызметін толық қалпына келтіретінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2012|title=Aramco Says Virus Attacks Network, Oil Output Unaffected|url=http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115200/http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|archive-date=19 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хакерлер компьютерлік вирустың таралуына жауапты екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Guardian|date=16 August 2012|title=Saudi Aramco hit by computer virus|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|first=Charles|last=Arthur|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327034327/http://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|archive-date=27 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус мұнай және энергетика салаларындағы компанияларға әсер етті.&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/331033|title=Shamoon virus attacks Saudi oil company|work=Digital Journal|date=18 August 2012|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821002549/http://digitaljournal.com/article/331033|archive-date=21 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; Cutting Sword of Justice деп аталатын топ Saudi Aramco компаниясының 30 000 жұмыс компьютеріне жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соның салдарынан компания өз жүйелерінің жұмысын қалпына келтіруге бірнеше ай жұмсады.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;/&gt; Кейін топ шабуыл барысында [[Shamoon]] вирусы қолданылғанын хабарлады.&lt;ref name=cnet&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|title=Virus knocks out computers at Qatari gas firm RasGas|publisher=CNET|date=30 August 2012|access-date=1 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104020942/http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Aramco компаниясының негізгі веб-сайты істен шығып, оның басты бетінде тұтынушылардан кешірім сұраған хабарлама жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Threat Post|date=16 August 2012|title=Some Signs Point to Shamoon as Malware in Aramco Attack|url=http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824203446/http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|archive-date=24 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Компьютерлік қауіпсіздік мамандарының айтуынша, «Shamoon деп аталатын шабуыл осы саладағы кемінде бір ұйымға әсер еткен. Shamoon файлдарды жойып, желідегі бірнеше компьютерді жарамсыз күйге түсіре алады».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|work=BBC News|date=16 August 2012|title=Shamoon virus targets energy sector infrastructure|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017110356/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Ричард А. Кларк|Ричард Кларк]] бұл шабуыл Иранның АҚШ-тың [[Stuxnet]] операциясына қатысқаны үшін жасаған қарымта әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.&lt;ref&gt;in ''[[Zero Days]]'', 1:43&lt;/ref&gt; Шабуылдан кейін компанияның қауіпсіздік жүйесін қалпына келтіруге көмектескен киберқауіпсіздік зерттеушісі [[Крис Кубечка]] шабуылдың техникалық күрделілік деңгейін 2015 жылғы Black Hat USA конференциясындағы баяндамасында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|title=Black Hat 2015: Rebuilding IT security after a cyber disaster|website=SearchSecurity|date=10 February 2016|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722111948/https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|archive-date=22 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|title=Diving Deeper into Cyber Survival|last=Mahoney|first=Matt|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109062809/https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және Darknet Diaries подкастының 30-шы эпизодында егжей-тегжейлі сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darknetdiaries.com/|title=Shamoon – Darknet Diaries|website=darknetdiaries.com|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918075400/https://darknetdiaries.com/|archive-date=18 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы дрон шабуылы ===
2019 жылғы 14 қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының екі нысанына дрондармен шабуыл жасалды:&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|title=Major Saudi Arabia oil facilities hit by Houthi drone strikes|agency=Associated Press|date=14 September 2019|work=The Guardian|access-date=16 September 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914103619/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|archive-date=14 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Абқайық]] мұнай өңдеу кешені мен [[Хурайс мұнай кен орны]]на.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|title=Saudi Aramco drone attack: See damage caused to oil field; what are the implications|website=Moneycontrol|date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921181343/https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Хуситтер қозғалысы|Хусит көтерілісшілері]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|title=Yemeni Rebels Claim Drone Strikes on Saudi Arabia's Aramco, World's Biggest Oil Processing Facility|website=News18|date=14 September 2019|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921075637/https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|title=Drone Attacks Test Saudi Aramco, Deliver Wake Up Call To Global Markets|last=Eberhart|first=Dan|website=Forbes|language=en|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917024613/https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|archive-date=17 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|title=How an Aerial Barrage Cut Saudi Oil Production in Half|last=Johnson|first=Keith|website=Foreign Policy|language=en-US|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916141504/https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|archive-date=16 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Сауд Арабиясының шикі мұнай өндіру көлемі тәулігіне 5,7 миллион баррельге қысқарды. Бұл әлемдік мұнай жеткізілімінің 5%-дан астамын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/how-the-saudi-aramco-attack-affects-global-oil-supply/articleshow/71154845.cms|title=How the Saudi Aramco attack affects global oil supply|date=16 September 2019|work=The Economic Times|access-date=16 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөзге берілген сілтеме істемейді (2024 жылғы сәуір). --&gt; Шабуылдар салдарынан «корольдіктегі мұнай өндірісінің жартысынан астамы тоқтап қалғандықтан», Сауд Арабиясының шенеуніктері Aramco акцияларын алғаш рет жария орналастыруды кейінге қалдыру мүмкіндігін талқылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |title=WSJ News Exclusive &amp;#124; Saudi Officials Consider Delaying Aramco IPO After Attacks |newspaper=Wall Street Journal |date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916205346/https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |archive-date=16 September 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) ===
Шамамен 2018 жылдан бастап Сауд Арабиясы компанияны басқаруға жұмсалатын мемлекеттік шығындарды азайту мақсатында Saudi Aramco акцияларының 5%-ға дейінгі бөлігін кезең-кезеңімен [[Акцияларды алғашқы жария орналастыру|алғашқы жария орналастыру]] (IPO) арқылы қор биржасында саудаға шығару мүмкіндігін қарастырды. Ірі банктер IPO жоспарын тексеріп, бағалағанымен, Aramco компаниясының корпоративтік құрылымына қатысты алаңдаушылықтар салдарынан акцияларды орналастыру 2018 жылдан 2019 жылға дейін кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | title = Saudi Aramco CEO confirms IPO will list locally 'very soon' | first = Natasha | last = Turak | date = 10 September 2019 | access-date = 11 December 2019 | work = [[CNBC]] | archive-date = 14 September 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190914073343/https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Aramco нысандарына жасалған дрон шабуылдары да IPO-ның басталуын кешіктірді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | title = New security fears jeopardize Saudi Aramco's public stock offering following attack | first = Natasha | last = Turak | date = 16 September 2019 | access-date = 16 September 2019 | publisher = [[CNBC]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916181103/https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | archive-date = 16 September 2019 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 9 сәуірде Aramco жалпы құны 12 миллиард АҚШ долларын құрайтын облигациялар шығарды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=About that $100bn+ Saudi Aramco order book|url=https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234318/https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=10 April 2019|last1=Smith|first1=Colby}}&lt;/ref&gt; Компанияның халықаралық нарықтағы алғашқы облигациялық шығарылымына шетелдік инвесторлардан 100 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға өтінім түсті. Бұл дамушы нарық елдерінің ұйымдары шығарған облигацияларға деген сұраныс бойынша бұрынғы барлық рекордтарды жаңартты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 April 2019|title=Aramco smashes market record with $100bn orders for new bonds|url=http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234313/http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Orders for first Saudi Aramco bond smash $100bn|url=https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234314/https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=9 April 2019|language=en-GB|last1=Smith|first1=Robert|last2=Kerr|first2=Simeon|last3=Rennison|first3=Joe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2019 жылғы 3 қарашада, жексенбі күні, Aramco компаниясы акцияларының 1,5%-ын [[Tadawul]] қор биржасында алғашқы жария орналастыру жоспарын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|title=Saudi Aramco kick-starts what could be world's biggest IPO, offers scant details|date=3 November 2019|work=Reuters|access-date=3 November 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103191040/https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|archive-date=3 November 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|title=Saudi Arabia formally announces Aramco IPO with a domestic listing set for December|last=Graham|first=Holly Ellyatt, Emma|date=3 November 2019|website=CNBC|language=en|access-date=3 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103133714/https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|archive-date=3 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 9 қарашада Saudi Aramco акцияларды алғашқы жария орналастыру туралы толық мәліметтер қамтылған 600 беттік эмиссия проспектісін жариялады. Құжатта көрсетілген шарттарға сәйкес, акциялардың 0,5%-ға дейінгі бөлігі жеке бөлшек инвесторларға арналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|title=Saudi Aramco will provide lower than 1% of its shares to particular person traders. It nonetheless could be the most important IPO ever|access-date=10 November 2019|website=Business News|date=28 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111055938/https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|archive-date=11 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>m0uq958m8x504zhs126mahee3pt5ury</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686079</id>
      <parentid>3686078</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) */</comment>
      <origin>3686079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56536" sha1="a4xs1eih18qs3py9zzzeivmrp5p72pw" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылғы кибершабуыл ===
2012 жылғы 15 тамызда Aramco компаниясының компьютерлеріне вирус арқылы шабуыл жасалды.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;&gt;{{cite news|title=Cyberattack On Saudi Firm Disquiets U.S.| date=24 October 2012|newspaper=The New York Times|author=Perlroth, Nicole|page=A1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=15 August 2012|title=Saudi Aramco says virus shuts down its computer network|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48681786/ns/technology_and_science-security/t/saudi-aramco-says-virus-shuts-down-its-computer-network/|access-date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Aramco вирус жұқтырған компьютерлердің ешқайсысы мұнай өндіру үдерісіне тікелей байланысты желіге кірмейтінін және компанияның жақын арада өз қызметін толық қалпына келтіретінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2012|title=Aramco Says Virus Attacks Network, Oil Output Unaffected|url=http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115200/http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|archive-date=19 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хакерлер компьютерлік вирустың таралуына жауапты екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Guardian|date=16 August 2012|title=Saudi Aramco hit by computer virus|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|first=Charles|last=Arthur|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327034327/http://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|archive-date=27 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус мұнай және энергетика салаларындағы компанияларға әсер етті.&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/331033|title=Shamoon virus attacks Saudi oil company|work=Digital Journal|date=18 August 2012|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821002549/http://digitaljournal.com/article/331033|archive-date=21 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; Cutting Sword of Justice деп аталатын топ Saudi Aramco компаниясының 30 000 жұмыс компьютеріне жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соның салдарынан компания өз жүйелерінің жұмысын қалпына келтіруге бірнеше ай жұмсады.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;/&gt; Кейін топ шабуыл барысында [[Shamoon]] вирусы қолданылғанын хабарлады.&lt;ref name=cnet&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|title=Virus knocks out computers at Qatari gas firm RasGas|publisher=CNET|date=30 August 2012|access-date=1 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104020942/http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Aramco компаниясының негізгі веб-сайты істен шығып, оның басты бетінде тұтынушылардан кешірім сұраған хабарлама жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Threat Post|date=16 August 2012|title=Some Signs Point to Shamoon as Malware in Aramco Attack|url=http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824203446/http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|archive-date=24 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Компьютерлік қауіпсіздік мамандарының айтуынша, «Shamoon деп аталатын шабуыл осы саладағы кемінде бір ұйымға әсер еткен. Shamoon файлдарды жойып, желідегі бірнеше компьютерді жарамсыз күйге түсіре алады».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|work=BBC News|date=16 August 2012|title=Shamoon virus targets energy sector infrastructure|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017110356/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Ричард А. Кларк|Ричард Кларк]] бұл шабуыл Иранның АҚШ-тың [[Stuxnet]] операциясына қатысқаны үшін жасаған қарымта әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.&lt;ref&gt;in ''[[Zero Days]]'', 1:43&lt;/ref&gt; Шабуылдан кейін компанияның қауіпсіздік жүйесін қалпына келтіруге көмектескен киберқауіпсіздік зерттеушісі [[Крис Кубечка]] шабуылдың техникалық күрделілік деңгейін 2015 жылғы Black Hat USA конференциясындағы баяндамасында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|title=Black Hat 2015: Rebuilding IT security after a cyber disaster|website=SearchSecurity|date=10 February 2016|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722111948/https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|archive-date=22 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|title=Diving Deeper into Cyber Survival|last=Mahoney|first=Matt|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109062809/https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және Darknet Diaries подкастының 30-шы эпизодында егжей-тегжейлі сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darknetdiaries.com/|title=Shamoon – Darknet Diaries|website=darknetdiaries.com|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918075400/https://darknetdiaries.com/|archive-date=18 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы дрон шабуылы ===
2019 жылғы 14 қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының екі нысанына дрондармен шабуыл жасалды:&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|title=Major Saudi Arabia oil facilities hit by Houthi drone strikes|agency=Associated Press|date=14 September 2019|work=The Guardian|access-date=16 September 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914103619/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|archive-date=14 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Абқайық]] мұнай өңдеу кешені мен [[Хурайс мұнай кен орны]]на.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|title=Saudi Aramco drone attack: See damage caused to oil field; what are the implications|website=Moneycontrol|date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921181343/https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Хуситтер қозғалысы|Хусит көтерілісшілері]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|title=Yemeni Rebels Claim Drone Strikes on Saudi Arabia's Aramco, World's Biggest Oil Processing Facility|website=News18|date=14 September 2019|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921075637/https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|title=Drone Attacks Test Saudi Aramco, Deliver Wake Up Call To Global Markets|last=Eberhart|first=Dan|website=Forbes|language=en|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917024613/https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|archive-date=17 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|title=How an Aerial Barrage Cut Saudi Oil Production in Half|last=Johnson|first=Keith|website=Foreign Policy|language=en-US|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916141504/https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|archive-date=16 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Сауд Арабиясының шикі мұнай өндіру көлемі тәулігіне 5,7 миллион баррельге қысқарды. Бұл әлемдік мұнай жеткізілімінің 5%-дан астамын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/how-the-saudi-aramco-attack-affects-global-oil-supply/articleshow/71154845.cms|title=How the Saudi Aramco attack affects global oil supply|date=16 September 2019|work=The Economic Times|access-date=16 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөзге берілген сілтеме істемейді (2024 жылғы сәуір). --&gt; Шабуылдар салдарынан «корольдіктегі мұнай өндірісінің жартысынан астамы тоқтап қалғандықтан», Сауд Арабиясының шенеуніктері Aramco акцияларын алғаш рет жария орналастыруды кейінге қалдыру мүмкіндігін талқылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |title=WSJ News Exclusive &amp;#124; Saudi Officials Consider Delaying Aramco IPO After Attacks |newspaper=Wall Street Journal |date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916205346/https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |archive-date=16 September 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) ===
Шамамен 2018 жылдан бастап Сауд Арабиясы компанияны басқаруға жұмсалатын мемлекеттік шығындарды азайту мақсатында Saudi Aramco акцияларының 5%-ға дейінгі бөлігін кезең-кезеңімен [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] (IPO) арқылы қор биржасында саудаға шығару мүмкіндігін қарастырды. Ірі банктер IPO жоспарын тексеріп, бағалағанымен, Aramco компаниясының корпоративтік құрылымына қатысты алаңдаушылықтар салдарынан акцияларды орналастыру 2018 жылдан 2019 жылға дейін кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | title = Saudi Aramco CEO confirms IPO will list locally 'very soon' | first = Natasha | last = Turak | date = 10 September 2019 | access-date = 11 December 2019 | work = [[CNBC]] | archive-date = 14 September 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190914073343/https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Aramco нысандарына жасалған дрон шабуылдары да IPO-ның басталуын кешіктірді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | title = New security fears jeopardize Saudi Aramco's public stock offering following attack | first = Natasha | last = Turak | date = 16 September 2019 | access-date = 16 September 2019 | publisher = [[CNBC]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916181103/https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | archive-date = 16 September 2019 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 9 сәуірде Aramco жалпы құны 12 миллиард АҚШ долларын құрайтын облигациялар шығарды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=About that $100bn+ Saudi Aramco order book|url=https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234318/https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=10 April 2019|last1=Smith|first1=Colby}}&lt;/ref&gt; Компанияның халықаралық нарықтағы алғашқы облигациялық шығарылымына шетелдік инвесторлардан 100 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға өтінім түсті. Бұл дамушы нарық елдерінің ұйымдары шығарған облигацияларға деген сұраныс бойынша бұрынғы барлық рекордтарды жаңартты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 April 2019|title=Aramco smashes market record with $100bn orders for new bonds|url=http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234313/http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Orders for first Saudi Aramco bond smash $100bn|url=https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234314/https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=9 April 2019|language=en-GB|last1=Smith|first1=Robert|last2=Kerr|first2=Simeon|last3=Rennison|first3=Joe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2019 жылғы 3 қарашада, жексенбі күні, Aramco компаниясы акцияларының 1,5%-ын [[Tadawul]] қор биржасында алғашқы жария орналастыру жоспарын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|title=Saudi Aramco kick-starts what could be world's biggest IPO, offers scant details|date=3 November 2019|work=Reuters|access-date=3 November 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103191040/https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|archive-date=3 November 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|title=Saudi Arabia formally announces Aramco IPO with a domestic listing set for December|last=Graham|first=Holly Ellyatt, Emma|date=3 November 2019|website=CNBC|language=en|access-date=3 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103133714/https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|archive-date=3 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 9 қарашада Saudi Aramco акцияларды алғашқы жария орналастыру туралы толық мәліметтер қамтылған 600 беттік эмиссия проспектісін жариялады. Құжатта көрсетілген шарттарға сәйкес, акциялардың 0,5%-ға дейінгі бөлігі жеке бөлшек инвесторларға арналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|title=Saudi Aramco will provide lower than 1% of its shares to particular person traders. It nonetheless could be the most important IPO ever|access-date=10 November 2019|website=Business News|date=28 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111055938/https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|archive-date=11 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>a4xs1eih18qs3py9zzzeivmrp5p72pw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686082</id>
      <parentid>3686079</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) */</comment>
      <origin>3686082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59347" sha1="9ydgdfbgrjovfa3dron7sygb77qckn1" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылғы кибершабуыл ===
2012 жылғы 15 тамызда Aramco компаниясының компьютерлеріне вирус арқылы шабуыл жасалды.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;&gt;{{cite news|title=Cyberattack On Saudi Firm Disquiets U.S.| date=24 October 2012|newspaper=The New York Times|author=Perlroth, Nicole|page=A1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=15 August 2012|title=Saudi Aramco says virus shuts down its computer network|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48681786/ns/technology_and_science-security/t/saudi-aramco-says-virus-shuts-down-its-computer-network/|access-date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Aramco вирус жұқтырған компьютерлердің ешқайсысы мұнай өндіру үдерісіне тікелей байланысты желіге кірмейтінін және компанияның жақын арада өз қызметін толық қалпына келтіретінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2012|title=Aramco Says Virus Attacks Network, Oil Output Unaffected|url=http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115200/http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|archive-date=19 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хакерлер компьютерлік вирустың таралуына жауапты екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Guardian|date=16 August 2012|title=Saudi Aramco hit by computer virus|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|first=Charles|last=Arthur|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327034327/http://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|archive-date=27 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус мұнай және энергетика салаларындағы компанияларға әсер етті.&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/331033|title=Shamoon virus attacks Saudi oil company|work=Digital Journal|date=18 August 2012|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821002549/http://digitaljournal.com/article/331033|archive-date=21 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; Cutting Sword of Justice деп аталатын топ Saudi Aramco компаниясының 30 000 жұмыс компьютеріне жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соның салдарынан компания өз жүйелерінің жұмысын қалпына келтіруге бірнеше ай жұмсады.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;/&gt; Кейін топ шабуыл барысында [[Shamoon]] вирусы қолданылғанын хабарлады.&lt;ref name=cnet&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|title=Virus knocks out computers at Qatari gas firm RasGas|publisher=CNET|date=30 August 2012|access-date=1 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104020942/http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Aramco компаниясының негізгі веб-сайты істен шығып, оның басты бетінде тұтынушылардан кешірім сұраған хабарлама жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Threat Post|date=16 August 2012|title=Some Signs Point to Shamoon as Malware in Aramco Attack|url=http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824203446/http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|archive-date=24 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Компьютерлік қауіпсіздік мамандарының айтуынша, «Shamoon деп аталатын шабуыл осы саладағы кемінде бір ұйымға әсер еткен. Shamoon файлдарды жойып, желідегі бірнеше компьютерді жарамсыз күйге түсіре алады».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|work=BBC News|date=16 August 2012|title=Shamoon virus targets energy sector infrastructure|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017110356/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Ричард А. Кларк|Ричард Кларк]] бұл шабуыл Иранның АҚШ-тың [[Stuxnet]] операциясына қатысқаны үшін жасаған қарымта әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.&lt;ref&gt;in ''[[Zero Days]]'', 1:43&lt;/ref&gt; Шабуылдан кейін компанияның қауіпсіздік жүйесін қалпына келтіруге көмектескен киберқауіпсіздік зерттеушісі [[Крис Кубечка]] шабуылдың техникалық күрделілік деңгейін 2015 жылғы Black Hat USA конференциясындағы баяндамасында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|title=Black Hat 2015: Rebuilding IT security after a cyber disaster|website=SearchSecurity|date=10 February 2016|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722111948/https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|archive-date=22 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|title=Diving Deeper into Cyber Survival|last=Mahoney|first=Matt|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109062809/https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және Darknet Diaries подкастының 30-шы эпизодында егжей-тегжейлі сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darknetdiaries.com/|title=Shamoon – Darknet Diaries|website=darknetdiaries.com|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918075400/https://darknetdiaries.com/|archive-date=18 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы дрон шабуылы ===
2019 жылғы 14 қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының екі нысанына дрондармен шабуыл жасалды:&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|title=Major Saudi Arabia oil facilities hit by Houthi drone strikes|agency=Associated Press|date=14 September 2019|work=The Guardian|access-date=16 September 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914103619/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|archive-date=14 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Абқайық]] мұнай өңдеу кешені мен [[Хурайс мұнай кен орны]]на.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|title=Saudi Aramco drone attack: See damage caused to oil field; what are the implications|website=Moneycontrol|date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921181343/https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Хуситтер қозғалысы|Хусит көтерілісшілері]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|title=Yemeni Rebels Claim Drone Strikes on Saudi Arabia's Aramco, World's Biggest Oil Processing Facility|website=News18|date=14 September 2019|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921075637/https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|title=Drone Attacks Test Saudi Aramco, Deliver Wake Up Call To Global Markets|last=Eberhart|first=Dan|website=Forbes|language=en|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917024613/https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|archive-date=17 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|title=How an Aerial Barrage Cut Saudi Oil Production in Half|last=Johnson|first=Keith|website=Foreign Policy|language=en-US|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916141504/https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|archive-date=16 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Сауд Арабиясының шикі мұнай өндіру көлемі тәулігіне 5,7 миллион баррельге қысқарды. Бұл әлемдік мұнай жеткізілімінің 5%-дан астамын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/how-the-saudi-aramco-attack-affects-global-oil-supply/articleshow/71154845.cms|title=How the Saudi Aramco attack affects global oil supply|date=16 September 2019|work=The Economic Times|access-date=16 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөзге берілген сілтеме істемейді (2024 жылғы сәуір). --&gt; Шабуылдар салдарынан «корольдіктегі мұнай өндірісінің жартысынан астамы тоқтап қалғандықтан», Сауд Арабиясының шенеуніктері Aramco акцияларын алғаш рет жария орналастыруды кейінге қалдыру мүмкіндігін талқылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |title=WSJ News Exclusive &amp;#124; Saudi Officials Consider Delaying Aramco IPO After Attacks |newspaper=Wall Street Journal |date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916205346/https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |archive-date=16 September 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) ===
Шамамен 2018 жылдан бастап Сауд Арабиясы компанияны басқаруға жұмсалатын мемлекеттік шығындарды азайту мақсатында Saudi Aramco акцияларының 5%-ға дейінгі бөлігін кезең-кезеңімен [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] (IPO) арқылы қор биржасында саудаға шығару мүмкіндігін қарастырды. Ірі банктер IPO жоспарын тексеріп, бағалағанымен, Aramco компаниясының корпоративтік құрылымына қатысты алаңдаушылықтар салдарынан акцияларды орналастыру 2018 жылдан 2019 жылға дейін кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | title = Saudi Aramco CEO confirms IPO will list locally 'very soon' | first = Natasha | last = Turak | date = 10 September 2019 | access-date = 11 December 2019 | work = [[CNBC]] | archive-date = 14 September 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190914073343/https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Aramco нысандарына жасалған дрон шабуылдары да IPO-ның басталуын кешіктірді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | title = New security fears jeopardize Saudi Aramco's public stock offering following attack | first = Natasha | last = Turak | date = 16 September 2019 | access-date = 16 September 2019 | publisher = [[CNBC]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916181103/https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | archive-date = 16 September 2019 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 9 сәуірде Aramco жалпы құны 12 миллиард АҚШ долларын құрайтын облигациялар шығарды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=About that $100bn+ Saudi Aramco order book|url=https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234318/https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=10 April 2019|last1=Smith|first1=Colby}}&lt;/ref&gt; Компанияның халықаралық нарықтағы алғашқы облигациялық шығарылымына шетелдік инвесторлардан 100 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға өтінім түсті. Бұл дамушы нарық елдерінің ұйымдары шығарған облигацияларға деген сұраныс бойынша бұрынғы барлық рекордтарды жаңартты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 April 2019|title=Aramco smashes market record with $100bn orders for new bonds|url=http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234313/http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Orders for first Saudi Aramco bond smash $100bn|url=https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234314/https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=9 April 2019|language=en-GB|last1=Smith|first1=Robert|last2=Kerr|first2=Simeon|last3=Rennison|first3=Joe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2019 жылғы 3 қарашада, жексенбі күні, Aramco компаниясы акцияларының 1,5%-ын [[Tadawul]] қор биржасында алғашқы жария орналастыру жоспарын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|title=Saudi Aramco kick-starts what could be world's biggest IPO, offers scant details|date=3 November 2019|work=Reuters|access-date=3 November 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103191040/https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|archive-date=3 November 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|title=Saudi Arabia formally announces Aramco IPO with a domestic listing set for December|last=Graham|first=Holly Ellyatt, Emma|date=3 November 2019|website=CNBC|language=en|access-date=3 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103133714/https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|archive-date=3 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 9 қарашада Saudi Aramco акцияларды алғашқы жария орналастыру туралы толық мәліметтер қамтылған 600 беттік эмиссия проспектісін жариялады. Құжатта көрсетілген шарттарға сәйкес, акциялардың 0,5%-ға дейінгі бөлігі жеке бөлшек инвесторларға арналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|title=Saudi Aramco will provide lower than 1% of its shares to particular person traders. It nonetheless could be the most important IPO ever|access-date=10 November 2019|website=Business News|date=28 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111055938/https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|archive-date=11 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 4 желтоқсанда Saudi Aramco акцияларын орналастыру бағасын бір акция үшін 32 [[Сауд риалы|сауд риалы]] (сол кездегі бағам бойынша шамамен 8,53 АҚШ доллары) деп белгіледі. Компанияның акцияларын сатып алуға жалпы сомасы 119 миллиард АҚШ долларын құрайтын өтінімдер түсті, бұл ұсынылған акциялар көлемінің 456%-ына тең болды. IPO нәтижесінде компания 25,6 миллиард АҚШ долларын тартып, 2014 жылы [[Alibaba Group]] орнатқан рекордты жаңартты және әлемдегі ең ірі акцияларды алғашқы жария орналастыруды жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|title=Saudi Aramco raises $25.6 billion in the world's biggest IPO|author=Julia Horowitz and John Defterios|website=CNN|date=5 December 2019|access-date=5 December 2019|archive-date=5 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205195514/https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары Tadawul биржасында саудалана бастады. Алғашқы сауда күнінде акциялардың бағасы 10%-ға өсіп, 35,2 риалға жетті. Нәтижесінде компанияның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,88 триллион АҚШ долларын құрап, Saudi Aramco акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компанияға айналды. Сол кезде бүкіл Tadawul биржасының нарықтық капиталдандыруы 2,22 триллион АҚШ долларын құрады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = 'Vindication' - Saudi Arabia hails 10% debut jump in Aramco shares | url = https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | first1 = Marwa | last1 = Rashad | first2 = Saeed | last2 = Hasan | first3 = Stephen | last3 = Kalin | date = 11 December 2019 | access-date = 11 December 2019 | publisher = [[Reuters]] | archive-date = 11 December 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191211123752/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>9ydgdfbgrjovfa3dron7sygb77qckn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686083</id>
      <parentid>3686082</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) */</comment>
      <origin>3686083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62644" sha1="ikdyv8vvp621cozok9wsp9ll546p3es" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылғы кибершабуыл ===
2012 жылғы 15 тамызда Aramco компаниясының компьютерлеріне вирус арқылы шабуыл жасалды.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;&gt;{{cite news|title=Cyberattack On Saudi Firm Disquiets U.S.| date=24 October 2012|newspaper=The New York Times|author=Perlroth, Nicole|page=A1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=15 August 2012|title=Saudi Aramco says virus shuts down its computer network|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48681786/ns/technology_and_science-security/t/saudi-aramco-says-virus-shuts-down-its-computer-network/|access-date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Aramco вирус жұқтырған компьютерлердің ешқайсысы мұнай өндіру үдерісіне тікелей байланысты желіге кірмейтінін және компанияның жақын арада өз қызметін толық қалпына келтіретінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2012|title=Aramco Says Virus Attacks Network, Oil Output Unaffected|url=http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115200/http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|archive-date=19 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хакерлер компьютерлік вирустың таралуына жауапты екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Guardian|date=16 August 2012|title=Saudi Aramco hit by computer virus|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|first=Charles|last=Arthur|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327034327/http://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|archive-date=27 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус мұнай және энергетика салаларындағы компанияларға әсер етті.&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/331033|title=Shamoon virus attacks Saudi oil company|work=Digital Journal|date=18 August 2012|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821002549/http://digitaljournal.com/article/331033|archive-date=21 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; Cutting Sword of Justice деп аталатын топ Saudi Aramco компаниясының 30 000 жұмыс компьютеріне жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соның салдарынан компания өз жүйелерінің жұмысын қалпына келтіруге бірнеше ай жұмсады.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;/&gt; Кейін топ шабуыл барысында [[Shamoon]] вирусы қолданылғанын хабарлады.&lt;ref name=cnet&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|title=Virus knocks out computers at Qatari gas firm RasGas|publisher=CNET|date=30 August 2012|access-date=1 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104020942/http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Aramco компаниясының негізгі веб-сайты істен шығып, оның басты бетінде тұтынушылардан кешірім сұраған хабарлама жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Threat Post|date=16 August 2012|title=Some Signs Point to Shamoon as Malware in Aramco Attack|url=http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824203446/http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|archive-date=24 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Компьютерлік қауіпсіздік мамандарының айтуынша, «Shamoon деп аталатын шабуыл осы саладағы кемінде бір ұйымға әсер еткен. Shamoon файлдарды жойып, желідегі бірнеше компьютерді жарамсыз күйге түсіре алады».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|work=BBC News|date=16 August 2012|title=Shamoon virus targets energy sector infrastructure|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017110356/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Ричард А. Кларк|Ричард Кларк]] бұл шабуыл Иранның АҚШ-тың [[Stuxnet]] операциясына қатысқаны үшін жасаған қарымта әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.&lt;ref&gt;in ''[[Zero Days]]'', 1:43&lt;/ref&gt; Шабуылдан кейін компанияның қауіпсіздік жүйесін қалпына келтіруге көмектескен киберқауіпсіздік зерттеушісі [[Крис Кубечка]] шабуылдың техникалық күрделілік деңгейін 2015 жылғы Black Hat USA конференциясындағы баяндамасында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|title=Black Hat 2015: Rebuilding IT security after a cyber disaster|website=SearchSecurity|date=10 February 2016|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722111948/https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|archive-date=22 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|title=Diving Deeper into Cyber Survival|last=Mahoney|first=Matt|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109062809/https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және Darknet Diaries подкастының 30-шы эпизодында егжей-тегжейлі сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darknetdiaries.com/|title=Shamoon – Darknet Diaries|website=darknetdiaries.com|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918075400/https://darknetdiaries.com/|archive-date=18 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы дрон шабуылы ===
2019 жылғы 14 қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының екі нысанына дрондармен шабуыл жасалды:&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|title=Major Saudi Arabia oil facilities hit by Houthi drone strikes|agency=Associated Press|date=14 September 2019|work=The Guardian|access-date=16 September 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914103619/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|archive-date=14 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Абқайық]] мұнай өңдеу кешені мен [[Хурайс мұнай кен орны]]на.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|title=Saudi Aramco drone attack: See damage caused to oil field; what are the implications|website=Moneycontrol|date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921181343/https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Хуситтер қозғалысы|Хусит көтерілісшілері]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|title=Yemeni Rebels Claim Drone Strikes on Saudi Arabia's Aramco, World's Biggest Oil Processing Facility|website=News18|date=14 September 2019|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921075637/https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|title=Drone Attacks Test Saudi Aramco, Deliver Wake Up Call To Global Markets|last=Eberhart|first=Dan|website=Forbes|language=en|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917024613/https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|archive-date=17 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|title=How an Aerial Barrage Cut Saudi Oil Production in Half|last=Johnson|first=Keith|website=Foreign Policy|language=en-US|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916141504/https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|archive-date=16 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Сауд Арабиясының шикі мұнай өндіру көлемі тәулігіне 5,7 миллион баррельге қысқарды. Бұл әлемдік мұнай жеткізілімінің 5%-дан астамын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/how-the-saudi-aramco-attack-affects-global-oil-supply/articleshow/71154845.cms|title=How the Saudi Aramco attack affects global oil supply|date=16 September 2019|work=The Economic Times|access-date=16 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөзге берілген сілтеме істемейді (2024 жылғы сәуір). --&gt; Шабуылдар салдарынан «корольдіктегі мұнай өндірісінің жартысынан астамы тоқтап қалғандықтан», Сауд Арабиясының шенеуніктері Aramco акцияларын алғаш рет жария орналастыруды кейінге қалдыру мүмкіндігін талқылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |title=WSJ News Exclusive &amp;#124; Saudi Officials Consider Delaying Aramco IPO After Attacks |newspaper=Wall Street Journal |date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916205346/https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |archive-date=16 September 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) ===
Шамамен 2018 жылдан бастап Сауд Арабиясы компанияны басқаруға жұмсалатын мемлекеттік шығындарды азайту мақсатында Saudi Aramco акцияларының 5%-ға дейінгі бөлігін кезең-кезеңімен [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] (IPO) арқылы қор биржасында саудаға шығару мүмкіндігін қарастырды. Ірі банктер IPO жоспарын тексеріп, бағалағанымен, Aramco компаниясының корпоративтік құрылымына қатысты алаңдаушылықтар салдарынан акцияларды орналастыру 2018 жылдан 2019 жылға дейін кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | title = Saudi Aramco CEO confirms IPO will list locally 'very soon' | first = Natasha | last = Turak | date = 10 September 2019 | access-date = 11 December 2019 | work = [[CNBC]] | archive-date = 14 September 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190914073343/https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Aramco нысандарына жасалған дрон шабуылдары да IPO-ның басталуын кешіктірді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | title = New security fears jeopardize Saudi Aramco's public stock offering following attack | first = Natasha | last = Turak | date = 16 September 2019 | access-date = 16 September 2019 | publisher = [[CNBC]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916181103/https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | archive-date = 16 September 2019 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 9 сәуірде Aramco жалпы құны 12 миллиард АҚШ долларын құрайтын облигациялар шығарды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=About that $100bn+ Saudi Aramco order book|url=https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234318/https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=10 April 2019|last1=Smith|first1=Colby}}&lt;/ref&gt; Компанияның халықаралық нарықтағы алғашқы облигациялық шығарылымына шетелдік инвесторлардан 100 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға өтінім түсті. Бұл дамушы нарық елдерінің ұйымдары шығарған облигацияларға деген сұраныс бойынша бұрынғы барлық рекордтарды жаңартты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 April 2019|title=Aramco smashes market record with $100bn orders for new bonds|url=http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234313/http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Orders for first Saudi Aramco bond smash $100bn|url=https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234314/https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=9 April 2019|language=en-GB|last1=Smith|first1=Robert|last2=Kerr|first2=Simeon|last3=Rennison|first3=Joe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2019 жылғы 3 қарашада, жексенбі күні, Aramco компаниясы акцияларының 1,5%-ын [[Tadawul]] қор биржасында алғашқы жария орналастыру жоспарын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|title=Saudi Aramco kick-starts what could be world's biggest IPO, offers scant details|date=3 November 2019|work=Reuters|access-date=3 November 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103191040/https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|archive-date=3 November 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|title=Saudi Arabia formally announces Aramco IPO with a domestic listing set for December|last=Graham|first=Holly Ellyatt, Emma|date=3 November 2019|website=CNBC|language=en|access-date=3 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103133714/https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|archive-date=3 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 9 қарашада Saudi Aramco акцияларды алғашқы жария орналастыру туралы толық мәліметтер қамтылған 600 беттік эмиссия проспектісін жариялады. Құжатта көрсетілген шарттарға сәйкес, акциялардың 0,5%-ға дейінгі бөлігі жеке бөлшек инвесторларға арналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|title=Saudi Aramco will provide lower than 1% of its shares to particular person traders. It nonetheless could be the most important IPO ever|access-date=10 November 2019|website=Business News|date=28 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111055938/https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|archive-date=11 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 4 желтоқсанда Saudi Aramco акцияларын орналастыру бағасын бір акция үшін 32 [[Сауд риалы|сауд риалы]] (сол кездегі бағам бойынша шамамен 8,53 АҚШ доллары) деп белгіледі. Компанияның акцияларын сатып алуға жалпы сомасы 119 миллиард АҚШ долларын құрайтын өтінімдер түсті, бұл ұсынылған акциялар көлемінің 456%-ына тең болды. IPO нәтижесінде компания 25,6 миллиард АҚШ долларын тартып, 2014 жылы [[Alibaba Group]] орнатқан рекордты жаңартты және әлемдегі ең ірі акцияларды алғашқы жария орналастыруды жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|title=Saudi Aramco raises $25.6 billion in the world's biggest IPO|author=Julia Horowitz and John Defterios|website=CNN|date=5 December 2019|access-date=5 December 2019|archive-date=5 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205195514/https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары Tadawul биржасында саудалана бастады. Алғашқы сауда күнінде акциялардың бағасы 10%-ға өсіп, 35,2 риалға жетті. Нәтижесінде компанияның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,88 триллион АҚШ долларын құрап, Saudi Aramco акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компанияға айналды. Сол кезде бүкіл Tadawul биржасының нарықтық капиталдандыруы 2,22 триллион АҚШ долларын құрады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = 'Vindication' - Saudi Arabia hails 10% debut jump in Aramco shares | url = https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | first1 = Marwa | last1 = Rashad | first2 = Saeed | last2 = Hasan | first3 = Stephen | last3 = Kalin | date = 11 December 2019 | access-date = 11 December 2019 | publisher = [[Reuters]] | archive-date = 11 December 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191211123752/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

=== Орта мерзімді облигациялардың жаһандық бағдарламасы ===
Aramco компаниясының қор биржасына ұсынған құжаттарына сәйкес, жоспарланған мәміле қарсаңында инвесторлармен келіссөздер ұйымдастыру үшін [[Goldman Sachs]], [[HSBC]], [[Morgan Stanley]], [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] және NCB Capital компаниялары тартылды. Мәмілеге қатысқан басқа банктердің бірі жариялаған құжатта оның қатысушылары қатарында BNP Paribas, MUFG, BofA Securities, SMBC Nikko, First Abu Dhabi Bank, Societe Generale және BOC International компаниялары да болғаны көрсетілді. Компания 2020 жылғы қарашада үшінші тоқсандағы таза пайдасының төмендегенін хабарлады. Бұған шикі мұнай бағасының өсуі және COVID-19 пандемиясынан кейін оған деген сұраныстың азаюы себеп болғаны айтылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|title=Saudi Aramco plans debt market comeback with multi-tranche bond deal|access-date=16 November 2020|website=Reuters|date=16 November 2020|last1=Saba|first1=Davide Barbuscia|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202105644/https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|title=Saudi Arabian Oil Company (Aramco) announces its intention to issue international bonds pursuant to its Global Medium Term Note Programme|access-date=16 November 2020|website=Tadawul|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225165833/https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ikdyv8vvp621cozok9wsp9ll546p3es</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686084</id>
      <parentid>3686083</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Орта мерзімді облигациялардың жаһандық бағдарламасы */</comment>
      <origin>3686084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67738" sha1="i6xafojbohgnrf02j3lmwlob1ub7gcl" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылғы кибершабуыл ===
2012 жылғы 15 тамызда Aramco компаниясының компьютерлеріне вирус арқылы шабуыл жасалды.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;&gt;{{cite news|title=Cyberattack On Saudi Firm Disquiets U.S.| date=24 October 2012|newspaper=The New York Times|author=Perlroth, Nicole|page=A1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=15 August 2012|title=Saudi Aramco says virus shuts down its computer network|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48681786/ns/technology_and_science-security/t/saudi-aramco-says-virus-shuts-down-its-computer-network/|access-date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Aramco вирус жұқтырған компьютерлердің ешқайсысы мұнай өндіру үдерісіне тікелей байланысты желіге кірмейтінін және компанияның жақын арада өз қызметін толық қалпына келтіретінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2012|title=Aramco Says Virus Attacks Network, Oil Output Unaffected|url=http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115200/http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|archive-date=19 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хакерлер компьютерлік вирустың таралуына жауапты екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Guardian|date=16 August 2012|title=Saudi Aramco hit by computer virus|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|first=Charles|last=Arthur|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327034327/http://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|archive-date=27 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус мұнай және энергетика салаларындағы компанияларға әсер етті.&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/331033|title=Shamoon virus attacks Saudi oil company|work=Digital Journal|date=18 August 2012|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821002549/http://digitaljournal.com/article/331033|archive-date=21 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; Cutting Sword of Justice деп аталатын топ Saudi Aramco компаниясының 30 000 жұмыс компьютеріне жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соның салдарынан компания өз жүйелерінің жұмысын қалпына келтіруге бірнеше ай жұмсады.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;/&gt; Кейін топ шабуыл барысында [[Shamoon]] вирусы қолданылғанын хабарлады.&lt;ref name=cnet&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|title=Virus knocks out computers at Qatari gas firm RasGas|publisher=CNET|date=30 August 2012|access-date=1 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104020942/http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Aramco компаниясының негізгі веб-сайты істен шығып, оның басты бетінде тұтынушылардан кешірім сұраған хабарлама жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Threat Post|date=16 August 2012|title=Some Signs Point to Shamoon as Malware in Aramco Attack|url=http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824203446/http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|archive-date=24 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Компьютерлік қауіпсіздік мамандарының айтуынша, «Shamoon деп аталатын шабуыл осы саладағы кемінде бір ұйымға әсер еткен. Shamoon файлдарды жойып, желідегі бірнеше компьютерді жарамсыз күйге түсіре алады».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|work=BBC News|date=16 August 2012|title=Shamoon virus targets energy sector infrastructure|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017110356/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Ричард А. Кларк|Ричард Кларк]] бұл шабуыл Иранның АҚШ-тың [[Stuxnet]] операциясына қатысқаны үшін жасаған қарымта әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.&lt;ref&gt;in ''[[Zero Days]]'', 1:43&lt;/ref&gt; Шабуылдан кейін компанияның қауіпсіздік жүйесін қалпына келтіруге көмектескен киберқауіпсіздік зерттеушісі [[Крис Кубечка]] шабуылдың техникалық күрделілік деңгейін 2015 жылғы Black Hat USA конференциясындағы баяндамасында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|title=Black Hat 2015: Rebuilding IT security after a cyber disaster|website=SearchSecurity|date=10 February 2016|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722111948/https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|archive-date=22 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|title=Diving Deeper into Cyber Survival|last=Mahoney|first=Matt|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109062809/https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және Darknet Diaries подкастының 30-шы эпизодында егжей-тегжейлі сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darknetdiaries.com/|title=Shamoon – Darknet Diaries|website=darknetdiaries.com|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918075400/https://darknetdiaries.com/|archive-date=18 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы дрон шабуылы ===
2019 жылғы 14 қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының екі нысанына дрондармен шабуыл жасалды:&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|title=Major Saudi Arabia oil facilities hit by Houthi drone strikes|agency=Associated Press|date=14 September 2019|work=The Guardian|access-date=16 September 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914103619/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|archive-date=14 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Абқайық]] мұнай өңдеу кешені мен [[Хурайс мұнай кен орны]]на.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|title=Saudi Aramco drone attack: See damage caused to oil field; what are the implications|website=Moneycontrol|date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921181343/https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Хуситтер қозғалысы|Хусит көтерілісшілері]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|title=Yemeni Rebels Claim Drone Strikes on Saudi Arabia's Aramco, World's Biggest Oil Processing Facility|website=News18|date=14 September 2019|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921075637/https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|title=Drone Attacks Test Saudi Aramco, Deliver Wake Up Call To Global Markets|last=Eberhart|first=Dan|website=Forbes|language=en|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917024613/https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|archive-date=17 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|title=How an Aerial Barrage Cut Saudi Oil Production in Half|last=Johnson|first=Keith|website=Foreign Policy|language=en-US|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916141504/https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|archive-date=16 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Сауд Арабиясының шикі мұнай өндіру көлемі тәулігіне 5,7 миллион баррельге қысқарды. Бұл әлемдік мұнай жеткізілімінің 5%-дан астамын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/how-the-saudi-aramco-attack-affects-global-oil-supply/articleshow/71154845.cms|title=How the Saudi Aramco attack affects global oil supply|date=16 September 2019|work=The Economic Times|access-date=16 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөзге берілген сілтеме істемейді (2024 жылғы сәуір). --&gt; Шабуылдар салдарынан «корольдіктегі мұнай өндірісінің жартысынан астамы тоқтап қалғандықтан», Сауд Арабиясының шенеуніктері Aramco акцияларын алғаш рет жария орналастыруды кейінге қалдыру мүмкіндігін талқылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |title=WSJ News Exclusive &amp;#124; Saudi Officials Consider Delaying Aramco IPO After Attacks |newspaper=Wall Street Journal |date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916205346/https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |archive-date=16 September 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) ===
Шамамен 2018 жылдан бастап Сауд Арабиясы компанияны басқаруға жұмсалатын мемлекеттік шығындарды азайту мақсатында Saudi Aramco акцияларының 5%-ға дейінгі бөлігін кезең-кезеңімен [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] (IPO) арқылы қор биржасында саудаға шығару мүмкіндігін қарастырды. Ірі банктер IPO жоспарын тексеріп, бағалағанымен, Aramco компаниясының корпоративтік құрылымына қатысты алаңдаушылықтар салдарынан акцияларды орналастыру 2018 жылдан 2019 жылға дейін кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | title = Saudi Aramco CEO confirms IPO will list locally 'very soon' | first = Natasha | last = Turak | date = 10 September 2019 | access-date = 11 December 2019 | work = [[CNBC]] | archive-date = 14 September 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190914073343/https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Aramco нысандарына жасалған дрон шабуылдары да IPO-ның басталуын кешіктірді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | title = New security fears jeopardize Saudi Aramco's public stock offering following attack | first = Natasha | last = Turak | date = 16 September 2019 | access-date = 16 September 2019 | publisher = [[CNBC]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916181103/https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | archive-date = 16 September 2019 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 9 сәуірде Aramco жалпы құны 12 миллиард АҚШ долларын құрайтын облигациялар шығарды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=About that $100bn+ Saudi Aramco order book|url=https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234318/https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=10 April 2019|last1=Smith|first1=Colby}}&lt;/ref&gt; Компанияның халықаралық нарықтағы алғашқы облигациялық шығарылымына шетелдік инвесторлардан 100 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға өтінім түсті. Бұл дамушы нарық елдерінің ұйымдары шығарған облигацияларға деген сұраныс бойынша бұрынғы барлық рекордтарды жаңартты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 April 2019|title=Aramco smashes market record with $100bn orders for new bonds|url=http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234313/http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Orders for first Saudi Aramco bond smash $100bn|url=https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234314/https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=9 April 2019|language=en-GB|last1=Smith|first1=Robert|last2=Kerr|first2=Simeon|last3=Rennison|first3=Joe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2019 жылғы 3 қарашада, жексенбі күні, Aramco компаниясы акцияларының 1,5%-ын [[Tadawul]] қор биржасында алғашқы жария орналастыру жоспарын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|title=Saudi Aramco kick-starts what could be world's biggest IPO, offers scant details|date=3 November 2019|work=Reuters|access-date=3 November 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103191040/https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|archive-date=3 November 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|title=Saudi Arabia formally announces Aramco IPO with a domestic listing set for December|last=Graham|first=Holly Ellyatt, Emma|date=3 November 2019|website=CNBC|language=en|access-date=3 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103133714/https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|archive-date=3 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 9 қарашада Saudi Aramco акцияларды алғашқы жария орналастыру туралы толық мәліметтер қамтылған 600 беттік эмиссия проспектісін жариялады. Құжатта көрсетілген шарттарға сәйкес, акциялардың 0,5%-ға дейінгі бөлігі жеке бөлшек инвесторларға арналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|title=Saudi Aramco will provide lower than 1% of its shares to particular person traders. It nonetheless could be the most important IPO ever|access-date=10 November 2019|website=Business News|date=28 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111055938/https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|archive-date=11 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 4 желтоқсанда Saudi Aramco акцияларын орналастыру бағасын бір акция үшін 32 [[Сауд риалы|сауд риалы]] (сол кездегі бағам бойынша шамамен 8,53 АҚШ доллары) деп белгіледі. Компанияның акцияларын сатып алуға жалпы сомасы 119 миллиард АҚШ долларын құрайтын өтінімдер түсті, бұл ұсынылған акциялар көлемінің 456%-ына тең болды. IPO нәтижесінде компания 25,6 миллиард АҚШ долларын тартып, 2014 жылы [[Alibaba Group]] орнатқан рекордты жаңартты және әлемдегі ең ірі акцияларды алғашқы жария орналастыруды жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|title=Saudi Aramco raises $25.6 billion in the world's biggest IPO|author=Julia Horowitz and John Defterios|website=CNN|date=5 December 2019|access-date=5 December 2019|archive-date=5 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205195514/https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары Tadawul биржасында саудалана бастады. Алғашқы сауда күнінде акциялардың бағасы 10%-ға өсіп, 35,2 риалға жетті. Нәтижесінде компанияның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,88 триллион АҚШ долларын құрап, Saudi Aramco акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компанияға айналды. Сол кезде бүкіл Tadawul биржасының нарықтық капиталдандыруы 2,22 триллион АҚШ долларын құрады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = 'Vindication' - Saudi Arabia hails 10% debut jump in Aramco shares | url = https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | first1 = Marwa | last1 = Rashad | first2 = Saeed | last2 = Hasan | first3 = Stephen | last3 = Kalin | date = 11 December 2019 | access-date = 11 December 2019 | publisher = [[Reuters]] | archive-date = 11 December 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191211123752/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

=== Орта мерзімді облигациялардың жаһандық бағдарламасы ===
Aramco компаниясының қор биржасына ұсынған құжаттарына сәйкес, жоспарланған мәміле қарсаңында инвесторлармен келіссөздер ұйымдастыру үшін [[Goldman Sachs]], [[HSBC]], [[Morgan Stanley]], [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] және NCB Capital компаниялары тартылды. Мәмілеге қатысқан басқа банктердің бірі жариялаған құжатта оның қатысушылары қатарында BNP Paribas, MUFG, BofA Securities, SMBC Nikko, First Abu Dhabi Bank, Societe Generale және BOC International компаниялары да болғаны көрсетілді. Компания 2020 жылғы қарашада үшінші тоқсандағы таза пайдасының төмендегенін хабарлады. Бұған шикі мұнай бағасының өсуі және COVID-19 пандемиясынан кейін оған деген сұраныстың азаюы себеп болғаны айтылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|title=Saudi Aramco plans debt market comeback with multi-tranche bond deal|access-date=16 November 2020|website=Reuters|date=16 November 2020|last1=Saba|first1=Davide Barbuscia|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202105644/https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|title=Saudi Arabian Oil Company (Aramco) announces its intention to issue international bonds pursuant to its Global Medium Term Note Programme|access-date=16 November 2020|website=Tadawul|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225165833/https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2020-жылдар ===
2020 жылғы 10 наурызда Saudi Aramco [[Формула-1]] жарыстарымен көпжылдық келісім жасасып, жаһандық серіктестік орнатқанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco announces partnership with Formula 1® |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |access-date=2022-03-21 |website=www.aramco.com |date=10 March 2020 |language=en |archive-date=30 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220130202607/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 17 маусымда Saudi Aramco химиялық өнімдер өндіретін [[SABIC]] компаниясының 70% үлесін сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco completes its acquisition of a 70% stake in SABIC from the Public Investment Fund (PIF) |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |access-date=2022-03-09 |website=www.aramco.com |date=17 June 2020 |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220124193959/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Raval |first1=Anjli |date=17 June 2020 |title=Saudi Aramco extends payment plan as it closes $69bn Sabic deal |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |access-date=18 June 2020}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы маусымда [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдік энергетикалық компаниялар қызметкерлер санын қысқартып жатқан кезеңде Saudi Aramco өзінің 70 000-нан астам қызметкерінің шамамен 500-ін жұмыстан босатты. Жұмыстан босатылған қызметкерлердің басым бөлігі шетелдіктер болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=18 June 2020 |title=Saudi Aramco cuts hundreds of jobs amid oil market downturn, sources say |url=https://suzuki.uk.com |access-date=18 June 2020 |website=suzuki.uk.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006150122/http://www.suzuki.uk.com/ |archive-date=6 October 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 31 шілдеде Saudi Aramco нарықтық капиталдандыруы бойынша акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компания мәртебесін [[Apple Inc.|Apple]] компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bursztynsky |first=Jessica |date=2020-07-31 |title=Apple surpasses Saudi Aramco to become world's most valuable company |url=https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |access-date=2022-03-09 |website=CNBC |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309213314/https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 9 тамызда Saudi Aramco коронавирус дағдарысы салдарынан мұнайға сұраныс пен оның бағасы төмендеуін жалғастырғандықтан, қаржы жылының бірінші жартысындағы таза табысы 50%-ға азайғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 August 2020 |title=Saudi Aramco profit drops 50% for first half of the year as pandemic batters oil price |url=https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |access-date=9 August 2020 |website=CNBC |archive-date=9 August 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200809090215/https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 3 қарашада Saudi Aramco COVID-19 пандемиясы жағдайында үшінші тоқсандағы таза пайдасы 44,6%-ға төмендегенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Rania El Gamal |author2=Hadeel Al Sayegh|date=2020-11-03 |title=Saudi Aramco third-quarter profit slumps 44.6% as pandemic chokes demand |language=en |work=Reuters |url=https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |access-date=2020-11-05 |archive-date=6 November 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201106114709/https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>i6xafojbohgnrf02j3lmwlob1ub7gcl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686086</id>
      <parentid>3686084</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2020-жылдар */</comment>
      <origin>3686086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68530" sha1="p3y4ygavp0vfpmez9d1az76fnib4lri" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылғы кибершабуыл ===
2012 жылғы 15 тамызда Aramco компаниясының компьютерлеріне вирус арқылы шабуыл жасалды.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;&gt;{{cite news|title=Cyberattack On Saudi Firm Disquiets U.S.| date=24 October 2012|newspaper=The New York Times|author=Perlroth, Nicole|page=A1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=15 August 2012|title=Saudi Aramco says virus shuts down its computer network|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48681786/ns/technology_and_science-security/t/saudi-aramco-says-virus-shuts-down-its-computer-network/|access-date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Aramco вирус жұқтырған компьютерлердің ешқайсысы мұнай өндіру үдерісіне тікелей байланысты желіге кірмейтінін және компанияның жақын арада өз қызметін толық қалпына келтіретінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2012|title=Aramco Says Virus Attacks Network, Oil Output Unaffected|url=http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115200/http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|archive-date=19 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хакерлер компьютерлік вирустың таралуына жауапты екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Guardian|date=16 August 2012|title=Saudi Aramco hit by computer virus|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|first=Charles|last=Arthur|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327034327/http://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|archive-date=27 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус мұнай және энергетика салаларындағы компанияларға әсер етті.&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/331033|title=Shamoon virus attacks Saudi oil company|work=Digital Journal|date=18 August 2012|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821002549/http://digitaljournal.com/article/331033|archive-date=21 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; Cutting Sword of Justice деп аталатын топ Saudi Aramco компаниясының 30 000 жұмыс компьютеріне жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соның салдарынан компания өз жүйелерінің жұмысын қалпына келтіруге бірнеше ай жұмсады.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;/&gt; Кейін топ шабуыл барысында [[Shamoon]] вирусы қолданылғанын хабарлады.&lt;ref name=cnet&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|title=Virus knocks out computers at Qatari gas firm RasGas|publisher=CNET|date=30 August 2012|access-date=1 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104020942/http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Aramco компаниясының негізгі веб-сайты істен шығып, оның басты бетінде тұтынушылардан кешірім сұраған хабарлама жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Threat Post|date=16 August 2012|title=Some Signs Point to Shamoon as Malware in Aramco Attack|url=http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824203446/http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|archive-date=24 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Компьютерлік қауіпсіздік мамандарының айтуынша, «Shamoon деп аталатын шабуыл осы саладағы кемінде бір ұйымға әсер еткен. Shamoon файлдарды жойып, желідегі бірнеше компьютерді жарамсыз күйге түсіре алады».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|work=BBC News|date=16 August 2012|title=Shamoon virus targets energy sector infrastructure|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017110356/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Ричард А. Кларк|Ричард Кларк]] бұл шабуыл Иранның АҚШ-тың [[Stuxnet]] операциясына қатысқаны үшін жасаған қарымта әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.&lt;ref&gt;in ''[[Zero Days]]'', 1:43&lt;/ref&gt; Шабуылдан кейін компанияның қауіпсіздік жүйесін қалпына келтіруге көмектескен киберқауіпсіздік зерттеушісі [[Крис Кубечка]] шабуылдың техникалық күрделілік деңгейін 2015 жылғы Black Hat USA конференциясындағы баяндамасында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|title=Black Hat 2015: Rebuilding IT security after a cyber disaster|website=SearchSecurity|date=10 February 2016|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722111948/https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|archive-date=22 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|title=Diving Deeper into Cyber Survival|last=Mahoney|first=Matt|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109062809/https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және Darknet Diaries подкастының 30-шы эпизодында егжей-тегжейлі сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darknetdiaries.com/|title=Shamoon – Darknet Diaries|website=darknetdiaries.com|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918075400/https://darknetdiaries.com/|archive-date=18 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы дрон шабуылы ===
2019 жылғы 14 қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының екі нысанына дрондармен шабуыл жасалды:&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|title=Major Saudi Arabia oil facilities hit by Houthi drone strikes|agency=Associated Press|date=14 September 2019|work=The Guardian|access-date=16 September 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914103619/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|archive-date=14 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Абқайық]] мұнай өңдеу кешені мен [[Хурайс мұнай кен орны]]на.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|title=Saudi Aramco drone attack: See damage caused to oil field; what are the implications|website=Moneycontrol|date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921181343/https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Хуситтер қозғалысы|Хусит көтерілісшілері]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|title=Yemeni Rebels Claim Drone Strikes on Saudi Arabia's Aramco, World's Biggest Oil Processing Facility|website=News18|date=14 September 2019|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921075637/https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|title=Drone Attacks Test Saudi Aramco, Deliver Wake Up Call To Global Markets|last=Eberhart|first=Dan|website=Forbes|language=en|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917024613/https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|archive-date=17 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|title=How an Aerial Barrage Cut Saudi Oil Production in Half|last=Johnson|first=Keith|website=Foreign Policy|language=en-US|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916141504/https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|archive-date=16 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Сауд Арабиясының шикі мұнай өндіру көлемі тәулігіне 5,7 миллион баррельге қысқарды. Бұл әлемдік мұнай жеткізілімінің 5%-дан астамын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/how-the-saudi-aramco-attack-affects-global-oil-supply/articleshow/71154845.cms|title=How the Saudi Aramco attack affects global oil supply|date=16 September 2019|work=The Economic Times|access-date=16 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөзге берілген сілтеме істемейді (2024 жылғы сәуір). --&gt; Шабуылдар салдарынан «корольдіктегі мұнай өндірісінің жартысынан астамы тоқтап қалғандықтан», Сауд Арабиясының шенеуніктері Aramco акцияларын алғаш рет жария орналастыруды кейінге қалдыру мүмкіндігін талқылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |title=WSJ News Exclusive &amp;#124; Saudi Officials Consider Delaying Aramco IPO After Attacks |newspaper=Wall Street Journal |date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916205346/https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |archive-date=16 September 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) ===
Шамамен 2018 жылдан бастап Сауд Арабиясы компанияны басқаруға жұмсалатын мемлекеттік шығындарды азайту мақсатында Saudi Aramco акцияларының 5%-ға дейінгі бөлігін кезең-кезеңімен [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] (IPO) арқылы қор биржасында саудаға шығару мүмкіндігін қарастырды. Ірі банктер IPO жоспарын тексеріп, бағалағанымен, Aramco компаниясының корпоративтік құрылымына қатысты алаңдаушылықтар салдарынан акцияларды орналастыру 2018 жылдан 2019 жылға дейін кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | title = Saudi Aramco CEO confirms IPO will list locally 'very soon' | first = Natasha | last = Turak | date = 10 September 2019 | access-date = 11 December 2019 | work = [[CNBC]] | archive-date = 14 September 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190914073343/https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Aramco нысандарына жасалған дрон шабуылдары да IPO-ның басталуын кешіктірді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | title = New security fears jeopardize Saudi Aramco's public stock offering following attack | first = Natasha | last = Turak | date = 16 September 2019 | access-date = 16 September 2019 | publisher = [[CNBC]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916181103/https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | archive-date = 16 September 2019 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 9 сәуірде Aramco жалпы құны 12 миллиард АҚШ долларын құрайтын облигациялар шығарды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=About that $100bn+ Saudi Aramco order book|url=https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234318/https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=10 April 2019|last1=Smith|first1=Colby}}&lt;/ref&gt; Компанияның халықаралық нарықтағы алғашқы облигациялық шығарылымына шетелдік инвесторлардан 100 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға өтінім түсті. Бұл дамушы нарық елдерінің ұйымдары шығарған облигацияларға деген сұраныс бойынша бұрынғы барлық рекордтарды жаңартты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 April 2019|title=Aramco smashes market record with $100bn orders for new bonds|url=http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234313/http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Orders for first Saudi Aramco bond smash $100bn|url=https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234314/https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=9 April 2019|language=en-GB|last1=Smith|first1=Robert|last2=Kerr|first2=Simeon|last3=Rennison|first3=Joe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2019 жылғы 3 қарашада, жексенбі күні, Aramco компаниясы акцияларының 1,5%-ын [[Tadawul]] қор биржасында алғашқы жария орналастыру жоспарын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|title=Saudi Aramco kick-starts what could be world's biggest IPO, offers scant details|date=3 November 2019|work=Reuters|access-date=3 November 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103191040/https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|archive-date=3 November 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|title=Saudi Arabia formally announces Aramco IPO with a domestic listing set for December|last=Graham|first=Holly Ellyatt, Emma|date=3 November 2019|website=CNBC|language=en|access-date=3 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103133714/https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|archive-date=3 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 9 қарашада Saudi Aramco акцияларды алғашқы жария орналастыру туралы толық мәліметтер қамтылған 600 беттік эмиссия проспектісін жариялады. Құжатта көрсетілген шарттарға сәйкес, акциялардың 0,5%-ға дейінгі бөлігі жеке бөлшек инвесторларға арналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|title=Saudi Aramco will provide lower than 1% of its shares to particular person traders. It nonetheless could be the most important IPO ever|access-date=10 November 2019|website=Business News|date=28 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111055938/https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|archive-date=11 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 4 желтоқсанда Saudi Aramco акцияларын орналастыру бағасын бір акция үшін 32 [[Сауд риалы|сауд риалы]] (сол кездегі бағам бойынша шамамен 8,53 АҚШ доллары) деп белгіледі. Компанияның акцияларын сатып алуға жалпы сомасы 119 миллиард АҚШ долларын құрайтын өтінімдер түсті, бұл ұсынылған акциялар көлемінің 456%-ына тең болды. IPO нәтижесінде компания 25,6 миллиард АҚШ долларын тартып, 2014 жылы [[Alibaba Group]] орнатқан рекордты жаңартты және әлемдегі ең ірі акцияларды алғашқы жария орналастыруды жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|title=Saudi Aramco raises $25.6 billion in the world's biggest IPO|author=Julia Horowitz and John Defterios|website=CNN|date=5 December 2019|access-date=5 December 2019|archive-date=5 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205195514/https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары Tadawul биржасында саудалана бастады. Алғашқы сауда күнінде акциялардың бағасы 10%-ға өсіп, 35,2 риалға жетті. Нәтижесінде компанияның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,88 триллион АҚШ долларын құрап, Saudi Aramco акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компанияға айналды. Сол кезде бүкіл Tadawul биржасының нарықтық капиталдандыруы 2,22 триллион АҚШ долларын құрады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = 'Vindication' - Saudi Arabia hails 10% debut jump in Aramco shares | url = https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | first1 = Marwa | last1 = Rashad | first2 = Saeed | last2 = Hasan | first3 = Stephen | last3 = Kalin | date = 11 December 2019 | access-date = 11 December 2019 | publisher = [[Reuters]] | archive-date = 11 December 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191211123752/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

=== Орта мерзімді облигациялардың жаһандық бағдарламасы ===
Aramco компаниясының қор биржасына ұсынған құжаттарына сәйкес, жоспарланған мәміле қарсаңында инвесторлармен келіссөздер ұйымдастыру үшін [[Goldman Sachs]], [[HSBC]], [[Morgan Stanley]], [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] және NCB Capital компаниялары тартылды. Мәмілеге қатысқан басқа банктердің бірі жариялаған құжатта оның қатысушылары қатарында BNP Paribas, MUFG, BofA Securities, SMBC Nikko, First Abu Dhabi Bank, Societe Generale және BOC International компаниялары да болғаны көрсетілді. Компания 2020 жылғы қарашада үшінші тоқсандағы таза пайдасының төмендегенін хабарлады. Бұған шикі мұнай бағасының өсуі және COVID-19 пандемиясынан кейін оған деген сұраныстың азаюы себеп болғаны айтылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|title=Saudi Aramco plans debt market comeback with multi-tranche bond deal|access-date=16 November 2020|website=Reuters|date=16 November 2020|last1=Saba|first1=Davide Barbuscia|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202105644/https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|title=Saudi Arabian Oil Company (Aramco) announces its intention to issue international bonds pursuant to its Global Medium Term Note Programme|access-date=16 November 2020|website=Tadawul|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225165833/https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2020-жылдар ===
2020 жылғы 10 наурызда Saudi Aramco [[Формула-1]] жарыстарымен көпжылдық келісім жасасып, жаһандық серіктестік орнатқанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco announces partnership with Formula 1® |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |access-date=2022-03-21 |website=www.aramco.com |date=10 March 2020 |language=en |archive-date=30 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220130202607/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 17 маусымда Saudi Aramco химиялық өнімдер өндіретін [[SABIC]] компаниясының 70% үлесін сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco completes its acquisition of a 70% stake in SABIC from the Public Investment Fund (PIF) |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |access-date=2022-03-09 |website=www.aramco.com |date=17 June 2020 |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220124193959/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Raval |first1=Anjli |date=17 June 2020 |title=Saudi Aramco extends payment plan as it closes $69bn Sabic deal |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |access-date=18 June 2020}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы маусымда [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдік энергетикалық компаниялар қызметкерлер санын қысқартып жатқан кезеңде Saudi Aramco өзінің 70 000-нан астам қызметкерінің шамамен 500-ін жұмыстан босатты. Жұмыстан босатылған қызметкерлердің басым бөлігі шетелдіктер болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=18 June 2020 |title=Saudi Aramco cuts hundreds of jobs amid oil market downturn, sources say |url=https://suzuki.uk.com |access-date=18 June 2020 |website=suzuki.uk.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006150122/http://www.suzuki.uk.com/ |archive-date=6 October 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 31 шілдеде Saudi Aramco нарықтық капиталдандыруы бойынша акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компания мәртебесін [[Apple Inc.|Apple]] компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bursztynsky |first=Jessica |date=2020-07-31 |title=Apple surpasses Saudi Aramco to become world's most valuable company |url=https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |access-date=2022-03-09 |website=CNBC |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309213314/https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 9 тамызда Saudi Aramco коронавирус дағдарысы салдарынан мұнайға сұраныс пен оның бағасы төмендеуін жалғастырғандықтан, қаржы жылының бірінші жартысындағы таза табысы 50%-ға азайғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 August 2020 |title=Saudi Aramco profit drops 50% for first half of the year as pandemic batters oil price |url=https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |access-date=9 August 2020 |website=CNBC |archive-date=9 August 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200809090215/https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 3 қарашада Saudi Aramco COVID-19 пандемиясы жағдайында үшінші тоқсандағы таза пайдасы 44,6%-ға төмендегенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Rania El Gamal |author2=Hadeel Al Sayegh|date=2020-11-03 |title=Saudi Aramco third-quarter profit slumps 44.6% as pandemic chokes demand |language=en |work=Reuters |url=https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |access-date=2020-11-05 |archive-date=6 November 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201106114709/https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2020 жылғы 14 желтоқсанда Сауд Арабиясының мемлекеттік телеарнасы Янбу қаласындағы Aramco мұнай өңдеу зауытынан 60 000 метрлік тоннадан астам этилденбеген бензин тасымалдаған мұнай танкеріне жарылғыш заттар орнатылған шағын қайықпен шабуыл жасалғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Oil tanker attacked in Saudi Arabian port by &quot;booby-trapped boat&quot; amid ongoing war in Yemen |url=https://www.cbsnews.com/news/saudi-arabia-oil-tanker-hit-external-source-jiddah-amid-yemen-war-iran-houthis/ |access-date=2022-03-09 |website=CBS News |date=14 December 2020 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>p3y4ygavp0vfpmez9d1az76fnib4lri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686088</id>
      <parentid>3686086</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2020-жылдар */</comment>
      <origin>3686088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73392" sha1="ip79dukn35l6wdkzpc0ireldl3rxybf" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылғы кибершабуыл ===
2012 жылғы 15 тамызда Aramco компаниясының компьютерлеріне вирус арқылы шабуыл жасалды.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;&gt;{{cite news|title=Cyberattack On Saudi Firm Disquiets U.S.| date=24 October 2012|newspaper=The New York Times|author=Perlroth, Nicole|page=A1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=15 August 2012|title=Saudi Aramco says virus shuts down its computer network|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48681786/ns/technology_and_science-security/t/saudi-aramco-says-virus-shuts-down-its-computer-network/|access-date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Aramco вирус жұқтырған компьютерлердің ешқайсысы мұнай өндіру үдерісіне тікелей байланысты желіге кірмейтінін және компанияның жақын арада өз қызметін толық қалпына келтіретінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2012|title=Aramco Says Virus Attacks Network, Oil Output Unaffected|url=http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115200/http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|archive-date=19 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хакерлер компьютерлік вирустың таралуына жауапты екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Guardian|date=16 August 2012|title=Saudi Aramco hit by computer virus|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|first=Charles|last=Arthur|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327034327/http://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|archive-date=27 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус мұнай және энергетика салаларындағы компанияларға әсер етті.&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/331033|title=Shamoon virus attacks Saudi oil company|work=Digital Journal|date=18 August 2012|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821002549/http://digitaljournal.com/article/331033|archive-date=21 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; Cutting Sword of Justice деп аталатын топ Saudi Aramco компаниясының 30 000 жұмыс компьютеріне жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соның салдарынан компания өз жүйелерінің жұмысын қалпына келтіруге бірнеше ай жұмсады.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;/&gt; Кейін топ шабуыл барысында [[Shamoon]] вирусы қолданылғанын хабарлады.&lt;ref name=cnet&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|title=Virus knocks out computers at Qatari gas firm RasGas|publisher=CNET|date=30 August 2012|access-date=1 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104020942/http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Aramco компаниясының негізгі веб-сайты істен шығып, оның басты бетінде тұтынушылардан кешірім сұраған хабарлама жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Threat Post|date=16 August 2012|title=Some Signs Point to Shamoon as Malware in Aramco Attack|url=http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824203446/http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|archive-date=24 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Компьютерлік қауіпсіздік мамандарының айтуынша, «Shamoon деп аталатын шабуыл осы саладағы кемінде бір ұйымға әсер еткен. Shamoon файлдарды жойып, желідегі бірнеше компьютерді жарамсыз күйге түсіре алады».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|work=BBC News|date=16 August 2012|title=Shamoon virus targets energy sector infrastructure|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017110356/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Ричард А. Кларк|Ричард Кларк]] бұл шабуыл Иранның АҚШ-тың [[Stuxnet]] операциясына қатысқаны үшін жасаған қарымта әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.&lt;ref&gt;in ''[[Zero Days]]'', 1:43&lt;/ref&gt; Шабуылдан кейін компанияның қауіпсіздік жүйесін қалпына келтіруге көмектескен киберқауіпсіздік зерттеушісі [[Крис Кубечка]] шабуылдың техникалық күрделілік деңгейін 2015 жылғы Black Hat USA конференциясындағы баяндамасында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|title=Black Hat 2015: Rebuilding IT security after a cyber disaster|website=SearchSecurity|date=10 February 2016|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722111948/https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|archive-date=22 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|title=Diving Deeper into Cyber Survival|last=Mahoney|first=Matt|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109062809/https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және Darknet Diaries подкастының 30-шы эпизодында егжей-тегжейлі сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darknetdiaries.com/|title=Shamoon – Darknet Diaries|website=darknetdiaries.com|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918075400/https://darknetdiaries.com/|archive-date=18 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы дрон шабуылы ===
2019 жылғы 14 қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының екі нысанына дрондармен шабуыл жасалды:&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|title=Major Saudi Arabia oil facilities hit by Houthi drone strikes|agency=Associated Press|date=14 September 2019|work=The Guardian|access-date=16 September 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914103619/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|archive-date=14 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Абқайық]] мұнай өңдеу кешені мен [[Хурайс мұнай кен орны]]на.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|title=Saudi Aramco drone attack: See damage caused to oil field; what are the implications|website=Moneycontrol|date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921181343/https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Хуситтер қозғалысы|Хусит көтерілісшілері]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|title=Yemeni Rebels Claim Drone Strikes on Saudi Arabia's Aramco, World's Biggest Oil Processing Facility|website=News18|date=14 September 2019|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921075637/https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|title=Drone Attacks Test Saudi Aramco, Deliver Wake Up Call To Global Markets|last=Eberhart|first=Dan|website=Forbes|language=en|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917024613/https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|archive-date=17 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|title=How an Aerial Barrage Cut Saudi Oil Production in Half|last=Johnson|first=Keith|website=Foreign Policy|language=en-US|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916141504/https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|archive-date=16 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Сауд Арабиясының шикі мұнай өндіру көлемі тәулігіне 5,7 миллион баррельге қысқарды. Бұл әлемдік мұнай жеткізілімінің 5%-дан астамын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/how-the-saudi-aramco-attack-affects-global-oil-supply/articleshow/71154845.cms|title=How the Saudi Aramco attack affects global oil supply|date=16 September 2019|work=The Economic Times|access-date=16 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөзге берілген сілтеме істемейді (2024 жылғы сәуір). --&gt; Шабуылдар салдарынан «корольдіктегі мұнай өндірісінің жартысынан астамы тоқтап қалғандықтан», Сауд Арабиясының шенеуніктері Aramco акцияларын алғаш рет жария орналастыруды кейінге қалдыру мүмкіндігін талқылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |title=WSJ News Exclusive &amp;#124; Saudi Officials Consider Delaying Aramco IPO After Attacks |newspaper=Wall Street Journal |date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916205346/https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |archive-date=16 September 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) ===
Шамамен 2018 жылдан бастап Сауд Арабиясы компанияны басқаруға жұмсалатын мемлекеттік шығындарды азайту мақсатында Saudi Aramco акцияларының 5%-ға дейінгі бөлігін кезең-кезеңімен [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] (IPO) арқылы қор биржасында саудаға шығару мүмкіндігін қарастырды. Ірі банктер IPO жоспарын тексеріп, бағалағанымен, Aramco компаниясының корпоративтік құрылымына қатысты алаңдаушылықтар салдарынан акцияларды орналастыру 2018 жылдан 2019 жылға дейін кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | title = Saudi Aramco CEO confirms IPO will list locally 'very soon' | first = Natasha | last = Turak | date = 10 September 2019 | access-date = 11 December 2019 | work = [[CNBC]] | archive-date = 14 September 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190914073343/https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Aramco нысандарына жасалған дрон шабуылдары да IPO-ның басталуын кешіктірді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | title = New security fears jeopardize Saudi Aramco's public stock offering following attack | first = Natasha | last = Turak | date = 16 September 2019 | access-date = 16 September 2019 | publisher = [[CNBC]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916181103/https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | archive-date = 16 September 2019 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 9 сәуірде Aramco жалпы құны 12 миллиард АҚШ долларын құрайтын облигациялар шығарды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=About that $100bn+ Saudi Aramco order book|url=https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234318/https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=10 April 2019|last1=Smith|first1=Colby}}&lt;/ref&gt; Компанияның халықаралық нарықтағы алғашқы облигациялық шығарылымына шетелдік инвесторлардан 100 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға өтінім түсті. Бұл дамушы нарық елдерінің ұйымдары шығарған облигацияларға деген сұраныс бойынша бұрынғы барлық рекордтарды жаңартты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 April 2019|title=Aramco smashes market record with $100bn orders for new bonds|url=http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234313/http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Orders for first Saudi Aramco bond smash $100bn|url=https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234314/https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=9 April 2019|language=en-GB|last1=Smith|first1=Robert|last2=Kerr|first2=Simeon|last3=Rennison|first3=Joe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2019 жылғы 3 қарашада, жексенбі күні, Aramco компаниясы акцияларының 1,5%-ын [[Tadawul]] қор биржасында алғашқы жария орналастыру жоспарын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|title=Saudi Aramco kick-starts what could be world's biggest IPO, offers scant details|date=3 November 2019|work=Reuters|access-date=3 November 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103191040/https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|archive-date=3 November 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|title=Saudi Arabia formally announces Aramco IPO with a domestic listing set for December|last=Graham|first=Holly Ellyatt, Emma|date=3 November 2019|website=CNBC|language=en|access-date=3 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103133714/https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|archive-date=3 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 9 қарашада Saudi Aramco акцияларды алғашқы жария орналастыру туралы толық мәліметтер қамтылған 600 беттік эмиссия проспектісін жариялады. Құжатта көрсетілген шарттарға сәйкес, акциялардың 0,5%-ға дейінгі бөлігі жеке бөлшек инвесторларға арналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|title=Saudi Aramco will provide lower than 1% of its shares to particular person traders. It nonetheless could be the most important IPO ever|access-date=10 November 2019|website=Business News|date=28 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111055938/https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|archive-date=11 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 4 желтоқсанда Saudi Aramco акцияларын орналастыру бағасын бір акция үшін 32 [[Сауд риалы|сауд риалы]] (сол кездегі бағам бойынша шамамен 8,53 АҚШ доллары) деп белгіледі. Компанияның акцияларын сатып алуға жалпы сомасы 119 миллиард АҚШ долларын құрайтын өтінімдер түсті, бұл ұсынылған акциялар көлемінің 456%-ына тең болды. IPO нәтижесінде компания 25,6 миллиард АҚШ долларын тартып, 2014 жылы [[Alibaba Group]] орнатқан рекордты жаңартты және әлемдегі ең ірі акцияларды алғашқы жария орналастыруды жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|title=Saudi Aramco raises $25.6 billion in the world's biggest IPO|author=Julia Horowitz and John Defterios|website=CNN|date=5 December 2019|access-date=5 December 2019|archive-date=5 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205195514/https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары Tadawul биржасында саудалана бастады. Алғашқы сауда күнінде акциялардың бағасы 10%-ға өсіп, 35,2 риалға жетті. Нәтижесінде компанияның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,88 триллион АҚШ долларын құрап, Saudi Aramco акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компанияға айналды. Сол кезде бүкіл Tadawul биржасының нарықтық капиталдандыруы 2,22 триллион АҚШ долларын құрады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = 'Vindication' - Saudi Arabia hails 10% debut jump in Aramco shares | url = https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | first1 = Marwa | last1 = Rashad | first2 = Saeed | last2 = Hasan | first3 = Stephen | last3 = Kalin | date = 11 December 2019 | access-date = 11 December 2019 | publisher = [[Reuters]] | archive-date = 11 December 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191211123752/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

=== Орта мерзімді облигациялардың жаһандық бағдарламасы ===
Aramco компаниясының қор биржасына ұсынған құжаттарына сәйкес, жоспарланған мәміле қарсаңында инвесторлармен келіссөздер ұйымдастыру үшін [[Goldman Sachs]], [[HSBC]], [[Morgan Stanley]], [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] және NCB Capital компаниялары тартылды. Мәмілеге қатысқан басқа банктердің бірі жариялаған құжатта оның қатысушылары қатарында BNP Paribas, MUFG, BofA Securities, SMBC Nikko, First Abu Dhabi Bank, Societe Generale және BOC International компаниялары да болғаны көрсетілді. Компания 2020 жылғы қарашада үшінші тоқсандағы таза пайдасының төмендегенін хабарлады. Бұған шикі мұнай бағасының өсуі және COVID-19 пандемиясынан кейін оған деген сұраныстың азаюы себеп болғаны айтылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|title=Saudi Aramco plans debt market comeback with multi-tranche bond deal|access-date=16 November 2020|website=Reuters|date=16 November 2020|last1=Saba|first1=Davide Barbuscia|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202105644/https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|title=Saudi Arabian Oil Company (Aramco) announces its intention to issue international bonds pursuant to its Global Medium Term Note Programme|access-date=16 November 2020|website=Tadawul|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225165833/https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2020-жылдар ===
2020 жылғы 10 наурызда Saudi Aramco [[Формула-1]] жарыстарымен көпжылдық келісім жасасып, жаһандық серіктестік орнатқанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco announces partnership with Formula 1® |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |access-date=2022-03-21 |website=www.aramco.com |date=10 March 2020 |language=en |archive-date=30 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220130202607/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 17 маусымда Saudi Aramco химиялық өнімдер өндіретін [[SABIC]] компаниясының 70% үлесін сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco completes its acquisition of a 70% stake in SABIC from the Public Investment Fund (PIF) |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |access-date=2022-03-09 |website=www.aramco.com |date=17 June 2020 |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220124193959/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Raval |first1=Anjli |date=17 June 2020 |title=Saudi Aramco extends payment plan as it closes $69bn Sabic deal |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |access-date=18 June 2020}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы маусымда [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдік энергетикалық компаниялар қызметкерлер санын қысқартып жатқан кезеңде Saudi Aramco өзінің 70 000-нан астам қызметкерінің шамамен 500-ін жұмыстан босатты. Жұмыстан босатылған қызметкерлердің басым бөлігі шетелдіктер болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=18 June 2020 |title=Saudi Aramco cuts hundreds of jobs amid oil market downturn, sources say |url=https://suzuki.uk.com |access-date=18 June 2020 |website=suzuki.uk.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006150122/http://www.suzuki.uk.com/ |archive-date=6 October 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 31 шілдеде Saudi Aramco нарықтық капиталдандыруы бойынша акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компания мәртебесін [[Apple Inc.|Apple]] компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bursztynsky |first=Jessica |date=2020-07-31 |title=Apple surpasses Saudi Aramco to become world's most valuable company |url=https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |access-date=2022-03-09 |website=CNBC |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309213314/https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 9 тамызда Saudi Aramco коронавирус дағдарысы салдарынан мұнайға сұраныс пен оның бағасы төмендеуін жалғастырғандықтан, қаржы жылының бірінші жартысындағы таза табысы 50%-ға азайғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 August 2020 |title=Saudi Aramco profit drops 50% for first half of the year as pandemic batters oil price |url=https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |access-date=9 August 2020 |website=CNBC |archive-date=9 August 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200809090215/https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 3 қарашада Saudi Aramco COVID-19 пандемиясы жағдайында үшінші тоқсандағы таза пайдасы 44,6%-ға төмендегенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Rania El Gamal |author2=Hadeel Al Sayegh|date=2020-11-03 |title=Saudi Aramco third-quarter profit slumps 44.6% as pandemic chokes demand |language=en |work=Reuters |url=https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |access-date=2020-11-05 |archive-date=6 November 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201106114709/https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2020 жылғы 14 желтоқсанда Сауд Арабиясының мемлекеттік телеарнасы Янбу қаласындағы Aramco мұнай өңдеу зауытынан 60 000 метрлік тоннадан астам этилденбеген бензин тасымалдаған мұнай танкеріне жарылғыш заттар орнатылған шағын қайықпен шабуыл жасалғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Oil tanker attacked in Saudi Arabian port by &quot;booby-trapped boat&quot; amid ongoing war in Yemen |url=https://www.cbsnews.com/news/saudi-arabia-oil-tanker-hit-external-source-jiddah-amid-yemen-war-iran-houthis/ |access-date=2022-03-09 |website=CBS News |date=14 December 2020 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы наурызда Saudi Aramco компаниясы 2020 жылғы табысы 2019 жылмен салыстырғанда шамамен 45%-ға төмендегенін хабарлады. Бұған [[COVID-19 пандемиясының экономикалық салдары|COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемнің көптеген елдерінде енгізілген шектеу шараларының мұнайға деген сұранысты азайтуы себеп болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=21 March 2021 |title=Saudi Aramco's profits slide nearly 45% after lower oil demand |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-56474925 |access-date=24 March 2021 |archive-date=8 April 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230408182841/https://www.bbc.com/news/business-56474925 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 19 наурызда Aramco мұнай өңдеу зауытына жарылғыш заттар тиелген алты дронмен шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Successful drone attack on Saudi Aramco in Riyadh claimed by Yemen rebels |url=https://www.worldoil.com/news/2021/3/19/successful-drone-attack-on-saudi-aramco-in-riyadh-claimed-by-yemen-rebels |access-date=2022-03-09 |website=www.worldoil.com |date=19 March 2021 |archive-date=5 April 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220405032341/https://www.worldoil.com/news/2021/3/19/successful-drone-attack-on-saudi-aramco-in-riyadh-claimed-by-yemen-rebels |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Шабуылға жауапкершілікті хусит көтерілісшілері өз мойнына алды. Сауд Арабиясының ресми ақпарат агенттігінің хабарлауынша, шабуыл салдарынан өрт шыққанымен, зардап шеккендер мен материалдық шығын тіркелмеген.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-04-20 |title=Saudi Arabia: Drones attack Riyadh oil facility, no damage |url=https://apnews.com/article/dubai-yemen-saudi-arabia-riyadh-united-arab-emirates-1ae00495e96e873c31211c865c4311ee |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309182657/https://apnews.com/article/dubai-yemen-saudi-arabia-riyadh-united-arab-emirates-1ae00495e96e873c31211c865c4311ee |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 21 наурызда Saudi Aramco алдағы 50 жылда Қытайды энергия ресурстарымен қамтамасыз етуге, сондай-ақ климаттың өзгеруімен күресуге арналған жаңа технологияларды дамытуға бағытталған келісімге қол қойды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-23|title=Saudi Aramco offers China partnership in energy transition|url=https://arab.news/vqqqa |access-date=2021-03-23|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-03-21 |title=Saudi Aramco to prioritise energy supply to China for 50 yrs, says CEO |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/energy/saudi-aramco-prioritise-energy-supply-china-50-yrs-says-ceo-2021-03-21/ |access-date=2022-03-09 |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309182657/https://www.reuters.com/business/energy/saudi-aramco-prioritise-energy-supply-china-50-yrs-says-ceo-2021-03-21/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Кейінірек компания EIG жетекшілік ететін консорциуммен келісім жасасты.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2021-04-09|title=Aramco signs $12.4 billion pipeline deal with EIG-led consortium|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-pipeline-stakesale-idUSKBN2BW2RM |access-date=2021-04-10|archive-date=10 April 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210410000754/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-pipeline-stakesale-idUSKBN2BW2RM |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы шілдеде Saudi Aramco [[HSBC|HSBC Holdings Plc]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Стюарт Гулливер]]ді өзінің директорлар кеңесінің мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-04/saudi-aramco-appoints-ex-hsbc-ceo-stuart-gulliver-to-board |title=Saudi Aramco Appoints Ex-HSBC CEO Stuart Gulliver to Board|website=[[Bloomberg News]]|date=4 July 2021|access-date=13 July 2021|archive-date=13 July 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210713051511/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-04/saudi-aramco-appoints-ex-hsbc-ceo-stuart-gulliver-to-board |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ip79dukn35l6wdkzpc0ireldl3rxybf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686089</id>
      <parentid>3686088</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2020-жылдар */</comment>
      <origin>3686089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76849" sha1="52e0pok5v07z8zkcd2qa1diis6h66q1" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылғы кибершабуыл ===
2012 жылғы 15 тамызда Aramco компаниясының компьютерлеріне вирус арқылы шабуыл жасалды.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;&gt;{{cite news|title=Cyberattack On Saudi Firm Disquiets U.S.| date=24 October 2012|newspaper=The New York Times|author=Perlroth, Nicole|page=A1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=15 August 2012|title=Saudi Aramco says virus shuts down its computer network|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48681786/ns/technology_and_science-security/t/saudi-aramco-says-virus-shuts-down-its-computer-network/|access-date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Aramco вирус жұқтырған компьютерлердің ешқайсысы мұнай өндіру үдерісіне тікелей байланысты желіге кірмейтінін және компанияның жақын арада өз қызметін толық қалпына келтіретінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2012|title=Aramco Says Virus Attacks Network, Oil Output Unaffected|url=http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115200/http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|archive-date=19 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хакерлер компьютерлік вирустың таралуына жауапты екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Guardian|date=16 August 2012|title=Saudi Aramco hit by computer virus|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|first=Charles|last=Arthur|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327034327/http://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|archive-date=27 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус мұнай және энергетика салаларындағы компанияларға әсер етті.&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/331033|title=Shamoon virus attacks Saudi oil company|work=Digital Journal|date=18 August 2012|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821002549/http://digitaljournal.com/article/331033|archive-date=21 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; Cutting Sword of Justice деп аталатын топ Saudi Aramco компаниясының 30 000 жұмыс компьютеріне жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соның салдарынан компания өз жүйелерінің жұмысын қалпына келтіруге бірнеше ай жұмсады.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;/&gt; Кейін топ шабуыл барысында [[Shamoon]] вирусы қолданылғанын хабарлады.&lt;ref name=cnet&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|title=Virus knocks out computers at Qatari gas firm RasGas|publisher=CNET|date=30 August 2012|access-date=1 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104020942/http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Aramco компаниясының негізгі веб-сайты істен шығып, оның басты бетінде тұтынушылардан кешірім сұраған хабарлама жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Threat Post|date=16 August 2012|title=Some Signs Point to Shamoon as Malware in Aramco Attack|url=http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824203446/http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|archive-date=24 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Компьютерлік қауіпсіздік мамандарының айтуынша, «Shamoon деп аталатын шабуыл осы саладағы кемінде бір ұйымға әсер еткен. Shamoon файлдарды жойып, желідегі бірнеше компьютерді жарамсыз күйге түсіре алады».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|work=BBC News|date=16 August 2012|title=Shamoon virus targets energy sector infrastructure|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017110356/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Ричард А. Кларк|Ричард Кларк]] бұл шабуыл Иранның АҚШ-тың [[Stuxnet]] операциясына қатысқаны үшін жасаған қарымта әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.&lt;ref&gt;in ''[[Zero Days]]'', 1:43&lt;/ref&gt; Шабуылдан кейін компанияның қауіпсіздік жүйесін қалпына келтіруге көмектескен киберқауіпсіздік зерттеушісі [[Крис Кубечка]] шабуылдың техникалық күрделілік деңгейін 2015 жылғы Black Hat USA конференциясындағы баяндамасында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|title=Black Hat 2015: Rebuilding IT security after a cyber disaster|website=SearchSecurity|date=10 February 2016|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722111948/https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|archive-date=22 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|title=Diving Deeper into Cyber Survival|last=Mahoney|first=Matt|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109062809/https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және Darknet Diaries подкастының 30-шы эпизодында егжей-тегжейлі сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darknetdiaries.com/|title=Shamoon – Darknet Diaries|website=darknetdiaries.com|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918075400/https://darknetdiaries.com/|archive-date=18 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы дрон шабуылы ===
2019 жылғы 14 қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының екі нысанына дрондармен шабуыл жасалды:&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|title=Major Saudi Arabia oil facilities hit by Houthi drone strikes|agency=Associated Press|date=14 September 2019|work=The Guardian|access-date=16 September 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914103619/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|archive-date=14 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Абқайық]] мұнай өңдеу кешені мен [[Хурайс мұнай кен орны]]на.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|title=Saudi Aramco drone attack: See damage caused to oil field; what are the implications|website=Moneycontrol|date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921181343/https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Хуситтер қозғалысы|Хусит көтерілісшілері]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|title=Yemeni Rebels Claim Drone Strikes on Saudi Arabia's Aramco, World's Biggest Oil Processing Facility|website=News18|date=14 September 2019|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921075637/https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|title=Drone Attacks Test Saudi Aramco, Deliver Wake Up Call To Global Markets|last=Eberhart|first=Dan|website=Forbes|language=en|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917024613/https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|archive-date=17 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|title=How an Aerial Barrage Cut Saudi Oil Production in Half|last=Johnson|first=Keith|website=Foreign Policy|language=en-US|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916141504/https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|archive-date=16 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Сауд Арабиясының шикі мұнай өндіру көлемі тәулігіне 5,7 миллион баррельге қысқарды. Бұл әлемдік мұнай жеткізілімінің 5%-дан астамын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/how-the-saudi-aramco-attack-affects-global-oil-supply/articleshow/71154845.cms|title=How the Saudi Aramco attack affects global oil supply|date=16 September 2019|work=The Economic Times|access-date=16 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөзге берілген сілтеме істемейді (2024 жылғы сәуір). --&gt; Шабуылдар салдарынан «корольдіктегі мұнай өндірісінің жартысынан астамы тоқтап қалғандықтан», Сауд Арабиясының шенеуніктері Aramco акцияларын алғаш рет жария орналастыруды кейінге қалдыру мүмкіндігін талқылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |title=WSJ News Exclusive &amp;#124; Saudi Officials Consider Delaying Aramco IPO After Attacks |newspaper=Wall Street Journal |date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916205346/https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |archive-date=16 September 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) ===
Шамамен 2018 жылдан бастап Сауд Арабиясы компанияны басқаруға жұмсалатын мемлекеттік шығындарды азайту мақсатында Saudi Aramco акцияларының 5%-ға дейінгі бөлігін кезең-кезеңімен [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] (IPO) арқылы қор биржасында саудаға шығару мүмкіндігін қарастырды. Ірі банктер IPO жоспарын тексеріп, бағалағанымен, Aramco компаниясының корпоративтік құрылымына қатысты алаңдаушылықтар салдарынан акцияларды орналастыру 2018 жылдан 2019 жылға дейін кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | title = Saudi Aramco CEO confirms IPO will list locally 'very soon' | first = Natasha | last = Turak | date = 10 September 2019 | access-date = 11 December 2019 | work = [[CNBC]] | archive-date = 14 September 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190914073343/https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Aramco нысандарына жасалған дрон шабуылдары да IPO-ның басталуын кешіктірді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | title = New security fears jeopardize Saudi Aramco's public stock offering following attack | first = Natasha | last = Turak | date = 16 September 2019 | access-date = 16 September 2019 | publisher = [[CNBC]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916181103/https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | archive-date = 16 September 2019 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 9 сәуірде Aramco жалпы құны 12 миллиард АҚШ долларын құрайтын облигациялар шығарды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=About that $100bn+ Saudi Aramco order book|url=https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234318/https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=10 April 2019|last1=Smith|first1=Colby}}&lt;/ref&gt; Компанияның халықаралық нарықтағы алғашқы облигациялық шығарылымына шетелдік инвесторлардан 100 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға өтінім түсті. Бұл дамушы нарық елдерінің ұйымдары шығарған облигацияларға деген сұраныс бойынша бұрынғы барлық рекордтарды жаңартты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 April 2019|title=Aramco smashes market record with $100bn orders for new bonds|url=http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234313/http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Orders for first Saudi Aramco bond smash $100bn|url=https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234314/https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=9 April 2019|language=en-GB|last1=Smith|first1=Robert|last2=Kerr|first2=Simeon|last3=Rennison|first3=Joe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2019 жылғы 3 қарашада, жексенбі күні, Aramco компаниясы акцияларының 1,5%-ын [[Tadawul]] қор биржасында алғашқы жария орналастыру жоспарын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|title=Saudi Aramco kick-starts what could be world's biggest IPO, offers scant details|date=3 November 2019|work=Reuters|access-date=3 November 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103191040/https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|archive-date=3 November 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|title=Saudi Arabia formally announces Aramco IPO with a domestic listing set for December|last=Graham|first=Holly Ellyatt, Emma|date=3 November 2019|website=CNBC|language=en|access-date=3 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103133714/https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|archive-date=3 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 9 қарашада Saudi Aramco акцияларды алғашқы жария орналастыру туралы толық мәліметтер қамтылған 600 беттік эмиссия проспектісін жариялады. Құжатта көрсетілген шарттарға сәйкес, акциялардың 0,5%-ға дейінгі бөлігі жеке бөлшек инвесторларға арналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|title=Saudi Aramco will provide lower than 1% of its shares to particular person traders. It nonetheless could be the most important IPO ever|access-date=10 November 2019|website=Business News|date=28 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111055938/https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|archive-date=11 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 4 желтоқсанда Saudi Aramco акцияларын орналастыру бағасын бір акция үшін 32 [[Сауд риалы|сауд риалы]] (сол кездегі бағам бойынша шамамен 8,53 АҚШ доллары) деп белгіледі. Компанияның акцияларын сатып алуға жалпы сомасы 119 миллиард АҚШ долларын құрайтын өтінімдер түсті, бұл ұсынылған акциялар көлемінің 456%-ына тең болды. IPO нәтижесінде компания 25,6 миллиард АҚШ долларын тартып, 2014 жылы [[Alibaba Group]] орнатқан рекордты жаңартты және әлемдегі ең ірі акцияларды алғашқы жария орналастыруды жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|title=Saudi Aramco raises $25.6 billion in the world's biggest IPO|author=Julia Horowitz and John Defterios|website=CNN|date=5 December 2019|access-date=5 December 2019|archive-date=5 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205195514/https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары Tadawul биржасында саудалана бастады. Алғашқы сауда күнінде акциялардың бағасы 10%-ға өсіп, 35,2 риалға жетті. Нәтижесінде компанияның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,88 триллион АҚШ долларын құрап, Saudi Aramco акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компанияға айналды. Сол кезде бүкіл Tadawul биржасының нарықтық капиталдандыруы 2,22 триллион АҚШ долларын құрады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = 'Vindication' - Saudi Arabia hails 10% debut jump in Aramco shares | url = https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | first1 = Marwa | last1 = Rashad | first2 = Saeed | last2 = Hasan | first3 = Stephen | last3 = Kalin | date = 11 December 2019 | access-date = 11 December 2019 | publisher = [[Reuters]] | archive-date = 11 December 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191211123752/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

=== Орта мерзімді облигациялардың жаһандық бағдарламасы ===
Aramco компаниясының қор биржасына ұсынған құжаттарына сәйкес, жоспарланған мәміле қарсаңында инвесторлармен келіссөздер ұйымдастыру үшін [[Goldman Sachs]], [[HSBC]], [[Morgan Stanley]], [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] және NCB Capital компаниялары тартылды. Мәмілеге қатысқан басқа банктердің бірі жариялаған құжатта оның қатысушылары қатарында BNP Paribas, MUFG, BofA Securities, SMBC Nikko, First Abu Dhabi Bank, Societe Generale және BOC International компаниялары да болғаны көрсетілді. Компания 2020 жылғы қарашада үшінші тоқсандағы таза пайдасының төмендегенін хабарлады. Бұған шикі мұнай бағасының өсуі және COVID-19 пандемиясынан кейін оған деген сұраныстың азаюы себеп болғаны айтылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|title=Saudi Aramco plans debt market comeback with multi-tranche bond deal|access-date=16 November 2020|website=Reuters|date=16 November 2020|last1=Saba|first1=Davide Barbuscia|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202105644/https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|title=Saudi Arabian Oil Company (Aramco) announces its intention to issue international bonds pursuant to its Global Medium Term Note Programme|access-date=16 November 2020|website=Tadawul|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225165833/https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2020-жылдар ===
2020 жылғы 10 наурызда Saudi Aramco [[Формула-1]] жарыстарымен көпжылдық келісім жасасып, жаһандық серіктестік орнатқанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco announces partnership with Formula 1® |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |access-date=2022-03-21 |website=www.aramco.com |date=10 March 2020 |language=en |archive-date=30 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220130202607/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 17 маусымда Saudi Aramco химиялық өнімдер өндіретін [[SABIC]] компаниясының 70% үлесін сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco completes its acquisition of a 70% stake in SABIC from the Public Investment Fund (PIF) |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |access-date=2022-03-09 |website=www.aramco.com |date=17 June 2020 |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220124193959/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Raval |first1=Anjli |date=17 June 2020 |title=Saudi Aramco extends payment plan as it closes $69bn Sabic deal |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |access-date=18 June 2020}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы маусымда [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдік энергетикалық компаниялар қызметкерлер санын қысқартып жатқан кезеңде Saudi Aramco өзінің 70 000-нан астам қызметкерінің шамамен 500-ін жұмыстан босатты. Жұмыстан босатылған қызметкерлердің басым бөлігі шетелдіктер болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=18 June 2020 |title=Saudi Aramco cuts hundreds of jobs amid oil market downturn, sources say |url=https://suzuki.uk.com |access-date=18 June 2020 |website=suzuki.uk.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006150122/http://www.suzuki.uk.com/ |archive-date=6 October 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 31 шілдеде Saudi Aramco нарықтық капиталдандыруы бойынша акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компания мәртебесін [[Apple Inc.|Apple]] компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bursztynsky |first=Jessica |date=2020-07-31 |title=Apple surpasses Saudi Aramco to become world's most valuable company |url=https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |access-date=2022-03-09 |website=CNBC |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309213314/https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 9 тамызда Saudi Aramco коронавирус дағдарысы салдарынан мұнайға сұраныс пен оның бағасы төмендеуін жалғастырғандықтан, қаржы жылының бірінші жартысындағы таза табысы 50%-ға азайғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 August 2020 |title=Saudi Aramco profit drops 50% for first half of the year as pandemic batters oil price |url=https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |access-date=9 August 2020 |website=CNBC |archive-date=9 August 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200809090215/https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 3 қарашада Saudi Aramco COVID-19 пандемиясы жағдайында үшінші тоқсандағы таза пайдасы 44,6%-ға төмендегенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Rania El Gamal |author2=Hadeel Al Sayegh|date=2020-11-03 |title=Saudi Aramco third-quarter profit slumps 44.6% as pandemic chokes demand |language=en |work=Reuters |url=https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |access-date=2020-11-05 |archive-date=6 November 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201106114709/https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2020 жылғы 14 желтоқсанда Сауд Арабиясының мемлекеттік телеарнасы Янбу қаласындағы Aramco мұнай өңдеу зауытынан 60 000 метрлік тоннадан астам этилденбеген бензин тасымалдаған мұнай танкеріне жарылғыш заттар орнатылған шағын қайықпен шабуыл жасалғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Oil tanker attacked in Saudi Arabian port by &quot;booby-trapped boat&quot; amid ongoing war in Yemen |url=https://www.cbsnews.com/news/saudi-arabia-oil-tanker-hit-external-source-jiddah-amid-yemen-war-iran-houthis/ |access-date=2022-03-09 |website=CBS News |date=14 December 2020 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы наурызда Saudi Aramco компаниясы 2020 жылғы табысы 2019 жылмен салыстырғанда шамамен 45%-ға төмендегенін хабарлады. Бұған [[COVID-19 пандемиясының экономикалық салдары|COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемнің көптеген елдерінде енгізілген шектеу шараларының мұнайға деген сұранысты азайтуы себеп болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=21 March 2021 |title=Saudi Aramco's profits slide nearly 45% after lower oil demand |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-56474925 |access-date=24 March 2021 |archive-date=8 April 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230408182841/https://www.bbc.com/news/business-56474925 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 19 наурызда Aramco мұнай өңдеу зауытына жарылғыш заттар тиелген алты дронмен шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Successful drone attack on Saudi Aramco in Riyadh claimed by Yemen rebels |url=https://www.worldoil.com/news/2021/3/19/successful-drone-attack-on-saudi-aramco-in-riyadh-claimed-by-yemen-rebels |access-date=2022-03-09 |website=www.worldoil.com |date=19 March 2021 |archive-date=5 April 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220405032341/https://www.worldoil.com/news/2021/3/19/successful-drone-attack-on-saudi-aramco-in-riyadh-claimed-by-yemen-rebels |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Шабуылға жауапкершілікті хусит көтерілісшілері өз мойнына алды. Сауд Арабиясының ресми ақпарат агенттігінің хабарлауынша, шабуыл салдарынан өрт шыққанымен, зардап шеккендер мен материалдық шығын тіркелмеген.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-04-20 |title=Saudi Arabia: Drones attack Riyadh oil facility, no damage |url=https://apnews.com/article/dubai-yemen-saudi-arabia-riyadh-united-arab-emirates-1ae00495e96e873c31211c865c4311ee |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309182657/https://apnews.com/article/dubai-yemen-saudi-arabia-riyadh-united-arab-emirates-1ae00495e96e873c31211c865c4311ee |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 21 наурызда Saudi Aramco алдағы 50 жылда Қытайды энергия ресурстарымен қамтамасыз етуге, сондай-ақ климаттың өзгеруімен күресуге арналған жаңа технологияларды дамытуға бағытталған келісімге қол қойды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-23|title=Saudi Aramco offers China partnership in energy transition|url=https://arab.news/vqqqa |access-date=2021-03-23|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-03-21 |title=Saudi Aramco to prioritise energy supply to China for 50 yrs, says CEO |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/energy/saudi-aramco-prioritise-energy-supply-china-50-yrs-says-ceo-2021-03-21/ |access-date=2022-03-09 |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309182657/https://www.reuters.com/business/energy/saudi-aramco-prioritise-energy-supply-china-50-yrs-says-ceo-2021-03-21/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Кейінірек компания EIG жетекшілік ететін консорциуммен келісім жасасты.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2021-04-09|title=Aramco signs $12.4 billion pipeline deal with EIG-led consortium|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-pipeline-stakesale-idUSKBN2BW2RM |access-date=2021-04-10|archive-date=10 April 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210410000754/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-pipeline-stakesale-idUSKBN2BW2RM |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы шілдеде Saudi Aramco [[HSBC|HSBC Holdings Plc]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Стюарт Гулливер]]ді өзінің директорлар кеңесінің мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-04/saudi-aramco-appoints-ex-hsbc-ceo-stuart-gulliver-to-board |title=Saudi Aramco Appoints Ex-HSBC CEO Stuart Gulliver to Board|website=[[Bloomberg News]]|date=4 July 2021|access-date=13 July 2021|archive-date=13 July 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210713051511/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-04/saudi-aramco-appoints-ex-hsbc-ceo-stuart-gulliver-to-board |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы қазанда Saudi Aramco компаниясы 2060 жылға қарай өзіне толықтай тиесілі кәсіпорындардың қызметінен туындайтын көміртек шығарындыларын нетто-нөлдік деңгейге жеткізуді жоспарлап отырғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Kareem El Damanhoury |title=Leading oil exporter Saudi Arabia aims to reach net-zero carbon emissions by 2060, Crown Prince MBS says |url=https://www.cnn.com/2021/10/23/middleeast/saudi-arabia-aramco-zero-emission-plan/index.html |access-date=2021-10-24 |website=CNN |date=23 October 2021 |archive-date=24 October 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211024130137/https://www.cnn.com/2021/10/23/middleeast/saudi-arabia-aramco-zero-emission-plan/index.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 20 қарашада хусит жасақтары Эр-Рияд, Абха, Жизан, Нажран және Жидда қалаларындағы әскери нысандарға, сондай-ақ Жиддадағы Aramco мұнай өңдеу зауыттарына 14 дронмен шабуыл жасағаны үшін жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Houthis say their drone attacks target several Saudi cities |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/11/20/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities |access-date=2022-03-09 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309204102/https://www.aljazeera.com/news/2021/11/20/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-11-20 |title=Yemen's Houthis say they attacked Saudi cities, Aramco facilities |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities-2021-11-20/ |access-date=2022-03-09 |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309204102/https://www.reuters.com/world/middle-east/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities-2021-11-20/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы ''The Guardian'' басылымы Aramco компаниясының Shell және BP сияқты басқа мұнай компанияларымен салыстырғанда өз қызметін әртараптандыруға соншалықты қарқынды ұмтылмағанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-10-29|title='Apocalypse soon': reluctant Middle East forced to open eyes to climate crisis|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/29/apocalypse-soon-reluctant-middle-east-forced-to-open-eyes-to-climate-crisis |access-date=2021-10-30|website=The Guardian|language=en|archive-date=11 January 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240111205535/https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/29/apocalypse-soon-reluctant-middle-east-forced-to-open-eyes-to-climate-crisis |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Керісінше, Aramco 2021 жылы шикі мұнай өндіру қуатын 2027 жылға қарай тәулігіне 12 миллион баррельден 13 миллион баррельге дейін арттыруды көздейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>52e0pok5v07z8zkcd2qa1diis6h66q1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686090</id>
      <parentid>3686089</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2020-жылдар */</comment>
      <origin>3686090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81435" sha1="sswuif78mlhfxjigp08zaxg11hpuoje" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылғы кибершабуыл ===
2012 жылғы 15 тамызда Aramco компаниясының компьютерлеріне вирус арқылы шабуыл жасалды.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;&gt;{{cite news|title=Cyberattack On Saudi Firm Disquiets U.S.| date=24 October 2012|newspaper=The New York Times|author=Perlroth, Nicole|page=A1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=15 August 2012|title=Saudi Aramco says virus shuts down its computer network|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48681786/ns/technology_and_science-security/t/saudi-aramco-says-virus-shuts-down-its-computer-network/|access-date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Aramco вирус жұқтырған компьютерлердің ешқайсысы мұнай өндіру үдерісіне тікелей байланысты желіге кірмейтінін және компанияның жақын арада өз қызметін толық қалпына келтіретінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2012|title=Aramco Says Virus Attacks Network, Oil Output Unaffected|url=http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115200/http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|archive-date=19 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хакерлер компьютерлік вирустың таралуына жауапты екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Guardian|date=16 August 2012|title=Saudi Aramco hit by computer virus|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|first=Charles|last=Arthur|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327034327/http://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|archive-date=27 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус мұнай және энергетика салаларындағы компанияларға әсер етті.&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/331033|title=Shamoon virus attacks Saudi oil company|work=Digital Journal|date=18 August 2012|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821002549/http://digitaljournal.com/article/331033|archive-date=21 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; Cutting Sword of Justice деп аталатын топ Saudi Aramco компаниясының 30 000 жұмыс компьютеріне жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соның салдарынан компания өз жүйелерінің жұмысын қалпына келтіруге бірнеше ай жұмсады.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;/&gt; Кейін топ шабуыл барысында [[Shamoon]] вирусы қолданылғанын хабарлады.&lt;ref name=cnet&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|title=Virus knocks out computers at Qatari gas firm RasGas|publisher=CNET|date=30 August 2012|access-date=1 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104020942/http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Aramco компаниясының негізгі веб-сайты істен шығып, оның басты бетінде тұтынушылардан кешірім сұраған хабарлама жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Threat Post|date=16 August 2012|title=Some Signs Point to Shamoon as Malware in Aramco Attack|url=http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824203446/http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|archive-date=24 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Компьютерлік қауіпсіздік мамандарының айтуынша, «Shamoon деп аталатын шабуыл осы саладағы кемінде бір ұйымға әсер еткен. Shamoon файлдарды жойып, желідегі бірнеше компьютерді жарамсыз күйге түсіре алады».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|work=BBC News|date=16 August 2012|title=Shamoon virus targets energy sector infrastructure|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017110356/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Ричард А. Кларк|Ричард Кларк]] бұл шабуыл Иранның АҚШ-тың [[Stuxnet]] операциясына қатысқаны үшін жасаған қарымта әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.&lt;ref&gt;in ''[[Zero Days]]'', 1:43&lt;/ref&gt; Шабуылдан кейін компанияның қауіпсіздік жүйесін қалпына келтіруге көмектескен киберқауіпсіздік зерттеушісі [[Крис Кубечка]] шабуылдың техникалық күрделілік деңгейін 2015 жылғы Black Hat USA конференциясындағы баяндамасында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|title=Black Hat 2015: Rebuilding IT security after a cyber disaster|website=SearchSecurity|date=10 February 2016|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722111948/https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|archive-date=22 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|title=Diving Deeper into Cyber Survival|last=Mahoney|first=Matt|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109062809/https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және Darknet Diaries подкастының 30-шы эпизодында егжей-тегжейлі сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darknetdiaries.com/|title=Shamoon – Darknet Diaries|website=darknetdiaries.com|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918075400/https://darknetdiaries.com/|archive-date=18 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы дрон шабуылы ===
2019 жылғы 14 қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының екі нысанына дрондармен шабуыл жасалды:&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|title=Major Saudi Arabia oil facilities hit by Houthi drone strikes|agency=Associated Press|date=14 September 2019|work=The Guardian|access-date=16 September 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914103619/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|archive-date=14 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Абқайық]] мұнай өңдеу кешені мен [[Хурайс мұнай кен орны]]на.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|title=Saudi Aramco drone attack: See damage caused to oil field; what are the implications|website=Moneycontrol|date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921181343/https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Хуситтер қозғалысы|Хусит көтерілісшілері]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|title=Yemeni Rebels Claim Drone Strikes on Saudi Arabia's Aramco, World's Biggest Oil Processing Facility|website=News18|date=14 September 2019|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921075637/https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|title=Drone Attacks Test Saudi Aramco, Deliver Wake Up Call To Global Markets|last=Eberhart|first=Dan|website=Forbes|language=en|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917024613/https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|archive-date=17 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|title=How an Aerial Barrage Cut Saudi Oil Production in Half|last=Johnson|first=Keith|website=Foreign Policy|language=en-US|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916141504/https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|archive-date=16 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Сауд Арабиясының шикі мұнай өндіру көлемі тәулігіне 5,7 миллион баррельге қысқарды. Бұл әлемдік мұнай жеткізілімінің 5%-дан астамын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/how-the-saudi-aramco-attack-affects-global-oil-supply/articleshow/71154845.cms|title=How the Saudi Aramco attack affects global oil supply|date=16 September 2019|work=The Economic Times|access-date=16 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөзге берілген сілтеме істемейді (2024 жылғы сәуір). --&gt; Шабуылдар салдарынан «корольдіктегі мұнай өндірісінің жартысынан астамы тоқтап қалғандықтан», Сауд Арабиясының шенеуніктері Aramco акцияларын алғаш рет жария орналастыруды кейінге қалдыру мүмкіндігін талқылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |title=WSJ News Exclusive &amp;#124; Saudi Officials Consider Delaying Aramco IPO After Attacks |newspaper=Wall Street Journal |date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916205346/https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |archive-date=16 September 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) ===
Шамамен 2018 жылдан бастап Сауд Арабиясы компанияны басқаруға жұмсалатын мемлекеттік шығындарды азайту мақсатында Saudi Aramco акцияларының 5%-ға дейінгі бөлігін кезең-кезеңімен [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] (IPO) арқылы қор биржасында саудаға шығару мүмкіндігін қарастырды. Ірі банктер IPO жоспарын тексеріп, бағалағанымен, Aramco компаниясының корпоративтік құрылымына қатысты алаңдаушылықтар салдарынан акцияларды орналастыру 2018 жылдан 2019 жылға дейін кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | title = Saudi Aramco CEO confirms IPO will list locally 'very soon' | first = Natasha | last = Turak | date = 10 September 2019 | access-date = 11 December 2019 | work = [[CNBC]] | archive-date = 14 September 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190914073343/https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Aramco нысандарына жасалған дрон шабуылдары да IPO-ның басталуын кешіктірді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | title = New security fears jeopardize Saudi Aramco's public stock offering following attack | first = Natasha | last = Turak | date = 16 September 2019 | access-date = 16 September 2019 | publisher = [[CNBC]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916181103/https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | archive-date = 16 September 2019 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 9 сәуірде Aramco жалпы құны 12 миллиард АҚШ долларын құрайтын облигациялар шығарды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=About that $100bn+ Saudi Aramco order book|url=https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234318/https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=10 April 2019|last1=Smith|first1=Colby}}&lt;/ref&gt; Компанияның халықаралық нарықтағы алғашқы облигациялық шығарылымына шетелдік инвесторлардан 100 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға өтінім түсті. Бұл дамушы нарық елдерінің ұйымдары шығарған облигацияларға деген сұраныс бойынша бұрынғы барлық рекордтарды жаңартты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 April 2019|title=Aramco smashes market record with $100bn orders for new bonds|url=http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234313/http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Orders for first Saudi Aramco bond smash $100bn|url=https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234314/https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=9 April 2019|language=en-GB|last1=Smith|first1=Robert|last2=Kerr|first2=Simeon|last3=Rennison|first3=Joe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2019 жылғы 3 қарашада, жексенбі күні, Aramco компаниясы акцияларының 1,5%-ын [[Tadawul]] қор биржасында алғашқы жария орналастыру жоспарын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|title=Saudi Aramco kick-starts what could be world's biggest IPO, offers scant details|date=3 November 2019|work=Reuters|access-date=3 November 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103191040/https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|archive-date=3 November 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|title=Saudi Arabia formally announces Aramco IPO with a domestic listing set for December|last=Graham|first=Holly Ellyatt, Emma|date=3 November 2019|website=CNBC|language=en|access-date=3 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103133714/https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|archive-date=3 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 9 қарашада Saudi Aramco акцияларды алғашқы жария орналастыру туралы толық мәліметтер қамтылған 600 беттік эмиссия проспектісін жариялады. Құжатта көрсетілген шарттарға сәйкес, акциялардың 0,5%-ға дейінгі бөлігі жеке бөлшек инвесторларға арналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|title=Saudi Aramco will provide lower than 1% of its shares to particular person traders. It nonetheless could be the most important IPO ever|access-date=10 November 2019|website=Business News|date=28 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111055938/https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|archive-date=11 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 4 желтоқсанда Saudi Aramco акцияларын орналастыру бағасын бір акция үшін 32 [[Сауд риалы|сауд риалы]] (сол кездегі бағам бойынша шамамен 8,53 АҚШ доллары) деп белгіледі. Компанияның акцияларын сатып алуға жалпы сомасы 119 миллиард АҚШ долларын құрайтын өтінімдер түсті, бұл ұсынылған акциялар көлемінің 456%-ына тең болды. IPO нәтижесінде компания 25,6 миллиард АҚШ долларын тартып, 2014 жылы [[Alibaba Group]] орнатқан рекордты жаңартты және әлемдегі ең ірі акцияларды алғашқы жария орналастыруды жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|title=Saudi Aramco raises $25.6 billion in the world's biggest IPO|author=Julia Horowitz and John Defterios|website=CNN|date=5 December 2019|access-date=5 December 2019|archive-date=5 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205195514/https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары Tadawul биржасында саудалана бастады. Алғашқы сауда күнінде акциялардың бағасы 10%-ға өсіп, 35,2 риалға жетті. Нәтижесінде компанияның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,88 триллион АҚШ долларын құрап, Saudi Aramco акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компанияға айналды. Сол кезде бүкіл Tadawul биржасының нарықтық капиталдандыруы 2,22 триллион АҚШ долларын құрады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = 'Vindication' - Saudi Arabia hails 10% debut jump in Aramco shares | url = https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | first1 = Marwa | last1 = Rashad | first2 = Saeed | last2 = Hasan | first3 = Stephen | last3 = Kalin | date = 11 December 2019 | access-date = 11 December 2019 | publisher = [[Reuters]] | archive-date = 11 December 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191211123752/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

=== Орта мерзімді облигациялардың жаһандық бағдарламасы ===
Aramco компаниясының қор биржасына ұсынған құжаттарына сәйкес, жоспарланған мәміле қарсаңында инвесторлармен келіссөздер ұйымдастыру үшін [[Goldman Sachs]], [[HSBC]], [[Morgan Stanley]], [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] және NCB Capital компаниялары тартылды. Мәмілеге қатысқан басқа банктердің бірі жариялаған құжатта оның қатысушылары қатарында BNP Paribas, MUFG, BofA Securities, SMBC Nikko, First Abu Dhabi Bank, Societe Generale және BOC International компаниялары да болғаны көрсетілді. Компания 2020 жылғы қарашада үшінші тоқсандағы таза пайдасының төмендегенін хабарлады. Бұған шикі мұнай бағасының өсуі және COVID-19 пандемиясынан кейін оған деген сұраныстың азаюы себеп болғаны айтылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|title=Saudi Aramco plans debt market comeback with multi-tranche bond deal|access-date=16 November 2020|website=Reuters|date=16 November 2020|last1=Saba|first1=Davide Barbuscia|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202105644/https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|title=Saudi Arabian Oil Company (Aramco) announces its intention to issue international bonds pursuant to its Global Medium Term Note Programme|access-date=16 November 2020|website=Tadawul|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225165833/https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2020-жылдар ===
2020 жылғы 10 наурызда Saudi Aramco [[Формула-1]] жарыстарымен көпжылдық келісім жасасып, жаһандық серіктестік орнатқанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco announces partnership with Formula 1® |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |access-date=2022-03-21 |website=www.aramco.com |date=10 March 2020 |language=en |archive-date=30 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220130202607/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 17 маусымда Saudi Aramco химиялық өнімдер өндіретін [[SABIC]] компаниясының 70% үлесін сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco completes its acquisition of a 70% stake in SABIC from the Public Investment Fund (PIF) |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |access-date=2022-03-09 |website=www.aramco.com |date=17 June 2020 |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220124193959/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Raval |first1=Anjli |date=17 June 2020 |title=Saudi Aramco extends payment plan as it closes $69bn Sabic deal |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |access-date=18 June 2020}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы маусымда [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдік энергетикалық компаниялар қызметкерлер санын қысқартып жатқан кезеңде Saudi Aramco өзінің 70 000-нан астам қызметкерінің шамамен 500-ін жұмыстан босатты. Жұмыстан босатылған қызметкерлердің басым бөлігі шетелдіктер болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=18 June 2020 |title=Saudi Aramco cuts hundreds of jobs amid oil market downturn, sources say |url=https://suzuki.uk.com |access-date=18 June 2020 |website=suzuki.uk.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006150122/http://www.suzuki.uk.com/ |archive-date=6 October 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 31 шілдеде Saudi Aramco нарықтық капиталдандыруы бойынша акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компания мәртебесін [[Apple Inc.|Apple]] компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bursztynsky |first=Jessica |date=2020-07-31 |title=Apple surpasses Saudi Aramco to become world's most valuable company |url=https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |access-date=2022-03-09 |website=CNBC |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309213314/https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 9 тамызда Saudi Aramco коронавирус дағдарысы салдарынан мұнайға сұраныс пен оның бағасы төмендеуін жалғастырғандықтан, қаржы жылының бірінші жартысындағы таза табысы 50%-ға азайғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 August 2020 |title=Saudi Aramco profit drops 50% for first half of the year as pandemic batters oil price |url=https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |access-date=9 August 2020 |website=CNBC |archive-date=9 August 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200809090215/https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 3 қарашада Saudi Aramco COVID-19 пандемиясы жағдайында үшінші тоқсандағы таза пайдасы 44,6%-ға төмендегенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Rania El Gamal |author2=Hadeel Al Sayegh|date=2020-11-03 |title=Saudi Aramco third-quarter profit slumps 44.6% as pandemic chokes demand |language=en |work=Reuters |url=https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |access-date=2020-11-05 |archive-date=6 November 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201106114709/https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2020 жылғы 14 желтоқсанда Сауд Арабиясының мемлекеттік телеарнасы Янбу қаласындағы Aramco мұнай өңдеу зауытынан 60 000 метрлік тоннадан астам этилденбеген бензин тасымалдаған мұнай танкеріне жарылғыш заттар орнатылған шағын қайықпен шабуыл жасалғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Oil tanker attacked in Saudi Arabian port by &quot;booby-trapped boat&quot; amid ongoing war in Yemen |url=https://www.cbsnews.com/news/saudi-arabia-oil-tanker-hit-external-source-jiddah-amid-yemen-war-iran-houthis/ |access-date=2022-03-09 |website=CBS News |date=14 December 2020 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы наурызда Saudi Aramco компаниясы 2020 жылғы табысы 2019 жылмен салыстырғанда шамамен 45%-ға төмендегенін хабарлады. Бұған [[COVID-19 пандемиясының экономикалық салдары|COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемнің көптеген елдерінде енгізілген шектеу шараларының мұнайға деген сұранысты азайтуы себеп болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=21 March 2021 |title=Saudi Aramco's profits slide nearly 45% after lower oil demand |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-56474925 |access-date=24 March 2021 |archive-date=8 April 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230408182841/https://www.bbc.com/news/business-56474925 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 19 наурызда Aramco мұнай өңдеу зауытына жарылғыш заттар тиелген алты дронмен шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Successful drone attack on Saudi Aramco in Riyadh claimed by Yemen rebels |url=https://www.worldoil.com/news/2021/3/19/successful-drone-attack-on-saudi-aramco-in-riyadh-claimed-by-yemen-rebels |access-date=2022-03-09 |website=www.worldoil.com |date=19 March 2021 |archive-date=5 April 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220405032341/https://www.worldoil.com/news/2021/3/19/successful-drone-attack-on-saudi-aramco-in-riyadh-claimed-by-yemen-rebels |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Шабуылға жауапкершілікті хусит көтерілісшілері өз мойнына алды. Сауд Арабиясының ресми ақпарат агенттігінің хабарлауынша, шабуыл салдарынан өрт шыққанымен, зардап шеккендер мен материалдық шығын тіркелмеген.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-04-20 |title=Saudi Arabia: Drones attack Riyadh oil facility, no damage |url=https://apnews.com/article/dubai-yemen-saudi-arabia-riyadh-united-arab-emirates-1ae00495e96e873c31211c865c4311ee |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309182657/https://apnews.com/article/dubai-yemen-saudi-arabia-riyadh-united-arab-emirates-1ae00495e96e873c31211c865c4311ee |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 21 наурызда Saudi Aramco алдағы 50 жылда Қытайды энергия ресурстарымен қамтамасыз етуге, сондай-ақ климаттың өзгеруімен күресуге арналған жаңа технологияларды дамытуға бағытталған келісімге қол қойды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-23|title=Saudi Aramco offers China partnership in energy transition|url=https://arab.news/vqqqa |access-date=2021-03-23|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-03-21 |title=Saudi Aramco to prioritise energy supply to China for 50 yrs, says CEO |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/energy/saudi-aramco-prioritise-energy-supply-china-50-yrs-says-ceo-2021-03-21/ |access-date=2022-03-09 |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309182657/https://www.reuters.com/business/energy/saudi-aramco-prioritise-energy-supply-china-50-yrs-says-ceo-2021-03-21/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Кейінірек компания EIG жетекшілік ететін консорциуммен келісім жасасты.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2021-04-09|title=Aramco signs $12.4 billion pipeline deal with EIG-led consortium|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-pipeline-stakesale-idUSKBN2BW2RM |access-date=2021-04-10|archive-date=10 April 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210410000754/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-pipeline-stakesale-idUSKBN2BW2RM |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы шілдеде Saudi Aramco [[HSBC|HSBC Holdings Plc]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Стюарт Гулливер]]ді өзінің директорлар кеңесінің мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-04/saudi-aramco-appoints-ex-hsbc-ceo-stuart-gulliver-to-board |title=Saudi Aramco Appoints Ex-HSBC CEO Stuart Gulliver to Board|website=[[Bloomberg News]]|date=4 July 2021|access-date=13 July 2021|archive-date=13 July 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210713051511/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-04/saudi-aramco-appoints-ex-hsbc-ceo-stuart-gulliver-to-board |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы қазанда Saudi Aramco компаниясы 2060 жылға қарай өзіне толықтай тиесілі кәсіпорындардың қызметінен туындайтын көміртек шығарындыларын нетто-нөлдік деңгейге жеткізуді жоспарлап отырғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Kareem El Damanhoury |title=Leading oil exporter Saudi Arabia aims to reach net-zero carbon emissions by 2060, Crown Prince MBS says |url=https://www.cnn.com/2021/10/23/middleeast/saudi-arabia-aramco-zero-emission-plan/index.html |access-date=2021-10-24 |website=CNN |date=23 October 2021 |archive-date=24 October 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211024130137/https://www.cnn.com/2021/10/23/middleeast/saudi-arabia-aramco-zero-emission-plan/index.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 20 қарашада хусит жасақтары Эр-Рияд, Абха, Жизан, Нажран және Жидда қалаларындағы әскери нысандарға, сондай-ақ Жиддадағы Aramco мұнай өңдеу зауыттарына 14 дронмен шабуыл жасағаны үшін жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Houthis say their drone attacks target several Saudi cities |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/11/20/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities |access-date=2022-03-09 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309204102/https://www.aljazeera.com/news/2021/11/20/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-11-20 |title=Yemen's Houthis say they attacked Saudi cities, Aramco facilities |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities-2021-11-20/ |access-date=2022-03-09 |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309204102/https://www.reuters.com/world/middle-east/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities-2021-11-20/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы ''The Guardian'' басылымы Aramco компаниясының Shell және BP сияқты басқа мұнай компанияларымен салыстырғанда өз қызметін әртараптандыруға соншалықты қарқынды ұмтылмағанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-10-29|title='Apocalypse soon': reluctant Middle East forced to open eyes to climate crisis|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/29/apocalypse-soon-reluctant-middle-east-forced-to-open-eyes-to-climate-crisis |access-date=2021-10-30|website=The Guardian|language=en|archive-date=11 January 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240111205535/https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/29/apocalypse-soon-reluctant-middle-east-forced-to-open-eyes-to-climate-crisis |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Керісінше, Aramco 2021 жылы шикі мұнай өндіру қуатын 2027 жылға қарай тәулігіне 12 миллион баррельден 13 миллион баррельге дейін арттыруды көздейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

2022 жылдың басында Saudi Aramco [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасымен демеушілік пен атау құқықтарын қамтитын серіктестік келісім жасасты. Соның нәтижесінде команда ресми түрде Aston Martin Aramco Cognizant Formula One Team деп атала бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aston Martin Formula 1 team partners with oil giant Aramco {{!}} Autocar |url=https://www.autocar.co.uk/car-news/motorsport-f1/aston-martin-formula-1-team-partners-oil-giant-aramco |access-date=2026-09-01 |website=www.autocar.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылдан бастап оның атауы Aston Martin Aramco F1 Team болып өзгертілді.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Baldwin |first=Alan |date=14 December 2023 |title=Aramco becomes Aston Martin's sole F1 title sponsor |url=https://www.reuters.com/sports/motor-sports/aramco-becomes-aston-martins-sole-f1-title-sponsor-2023-12-14/ |access-date=1 September 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы ақпанда шикі мұнай бағасы барреліне 95 АҚШ долларына жуықтағаннан кейін Saudi Aramco Азия, АҚШ және Еуропадағы тұтынушылары үшін мұнай бағасын көтерді.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Cang |first1=Alfred |last2=Chakraborty |first2=Debjit |last3=Cheong |first3=Serene |title=Saudi Arabia's Aramco raises oil prices as crude surges |url=https://www.worldoil.com/news/2022/2/6/saudi-arabia-s-aramco-raises-oil-prices-as-crude-surges/ |access-date=6 February 2022 |work=World Oil |agency=World Oil |publisher=World Oil |date=6 February 2022 |archive-date=6 February 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220206195542/https://www.worldoil.com/news/2022/2/6/saudi-arabia-s-aramco-raises-oil-prices-as-crude-surges/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы наурызда хусит жасақтары Жидда қаласындағы Aramco мұнай сақтау кешеніне шабуыл жасап, екі резервуарда өрт шықты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/saudi-air-defences-destroy-houthi-drones-state-tv-2022-03-25/ |title=Saudi Aramco petroleum storage site hit by Houthi attack, fire erupts |website=Reuters |date=26 March 2022 |access-date=28 March 2022 |archive-date=25 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220325115307/https://www.reuters.com/world/middle-east/saudi-air-defences-destroy-houthi-drones-state-tv-2022-03-25/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оқиға [[2022 жылғы Сауд Арабиясы Гран-приі]]нің алғашқы еркін жаттығу сессиясы аяқталуға жақындаған кезде болды. Шабуыл туралы алғашқы хабарлар жергілікті уақыт бойынша 17:40-тан кейін тарады. Формула-1 басшылығы, барлық он команда және жергілікті билік өкілдері арасында жабық есік жағдайында өткен келіссөздерден кейін қалған сессиялар жоспарға сәйкес өткізілді. 2022 жылғы 11 мамырда Saudi Aramco нарықтық капиталдандыруы бойынша [[Apple Inc.]] компаниясын басып озып, әлемдегі ең құнды компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wearden |first=Graeme |date=2022-05-12 |title=Saudi Aramco overtakes Apple as world's most valuable company |url=https://www.theguardian.com/business/2022/may/12/saudi-aramco-overtakes-apple-worlds-most-valuable-company |access-date= |website=[[The Guardian]] |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220513170606/https://www.theguardian.com/business/2022/may/12/saudi-aramco-overtakes-apple-worlds-most-valuable-company |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы тамызда Saudi Aramco [[Valvoline]] компаниясының мұнай өнімдері бөлімшесін 2,65 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wallace |first=Paul |date=August 1, 2022 |title=Saudi Aramco Buys Valvoline's Fuels Unit for $2.7 Billion |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-01/saudi-aramco-buys-valvoline-s-petroleum-unit-for-2-65-billion |access-date=2022-08-01 |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>sswuif78mlhfxjigp08zaxg11hpuoje</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686092</id>
      <parentid>3686090</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2020-жылдар */</comment>
      <origin>3686092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83347" sha1="kapsx9w7zjhtznuy5il9pdbx01qwsm7" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылғы кибершабуыл ===
2012 жылғы 15 тамызда Aramco компаниясының компьютерлеріне вирус арқылы шабуыл жасалды.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;&gt;{{cite news|title=Cyberattack On Saudi Firm Disquiets U.S.| date=24 October 2012|newspaper=The New York Times|author=Perlroth, Nicole|page=A1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=15 August 2012|title=Saudi Aramco says virus shuts down its computer network|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48681786/ns/technology_and_science-security/t/saudi-aramco-says-virus-shuts-down-its-computer-network/|access-date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Aramco вирус жұқтырған компьютерлердің ешқайсысы мұнай өндіру үдерісіне тікелей байланысты желіге кірмейтінін және компанияның жақын арада өз қызметін толық қалпына келтіретінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2012|title=Aramco Says Virus Attacks Network, Oil Output Unaffected|url=http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115200/http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|archive-date=19 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хакерлер компьютерлік вирустың таралуына жауапты екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Guardian|date=16 August 2012|title=Saudi Aramco hit by computer virus|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|first=Charles|last=Arthur|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327034327/http://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|archive-date=27 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус мұнай және энергетика салаларындағы компанияларға әсер етті.&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/331033|title=Shamoon virus attacks Saudi oil company|work=Digital Journal|date=18 August 2012|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821002549/http://digitaljournal.com/article/331033|archive-date=21 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; Cutting Sword of Justice деп аталатын топ Saudi Aramco компаниясының 30 000 жұмыс компьютеріне жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соның салдарынан компания өз жүйелерінің жұмысын қалпына келтіруге бірнеше ай жұмсады.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;/&gt; Кейін топ шабуыл барысында [[Shamoon]] вирусы қолданылғанын хабарлады.&lt;ref name=cnet&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|title=Virus knocks out computers at Qatari gas firm RasGas|publisher=CNET|date=30 August 2012|access-date=1 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104020942/http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Aramco компаниясының негізгі веб-сайты істен шығып, оның басты бетінде тұтынушылардан кешірім сұраған хабарлама жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Threat Post|date=16 August 2012|title=Some Signs Point to Shamoon as Malware in Aramco Attack|url=http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824203446/http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|archive-date=24 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Компьютерлік қауіпсіздік мамандарының айтуынша, «Shamoon деп аталатын шабуыл осы саладағы кемінде бір ұйымға әсер еткен. Shamoon файлдарды жойып, желідегі бірнеше компьютерді жарамсыз күйге түсіре алады».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|work=BBC News|date=16 August 2012|title=Shamoon virus targets energy sector infrastructure|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017110356/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Ричард А. Кларк|Ричард Кларк]] бұл шабуыл Иранның АҚШ-тың [[Stuxnet]] операциясына қатысқаны үшін жасаған қарымта әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.&lt;ref&gt;in ''[[Zero Days]]'', 1:43&lt;/ref&gt; Шабуылдан кейін компанияның қауіпсіздік жүйесін қалпына келтіруге көмектескен киберқауіпсіздік зерттеушісі [[Крис Кубечка]] шабуылдың техникалық күрделілік деңгейін 2015 жылғы Black Hat USA конференциясындағы баяндамасында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|title=Black Hat 2015: Rebuilding IT security after a cyber disaster|website=SearchSecurity|date=10 February 2016|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722111948/https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|archive-date=22 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|title=Diving Deeper into Cyber Survival|last=Mahoney|first=Matt|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109062809/https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және Darknet Diaries подкастының 30-шы эпизодында егжей-тегжейлі сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darknetdiaries.com/|title=Shamoon – Darknet Diaries|website=darknetdiaries.com|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918075400/https://darknetdiaries.com/|archive-date=18 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы дрон шабуылы ===
2019 жылғы 14 қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының екі нысанына дрондармен шабуыл жасалды:&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|title=Major Saudi Arabia oil facilities hit by Houthi drone strikes|agency=Associated Press|date=14 September 2019|work=The Guardian|access-date=16 September 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914103619/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|archive-date=14 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Абқайық]] мұнай өңдеу кешені мен [[Хурайс мұнай кен орны]]на.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|title=Saudi Aramco drone attack: See damage caused to oil field; what are the implications|website=Moneycontrol|date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921181343/https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Хуситтер қозғалысы|Хусит көтерілісшілері]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|title=Yemeni Rebels Claim Drone Strikes on Saudi Arabia's Aramco, World's Biggest Oil Processing Facility|website=News18|date=14 September 2019|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921075637/https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|title=Drone Attacks Test Saudi Aramco, Deliver Wake Up Call To Global Markets|last=Eberhart|first=Dan|website=Forbes|language=en|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917024613/https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|archive-date=17 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|title=How an Aerial Barrage Cut Saudi Oil Production in Half|last=Johnson|first=Keith|website=Foreign Policy|language=en-US|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916141504/https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|archive-date=16 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Сауд Арабиясының шикі мұнай өндіру көлемі тәулігіне 5,7 миллион баррельге қысқарды. Бұл әлемдік мұнай жеткізілімінің 5%-дан астамын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/how-the-saudi-aramco-attack-affects-global-oil-supply/articleshow/71154845.cms|title=How the Saudi Aramco attack affects global oil supply|date=16 September 2019|work=The Economic Times|access-date=16 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөзге берілген сілтеме істемейді (2024 жылғы сәуір). --&gt; Шабуылдар салдарынан «корольдіктегі мұнай өндірісінің жартысынан астамы тоқтап қалғандықтан», Сауд Арабиясының шенеуніктері Aramco акцияларын алғаш рет жария орналастыруды кейінге қалдыру мүмкіндігін талқылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |title=WSJ News Exclusive &amp;#124; Saudi Officials Consider Delaying Aramco IPO After Attacks |newspaper=Wall Street Journal |date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916205346/https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |archive-date=16 September 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) ===
Шамамен 2018 жылдан бастап Сауд Арабиясы компанияны басқаруға жұмсалатын мемлекеттік шығындарды азайту мақсатында Saudi Aramco акцияларының 5%-ға дейінгі бөлігін кезең-кезеңімен [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] (IPO) арқылы қор биржасында саудаға шығару мүмкіндігін қарастырды. Ірі банктер IPO жоспарын тексеріп, бағалағанымен, Aramco компаниясының корпоративтік құрылымына қатысты алаңдаушылықтар салдарынан акцияларды орналастыру 2018 жылдан 2019 жылға дейін кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | title = Saudi Aramco CEO confirms IPO will list locally 'very soon' | first = Natasha | last = Turak | date = 10 September 2019 | access-date = 11 December 2019 | work = [[CNBC]] | archive-date = 14 September 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190914073343/https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Aramco нысандарына жасалған дрон шабуылдары да IPO-ның басталуын кешіктірді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | title = New security fears jeopardize Saudi Aramco's public stock offering following attack | first = Natasha | last = Turak | date = 16 September 2019 | access-date = 16 September 2019 | publisher = [[CNBC]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916181103/https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | archive-date = 16 September 2019 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 9 сәуірде Aramco жалпы құны 12 миллиард АҚШ долларын құрайтын облигациялар шығарды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=About that $100bn+ Saudi Aramco order book|url=https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234318/https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=10 April 2019|last1=Smith|first1=Colby}}&lt;/ref&gt; Компанияның халықаралық нарықтағы алғашқы облигациялық шығарылымына шетелдік инвесторлардан 100 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға өтінім түсті. Бұл дамушы нарық елдерінің ұйымдары шығарған облигацияларға деген сұраныс бойынша бұрынғы барлық рекордтарды жаңартты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 April 2019|title=Aramco smashes market record with $100bn orders for new bonds|url=http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234313/http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Orders for first Saudi Aramco bond smash $100bn|url=https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234314/https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=9 April 2019|language=en-GB|last1=Smith|first1=Robert|last2=Kerr|first2=Simeon|last3=Rennison|first3=Joe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2019 жылғы 3 қарашада, жексенбі күні, Aramco компаниясы акцияларының 1,5%-ын [[Tadawul]] қор биржасында алғашқы жария орналастыру жоспарын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|title=Saudi Aramco kick-starts what could be world's biggest IPO, offers scant details|date=3 November 2019|work=Reuters|access-date=3 November 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103191040/https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|archive-date=3 November 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|title=Saudi Arabia formally announces Aramco IPO with a domestic listing set for December|last=Graham|first=Holly Ellyatt, Emma|date=3 November 2019|website=CNBC|language=en|access-date=3 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103133714/https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|archive-date=3 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 9 қарашада Saudi Aramco акцияларды алғашқы жария орналастыру туралы толық мәліметтер қамтылған 600 беттік эмиссия проспектісін жариялады. Құжатта көрсетілген шарттарға сәйкес, акциялардың 0,5%-ға дейінгі бөлігі жеке бөлшек инвесторларға арналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|title=Saudi Aramco will provide lower than 1% of its shares to particular person traders. It nonetheless could be the most important IPO ever|access-date=10 November 2019|website=Business News|date=28 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111055938/https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|archive-date=11 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 4 желтоқсанда Saudi Aramco акцияларын орналастыру бағасын бір акция үшін 32 [[Сауд риалы|сауд риалы]] (сол кездегі бағам бойынша шамамен 8,53 АҚШ доллары) деп белгіледі. Компанияның акцияларын сатып алуға жалпы сомасы 119 миллиард АҚШ долларын құрайтын өтінімдер түсті, бұл ұсынылған акциялар көлемінің 456%-ына тең болды. IPO нәтижесінде компания 25,6 миллиард АҚШ долларын тартып, 2014 жылы [[Alibaba Group]] орнатқан рекордты жаңартты және әлемдегі ең ірі акцияларды алғашқы жария орналастыруды жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|title=Saudi Aramco raises $25.6 billion in the world's biggest IPO|author=Julia Horowitz and John Defterios|website=CNN|date=5 December 2019|access-date=5 December 2019|archive-date=5 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205195514/https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары Tadawul биржасында саудалана бастады. Алғашқы сауда күнінде акциялардың бағасы 10%-ға өсіп, 35,2 риалға жетті. Нәтижесінде компанияның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,88 триллион АҚШ долларын құрап, Saudi Aramco акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компанияға айналды. Сол кезде бүкіл Tadawul биржасының нарықтық капиталдандыруы 2,22 триллион АҚШ долларын құрады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = 'Vindication' - Saudi Arabia hails 10% debut jump in Aramco shares | url = https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | first1 = Marwa | last1 = Rashad | first2 = Saeed | last2 = Hasan | first3 = Stephen | last3 = Kalin | date = 11 December 2019 | access-date = 11 December 2019 | publisher = [[Reuters]] | archive-date = 11 December 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191211123752/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

=== Орта мерзімді облигациялардың жаһандық бағдарламасы ===
Aramco компаниясының қор биржасына ұсынған құжаттарына сәйкес, жоспарланған мәміле қарсаңында инвесторлармен келіссөздер ұйымдастыру үшін [[Goldman Sachs]], [[HSBC]], [[Morgan Stanley]], [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] және NCB Capital компаниялары тартылды. Мәмілеге қатысқан басқа банктердің бірі жариялаған құжатта оның қатысушылары қатарында BNP Paribas, MUFG, BofA Securities, SMBC Nikko, First Abu Dhabi Bank, Societe Generale және BOC International компаниялары да болғаны көрсетілді. Компания 2020 жылғы қарашада үшінші тоқсандағы таза пайдасының төмендегенін хабарлады. Бұған шикі мұнай бағасының өсуі және COVID-19 пандемиясынан кейін оған деген сұраныстың азаюы себеп болғаны айтылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|title=Saudi Aramco plans debt market comeback with multi-tranche bond deal|access-date=16 November 2020|website=Reuters|date=16 November 2020|last1=Saba|first1=Davide Barbuscia|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202105644/https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|title=Saudi Arabian Oil Company (Aramco) announces its intention to issue international bonds pursuant to its Global Medium Term Note Programme|access-date=16 November 2020|website=Tadawul|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225165833/https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2020-жылдар ===
2020 жылғы 10 наурызда Saudi Aramco [[Формула-1]] жарыстарымен көпжылдық келісім жасасып, жаһандық серіктестік орнатқанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco announces partnership with Formula 1® |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |access-date=2022-03-21 |website=www.aramco.com |date=10 March 2020 |language=en |archive-date=30 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220130202607/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 17 маусымда Saudi Aramco химиялық өнімдер өндіретін [[SABIC]] компаниясының 70% үлесін сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco completes its acquisition of a 70% stake in SABIC from the Public Investment Fund (PIF) |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |access-date=2022-03-09 |website=www.aramco.com |date=17 June 2020 |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220124193959/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Raval |first1=Anjli |date=17 June 2020 |title=Saudi Aramco extends payment plan as it closes $69bn Sabic deal |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |access-date=18 June 2020}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы маусымда [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдік энергетикалық компаниялар қызметкерлер санын қысқартып жатқан кезеңде Saudi Aramco өзінің 70 000-нан астам қызметкерінің шамамен 500-ін жұмыстан босатты. Жұмыстан босатылған қызметкерлердің басым бөлігі шетелдіктер болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=18 June 2020 |title=Saudi Aramco cuts hundreds of jobs amid oil market downturn, sources say |url=https://suzuki.uk.com |access-date=18 June 2020 |website=suzuki.uk.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006150122/http://www.suzuki.uk.com/ |archive-date=6 October 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 31 шілдеде Saudi Aramco нарықтық капиталдандыруы бойынша акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компания мәртебесін [[Apple Inc.|Apple]] компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bursztynsky |first=Jessica |date=2020-07-31 |title=Apple surpasses Saudi Aramco to become world's most valuable company |url=https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |access-date=2022-03-09 |website=CNBC |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309213314/https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 9 тамызда Saudi Aramco коронавирус дағдарысы салдарынан мұнайға сұраныс пен оның бағасы төмендеуін жалғастырғандықтан, қаржы жылының бірінші жартысындағы таза табысы 50%-ға азайғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 August 2020 |title=Saudi Aramco profit drops 50% for first half of the year as pandemic batters oil price |url=https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |access-date=9 August 2020 |website=CNBC |archive-date=9 August 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200809090215/https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 3 қарашада Saudi Aramco COVID-19 пандемиясы жағдайында үшінші тоқсандағы таза пайдасы 44,6%-ға төмендегенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Rania El Gamal |author2=Hadeel Al Sayegh|date=2020-11-03 |title=Saudi Aramco third-quarter profit slumps 44.6% as pandemic chokes demand |language=en |work=Reuters |url=https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |access-date=2020-11-05 |archive-date=6 November 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201106114709/https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2020 жылғы 14 желтоқсанда Сауд Арабиясының мемлекеттік телеарнасы Янбу қаласындағы Aramco мұнай өңдеу зауытынан 60 000 метрлік тоннадан астам этилденбеген бензин тасымалдаған мұнай танкеріне жарылғыш заттар орнатылған шағын қайықпен шабуыл жасалғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Oil tanker attacked in Saudi Arabian port by &quot;booby-trapped boat&quot; amid ongoing war in Yemen |url=https://www.cbsnews.com/news/saudi-arabia-oil-tanker-hit-external-source-jiddah-amid-yemen-war-iran-houthis/ |access-date=2022-03-09 |website=CBS News |date=14 December 2020 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы наурызда Saudi Aramco компаниясы 2020 жылғы табысы 2019 жылмен салыстырғанда шамамен 45%-ға төмендегенін хабарлады. Бұған [[COVID-19 пандемиясының экономикалық салдары|COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемнің көптеген елдерінде енгізілген шектеу шараларының мұнайға деген сұранысты азайтуы себеп болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=21 March 2021 |title=Saudi Aramco's profits slide nearly 45% after lower oil demand |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-56474925 |access-date=24 March 2021 |archive-date=8 April 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230408182841/https://www.bbc.com/news/business-56474925 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 19 наурызда Aramco мұнай өңдеу зауытына жарылғыш заттар тиелген алты дронмен шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Successful drone attack on Saudi Aramco in Riyadh claimed by Yemen rebels |url=https://www.worldoil.com/news/2021/3/19/successful-drone-attack-on-saudi-aramco-in-riyadh-claimed-by-yemen-rebels |access-date=2022-03-09 |website=www.worldoil.com |date=19 March 2021 |archive-date=5 April 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220405032341/https://www.worldoil.com/news/2021/3/19/successful-drone-attack-on-saudi-aramco-in-riyadh-claimed-by-yemen-rebels |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Шабуылға жауапкершілікті хусит көтерілісшілері өз мойнына алды. Сауд Арабиясының ресми ақпарат агенттігінің хабарлауынша, шабуыл салдарынан өрт шыққанымен, зардап шеккендер мен материалдық шығын тіркелмеген.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-04-20 |title=Saudi Arabia: Drones attack Riyadh oil facility, no damage |url=https://apnews.com/article/dubai-yemen-saudi-arabia-riyadh-united-arab-emirates-1ae00495e96e873c31211c865c4311ee |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309182657/https://apnews.com/article/dubai-yemen-saudi-arabia-riyadh-united-arab-emirates-1ae00495e96e873c31211c865c4311ee |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 21 наурызда Saudi Aramco алдағы 50 жылда Қытайды энергия ресурстарымен қамтамасыз етуге, сондай-ақ климаттың өзгеруімен күресуге арналған жаңа технологияларды дамытуға бағытталған келісімге қол қойды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-23|title=Saudi Aramco offers China partnership in energy transition|url=https://arab.news/vqqqa |access-date=2021-03-23|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-03-21 |title=Saudi Aramco to prioritise energy supply to China for 50 yrs, says CEO |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/energy/saudi-aramco-prioritise-energy-supply-china-50-yrs-says-ceo-2021-03-21/ |access-date=2022-03-09 |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309182657/https://www.reuters.com/business/energy/saudi-aramco-prioritise-energy-supply-china-50-yrs-says-ceo-2021-03-21/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Кейінірек компания EIG жетекшілік ететін консорциуммен келісім жасасты.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2021-04-09|title=Aramco signs $12.4 billion pipeline deal with EIG-led consortium|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-pipeline-stakesale-idUSKBN2BW2RM |access-date=2021-04-10|archive-date=10 April 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210410000754/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-pipeline-stakesale-idUSKBN2BW2RM |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы шілдеде Saudi Aramco [[HSBC|HSBC Holdings Plc]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Стюарт Гулливер]]ді өзінің директорлар кеңесінің мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-04/saudi-aramco-appoints-ex-hsbc-ceo-stuart-gulliver-to-board |title=Saudi Aramco Appoints Ex-HSBC CEO Stuart Gulliver to Board|website=[[Bloomberg News]]|date=4 July 2021|access-date=13 July 2021|archive-date=13 July 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210713051511/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-04/saudi-aramco-appoints-ex-hsbc-ceo-stuart-gulliver-to-board |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы қазанда Saudi Aramco компаниясы 2060 жылға қарай өзіне толықтай тиесілі кәсіпорындардың қызметінен туындайтын көміртек шығарындыларын нетто-нөлдік деңгейге жеткізуді жоспарлап отырғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Kareem El Damanhoury |title=Leading oil exporter Saudi Arabia aims to reach net-zero carbon emissions by 2060, Crown Prince MBS says |url=https://www.cnn.com/2021/10/23/middleeast/saudi-arabia-aramco-zero-emission-plan/index.html |access-date=2021-10-24 |website=CNN |date=23 October 2021 |archive-date=24 October 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211024130137/https://www.cnn.com/2021/10/23/middleeast/saudi-arabia-aramco-zero-emission-plan/index.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 20 қарашада хусит жасақтары Эр-Рияд, Абха, Жизан, Нажран және Жидда қалаларындағы әскери нысандарға, сондай-ақ Жиддадағы Aramco мұнай өңдеу зауыттарына 14 дронмен шабуыл жасағаны үшін жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Houthis say their drone attacks target several Saudi cities |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/11/20/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities |access-date=2022-03-09 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309204102/https://www.aljazeera.com/news/2021/11/20/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-11-20 |title=Yemen's Houthis say they attacked Saudi cities, Aramco facilities |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities-2021-11-20/ |access-date=2022-03-09 |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309204102/https://www.reuters.com/world/middle-east/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities-2021-11-20/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы ''The Guardian'' басылымы Aramco компаниясының Shell және BP сияқты басқа мұнай компанияларымен салыстырғанда өз қызметін әртараптандыруға соншалықты қарқынды ұмтылмағанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-10-29|title='Apocalypse soon': reluctant Middle East forced to open eyes to climate crisis|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/29/apocalypse-soon-reluctant-middle-east-forced-to-open-eyes-to-climate-crisis |access-date=2021-10-30|website=The Guardian|language=en|archive-date=11 January 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240111205535/https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/29/apocalypse-soon-reluctant-middle-east-forced-to-open-eyes-to-climate-crisis |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Керісінше, Aramco 2021 жылы шикі мұнай өндіру қуатын 2027 жылға қарай тәулігіне 12 миллион баррельден 13 миллион баррельге дейін арттыруды көздейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

2022 жылдың басында Saudi Aramco [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасымен демеушілік пен атау құқықтарын қамтитын серіктестік келісім жасасты. Соның нәтижесінде команда ресми түрде Aston Martin Aramco Cognizant Formula One Team деп атала бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aston Martin Formula 1 team partners with oil giant Aramco {{!}} Autocar |url=https://www.autocar.co.uk/car-news/motorsport-f1/aston-martin-formula-1-team-partners-oil-giant-aramco |access-date=2026-09-01 |website=www.autocar.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылдан бастап оның атауы Aston Martin Aramco F1 Team болып өзгертілді.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Baldwin |first=Alan |date=14 December 2023 |title=Aramco becomes Aston Martin's sole F1 title sponsor |url=https://www.reuters.com/sports/motor-sports/aramco-becomes-aston-martins-sole-f1-title-sponsor-2023-12-14/ |access-date=1 September 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы ақпанда шикі мұнай бағасы барреліне 95 АҚШ долларына жуықтағаннан кейін Saudi Aramco Азия, АҚШ және Еуропадағы тұтынушылары үшін мұнай бағасын көтерді.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Cang |first1=Alfred |last2=Chakraborty |first2=Debjit |last3=Cheong |first3=Serene |title=Saudi Arabia's Aramco raises oil prices as crude surges |url=https://www.worldoil.com/news/2022/2/6/saudi-arabia-s-aramco-raises-oil-prices-as-crude-surges/ |access-date=6 February 2022 |work=World Oil |agency=World Oil |publisher=World Oil |date=6 February 2022 |archive-date=6 February 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220206195542/https://www.worldoil.com/news/2022/2/6/saudi-arabia-s-aramco-raises-oil-prices-as-crude-surges/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы наурызда хусит жасақтары Жидда қаласындағы Aramco мұнай сақтау кешеніне шабуыл жасап, екі резервуарда өрт шықты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/saudi-air-defences-destroy-houthi-drones-state-tv-2022-03-25/ |title=Saudi Aramco petroleum storage site hit by Houthi attack, fire erupts |website=Reuters |date=26 March 2022 |access-date=28 March 2022 |archive-date=25 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220325115307/https://www.reuters.com/world/middle-east/saudi-air-defences-destroy-houthi-drones-state-tv-2022-03-25/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оқиға [[2022 жылғы Сауд Арабиясы Гран-приі]]нің алғашқы еркін жаттығу сессиясы аяқталуға жақындаған кезде болды. Шабуыл туралы алғашқы хабарлар жергілікті уақыт бойынша 17:40-тан кейін тарады. Формула-1 басшылығы, барлық он команда және жергілікті билік өкілдері арасында жабық есік жағдайында өткен келіссөздерден кейін қалған сессиялар жоспарға сәйкес өткізілді. 2022 жылғы 11 мамырда Saudi Aramco нарықтық капиталдандыруы бойынша [[Apple Inc.]] компаниясын басып озып, әлемдегі ең құнды компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wearden |first=Graeme |date=2022-05-12 |title=Saudi Aramco overtakes Apple as world's most valuable company |url=https://www.theguardian.com/business/2022/may/12/saudi-aramco-overtakes-apple-worlds-most-valuable-company |access-date= |website=[[The Guardian]] |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220513170606/https://www.theguardian.com/business/2022/may/12/saudi-aramco-overtakes-apple-worlds-most-valuable-company |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы тамызда Saudi Aramco [[Valvoline]] компаниясының мұнай өнімдері бөлімшесін 2,65 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wallace |first=Paul |date=August 1, 2022 |title=Saudi Aramco Buys Valvoline's Fuels Unit for $2.7 Billion |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-01/saudi-aramco-buys-valvoline-s-petroleum-unit-for-2-65-billion |access-date=2022-08-01 |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы наурызда Saudi Aramco COVID-19 пандемиясынан кейін жанармай бағасының күрт өсуі нәтижесінде компанияның рекордтық табысы 161 миллиард АҚШ долларына жеткенін жариялады. Бұл көрсеткіш тиісінше 55,7 миллиард және 39,9 миллиард АҚШ доллары көлемінде пайда тапқан ExxonMobil мен Shell компанияларының нәтижелерінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 12, 2023 |title=Aramco: Saudi state-owned oil giant sees record profit of $161bn |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-64931074 |access-date=2023-03-12 |website=www.BBC.com |archive-date=12 March 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230312142535/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-64931074 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы наурызда Saudi Aramco Қытайдың Rongsheng Petrochemical Co. Ltd компаниясының 10% үлесін шамамен 3,6 миллиард АҚШ долларына сатып алуды жоспарлап отырғанын хабарлады. Сонымен қатар компания бірлескен кәсіпорын арқылы Қытайдың солтүстік-шығысында жаңа мұнай өңдеу және мұнай-химия кешенін салуды көздеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.independent.co.uk/news/saudi-arabia-ap-china-saudi-aramco-riyadh-b2308701.html |title=Saudi Aramco to invest billions in Chinese petrochemicals|website=Independent|date=27 March 2023 |access-date=2024-01-29|archive-date=2023-04-12|archive-url= https://web.archive.org/web/20230412053318/https://www.independent.co.uk/news/saudi-arabia-ap-china-saudi-aramco-riyadh-b2308701.html }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>kapsx9w7zjhtznuy5il9pdbx01qwsm7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686095</id>
      <parentid>3686092</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2020-жылдар */</comment>
      <origin>3686095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89703" sha1="avdsl85nt09actyd1j5ayjnfyp4c5si" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылғы кибершабуыл ===
2012 жылғы 15 тамызда Aramco компаниясының компьютерлеріне вирус арқылы шабуыл жасалды.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;&gt;{{cite news|title=Cyberattack On Saudi Firm Disquiets U.S.| date=24 October 2012|newspaper=The New York Times|author=Perlroth, Nicole|page=A1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=15 August 2012|title=Saudi Aramco says virus shuts down its computer network|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48681786/ns/technology_and_science-security/t/saudi-aramco-says-virus-shuts-down-its-computer-network/|access-date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Aramco вирус жұқтырған компьютерлердің ешқайсысы мұнай өндіру үдерісіне тікелей байланысты желіге кірмейтінін және компанияның жақын арада өз қызметін толық қалпына келтіретінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2012|title=Aramco Says Virus Attacks Network, Oil Output Unaffected|url=http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115200/http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|archive-date=19 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хакерлер компьютерлік вирустың таралуына жауапты екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Guardian|date=16 August 2012|title=Saudi Aramco hit by computer virus|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|first=Charles|last=Arthur|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327034327/http://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|archive-date=27 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус мұнай және энергетика салаларындағы компанияларға әсер етті.&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/331033|title=Shamoon virus attacks Saudi oil company|work=Digital Journal|date=18 August 2012|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821002549/http://digitaljournal.com/article/331033|archive-date=21 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; Cutting Sword of Justice деп аталатын топ Saudi Aramco компаниясының 30 000 жұмыс компьютеріне жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соның салдарынан компания өз жүйелерінің жұмысын қалпына келтіруге бірнеше ай жұмсады.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;/&gt; Кейін топ шабуыл барысында [[Shamoon]] вирусы қолданылғанын хабарлады.&lt;ref name=cnet&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|title=Virus knocks out computers at Qatari gas firm RasGas|publisher=CNET|date=30 August 2012|access-date=1 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104020942/http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Aramco компаниясының негізгі веб-сайты істен шығып, оның басты бетінде тұтынушылардан кешірім сұраған хабарлама жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Threat Post|date=16 August 2012|title=Some Signs Point to Shamoon as Malware in Aramco Attack|url=http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824203446/http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|archive-date=24 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Компьютерлік қауіпсіздік мамандарының айтуынша, «Shamoon деп аталатын шабуыл осы саладағы кемінде бір ұйымға әсер еткен. Shamoon файлдарды жойып, желідегі бірнеше компьютерді жарамсыз күйге түсіре алады».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|work=BBC News|date=16 August 2012|title=Shamoon virus targets energy sector infrastructure|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017110356/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Ричард А. Кларк|Ричард Кларк]] бұл шабуыл Иранның АҚШ-тың [[Stuxnet]] операциясына қатысқаны үшін жасаған қарымта әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.&lt;ref&gt;in ''[[Zero Days]]'', 1:43&lt;/ref&gt; Шабуылдан кейін компанияның қауіпсіздік жүйесін қалпына келтіруге көмектескен киберқауіпсіздік зерттеушісі [[Крис Кубечка]] шабуылдың техникалық күрделілік деңгейін 2015 жылғы Black Hat USA конференциясындағы баяндамасында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|title=Black Hat 2015: Rebuilding IT security after a cyber disaster|website=SearchSecurity|date=10 February 2016|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722111948/https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|archive-date=22 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|title=Diving Deeper into Cyber Survival|last=Mahoney|first=Matt|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109062809/https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және Darknet Diaries подкастының 30-шы эпизодында егжей-тегжейлі сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darknetdiaries.com/|title=Shamoon – Darknet Diaries|website=darknetdiaries.com|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918075400/https://darknetdiaries.com/|archive-date=18 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы дрон шабуылы ===
2019 жылғы 14 қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының екі нысанына дрондармен шабуыл жасалды:&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|title=Major Saudi Arabia oil facilities hit by Houthi drone strikes|agency=Associated Press|date=14 September 2019|work=The Guardian|access-date=16 September 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914103619/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|archive-date=14 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Абқайық]] мұнай өңдеу кешені мен [[Хурайс мұнай кен орны]]на.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|title=Saudi Aramco drone attack: See damage caused to oil field; what are the implications|website=Moneycontrol|date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921181343/https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Хуситтер қозғалысы|Хусит көтерілісшілері]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|title=Yemeni Rebels Claim Drone Strikes on Saudi Arabia's Aramco, World's Biggest Oil Processing Facility|website=News18|date=14 September 2019|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921075637/https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|title=Drone Attacks Test Saudi Aramco, Deliver Wake Up Call To Global Markets|last=Eberhart|first=Dan|website=Forbes|language=en|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917024613/https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|archive-date=17 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|title=How an Aerial Barrage Cut Saudi Oil Production in Half|last=Johnson|first=Keith|website=Foreign Policy|language=en-US|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916141504/https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|archive-date=16 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Сауд Арабиясының шикі мұнай өндіру көлемі тәулігіне 5,7 миллион баррельге қысқарды. Бұл әлемдік мұнай жеткізілімінің 5%-дан астамын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/how-the-saudi-aramco-attack-affects-global-oil-supply/articleshow/71154845.cms|title=How the Saudi Aramco attack affects global oil supply|date=16 September 2019|work=The Economic Times|access-date=16 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөзге берілген сілтеме істемейді (2024 жылғы сәуір). --&gt; Шабуылдар салдарынан «корольдіктегі мұнай өндірісінің жартысынан астамы тоқтап қалғандықтан», Сауд Арабиясының шенеуніктері Aramco акцияларын алғаш рет жария орналастыруды кейінге қалдыру мүмкіндігін талқылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |title=WSJ News Exclusive &amp;#124; Saudi Officials Consider Delaying Aramco IPO After Attacks |newspaper=Wall Street Journal |date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916205346/https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |archive-date=16 September 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) ===
Шамамен 2018 жылдан бастап Сауд Арабиясы компанияны басқаруға жұмсалатын мемлекеттік шығындарды азайту мақсатында Saudi Aramco акцияларының 5%-ға дейінгі бөлігін кезең-кезеңімен [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] (IPO) арқылы қор биржасында саудаға шығару мүмкіндігін қарастырды. Ірі банктер IPO жоспарын тексеріп, бағалағанымен, Aramco компаниясының корпоративтік құрылымына қатысты алаңдаушылықтар салдарынан акцияларды орналастыру 2018 жылдан 2019 жылға дейін кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | title = Saudi Aramco CEO confirms IPO will list locally 'very soon' | first = Natasha | last = Turak | date = 10 September 2019 | access-date = 11 December 2019 | work = [[CNBC]] | archive-date = 14 September 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190914073343/https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Aramco нысандарына жасалған дрон шабуылдары да IPO-ның басталуын кешіктірді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | title = New security fears jeopardize Saudi Aramco's public stock offering following attack | first = Natasha | last = Turak | date = 16 September 2019 | access-date = 16 September 2019 | publisher = [[CNBC]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916181103/https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | archive-date = 16 September 2019 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 9 сәуірде Aramco жалпы құны 12 миллиард АҚШ долларын құрайтын облигациялар шығарды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=About that $100bn+ Saudi Aramco order book|url=https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234318/https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=10 April 2019|last1=Smith|first1=Colby}}&lt;/ref&gt; Компанияның халықаралық нарықтағы алғашқы облигациялық шығарылымына шетелдік инвесторлардан 100 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға өтінім түсті. Бұл дамушы нарық елдерінің ұйымдары шығарған облигацияларға деген сұраныс бойынша бұрынғы барлық рекордтарды жаңартты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 April 2019|title=Aramco smashes market record with $100bn orders for new bonds|url=http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234313/http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Orders for first Saudi Aramco bond smash $100bn|url=https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234314/https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=9 April 2019|language=en-GB|last1=Smith|first1=Robert|last2=Kerr|first2=Simeon|last3=Rennison|first3=Joe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2019 жылғы 3 қарашада, жексенбі күні, Aramco компаниясы акцияларының 1,5%-ын [[Tadawul]] қор биржасында алғашқы жария орналастыру жоспарын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|title=Saudi Aramco kick-starts what could be world's biggest IPO, offers scant details|date=3 November 2019|work=Reuters|access-date=3 November 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103191040/https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|archive-date=3 November 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|title=Saudi Arabia formally announces Aramco IPO with a domestic listing set for December|last=Graham|first=Holly Ellyatt, Emma|date=3 November 2019|website=CNBC|language=en|access-date=3 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103133714/https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|archive-date=3 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 9 қарашада Saudi Aramco акцияларды алғашқы жария орналастыру туралы толық мәліметтер қамтылған 600 беттік эмиссия проспектісін жариялады. Құжатта көрсетілген шарттарға сәйкес, акциялардың 0,5%-ға дейінгі бөлігі жеке бөлшек инвесторларға арналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|title=Saudi Aramco will provide lower than 1% of its shares to particular person traders. It nonetheless could be the most important IPO ever|access-date=10 November 2019|website=Business News|date=28 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111055938/https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|archive-date=11 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 4 желтоқсанда Saudi Aramco акцияларын орналастыру бағасын бір акция үшін 32 [[Сауд риалы|сауд риалы]] (сол кездегі бағам бойынша шамамен 8,53 АҚШ доллары) деп белгіледі. Компанияның акцияларын сатып алуға жалпы сомасы 119 миллиард АҚШ долларын құрайтын өтінімдер түсті, бұл ұсынылған акциялар көлемінің 456%-ына тең болды. IPO нәтижесінде компания 25,6 миллиард АҚШ долларын тартып, 2014 жылы [[Alibaba Group]] орнатқан рекордты жаңартты және әлемдегі ең ірі акцияларды алғашқы жария орналастыруды жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|title=Saudi Aramco raises $25.6 billion in the world's biggest IPO|author=Julia Horowitz and John Defterios|website=CNN|date=5 December 2019|access-date=5 December 2019|archive-date=5 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205195514/https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары Tadawul биржасында саудалана бастады. Алғашқы сауда күнінде акциялардың бағасы 10%-ға өсіп, 35,2 риалға жетті. Нәтижесінде компанияның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,88 триллион АҚШ долларын құрап, Saudi Aramco акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компанияға айналды. Сол кезде бүкіл Tadawul биржасының нарықтық капиталдандыруы 2,22 триллион АҚШ долларын құрады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = 'Vindication' - Saudi Arabia hails 10% debut jump in Aramco shares | url = https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | first1 = Marwa | last1 = Rashad | first2 = Saeed | last2 = Hasan | first3 = Stephen | last3 = Kalin | date = 11 December 2019 | access-date = 11 December 2019 | publisher = [[Reuters]] | archive-date = 11 December 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191211123752/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

=== Орта мерзімді облигациялардың жаһандық бағдарламасы ===
Aramco компаниясының қор биржасына ұсынған құжаттарына сәйкес, жоспарланған мәміле қарсаңында инвесторлармен келіссөздер ұйымдастыру үшін [[Goldman Sachs]], [[HSBC]], [[Morgan Stanley]], [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] және NCB Capital компаниялары тартылды. Мәмілеге қатысқан басқа банктердің бірі жариялаған құжатта оның қатысушылары қатарында BNP Paribas, MUFG, BofA Securities, SMBC Nikko, First Abu Dhabi Bank, Societe Generale және BOC International компаниялары да болғаны көрсетілді. Компания 2020 жылғы қарашада үшінші тоқсандағы таза пайдасының төмендегенін хабарлады. Бұған шикі мұнай бағасының өсуі және COVID-19 пандемиясынан кейін оған деген сұраныстың азаюы себеп болғаны айтылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|title=Saudi Aramco plans debt market comeback with multi-tranche bond deal|access-date=16 November 2020|website=Reuters|date=16 November 2020|last1=Saba|first1=Davide Barbuscia|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202105644/https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|title=Saudi Arabian Oil Company (Aramco) announces its intention to issue international bonds pursuant to its Global Medium Term Note Programme|access-date=16 November 2020|website=Tadawul|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225165833/https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2020-жылдар ===
2020 жылғы 10 наурызда Saudi Aramco [[Формула-1]] жарыстарымен көпжылдық келісім жасасып, жаһандық серіктестік орнатқанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco announces partnership with Formula 1® |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |access-date=2022-03-21 |website=www.aramco.com |date=10 March 2020 |language=en |archive-date=30 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220130202607/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 17 маусымда Saudi Aramco химиялық өнімдер өндіретін [[SABIC]] компаниясының 70% үлесін сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco completes its acquisition of a 70% stake in SABIC from the Public Investment Fund (PIF) |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |access-date=2022-03-09 |website=www.aramco.com |date=17 June 2020 |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220124193959/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Raval |first1=Anjli |date=17 June 2020 |title=Saudi Aramco extends payment plan as it closes $69bn Sabic deal |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |access-date=18 June 2020}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы маусымда [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдік энергетикалық компаниялар қызметкерлер санын қысқартып жатқан кезеңде Saudi Aramco өзінің 70 000-нан астам қызметкерінің шамамен 500-ін жұмыстан босатты. Жұмыстан босатылған қызметкерлердің басым бөлігі шетелдіктер болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=18 June 2020 |title=Saudi Aramco cuts hundreds of jobs amid oil market downturn, sources say |url=https://suzuki.uk.com |access-date=18 June 2020 |website=suzuki.uk.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006150122/http://www.suzuki.uk.com/ |archive-date=6 October 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 31 шілдеде Saudi Aramco нарықтық капиталдандыруы бойынша акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компания мәртебесін [[Apple Inc.|Apple]] компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bursztynsky |first=Jessica |date=2020-07-31 |title=Apple surpasses Saudi Aramco to become world's most valuable company |url=https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |access-date=2022-03-09 |website=CNBC |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309213314/https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 9 тамызда Saudi Aramco коронавирус дағдарысы салдарынан мұнайға сұраныс пен оның бағасы төмендеуін жалғастырғандықтан, қаржы жылының бірінші жартысындағы таза табысы 50%-ға азайғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 August 2020 |title=Saudi Aramco profit drops 50% for first half of the year as pandemic batters oil price |url=https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |access-date=9 August 2020 |website=CNBC |archive-date=9 August 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200809090215/https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 3 қарашада Saudi Aramco COVID-19 пандемиясы жағдайында үшінші тоқсандағы таза пайдасы 44,6%-ға төмендегенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Rania El Gamal |author2=Hadeel Al Sayegh|date=2020-11-03 |title=Saudi Aramco third-quarter profit slumps 44.6% as pandemic chokes demand |language=en |work=Reuters |url=https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |access-date=2020-11-05 |archive-date=6 November 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201106114709/https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2020 жылғы 14 желтоқсанда Сауд Арабиясының мемлекеттік телеарнасы Янбу қаласындағы Aramco мұнай өңдеу зауытынан 60 000 метрлік тоннадан астам этилденбеген бензин тасымалдаған мұнай танкеріне жарылғыш заттар орнатылған шағын қайықпен шабуыл жасалғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Oil tanker attacked in Saudi Arabian port by &quot;booby-trapped boat&quot; amid ongoing war in Yemen |url=https://www.cbsnews.com/news/saudi-arabia-oil-tanker-hit-external-source-jiddah-amid-yemen-war-iran-houthis/ |access-date=2022-03-09 |website=CBS News |date=14 December 2020 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы наурызда Saudi Aramco компаниясы 2020 жылғы табысы 2019 жылмен салыстырғанда шамамен 45%-ға төмендегенін хабарлады. Бұған [[COVID-19 пандемиясының экономикалық салдары|COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемнің көптеген елдерінде енгізілген шектеу шараларының мұнайға деген сұранысты азайтуы себеп болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=21 March 2021 |title=Saudi Aramco's profits slide nearly 45% after lower oil demand |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-56474925 |access-date=24 March 2021 |archive-date=8 April 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230408182841/https://www.bbc.com/news/business-56474925 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 19 наурызда Aramco мұнай өңдеу зауытына жарылғыш заттар тиелген алты дронмен шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Successful drone attack on Saudi Aramco in Riyadh claimed by Yemen rebels |url=https://www.worldoil.com/news/2021/3/19/successful-drone-attack-on-saudi-aramco-in-riyadh-claimed-by-yemen-rebels |access-date=2022-03-09 |website=www.worldoil.com |date=19 March 2021 |archive-date=5 April 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220405032341/https://www.worldoil.com/news/2021/3/19/successful-drone-attack-on-saudi-aramco-in-riyadh-claimed-by-yemen-rebels |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Шабуылға жауапкершілікті хусит көтерілісшілері өз мойнына алды. Сауд Арабиясының ресми ақпарат агенттігінің хабарлауынша, шабуыл салдарынан өрт шыққанымен, зардап шеккендер мен материалдық шығын тіркелмеген.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-04-20 |title=Saudi Arabia: Drones attack Riyadh oil facility, no damage |url=https://apnews.com/article/dubai-yemen-saudi-arabia-riyadh-united-arab-emirates-1ae00495e96e873c31211c865c4311ee |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309182657/https://apnews.com/article/dubai-yemen-saudi-arabia-riyadh-united-arab-emirates-1ae00495e96e873c31211c865c4311ee |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 21 наурызда Saudi Aramco алдағы 50 жылда Қытайды энергия ресурстарымен қамтамасыз етуге, сондай-ақ климаттың өзгеруімен күресуге арналған жаңа технологияларды дамытуға бағытталған келісімге қол қойды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-23|title=Saudi Aramco offers China partnership in energy transition|url=https://arab.news/vqqqa |access-date=2021-03-23|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-03-21 |title=Saudi Aramco to prioritise energy supply to China for 50 yrs, says CEO |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/energy/saudi-aramco-prioritise-energy-supply-china-50-yrs-says-ceo-2021-03-21/ |access-date=2022-03-09 |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309182657/https://www.reuters.com/business/energy/saudi-aramco-prioritise-energy-supply-china-50-yrs-says-ceo-2021-03-21/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Кейінірек компания EIG жетекшілік ететін консорциуммен келісім жасасты.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2021-04-09|title=Aramco signs $12.4 billion pipeline deal with EIG-led consortium|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-pipeline-stakesale-idUSKBN2BW2RM |access-date=2021-04-10|archive-date=10 April 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210410000754/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-pipeline-stakesale-idUSKBN2BW2RM |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы шілдеде Saudi Aramco [[HSBC|HSBC Holdings Plc]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Стюарт Гулливер]]ді өзінің директорлар кеңесінің мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-04/saudi-aramco-appoints-ex-hsbc-ceo-stuart-gulliver-to-board |title=Saudi Aramco Appoints Ex-HSBC CEO Stuart Gulliver to Board|website=[[Bloomberg News]]|date=4 July 2021|access-date=13 July 2021|archive-date=13 July 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210713051511/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-04/saudi-aramco-appoints-ex-hsbc-ceo-stuart-gulliver-to-board |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы қазанда Saudi Aramco компаниясы 2060 жылға қарай өзіне толықтай тиесілі кәсіпорындардың қызметінен туындайтын көміртек шығарындыларын нетто-нөлдік деңгейге жеткізуді жоспарлап отырғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Kareem El Damanhoury |title=Leading oil exporter Saudi Arabia aims to reach net-zero carbon emissions by 2060, Crown Prince MBS says |url=https://www.cnn.com/2021/10/23/middleeast/saudi-arabia-aramco-zero-emission-plan/index.html |access-date=2021-10-24 |website=CNN |date=23 October 2021 |archive-date=24 October 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211024130137/https://www.cnn.com/2021/10/23/middleeast/saudi-arabia-aramco-zero-emission-plan/index.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 20 қарашада хусит жасақтары Эр-Рияд, Абха, Жизан, Нажран және Жидда қалаларындағы әскери нысандарға, сондай-ақ Жиддадағы Aramco мұнай өңдеу зауыттарына 14 дронмен шабуыл жасағаны үшін жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Houthis say their drone attacks target several Saudi cities |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/11/20/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities |access-date=2022-03-09 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309204102/https://www.aljazeera.com/news/2021/11/20/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-11-20 |title=Yemen's Houthis say they attacked Saudi cities, Aramco facilities |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities-2021-11-20/ |access-date=2022-03-09 |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309204102/https://www.reuters.com/world/middle-east/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities-2021-11-20/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы ''The Guardian'' басылымы Aramco компаниясының Shell және BP сияқты басқа мұнай компанияларымен салыстырғанда өз қызметін әртараптандыруға соншалықты қарқынды ұмтылмағанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-10-29|title='Apocalypse soon': reluctant Middle East forced to open eyes to climate crisis|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/29/apocalypse-soon-reluctant-middle-east-forced-to-open-eyes-to-climate-crisis |access-date=2021-10-30|website=The Guardian|language=en|archive-date=11 January 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240111205535/https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/29/apocalypse-soon-reluctant-middle-east-forced-to-open-eyes-to-climate-crisis |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Керісінше, Aramco 2021 жылы шикі мұнай өндіру қуатын 2027 жылға қарай тәулігіне 12 миллион баррельден 13 миллион баррельге дейін арттыруды көздейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

2022 жылдың басында Saudi Aramco [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасымен демеушілік пен атау құқықтарын қамтитын серіктестік келісім жасасты. Соның нәтижесінде команда ресми түрде Aston Martin Aramco Cognizant Formula One Team деп атала бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aston Martin Formula 1 team partners with oil giant Aramco {{!}} Autocar |url=https://www.autocar.co.uk/car-news/motorsport-f1/aston-martin-formula-1-team-partners-oil-giant-aramco |access-date=2026-09-01 |website=www.autocar.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылдан бастап оның атауы Aston Martin Aramco F1 Team болып өзгертілді.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Baldwin |first=Alan |date=14 December 2023 |title=Aramco becomes Aston Martin's sole F1 title sponsor |url=https://www.reuters.com/sports/motor-sports/aramco-becomes-aston-martins-sole-f1-title-sponsor-2023-12-14/ |access-date=1 September 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы ақпанда шикі мұнай бағасы барреліне 95 АҚШ долларына жуықтағаннан кейін Saudi Aramco Азия, АҚШ және Еуропадағы тұтынушылары үшін мұнай бағасын көтерді.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Cang |first1=Alfred |last2=Chakraborty |first2=Debjit |last3=Cheong |first3=Serene |title=Saudi Arabia's Aramco raises oil prices as crude surges |url=https://www.worldoil.com/news/2022/2/6/saudi-arabia-s-aramco-raises-oil-prices-as-crude-surges/ |access-date=6 February 2022 |work=World Oil |agency=World Oil |publisher=World Oil |date=6 February 2022 |archive-date=6 February 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220206195542/https://www.worldoil.com/news/2022/2/6/saudi-arabia-s-aramco-raises-oil-prices-as-crude-surges/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы наурызда хусит жасақтары Жидда қаласындағы Aramco мұнай сақтау кешеніне шабуыл жасап, екі резервуарда өрт шықты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/saudi-air-defences-destroy-houthi-drones-state-tv-2022-03-25/ |title=Saudi Aramco petroleum storage site hit by Houthi attack, fire erupts |website=Reuters |date=26 March 2022 |access-date=28 March 2022 |archive-date=25 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220325115307/https://www.reuters.com/world/middle-east/saudi-air-defences-destroy-houthi-drones-state-tv-2022-03-25/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оқиға [[2022 жылғы Сауд Арабиясы Гран-приі]]нің алғашқы еркін жаттығу сессиясы аяқталуға жақындаған кезде болды. Шабуыл туралы алғашқы хабарлар жергілікті уақыт бойынша 17:40-тан кейін тарады. Формула-1 басшылығы, барлық он команда және жергілікті билік өкілдері арасында жабық есік жағдайында өткен келіссөздерден кейін қалған сессиялар жоспарға сәйкес өткізілді. 2022 жылғы 11 мамырда Saudi Aramco нарықтық капиталдандыруы бойынша [[Apple Inc.]] компаниясын басып озып, әлемдегі ең құнды компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wearden |first=Graeme |date=2022-05-12 |title=Saudi Aramco overtakes Apple as world's most valuable company |url=https://www.theguardian.com/business/2022/may/12/saudi-aramco-overtakes-apple-worlds-most-valuable-company |access-date= |website=[[The Guardian]] |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220513170606/https://www.theguardian.com/business/2022/may/12/saudi-aramco-overtakes-apple-worlds-most-valuable-company |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы тамызда Saudi Aramco [[Valvoline]] компаниясының мұнай өнімдері бөлімшесін 2,65 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wallace |first=Paul |date=August 1, 2022 |title=Saudi Aramco Buys Valvoline's Fuels Unit for $2.7 Billion |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-01/saudi-aramco-buys-valvoline-s-petroleum-unit-for-2-65-billion |access-date=2022-08-01 |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы наурызда Saudi Aramco COVID-19 пандемиясынан кейін жанармай бағасының күрт өсуі нәтижесінде компанияның рекордтық табысы 161 миллиард АҚШ долларына жеткенін жариялады. Бұл көрсеткіш тиісінше 55,7 миллиард және 39,9 миллиард АҚШ доллары көлемінде пайда тапқан ExxonMobil мен Shell компанияларының нәтижелерінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 12, 2023 |title=Aramco: Saudi state-owned oil giant sees record profit of $161bn |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-64931074 |access-date=2023-03-12 |website=www.BBC.com |archive-date=12 March 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230312142535/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-64931074 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы наурызда Saudi Aramco Қытайдың Rongsheng Petrochemical Co. Ltd компаниясының 10% үлесін шамамен 3,6 миллиард АҚШ долларына сатып алуды жоспарлап отырғанын хабарлады. Сонымен қатар компания бірлескен кәсіпорын арқылы Қытайдың солтүстік-шығысында жаңа мұнай өңдеу және мұнай-химия кешенін салуды көздеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.independent.co.uk/news/saudi-arabia-ap-china-saudi-aramco-riyadh-b2308701.html |title=Saudi Aramco to invest billions in Chinese petrochemicals|website=Independent|date=27 March 2023 |access-date=2024-01-29|archive-date=2023-04-12|archive-url= https://web.archive.org/web/20230412053318/https://www.independent.co.uk/news/saudi-arabia-ap-china-saudi-aramco-riyadh-b2308701.html }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының [[Латын Америкасы]]ндағы Southern Cross Group жеке инвестициялық қорымен келісімге келгені жарияланды. Келісімге сәйкес, Saudi Aramco бас кеңсесі [[Сантьяго (Чили)|Сантьяго]] қаласында орналасқан және Чилидегі Petrobras брендімен жұмыс істейтін жанармай құю станцияларын басқаратын Esmax Distribución SPA компаниясын сатып алуды көздеді. Бұл сатып алу Saudi Aramco компаниясының [[Оңтүстік Америка]]дағы жанармайды бөлшек саудада сату нарығына шығуын білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco to Acquire Chile Fuels Retailer |url=https://www.rigzone.com/news/aramco_to_acquire_chile_fuels_retailer-20-sep-2023-174058-article/ |access-date=2023-09-20 |website=Rigzone|language=en |archive-date=28 September 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230928040754/https://www.rigzone.com/news/aramco_to_acquire_chile_fuels_retailer-20-sep-2023-174058-article/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырдан бастап Чилидегі Petrobras брендімен жұмыс істейтін 300 жанармай құю станциясын кезең-кезеңімен Aramco брендіне ауыстыру басталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Guillou |first=Víctor |date=2024-05-10 |title=Adiós a Petrobras: Gigante saudita adoptará su marca Aramco en su red de 300 estaciones en 24 meses |trans-title=Goodbye to Petrobras: Saudi Giant Will Adopt Its Aramco Brand in Its Network of 300 Stations Within 24 Months |url=https://www.latercera.com/pulso/noticia/adios-a-petrobras-gigante-saudita-adoptara-su-marca-aramco-en-su-red-de-300-estaciones-en-24-meses/ZG4QEB7GONA3RIF4J6ITAC4HII/ |access-date=2024-05-13 |website=La Tercera |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Peña |first=Karen |title=Aramco inaugura su primera estación de servicio en Chile y delinea próximos pasos |trans-title=Aramco Inaugurates Its First Service Station in Chile and Outlines Next Steps |url=https://www.df.cl/empresas/energia/aramco-inaugura-su-primera-estacion-de-servicio-en-chile-y-delinea |url-access=subscription |access-date=2024-05-14 |website=Diario Financiero |language=es}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы қыркүйекте Үндістанның ірі инженерлік-құрылыс компаниясы Larsen &amp; Toubro (L&amp;T) Saudi Aramco компаниясымен келісімшарт жасасты. Құны 2,9 миллиард АҚШ долларын құрайтын бұл келісім Сауд Арабиясындағы Жафура дәстүрлі емес газ кен орнын игеру жобасын кеңейтуді көздеді. Жоба аясында L&amp;T газ өңдеу зауыты мен ірі өңдеу нысандарын салуға тиіс болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/news/lt-secures-2-9-billion-contract-for-aramcos-gas-expansion-project |title=L&amp;T secures $2.9 billion contract for Aramco's gas expansion project|website=Oil&amp;Gas|date=8 September 2023 |access-date=2024-01-29|archive-date=2024-01-15|archive-url= https://web.archive.org/web/20240115040645/https://www.oilandgasmiddleeast.com/news/lt-secures-2-9-billion-contract-for-aramcos-gas-expansion-project}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы желтоқсанда Saudi Aramco жария етілмеген сомаға Gas &amp; Oil Pakistan компаниясының 40% акциясын сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-12-12 |title=Saudi Aramco Enters Pakistan With Stake in Fuel Retailer GO |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-12-12/saudi-aramco-enters-pakistan-with-stake-in-fuel-retailer-go |access-date=2023-12-12 |archive-date=12 December 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231212161905/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-12-12/saudi-aramco-enters-pakistan-with-stake-in-fuel-retailer-go |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы үкіметі Aramco компаниясына мұнай өндіру қуатын 2027 жылға қарай тәулігіне 13 миллион баррельге дейін арттыру жоспарынан бас тартып, ең жоғары өндірістік қуатын тәулігіне 12 миллион баррель деңгейінде сақтауды тапсырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-01-30 |title=Saudi Arabia's oil giant Aramco says it will not increase maximum daily production on state orders |url=https://apnews.com/article/saudi-arabia-aramco-oil-production-cb7fb9eb8d96c5f460e2876e4c108dcc |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726002647/https://apnews.com/article/saudi-arabia-aramco-oil-production-cb7fb9eb8d96c5f460e2876e4c108dcc |archive-date=2025-07-26 |access-date=2026-10-06 |work=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Saudi Aramco Halts Plan to Raise Production Capacity |url=https://www.investopedia.com/saudi-aramco-halts-plan-to-raise-production-capacity-8552180 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726044204/https://www.investopedia.com/saudi-aramco-halts-plan-to-raise-production-capacity-8552180 |archive-date=2025-07-26 |access-date=2026-10-06 |work=Investopedia |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 25 сәуірде Saudi Aramco [[FIFA]] ұйымының үш жылдық келісім аясындағы бас жаһандық серіктесіне айналғанын жариялады. Келісім компанияға [[2026 жылғы футболдан әлем чемпионаты]] мен [[2027 жылғы әйелдер арасындағы футболдан әлем чемпионаты]]на демеушілік жасау құқығын берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-25 |title=Aramco and FIFA announce global partnership |url=https://china.aramco.com/en/news-media/global-news/2024/aramco-and-fifa-announce-global-partnership |access-date=2026-08-30 |website=china.aramco.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>avdsl85nt09actyd1j5ayjnfyp4c5si</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686096</id>
      <parentid>3686095</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:56:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2020-жылдар */</comment>
      <origin>3686096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89675" sha1="crw3nsf9d2bteci17dp7kloiqe8rk4f" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Saudi Arabian Oil Company&lt;br&gt;أرامكو السعودية
 |логотипі           = 
 |суреті             = Riyadh Metro (2024).jpg
 |сурет атауы        = [[Эр-Риядтағы Король Абдалла қаржы ауданы|Король Абдалла қаржы ауданындағы]] Aramco Tower, [[Эр-Рияд]], Сауд Арабиясы
 |түрі               = [[Жария компания]] (негізінен [[мемлекеттік кәсіпорын|мемлекет меншігінде]])
 |биржадағы листингі = Saudi Exchange: 2222
 |қызметі            = Әлем бойынша
 |құрылды            = [[29 мамыр]] [[1933 жыл|1933]]
 |құрушы             = 
 |орналасуы          = [[Дахран]], Сауд Арабиясы&lt;ref name=&quot;fcom&quot;&gt;{{cite web |title=Saudi Arabian Oil Company (Saudi Aramco) |url=https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |access-date=12 June 2023 |work=Forbes |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806221754/https://www.forbes.com/companies/saudi-arabian-oil-company-saudi-aramco/#1da846621aca |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |басты адамдары     = [[Амин Х. Нассер]] &lt;small&gt;(президенті және бас атқарушы директоры)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ясир әл-Румайян]] &lt;small&gt;(төрағасы)&lt;/small&gt;
 |саласы             = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]]&lt;br&gt;[[Химия өнеркәсібі|мұнай-химия]]
 |өнімі              = '''Өнімдері:''' [[мұнай|шикі мұнай]], [[табиғи газ]], [[мұнай өнімдері|өңделген мұнай өнімдері]], [[мұнай-химия]] өнімдері, [[майлау материалдары]]&lt;br&gt;'''Қызметтері:''' [[мұнай барлау|мұнай мен газды барлау]], [[мұнай өңдеу]], [[құбыр көлігі]]
 |меншікті капиталы  = {{құлдырау}} 440,361 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |айналым            = {{құлдырау}} 480,446 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aramco.com/-/media/publications/corporate-reports/reports-and-presentations/2024/fy/sections/ara-2024-results-english.pdf|title=Saudi Aramco Annual Report 2024|access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
 |операциялық кіріс  = {{құлдырау}} 206,567 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |таза табысы        = {{құлдырау}} 106,246 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |активтер           = {{құлдырау}} 646,301 млрд [[АҚШ доллары]] (2024)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 76 000-нан астам (2026)&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = [[SABIC]] (70%), [[Petro Rabigh]], SATORP, Aramco Trading, [[Янбу]], Yasref, SASREF, [[S-Oil]], Luberef, Aro Drilling, South Rub al-Khali, Pengerang Refining Company, The International Maritime Industries
 |ұраны              = 
 |бұрынғы атауы      = California-Arabian Standard Oil
 |жабылды            = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары           = 
 |бөлімшелер         = 
 |статус             = 
 |тілдер             = 
 |қарызы             = 
 |жарнама            = 
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://www.aramco.com/
 |Ортаққор           = 
}}
'''Saudi Aramco''' ({{lang-ar|أرامكو السعودية}}, ''ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah''), ресми атауы — '''Saudi Arabian Oil Company''' — акцияларының басым бөлігі мемлекетке тиесілі [[Мұнай|мұнай]] және [[Табиғи газ|табиғи газ]] компаниясы әрі [[Сауд Арабиясы]]ның [[Ұлттық мұнай компаниясы|ұлттық мұнай компаниясы]].&lt;ref name=sa-aag&gt;{{cite web|title=Our company. At a glance|url=http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|publisher=Saudi Aramco|quote=The Saudi Arabian Oil Co. (Saudi Aramco) is the state-owned oil company of the [[Kingdom of Saudi Arabia]].|access-date=3 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017131549/http://www.saudiaramco.com/en/home.html#our-company%257C%252Fen%252Fhome%252Four-company%252Fat-a-glance.baseajax.html|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы жағдай бойынша компания [[Түсімі бойынша әлемдегі ең ірі компаниялар тізімі|түсімі жөнінен әлемде төртінші орын алады]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Global 500 2020|url=http://fortune.com/global500/|website=Fortune|access-date=16 December 2020|archive-date=10 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160710084149/http://fortune.com/global500/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оның бас кеңсесі [[Дахран]] қаласында орналасқан. Saudi Aramco әлемдегі ең ірі дәлелденген [[Мұнай қоры|шикі мұнай қорына]] ие. Компанияның мұнай қоры 270 миллиард [[баррель]]ден (шамамен 43 миллиард м³) асады.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;OPEC, [http://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm Annual Statistical Bulletin 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821113032/https://www.opec.org/opec_web/en/publications/202.htm |date=21 August 2018}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Saudi Aramco мұнай өндіруші компаниялар арасында тәуліктік мұнай өндіру көлемі бойынша әлемде бірінші орын алады.

Saudi Aramco әлемдегі ең ірі бірыңғай [[көмірсутек]] желісі — Master Gas System жүйесін басқарады. 2024 жылы компанияның тәуліктік мұнай өндіру көлемі мұнай эквивалентімен есептегенде 12,7 миллион баррельді құрады. Компания Сауд Арабиясындағы жүзден астам мұнай және газ кен орнын басқарады, ал оның [[табиғи газ]] қоры 288,4 [[Триллион|триллион]] [[Стандартты текше фут|стандартты текше футты (scf)]] құрайды. Сауд Арабиясының [[Шығыс провинциясы (Сауд Арабиясы)|Шығыс провинциясында]] Saudi Aramco басқаратын аса ірі кен орындарының қатарына әлемдегі ең ірі [[Құрлықтағы мұнай өндіру|құрлықтағы мұнай кен орны]] — [[Әл-Гавар|Гавар]] және әлемдегі ең ірі [[Теңізде мұнай бұрғылау|теңіздегі мұнай кен орны]] — [[Сафания-Хафджи|Сафания]] жатады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;&gt;[http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco Aramco Overseas Company - About Saudi Aramco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018044418/http://aramcooverseas.com/en/about-us/about-saudi-aramco |date=18 October 2014}}, aramcooverseas.com. Retrieved 11 November 2014.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары [[Saudi Exchange]] биржасында саудалана бастады. Акциялардың бағасы 35,2 [[Сауд риалы|сауд риалына]] дейін көтеріліп, компанияның [[Нарық капитализациясы|нарықтық капиталдандыруы]] шамамен 1,88 триллион АҚШ долларына жетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last1=Jolly |first1=Jasper |last2=Ambrose |first2=Jillian |date=2019-12-11 |title=Saudi Aramco becomes most valuable listed company in history |url=https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013153342/https://www.theguardian.com/business/2019/dec/11/saudi-aramco-shares-soar-as-it-becomes-world-largest-listed-company |archive-date=13 October 2023 |access-date=2025-04-27 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Сауданың екінші күнінде бұл көрсеткіш 2 триллион АҚШ долларынан асты.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Riley|first=Charles|title=The world has its first $2 trillion company. But for how long?|url=https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|access-date=20 January 2020|website=CNN|date=12 December 2019|archive-date=13 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213223052/https://www.cnn.com/2019/12/12/investing/saudi-aramco-2-trillion/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша компания акциялары 25,8 сауд риалынан саудаланып, оның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,66 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл компания құнының 2022 жылдан бері 800 миллиард АҚШ долларына төмендегенін білдіреді және корпоративтік тарихтағы ең ірі құн жоғалтулардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Aramco Sheds over $800 Billion in Market Value from 2022 Peak | work=Bloomberg | url=https://www.bloomberg.com/news/newsletters/2025-08-04/saudi-arabia-aramco-sheds-over-800-billion-in-market-value-from-2022-peak }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы Saudi Aramco компаниясы сататын мұнайды пайдалану нәтижесінде пайда болатын [[3-ауқымдағы шығарындылар|3-ауқымдағы]] шығарындыларды қоса есептегенде, әлемдегі кез келген басқа ұйымға қарағанда көмірқышқыл газының (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ең көп шығарылуына жауапты болды. Компанияның үлесіне 1 653 миллион тонна CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындылары немесе әлемдегі жалпы CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; шығарындыларының 4,28%-ы тиесілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |access-date=2026-05-19 |website=Carbon Majors |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

2020 жылдары Saudi Aramco спорт саласына белсенді араласып, [[FIFA]] мен [[Формула-1]] жарыстарының, соның ішінде [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасының серіктесіне айналды.

== Тарихы ==
[[Сурет:Dammam No. 7 on March 4, 1938.jpg|thumb|1938 жылы ''[[Даммам №7]]'' ұңғымасынан мұнай табылып, ол [[Сауд Арабиясы]]ндағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасына айналды.]]
Saudi Aramco компаниясының пайда болу тарихы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі мұнай тапшылығымен және 1920 жылғы [[Сан-Ремо конференциясы|Сан-Ремо мұнай келісіміне]] сәйкес Ұлыбритания мен Францияның америкалық компанияларды [[Мандаттық Месопотамия|Месопотамиядағы]] мұнай өндіру ісінен шеттетуімен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Conference of San Remo|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227212355/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521598/Conference-of-San-Remo|archive-date=27 February 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ әкімшілігінің 1921 жылы сауда министрі [[Герберт Гувер]] бастамашы болған «[[Ашық есік саясаты]]&lt;nowiki/&gt;» қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Шетелден жаңа мұнай көздерін іздеген америкалық компаниялардың қатарында [[Chevron Corporation|Standard Oil of California]] (SoCal) да болды.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Owen|first=E.W.|title=Trek of the Oil Finders: A History of Exploration for Petroleum|year=1975|publisher=AAPG|location=Tulsa|pages=1290–93}}&lt;/ref&gt;

1932 жылы SoCal компаниясына толықтай тиесілі еншілес кәсіпорын — [[Bahrain Petroleum Company]] Ираннан тыс [[Парсы шығанағы]] аймағындағы алғашқы мұнай кен орнын ашты.

Сауд Арабиясы үкіметі [[Iraq Petroleum Company]] компаниясының бәсекелес ұсынысынан бас тартып, мұнай барлау концессиясын SoCal компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite book | last=Yergin|first=Daniel|title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money and Power|year=2008|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn=978-1439110126|pages=265–74}}&lt;/ref&gt; Бұл концессия SoCal компаниясына Сауд Арабиясы аумағында мұнай іздеу жұмыстарын жүргізуге құқық берді. SoCal концессияны өзіне толықтай тиесілі [[Еншілес қоғам|еншілес компаниясы]] — California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) кәсіпорнына берді. 1936 жылы мұнай іздеу жұмыстары нәтиже бермегендіктен, [[Texaco|Texas Company]] (Texaco) концессиядағы үлестің 50%-ын сатып алды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|title=Oil Company Histories|publisher=Virginia University|access-date=9 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806170827/http://www.virginia.edu/igpr/APAG/apagoilhistory.html|archive-date=6 August 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Төрт жылға созылған нәтижесіз барлау жұмыстарынан кейін алғашқы табысқа 1938 жылы [[Дахран]] қаласындағы жетінші бұрғылау алаңында қол жеткізілді. Ондағы ұңғыма ''[[Даммам №7]]'' деп аталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|title=Seven Wells Of Dammam|website=Saudi Aramco World|date=16 January 1963 |access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224160902/http://archive.aramcoworld.com/issue/196301/seven.wells.of.dammam.htm|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл ұңғымадан бірден тәулігіне 1500 баррельден астам (шамамен 240 м³) мұнай өндіріле бастады. Осы жетістік компанияның барлау жұмыстарын жалғастыруға деген сенімін нығайтты. 1944 жылғы 31 қаңтарда компанияның атауы California-Arabian Standard Oil Co. дегеннен Arabian American Oil Co. (немесе Aramco) болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;GT-DEX-1944-01&quot;&gt;{{cite web|title=Saudi Arabian Oil Company History from Fundinguniverse.com|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history|work=Funding Universe|access-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828053558/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/saudi-arabian-oil-company-history/|archive-date=28 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1947 жылғы 17 наурызда [[Standard Oil of New Jersey]] (кейіннен Exxon аталған) компанияның 30% үлесін, ал [[Mobil Oil|Socony Vacuum]] (кейіннен Mobil аталған) 10% үлесін сатып алды. SoCal мен Texaco компанияларының әрқайсысында 30%-дан үлес қалды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Yergin |first=Daniel |title=The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power |publisher=[[Simon &amp; Schuster]] |date=1990 |isbn=0-671-50248-4 |location=United States |page=416 |language=en}}&lt;/ref&gt; Жаңадан қосылған компаниялар Iraq Petroleum Company акционерлері де болғандықтан, бұл келісімге қатысу үшін [[Қызыл сызық келісімі]]нде белгіленген шектеулердің күшін жоюға қол жеткізуі қажет болды.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Morton|first1=Michael Q.|title=Once Upon a Red Line: The Iraq Petroleum Company Story|journal=GeoExpro|year=2013|issue=Ipad App 6|url=http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006101626/http://www.geoexpro.com/articles/2013/06/once-upon-a-red-line-the-iraq-petroleum-company-story|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Aramco compound in Saudi Arabia 1954.jpg|thumb|left|Сауд Арабиясындағы Aramco кешені, 1954 жыл]]
1949 жылы Aramco [[Абу-Даби (әмірлік)|Әбу-Даби әмірлігінің]] аумағына ене бастады. Бұл [[Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері арасындағы шекара дауы|Әбу-Даби мен Сауд Арабиясы арасындағы шекара дауына]] алып келді.&lt;ref name=&quot;Buraimidispute&quot;&gt;{{Cite book|title=Britain and Saudi Arabia, 1925-1939 : the Imperial Oasis|last=Clive|first=Leatherdale|date=1983|publisher=F. Cass|isbn=9780714632209|location=London, England|oclc=10877465}}&lt;/ref&gt;
1950 жылы [[Абдул-Әзиз ибн Сауд|король Абдул-Әзиз]] еліндегі мұнай өндіру нысандарын [[Ұлттандыру|ұлттандырамын]] деп мәлімдеп, Aramco компаниясына қысым көрсетті. Соның нәтижесінде компания табысты теңдей, яғни 50%-дан бөлуге келісті.&lt;ref&gt;{{Citation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|chapter=From Arab Nationalism to OPEC: Eisenhower, King Saʻūd, and the making of U.S-Saudi relations|title=Nathan J. Citino|publisher=Indian University Press, 2002|access-date=28 February 2012|isbn=9780253340955|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025050417/https://books.google.com/books?id=iHfVWjHAjCoC&amp;pg=PA108|archive-date=25 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше жыл бұрын [[Венесуэла]]дағы америкалық мұнай компанияларына қатысты да осындай үдеріс болған еді. АҚШ үкіметі Aramco компаниясының америкалық акционерлеріне король Абдул-Әзизге бөлінетін пайда мөлшеріне тең [[Салық жеңілдігі|салық жеңілдігін]] берді. Бұл жеңілдік «[[Алтын айла]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі болды. Жаңа келісімнен кейін компанияның бас кеңсесі Нью-Йорктен Дахранға көшірілді.&lt;ref name=san&gt;{{cite journal|title=Saudi Aramco by the Numbers|journal=Saudi Aramco World|date=May–June 2008|volume=9|issue=3|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|access-date=2 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006082605/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200803/75.years.saudi.aramco.by.the.numbers.htm|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1951 жылы компания әлемдегі ең ірі теңіздегі мұнай кен орны — [[Сафания-Хафджи|Сафания мұнай кен орнын]] ашты. 1957 жылы бір-бірімен жалғасқан шағын мұнай кен орындарының ашылуы [[Әл-Гавар|Гавар мұнай кен орнының]] әлемдегі ең ірі құрлықтағы мұнай кен орны екенін растады.&lt;ref name=&quot;aramcoaboutus&quot;/&gt; 1953 жылы Сауд Арабиясының тарихындағы алғашқы ірі [[Ереуіл|өнеркәсіптік ереуіл]] өтті. Оған Aramco компаниясының 13 000 жергілікті жұмысшысы қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt; [[1953 жылғы Сауд Арабиясындағы Aramco ереуілі|Ереуіл]] Сауд Арабиясы үкіметінің араласуынан кейін аяқталды. Үкімет ереуілді жалғастырған жұмысшыларды табысы төмен жұмыстар ғана бар туған ауылдарына күштеп қайтарамыз деп қорқытты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 November 1953 |title=SAUDI ARABIA: The First Strike |url=https://time.com/archive/6621403/saudi-arabia-the-first-strike/ |website=[[TIME Magazine]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

1975 жылы Сауд Арабиясының екінші бесжылдық экономикалық даму жоспарына газ шаруашылығының бас жоспары енгізілді. Жоспар бойынша табиғи газды [[Газды алауда жағу|алауда жағудың]] орнына электр энергиясын өндіруге пайдалану көзделді. Бастапқыда жоспар [[Ілеспе мұнай газы|ілеспе газды]] пайдалануға негізделді, алайда 1985 жылға қарай Aramco газ жүйесіне тәулігіне 1 миллиард [[Стандартты текше фут|стандартты текше фут]] (Bscfd) ілеспе емес газ қоса алды. Бұл газ мұнай өндіретін Араб аймағынан 650 м төмен орналасқан [[әктас]] қабаты — Хуфф [[Геологиялық формация|формациясынан]] өндірілді. 1994 жылы Aramco одан да тереңде жатқан Жауф [[құмтас]] формациясынан қосымша ілеспе емес газ қорларын ашып, оны өңдеу үшін Хауия мен [[Харад]]та зауыттар салды. Соның нәтижесінде Master Gas System жүйесінің өткізу қуаты тәулігіне 9,4 миллиард стандартты текше футқа дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== Йом Киппур соғысы ===
1973 жылы [[Йом Киппур соғысы]] кезінде АҚШ-тың Израильді қолдауынан кейін Сауд Арабиясы үкіметі Aramco активтеріндегі 25% қатысу үлесін сатып алып, 1974 жылы оны 60%-ға дейін ұлғайтты.&lt;ref name=nffsti&gt;{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=2ZsyAAAAIBAJ&amp;sjid=8egFAAAAIBAJ&amp;pg=7269%2C785257 |work=Lawrence Daily Journal-World |location=Kansas |agency=Associated Press |title=Aramco chief not fearful of Saudi ties |date=December 4, 1974 |page=19}}&lt;/ref&gt; Aramco 1988 жылға дейін Сауд Арабиясы үкіметінің атынан өзінің бұрынғы активтерін, соның ішінде елдегі кейбір мұнай кен орындарын игеруге берілген концессиялық құқықтарын басқаруды және пайдалануды жалғастырды. 1988 жылғы қарашада [[Король жарлығы|король жарлығымен]] Aramco-ның бұрынғы активтерін басқару үшін Saudi Arabian Oil Company (немесе Saudi Aramco) атты жаңа саудиялық компания құрылды.&lt;ref name=se25&gt;{{cite web|title=Timeline|url=http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|publisher=Saudi Embassy|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226175236/http://www.saudiembassy.net/timelineInfo.xml|archive-date=26 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаңа компания Сауд Арабиясындағы мұнай және газ кен орындарын басқару мен пайдалану өкілеттігін Aramco және оның серіктестерінен өз қолына алды. 1989–1990 жылдары [[Эр-Рияд]]тың оңтүстігіндегі үш ауданда жоғары сапалы мұнай мен газ кен орындары ашылды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Aramco Announces Oil and Gas Find, Third Since July|url=https://apnews.com/cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|access-date=31 December 2012|work=Associated Press News|date=7 January 1990|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304020235/http://www.apnewsarchive.com/1990/Saudi-Aramco-Announces-Oil-and-Gas-Find-Third-Since-July/id-cfacdbdb019369b2d7aad5442536540a|archive-date=4 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Парсы шығанағындағы соғыс ===
1990 жылғы қыркүйекте [[Парсы шығанағындағы соғыс]] басталғаннан кейін Ирак пен басып алынған Кувейтке салынған эмбарго салдарынан әлемдік нарыққа жеткізілмей қалған мұнайдың едәуір бөлігін Aramco компаниясы өндіреді деп күтілді. Әлемдік мұнай нарығының тұрақтылығын сақтау үшін компания тәулігіне қосымша 4,8 миллион баррель мұнай өндіруге тиіс болды. Сонымен қатар Aramco [[Парсы шығанағындағы соғыс кезіндегі коалиция|коалиция күштерінің]] авиациялық отын мен дизель отынына деген бүкіл қажеттілігін қамтамасыз етуі керек еді. Компания 1980 жылдардағы мұнай бағасының құлдырауы кезінде [[wiktionary:mothball#Verb|консервацияланған]] Хармалия, [[Хурайс мұнай кен орны|Хурайс]] және Гавар кен орындарындағы 146 мұнай ұңғымасын, олармен байланысты [[Мұнай мен газды бөлу қондырғысы|мұнай мен газды бөлу қондырғыларын]] және тұзды суды тазарту құбырын қайта іске қосты. Үш айға созылған қайта іске қосу жұмыстарынан кейін тәуліктік мұнай өндіру көлемі 1990 жылғы шілдедегі 5,4 миллион баррельден желтоқсанда 8,5 миллион баррельге дейін артты.&lt;ref name=Ali/&gt;

1990 жылдан бастап Aramco Азия нарығында шикі мұнай сатуды кеңейтуге кірісті. Соның нәтижесінде [[Оңтүстік Корея]], [[Филиппин]] және Қытаймен келісімдер жасалды. 2016 жылға қарай Aramco компаниясы сататын шикі мұнайдың шамамен 70%-ы Азия елдеріне жеткізілді.&lt;ref name=Ali/&gt;

=== 2000-жылдар ===
2001 жылғы мамырда Сауд Арабиясы «Газ бастамасын» жариялады. Бұл бастама табиғи газды барлауға арналған жер қойнауы учаскелерінде сегіз [[Халықаралық мұнай компаниясы|халықаралық мұнай компаниясымен]] (IOC) бірлескен үш кәсіпорын құруды көздеді. Core Venture 1 жобасы Гавар кен орнының оңтүстігі мен [[Руб әл-Хали]] шөлінің солтүстігін, Core Venture 2 жобасы [[Қызыл теңіз]] аймағын, ал Core Venture 3 жобасы [[Шайба]] мен Кидан аумақтарын қамтыды. 2003 жылы [[Royal Dutch Shell]] және [[TotalEnergies]] компаниялары Core Venture 3 жобасы аясында Saudi Aramco компаниясымен серіктестік орнатты. 2004 жылы Core Venture 1 жобасы үш жеке бірлескен кәсіпорынға бөлінді. Олардың әрқайсысында Saudi Aramco компаниясының 20% үлесі болды: біріншісі [[Lukoil]], екіншісі [[Sinopec]], ал үшіншісі [[Repsol]] компаниясымен бірлесіп құрылды.&lt;ref name=Ali/&gt;

2004 жылға қарай Aramco компаниясының тәуліктік мұнай өндіру көлемі 8,6 миллион баррельді құрады, ал оның өндірістік қуаты тәулігіне 10 миллион баррельге жететін. 2005 жылы Aramco мұнай өндіру мен өңдеу қуаттарын арттыру және бұрғылау қондырғыларының санын екі есеге көбейту арқылы тәуліктік өндірістік қуатын 12,5 миллион баррельге дейін жеткізуге бағытталған бесжылдық жоспарды іске қосты. Жоспарға сәйкес, бұл мақсатқа 50 миллиард АҚШ долларын жұмсау көзделді.&lt;ref name=Ali/&gt; 2005 жылы Saudi Aramco нарықтық құны шамамен 781 миллиард АҚШ долларына бағаланған әлемдегі ең ірі компания болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|title=Financial Times Non-public Top 150|work=Financial Times|access-date=23 September 2012|date=14 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152315/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2008 жылғы маусымда шикі мұнай бағасының барреліне 130 АҚШ долларынан асуына байланысты Aramco тәуліктік мұнай өндіру көлемін 9,7 миллион баррельге дейін арттыратынын жариялады. Алайда мұнай бағасы күрт төмендегеннен кейін, 2009 жылғы қаңтарда компания өндіріс көлемін тәулігіне 7,7 миллион баррельге дейін қысқартатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Ali&quot; /&gt; 2011 жылы Saudi Aramco Каран газ кен орнынан табиғи газ өндіруді бастады. Кен орнындағы өндіріс көлемі тәулігіне 400 миллион стандартты текше футтан асты.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|newspaper=Bloomberg|first=Anthony|last=DiPaola|title=Saudi Aramco Starts Production From Karan Gas Field in July|date=26 July 2011|access-date=11 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006211458/http://www.bloomberg.com/news/2011-07-26/saudi-aramco-starts-production-from-karan-gas-field-in-july-1-.html|archive-date=6 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2016 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы тақ мұрагерінің орынбасары [[Мұхаммед ибн Салман]] мемлекеттік компанияның акцияларын қор биржасына шығару және олардың шамамен 5%-ын сату мүмкіндігін қарастырып жатқанын мәлімдеді. Бұл қадам ірі [[Егеменді әл-ауқат қоры|егеменді әл-ауқат қорын]] құруға бағытталды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|access-date=23 May 2016|newspaper=The Economist|date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507235035/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21685529-biggest-oil-all-saudi-arabia-considering-ipo-aramco-probably|archive-date=7 May 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2017 жылғы 26 сәуірде Сауд Арабиясының қауіпсіздік күштері Йеменнен жіберілген ұшқышсыз қайықтың қатысуымен Aramco компаниясының мұнай тарату орталығына жасалмақ болған шабуылдың алдын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-04-26 |title=Saudis thwart attempted attack on oil facility near Yemen |url=https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213314/https://apnews.com/article/78ac6a1525e74fdcb875575120bfe2ae |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018 жылғы қыркүйекте ''[[The Wall Street Journal]]'' басылымы Aramco компаниясының шетелдік технологиялық компанияларға инвестиция салу үшін 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі [[Венчурлық капитал|венчурлық қор]] құру мүмкіндігін қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|title=Aramco Weighs $1 Billion Venture Capital Fund For Tech|last1=Jones|first1=Rory|date=6 September 2018|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7 September 2018|last2=Said|first2=Summer|language=en-US|issn=0099-9660|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907103354/https://www.wsj.com/articles/aramco-weighs-1-billion-venture-capital-fund-for-tech-1536247788|archive-date=7 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы маусымда ''[[Financial Times]]'' басылымы жариялаған материалда Aramco компаниясы министрліктің қызметіне байланысты шығындарды өз мойнына алып, Қаржы министрлігіне бюджеттен бөлінетін қаражат көлемін ұлғайтып отырғаны айтылды. Бұл шығындарға энергетика министрі [[Халид әл-Фалих]]тің компания қызметіне байланысты және дипломатиялық сапарлары, сондай-ақ оның сәнді қонақүйлерде тұру шығындары да кірген. Алайда әл-Фалихтің жақтастарының бірі оның жүргізген саясаты осы шығындардан әлдеқайда асып түсетін қосымша мұнай кірісін қамтамасыз еткенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|title=Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds|newspaper=Financial Times|date=20 June 2019|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620131221/https://www.ft.com/content/96a6fc26-8b92-11e9-a24d-b42f641eca37|archive-date=20 June 2019|url-status=live|last1=Raval|first1=Anjli|last2=Kerr|first2=Simeon}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Сауд Арабиясы [[Ясир әл-Румайян]]ды Aramco компаниясының директорлар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Әл-Румайян 2015 жылдан бері осы қызметті атқарып келген [[Халид әл-Фалих]]тің орнына тағайындалып, елдің егеменді әл-ауқат қорының басшысы болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.compuserve.com/news/world/story/0002/20190902/KCN1VN1HM_3?guccounter=1&amp;guce_referrer_us=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&amp;guce_referrer_cs=ZRXa2ThF809cLNhIQCK0ow|title=Saudi Arabia names head of PIF as Aramco chairman|access-date=2 September 2019|website=CompuServe}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылғы кибершабуыл ===
2012 жылғы 15 тамызда Aramco компаниясының компьютерлеріне вирус арқылы шабуыл жасалды.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;&gt;{{cite news|title=Cyberattack On Saudi Firm Disquiets U.S.| date=24 October 2012|newspaper=The New York Times|author=Perlroth, Nicole|page=A1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=15 August 2012|title=Saudi Aramco says virus shuts down its computer network|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48681786/ns/technology_and_science-security/t/saudi-aramco-says-virus-shuts-down-its-computer-network/|access-date=23 August 2012}}&lt;/ref&gt; Келесі күні Aramco вирус жұқтырған компьютерлердің ешқайсысы мұнай өндіру үдерісіне тікелей байланысты желіге кірмейтінін және компанияның жақын арада өз қызметін толық қалпына келтіретінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2012|title=Aramco Says Virus Attacks Network, Oil Output Unaffected|url=http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115200/http://www.businessweek.com/news/2012-08-15/aramco-says-virus-attacks-network-oil-output-unaffected|archive-date=19 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хакерлер компьютерлік вирустың таралуына жауапты екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Guardian|date=16 August 2012|title=Saudi Aramco hit by computer virus|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|first=Charles|last=Arthur|access-date=17 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327034327/http://www.theguardian.com/technology/2012/aug/16/saudi-aramco-computer-virus-hacking-claims|archive-date=27 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус мұнай және энергетика салаларындағы компанияларға әсер етті.&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.digitaljournal.com/article/331033|title=Shamoon virus attacks Saudi oil company|work=Digital Journal|date=18 August 2012|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821002549/http://digitaljournal.com/article/331033|archive-date=21 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; Cutting Sword of Justice деп аталатын топ Saudi Aramco компаниясының 30 000 жұмыс компьютеріне жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Соның салдарынан компания өз жүйелерінің жұмысын қалпына келтіруге бірнеше ай жұмсады.&lt;ref name=&quot;Iran Malware&quot;/&gt; Кейін топ шабуыл барысында [[Shamoon]] вирусы қолданылғанын хабарлады.&lt;ref name=cnet&gt;{{cite news|url=http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|title=Virus knocks out computers at Qatari gas firm RasGas|publisher=CNET|date=30 August 2012|access-date=1 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104020942/http://news.cnet.com/8301-1009_3-57503641-83/virus-knocks-out-computers-at-qatari-gas-firm-rasgas/|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Aramco компаниясының негізгі веб-сайты істен шығып, оның басты бетінде тұтынушылардан кешірім сұраған хабарлама жарияланды.&lt;ref&gt;{{cite web|work=Threat Post|date=16 August 2012|title=Some Signs Point to Shamoon as Malware in Aramco Attack|url=http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|access-date=23 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120824203446/http://threatpost.com/en_us/blogs/some-signs-point-shamoon-malware-aramco-attack-082212|archive-date=24 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Компьютерлік қауіпсіздік мамандарының айтуынша, «Shamoon деп аталатын шабуыл осы саладағы кемінде бір ұйымға әсер еткен. Shamoon файлдарды жойып, желідегі бірнеше компьютерді жарамсыз күйге түсіре алады».&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|work=BBC News|date=16 August 2012|title=Shamoon virus targets energy sector infrastructure|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017110356/https://www.bbc.co.uk/news/technology-19293797|archive-date=17 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Ричард А. Кларк|Ричард Кларк]] бұл шабуыл Иранның АҚШ-тың [[Stuxnet]] операциясына қатысқаны үшін жасаған қарымта әрекетінің бір бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.&lt;ref&gt;in ''[[Zero Days]]'', 1:43&lt;/ref&gt; Шабуылдан кейін компанияның қауіпсіздік жүйесін қалпына келтіруге көмектескен киберқауіпсіздік зерттеушісі [[Крис Кубечка]] шабуылдың техникалық күрделілік деңгейін 2015 жылғы Black Hat USA конференциясындағы баяндамасында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|title=Black Hat 2015: Rebuilding IT security after a cyber disaster|website=SearchSecurity|date=10 February 2016|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722111948/https://searchsecurity.techtarget.com/news/4500251309/Black-Hat-2015-Rebuilding-IT-security-after-a-cyber-disaster|archive-date=22 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|title=Diving Deeper into Cyber Survival|last=Mahoney|first=Matt|website=MIT Technology Review|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-date=9 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181109062809/https://www.technologyreview.com/s/545756/a-closer-look-at-cyber-survival/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және Darknet Diaries подкастының 30-шы эпизодында егжей-тегжейлі сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darknetdiaries.com/|title=Shamoon – Darknet Diaries|website=darknetdiaries.com|language=en|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918075400/https://darknetdiaries.com/|archive-date=18 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы дрон шабуылы ===
2019 жылғы 14 қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының екі нысанына дрондармен шабуыл жасалды:&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|title=Major Saudi Arabia oil facilities hit by Houthi drone strikes|agency=Associated Press|date=14 September 2019|work=The Guardian|access-date=16 September 2019|language=en-GB|issn=0261-3077|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914103619/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/14/major-saudi-arabia-oil-facilities-hit-by-drone-strikes|archive-date=14 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Абқайық]] мұнай өңдеу кешені мен [[Хурайс мұнай кен орны]]на.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|title=Saudi Aramco drone attack: See damage caused to oil field; what are the implications|website=Moneycontrol|date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921181343/https://www.moneycontrol.com/news/world/saudi-aramco-drone-attack-see-damage-caused-to-oil-field-what-are-the-implications-4441191-5.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Хуситтер қозғалысы|Хусит көтерілісшілері]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|title=Yemeni Rebels Claim Drone Strikes on Saudi Arabia's Aramco, World's Biggest Oil Processing Facility|website=News18|date=14 September 2019|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921075637/https://www.news18.com/news/world/yemens-houthi-drones-hit-two-aramco-plants-saudis-say-fires-contained-2308519.html|archive-date=21 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; шабуылға жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|title=Drone Attacks Test Saudi Aramco, Deliver Wake Up Call To Global Markets|last=Eberhart|first=Dan|website=Forbes|language=en|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917024613/https://www.forbes.com/sites/daneberhart/2019/09/16/drone-attacks-test-saudi-aramco-deliver-wake-up-call-to-global-markets/|archive-date=17 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|title=How an Aerial Barrage Cut Saudi Oil Production in Half|last=Johnson|first=Keith|website=Foreign Policy|language=en-US|access-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916141504/https://foreignpolicy.com/2019/09/15/how-an-aerial-barrage-cut-saudi-oil-production-in-half-aramco-abqaiq-houthis-yemen/|archive-date=16 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шабуыл салдарынан Сауд Арабиясының шикі мұнай өндіру көлемі тәулігіне 5,7 миллион баррельге қысқарды. Бұл әлемдік мұнай жеткізілімінің 5%-дан астамын құрады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/how-the-saudi-aramco-attack-affects-global-oil-supply/articleshow/71154845.cms|title=How the Saudi Aramco attack affects global oil supply|date=16 September 2019|work=The Economic Times|access-date=16 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөзге берілген сілтеме істемейді (2024 жылғы сәуір). --&gt; Шабуылдар салдарынан «корольдіктегі мұнай өндірісінің жартысынан астамы тоқтап қалғандықтан», Сауд Арабиясының шенеуніктері Aramco акцияларын алғаш рет жария орналастыруды кейінге қалдыру мүмкіндігін талқылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |title=WSJ News Exclusive &amp;#124; Saudi Officials Consider Delaying Aramco IPO After Attacks |newspaper=Wall Street Journal |date=16 September 2019 |access-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916205346/https://www.wsj.com/articles/attack-increases-risks-for-saudi-aramcos-ipo-11568621756 |archive-date=16 September 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2019 жылғы акцияларды алғашқы жария орналастыру (IPO) ===
Шамамен 2018 жылдан бастап Сауд Арабиясы компанияны басқаруға жұмсалатын мемлекеттік шығындарды азайту мақсатында Saudi Aramco акцияларының 5%-ға дейінгі бөлігін кезең-кезеңімен [[IPO|алғашқы жария орналастыру]] (IPO) арқылы қор биржасында саудаға шығару мүмкіндігін қарастырды. Ірі банктер IPO жоспарын тексеріп, бағалағанымен, Aramco компаниясының корпоративтік құрылымына қатысты алаңдаушылықтар салдарынан акцияларды орналастыру 2018 жылдан 2019 жылға дейін кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | title = Saudi Aramco CEO confirms IPO will list locally 'very soon' | first = Natasha | last = Turak | date = 10 September 2019 | access-date = 11 December 2019 | work = [[CNBC]] | archive-date = 14 September 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190914073343/https://www.cnbc.com/2019/09/10/saudi-aramco-ceo-confirms-ipo-will-have-a-secondary-listing.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы қыркүйекте Aramco нысандарына жасалған дрон шабуылдары да IPO-ның басталуын кешіктірді.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | title = New security fears jeopardize Saudi Aramco's public stock offering following attack | first = Natasha | last = Turak | date = 16 September 2019 | access-date = 16 September 2019 | publisher = [[CNBC]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20190916181103/https://www.cnbc.com/2019/09/16/new-security-fears-jeopardize-saudi-aramcos-public-stock-offering.html | archive-date = 16 September 2019 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 9 сәуірде Aramco жалпы құны 12 миллиард АҚШ долларын құрайтын облигациялар шығарды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=About that $100bn+ Saudi Aramco order book|url=https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234318/https://ftalphaville.ft.com/2019/04/10/1554909825000/About-that--100bn--Saudi-Aramco-order-book/|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=10 April 2019|last1=Smith|first1=Colby}}&lt;/ref&gt; Компанияның халықаралық нарықтағы алғашқы облигациялық шығарылымына шетелдік инвесторлардан 100 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға өтінім түсті. Бұл дамушы нарық елдерінің ұйымдары шығарған облигацияларға деген сұраныс бойынша бұрынғы барлық рекордтарды жаңартты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9 April 2019|title=Aramco smashes market record with $100bn orders for new bonds|url=http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234313/http://www.arabnews.com/node/1480266/business-economy|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Orders for first Saudi Aramco bond smash $100bn|url=https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410234314/https://www.ft.com/content/8b82d9ec-5a95-11e9-9dde-7aedca0a081a|archive-date=10 April 2019|access-date=10 April 2019|website=Financial Times|date=9 April 2019|language=en-GB|last1=Smith|first1=Robert|last2=Kerr|first2=Simeon|last3=Rennison|first3=Joe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2019 жылғы 3 қарашада, жексенбі күні, Aramco компаниясы акцияларының 1,5%-ын [[Tadawul]] қор биржасында алғашқы жария орналастыру жоспарын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|title=Saudi Aramco kick-starts what could be world's biggest IPO, offers scant details|date=3 November 2019|work=Reuters|access-date=3 November 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103191040/https://uk.reuters.com/article/uk-saudi-aramco-ipo-idUKKBN1XD032|archive-date=3 November 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|title=Saudi Arabia formally announces Aramco IPO with a domestic listing set for December|last=Graham|first=Holly Ellyatt, Emma|date=3 November 2019|website=CNBC|language=en|access-date=3 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103133714/https://www.cnbc.com/2019/11/03/saudi-aramco-ipo-domestic-listing-set-to-begin-trading-in-december.html|archive-date=3 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 9 қарашада Saudi Aramco акцияларды алғашқы жария орналастыру туралы толық мәліметтер қамтылған 600 беттік эмиссия проспектісін жариялады. Құжатта көрсетілген шарттарға сәйкес, акциялардың 0,5%-ға дейінгі бөлігі жеке бөлшек инвесторларға арналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|title=Saudi Aramco will provide lower than 1% of its shares to particular person traders. It nonetheless could be the most important IPO ever|access-date=10 November 2019|website=Business News|date=28 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111055938/https://biz.blogdady.com/saudi-aramco-will-provide-lower-than-1-of-its-shares-to-particular-person-traders-it-nonetheless-could-be-the-most-important-ipo-ever/|archive-date=11 November 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 4 желтоқсанда Saudi Aramco акцияларын орналастыру бағасын бір акция үшін 32 [[Сауд риалы|сауд риалы]] (сол кездегі бағам бойынша шамамен 8,53 АҚШ доллары) деп белгіледі. Компанияның акцияларын сатып алуға жалпы сомасы 119 миллиард АҚШ долларын құрайтын өтінімдер түсті, бұл ұсынылған акциялар көлемінің 456%-ына тең болды. IPO нәтижесінде компания 25,6 миллиард АҚШ долларын тартып, 2014 жылы [[Alibaba Group]] орнатқан рекордты жаңартты және әлемдегі ең ірі акцияларды алғашқы жария орналастыруды жүзеге асырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|title=Saudi Aramco raises $25.6 billion in the world's biggest IPO|author=Julia Horowitz and John Defterios|website=CNN|date=5 December 2019|access-date=5 December 2019|archive-date=5 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205195514/https://www.cnn.com/2019/12/05/investing/saudi-aramco-ipo-price/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 11 желтоқсанда компанияның акциялары Tadawul биржасында саудалана бастады. Алғашқы сауда күнінде акциялардың бағасы 10%-ға өсіп, 35,2 риалға жетті. Нәтижесінде компанияның нарықтық капиталдандыруы шамамен 1,88 триллион АҚШ долларын құрап, Saudi Aramco акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компанияға айналды. Сол кезде бүкіл Tadawul биржасының нарықтық капиталдандыруы 2,22 триллион АҚШ долларын құрады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = 'Vindication' - Saudi Arabia hails 10% debut jump in Aramco shares | url = https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | first1 = Marwa | last1 = Rashad | first2 = Saeed | last2 = Hasan | first3 = Stephen | last3 = Kalin | date = 11 December 2019 | access-date = 11 December 2019 | publisher = [[Reuters]] | archive-date = 11 December 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191211123752/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-ipo-markets/vindication-saudi-arabia-hails-10-debut-jump-in-aramco-shares-idUSKBN1YF0LC | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

=== Орта мерзімді облигациялардың жаһандық бағдарламасы ===
Aramco компаниясының қор биржасына ұсынған құжаттарына сәйкес, жоспарланған мәміле қарсаңында инвесторлармен келіссөздер ұйымдастыру үшін [[Goldman Sachs]], [[HSBC]], [[Morgan Stanley]], [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] және NCB Capital компаниялары тартылды. Мәмілеге қатысқан басқа банктердің бірі жариялаған құжатта оның қатысушылары қатарында BNP Paribas, MUFG, BofA Securities, SMBC Nikko, First Abu Dhabi Bank, Societe Generale және BOC International компаниялары да болғаны көрсетілді. Компания 2020 жылғы қарашада үшінші тоқсандағы таза пайдасының төмендегенін хабарлады. Бұған шикі мұнай бағасының өсуі және COVID-19 пандемиясынан кейін оған деген сұраныстың азаюы себеп болғаны айтылды.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|title=Saudi Aramco plans debt market comeback with multi-tranche bond deal|access-date=16 November 2020|website=Reuters|date=16 November 2020|last1=Saba|first1=Davide Barbuscia|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202105644/https://in.reuters.com/article/aramco-bonds-int/saudi-aramco-hires-banks-for-multi-tranche-bond-deal-idUSKBN27W0H0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|title=Saudi Arabian Oil Company (Aramco) announces its intention to issue international bonds pursuant to its Global Medium Term Note Programme|access-date=16 November 2020|website=Tadawul|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225165833/https://www.tadawul.com.sa/wps/portal/tadawul/home/announcement-details/!ut/p/z1/pc9NDoIwFATgs3CCTqFgXdYqpVjrHyB2Y1gREkUXxvOLxK3VxLd7yTfJDHGkJq5vHl3b3Ltr35yH_-iSk82MzMDDJYoFIFbrPN3FOeUG5DCCMJScThmM0nYCsRVZlVZFBBUR908e7Lc8PpzA97wbid4oRvVAeJHMIEpp7NzuKeLkDXwTveC1YQSekrdLWdbodCuC4AmudiqM/dz/d5/L0lDU0lKQ2dwUkNTQ2lDbEVLSUtVUUEhIS9vTG9RQUFJUXhCQUlFb3lqQ1VSemdoU0ZMZ2xLMHJYRkFBISEvNEpDaWpzWXBNaFRqVUU1bEVtdDJVdHROUXpXN0tXMW1vNUEhL1o3X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVTIyL1o2X05ITENIMDgySzBUTkYwQVFWT0NCTUVLVUs2L0FOTk9VTkNFTUVOVF9OVU1CRVIvNjExMzAvZ2xvYmFsL2h0dHA6JTAlMHRhZGF3dWwlMC9hbm5DYXQvMS9jb21wYW55U3ltYm9sLzIyMjI!/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== 2020-жылдар ===
2020 жылғы 10 наурызда Saudi Aramco [[Формула-1]] жарыстарымен көпжылдық келісім жасасып, жаһандық серіктестік орнатқанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco announces partnership with Formula 1® |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |access-date=2022-03-21 |website=www.aramco.com |date=10 March 2020 |language=en |archive-date=30 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220130202607/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/aramco-announces-partnership-with-formula-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 17 маусымда Saudi Aramco химиялық өнімдер өндіретін [[SABIC]] компаниясының 70% үлесін сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco completes its acquisition of a 70% stake in SABIC from the Public Investment Fund (PIF) |url=https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |access-date=2022-03-09 |website=www.aramco.com |date=17 June 2020 |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220124193959/https://www.aramco.com/en/news-media/news/2020/saudi-aramco-completes-acquisition-of-70-percent-stake-in-sabic |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Raval |first1=Anjli |date=17 June 2020 |title=Saudi Aramco extends payment plan as it closes $69bn Sabic deal |newspaper=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-url= https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/8bd1f982-6a67-4542-9655-fa3276dc64ff |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |access-date=18 June 2020}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы маусымда [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдік энергетикалық компаниялар қызметкерлер санын қысқартып жатқан кезеңде Saudi Aramco өзінің 70 000-нан астам қызметкерінің шамамен 500-ін жұмыстан босатты. Жұмыстан босатылған қызметкерлердің басым бөлігі шетелдіктер болды.&lt;ref&gt;{{cite news |date=18 June 2020 |title=Saudi Aramco cuts hundreds of jobs amid oil market downturn, sources say |url=https://suzuki.uk.com |access-date=18 June 2020 |website=suzuki.uk.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006150122/http://www.suzuki.uk.com/ |archive-date=6 October 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 31 шілдеде Saudi Aramco нарықтық капиталдандыруы бойынша акциялары қор биржасында саудаланатын әлемдегі ең ірі компания мәртебесін [[Apple Inc.|Apple]] компаниясына берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bursztynsky |first=Jessica |date=2020-07-31 |title=Apple surpasses Saudi Aramco to become world's most valuable company |url=https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |access-date=2022-03-09 |website=CNBC |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309213314/https://www.cnbc.com/2020/07/31/apple-surpasses-saudi-aramco-to-become-worlds-most-valuable-company.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 9 тамызда Saudi Aramco коронавирус дағдарысы салдарынан мұнайға сұраныс пен оның бағасы төмендеуін жалғастырғандықтан, қаржы жылының бірінші жартысындағы таза табысы 50%-ға азайғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 August 2020 |title=Saudi Aramco profit drops 50% for first half of the year as pandemic batters oil price |url=https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |access-date=9 August 2020 |website=CNBC |archive-date=9 August 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200809090215/https://www.cnbc.com/2020/08/09/saudi-aramco-profit-drops-50percent-for-first-half-of-the-year-as-pandemic-batters-oil-price.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2020 жылғы 3 қарашада Saudi Aramco COVID-19 пандемиясы жағдайында үшінші тоқсандағы таза пайдасы 44,6%-ға төмендегенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Rania El Gamal |author2=Hadeel Al Sayegh|date=2020-11-03 |title=Saudi Aramco third-quarter profit slumps 44.6% as pandemic chokes demand |language=en |work=Reuters |url=https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |access-date=2020-11-05 |archive-date=6 November 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201106114709/https://uk.reuters.com/article/us-saudi-aramco-results-idUKKBN27J0K3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2020 жылғы 14 желтоқсанда Сауд Арабиясының мемлекеттік телеарнасы Янбу қаласындағы Aramco мұнай өңдеу зауытынан 60 000 метрлік тоннадан астам этилденбеген бензин тасымалдаған мұнай танкеріне жарылғыш заттар орнатылған шағын қайықпен шабуыл жасалғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Oil tanker attacked in Saudi Arabian port by &quot;booby-trapped boat&quot; amid ongoing war in Yemen |url=https://www.cbsnews.com/news/saudi-arabia-oil-tanker-hit-external-source-jiddah-amid-yemen-war-iran-houthis/ |access-date=2022-03-09 |website=CBS News |date=14 December 2020 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы наурызда Saudi Aramco компаниясы 2020 жылғы табысы 2019 жылмен салыстырғанда шамамен 45%-ға төмендегенін хабарлады. Бұған [[COVID-19 пандемиясының экономикалық салдары|COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемнің көптеген елдерінде енгізілген шектеу шараларының мұнайға деген сұранысты азайтуы себеп болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=21 March 2021 |title=Saudi Aramco's profits slide nearly 45% after lower oil demand |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/business-56474925 |access-date=24 March 2021 |archive-date=8 April 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230408182841/https://www.bbc.com/news/business-56474925 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 19 наурызда Aramco мұнай өңдеу зауытына жарылғыш заттар тиелген алты дронмен шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Successful drone attack on Saudi Aramco in Riyadh claimed by Yemen rebels |url=https://www.worldoil.com/news/2021/3/19/successful-drone-attack-on-saudi-aramco-in-riyadh-claimed-by-yemen-rebels |access-date=2022-03-09 |website=www.worldoil.com |date=19 March 2021 |archive-date=5 April 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220405032341/https://www.worldoil.com/news/2021/3/19/successful-drone-attack-on-saudi-aramco-in-riyadh-claimed-by-yemen-rebels |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Шабуылға жауапкершілікті хусит көтерілісшілері өз мойнына алды. Сауд Арабиясының ресми ақпарат агенттігінің хабарлауынша, шабуыл салдарынан өрт шыққанымен, зардап шеккендер мен материалдық шығын тіркелмеген.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-04-20 |title=Saudi Arabia: Drones attack Riyadh oil facility, no damage |url=https://apnews.com/article/dubai-yemen-saudi-arabia-riyadh-united-arab-emirates-1ae00495e96e873c31211c865c4311ee |access-date=2022-03-09 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309182657/https://apnews.com/article/dubai-yemen-saudi-arabia-riyadh-united-arab-emirates-1ae00495e96e873c31211c865c4311ee |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 21 наурызда Saudi Aramco алдағы 50 жылда Қытайды энергия ресурстарымен қамтамасыз етуге, сондай-ақ климаттың өзгеруімен күресуге арналған жаңа технологияларды дамытуға бағытталған келісімге қол қойды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-03-23|title=Saudi Aramco offers China partnership in energy transition|url=https://arab.news/vqqqa |access-date=2021-03-23|website=Arab News|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-03-21 |title=Saudi Aramco to prioritise energy supply to China for 50 yrs, says CEO |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/energy/saudi-aramco-prioritise-energy-supply-china-50-yrs-says-ceo-2021-03-21/ |access-date=2022-03-09 |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309182657/https://www.reuters.com/business/energy/saudi-aramco-prioritise-energy-supply-china-50-yrs-says-ceo-2021-03-21/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Кейінірек компания EIG жетекшілік ететін консорциуммен келісім жасасты.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2021-04-09|title=Aramco signs $12.4 billion pipeline deal with EIG-led consortium|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-pipeline-stakesale-idUSKBN2BW2RM |access-date=2021-04-10|archive-date=10 April 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210410000754/https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-pipeline-stakesale-idUSKBN2BW2RM |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы шілдеде Saudi Aramco [[HSBC|HSBC Holdings Plc]] компаниясының бұрынғы бас атқарушы директоры [[Стюарт Гулливер]]ді өзінің директорлар кеңесінің мүшесі етіп тағайындады.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-04/saudi-aramco-appoints-ex-hsbc-ceo-stuart-gulliver-to-board |title=Saudi Aramco Appoints Ex-HSBC CEO Stuart Gulliver to Board|website=[[Bloomberg News]]|date=4 July 2021|access-date=13 July 2021|archive-date=13 July 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210713051511/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-07-04/saudi-aramco-appoints-ex-hsbc-ceo-stuart-gulliver-to-board |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы қазанда Saudi Aramco компаниясы 2060 жылға қарай өзіне толықтай тиесілі кәсіпорындардың қызметінен туындайтын көміртек шығарындыларын нетто-нөлдік деңгейге жеткізуді жоспарлап отырғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Kareem El Damanhoury |title=Leading oil exporter Saudi Arabia aims to reach net-zero carbon emissions by 2060, Crown Prince MBS says |url=https://www.cnn.com/2021/10/23/middleeast/saudi-arabia-aramco-zero-emission-plan/index.html |access-date=2021-10-24 |website=CNN |date=23 October 2021 |archive-date=24 October 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211024130137/https://www.cnn.com/2021/10/23/middleeast/saudi-arabia-aramco-zero-emission-plan/index.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы 20 қарашада хусит жасақтары Эр-Рияд, Абха, Жизан, Нажран және Жидда қалаларындағы әскери нысандарға, сондай-ақ Жиддадағы Aramco мұнай өңдеу зауыттарына 14 дронмен шабуыл жасағаны үшін жауапкершілікті өз мойнына алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Houthis say their drone attacks target several Saudi cities |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/11/20/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities |access-date=2022-03-09 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309204102/https://www.aljazeera.com/news/2021/11/20/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2021-11-20 |title=Yemen's Houthis say they attacked Saudi cities, Aramco facilities |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities-2021-11-20/ |access-date=2022-03-09 |archive-date=9 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220309204102/https://www.reuters.com/world/middle-east/yemens-houthis-say-they-attacked-saudi-cities-aramco-facilities-2021-11-20/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы ''The Guardian'' басылымы Aramco компаниясының Shell және BP сияқты басқа мұнай компанияларымен салыстырғанда өз қызметін әртараптандыруға соншалықты қарқынды ұмтылмағанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-10-29|title='Apocalypse soon': reluctant Middle East forced to open eyes to climate crisis|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/29/apocalypse-soon-reluctant-middle-east-forced-to-open-eyes-to-climate-crisis |access-date=2021-10-30|website=The Guardian|language=en|archive-date=11 January 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240111205535/https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/29/apocalypse-soon-reluctant-middle-east-forced-to-open-eyes-to-climate-crisis |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Керісінше, Aramco 2021 жылы шикі мұнай өндіру қуатын 2027 жылға қарай тәулігіне 12 миллион баррельден 13 миллион баррельге дейін арттыруды көздейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

2022 жылдың басында Saudi Aramco [[Aston Martin (Формула-1)|Aston Martin]] командасымен демеушілік пен атау құқықтарын қамтитын серіктестік келісім жасасты. Соның нәтижесінде команда ресми түрде Aston Martin Aramco Cognizant Formula One Team деп атала бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aston Martin Formula 1 team partners with oil giant Aramco {{!}} Autocar |url=https://www.autocar.co.uk/car-news/motorsport-f1/aston-martin-formula-1-team-partners-oil-giant-aramco |access-date=2026-09-01 |website=www.autocar.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылдан бастап оның атауы Aston Martin Aramco F1 Team болып өзгертілді.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Baldwin |first=Alan |date=14 December 2023 |title=Aramco becomes Aston Martin's sole F1 title sponsor |url=https://www.reuters.com/sports/motor-sports/aramco-becomes-aston-martins-sole-f1-title-sponsor-2023-12-14/ |access-date=1 September 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы ақпанда шикі мұнай бағасы барреліне 95 АҚШ долларына жуықтағаннан кейін Saudi Aramco Азия, АҚШ және Еуропадағы тұтынушылары үшін мұнай бағасын көтерді.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Cang |first1=Alfred |last2=Chakraborty |first2=Debjit |last3=Cheong |first3=Serene |title=Saudi Arabia's Aramco raises oil prices as crude surges |url=https://www.worldoil.com/news/2022/2/6/saudi-arabia-s-aramco-raises-oil-prices-as-crude-surges/ |access-date=6 February 2022 |work=World Oil |agency=World Oil |publisher=World Oil |date=6 February 2022 |archive-date=6 February 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220206195542/https://www.worldoil.com/news/2022/2/6/saudi-arabia-s-aramco-raises-oil-prices-as-crude-surges/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы наурызда хусит жасақтары Жидда қаласындағы Aramco мұнай сақтау кешеніне шабуыл жасап, екі резервуарда өрт шықты.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/saudi-air-defences-destroy-houthi-drones-state-tv-2022-03-25/ |title=Saudi Aramco petroleum storage site hit by Houthi attack, fire erupts |website=Reuters |date=26 March 2022 |access-date=28 March 2022 |archive-date=25 March 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220325115307/https://www.reuters.com/world/middle-east/saudi-air-defences-destroy-houthi-drones-state-tv-2022-03-25/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Оқиға [[2022 жылғы Сауд Арабиясы Гран-приі]]нің алғашқы еркін жаттығу сессиясы аяқталуға жақындаған кезде болды. Шабуыл туралы алғашқы хабарлар жергілікті уақыт бойынша 17:40-тан кейін тарады. Формула-1 басшылығы, барлық он команда және жергілікті билік өкілдері арасында жабық есік жағдайында өткен келіссөздерден кейін қалған сессиялар жоспарға сәйкес өткізілді. 2022 жылғы 11 мамырда Saudi Aramco нарықтық капиталдандыруы бойынша [[Apple Inc.]] компаниясын басып озып, әлемдегі ең құнды компанияға айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wearden |first=Graeme |date=2022-05-12 |title=Saudi Aramco overtakes Apple as world's most valuable company |url=https://www.theguardian.com/business/2022/may/12/saudi-aramco-overtakes-apple-worlds-most-valuable-company |access-date= |website=[[The Guardian]] |language=en |archive-date=13 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220513170606/https://www.theguardian.com/business/2022/may/12/saudi-aramco-overtakes-apple-worlds-most-valuable-company |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы тамызда Saudi Aramco [[Valvoline]] компаниясының мұнай өнімдері бөлімшесін 2,65 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wallace |first=Paul |date=August 1, 2022 |title=Saudi Aramco Buys Valvoline's Fuels Unit for $2.7 Billion |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-01/saudi-aramco-buys-valvoline-s-petroleum-unit-for-2-65-billion |access-date=2022-08-01 |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы наурызда Saudi Aramco COVID-19 пандемиясынан кейін жанармай бағасының күрт өсуі нәтижесінде компанияның рекордтық табысы 161 миллиард АҚШ долларына жеткенін жариялады. Бұл көрсеткіш тиісінше 55,7 миллиард және 39,9 миллиард АҚШ доллары көлемінде пайда тапқан ExxonMobil мен Shell компанияларының нәтижелерінен асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 12, 2023 |title=Aramco: Saudi state-owned oil giant sees record profit of $161bn |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-64931074 |access-date=2023-03-12 |website=www.BBC.com |archive-date=12 March 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230312142535/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-64931074 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы наурызда Saudi Aramco Қытайдың Rongsheng Petrochemical Co. Ltd компаниясының 10% үлесін шамамен 3,6 миллиард АҚШ долларына сатып алуды жоспарлап отырғанын хабарлады. Сонымен қатар компания бірлескен кәсіпорын арқылы Қытайдың солтүстік-шығысында жаңа мұнай өңдеу және мұнай-химия кешенін салуды көздеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.independent.co.uk/news/saudi-arabia-ap-china-saudi-aramco-riyadh-b2308701.html |title=Saudi Aramco to invest billions in Chinese petrochemicals|website=Independent|date=27 March 2023 |access-date=2024-01-29|archive-date=2023-04-12|archive-url= https://web.archive.org/web/20230412053318/https://www.independent.co.uk/news/saudi-arabia-ap-china-saudi-aramco-riyadh-b2308701.html }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қыркүйекте Saudi Aramco компаниясының [[Латын Америкасы]]ндағы Southern Cross Group жеке инвестициялық қорымен келісімге келгені жарияланды. Келісімге сәйкес, Saudi Aramco бас кеңсесі [[Сантьяго]] қаласында орналасқан және Чилидегі Petrobras брендімен жұмыс істейтін жанармай құю станцияларын басқаратын Esmax Distribución SPA компаниясын сатып алуды көздеді. Бұл сатып алу Saudi Aramco компаниясының [[Оңтүстік Америка]]дағы жанармайды бөлшек саудада сату нарығына шығуын білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aramco to Acquire Chile Fuels Retailer |url=https://www.rigzone.com/news/aramco_to_acquire_chile_fuels_retailer-20-sep-2023-174058-article/ |access-date=2023-09-20 |website=Rigzone|language=en |archive-date=28 September 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230928040754/https://www.rigzone.com/news/aramco_to_acquire_chile_fuels_retailer-20-sep-2023-174058-article/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы мамырдан бастап Чилидегі Petrobras брендімен жұмыс істейтін 300 жанармай құю станциясын кезең-кезеңімен Aramco брендіне ауыстыру басталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Guillou |first=Víctor |date=2024-05-10 |title=Adiós a Petrobras: Gigante saudita adoptará su marca Aramco en su red de 300 estaciones en 24 meses |trans-title=Goodbye to Petrobras: Saudi Giant Will Adopt Its Aramco Brand in Its Network of 300 Stations Within 24 Months |url=https://www.latercera.com/pulso/noticia/adios-a-petrobras-gigante-saudita-adoptara-su-marca-aramco-en-su-red-de-300-estaciones-en-24-meses/ZG4QEB7GONA3RIF4J6ITAC4HII/ |access-date=2024-05-13 |website=La Tercera |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Peña |first=Karen |title=Aramco inaugura su primera estación de servicio en Chile y delinea próximos pasos |trans-title=Aramco Inaugurates Its First Service Station in Chile and Outlines Next Steps |url=https://www.df.cl/empresas/energia/aramco-inaugura-su-primera-estacion-de-servicio-en-chile-y-delinea |url-access=subscription |access-date=2024-05-14 |website=Diario Financiero |language=es}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы қыркүйекте Үндістанның ірі инженерлік-құрылыс компаниясы Larsen &amp; Toubro (L&amp;T) Saudi Aramco компаниясымен келісімшарт жасасты. Құны 2,9 миллиард АҚШ долларын құрайтын бұл келісім Сауд Арабиясындағы Жафура дәстүрлі емес газ кен орнын игеру жобасын кеңейтуді көздеді. Жоба аясында L&amp;T газ өңдеу зауыты мен ірі өңдеу нысандарын салуға тиіс болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|language=en|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/news/lt-secures-2-9-billion-contract-for-aramcos-gas-expansion-project |title=L&amp;T secures $2.9 billion contract for Aramco's gas expansion project|website=Oil&amp;Gas|date=8 September 2023 |access-date=2024-01-29|archive-date=2024-01-15|archive-url= https://web.archive.org/web/20240115040645/https://www.oilandgasmiddleeast.com/news/lt-secures-2-9-billion-contract-for-aramcos-gas-expansion-project}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы желтоқсанда Saudi Aramco жария етілмеген сомаға Gas &amp; Oil Pakistan компаниясының 40% акциясын сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-12-12 |title=Saudi Aramco Enters Pakistan With Stake in Fuel Retailer GO |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-12-12/saudi-aramco-enters-pakistan-with-stake-in-fuel-retailer-go |access-date=2023-12-12 |archive-date=12 December 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231212161905/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-12-12/saudi-aramco-enters-pakistan-with-stake-in-fuel-retailer-go |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы қаңтарда Сауд Арабиясы үкіметі Aramco компаниясына мұнай өндіру қуатын 2027 жылға қарай тәулігіне 13 миллион баррельге дейін арттыру жоспарынан бас тартып, ең жоғары өндірістік қуатын тәулігіне 12 миллион баррель деңгейінде сақтауды тапсырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-01-30 |title=Saudi Arabia's oil giant Aramco says it will not increase maximum daily production on state orders |url=https://apnews.com/article/saudi-arabia-aramco-oil-production-cb7fb9eb8d96c5f460e2876e4c108dcc |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726002647/https://apnews.com/article/saudi-arabia-aramco-oil-production-cb7fb9eb8d96c5f460e2876e4c108dcc |archive-date=2025-07-26 |access-date=2026-10-06 |work=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Saudi Aramco Halts Plan to Raise Production Capacity |url=https://www.investopedia.com/saudi-aramco-halts-plan-to-raise-production-capacity-8552180 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726044204/https://www.investopedia.com/saudi-aramco-halts-plan-to-raise-production-capacity-8552180 |archive-date=2025-07-26 |access-date=2026-10-06 |work=Investopedia |language=en}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 25 сәуірде Saudi Aramco [[FIFA]] ұйымының үш жылдық келісім аясындағы бас жаһандық серіктесіне айналғанын жариялады. Келісім компанияға [[2026 жылғы футболдан әлем чемпионаты]] мен [[2027 жылғы әйелдер арасындағы футболдан әлем чемпионаты]]на демеушілік жасау құқығын берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-25 |title=Aramco and FIFA announce global partnership |url=https://china.aramco.com/en/news-media/global-news/2024/aramco-and-fifa-announce-global-partnership |access-date=2026-08-30 |website=china.aramco.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>crw3nsf9d2bteci17dp7kloiqe8rk4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MTV Europe Music Awards</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789119</id>
    <revision>
      <id>3686044</id>
      <timestamp>2026-10-25T07:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Сыйлық  | атауы             = MTV Europe Music Awards | түпнұсқа_атауы    = MTV Europe Music Awards | сурет             = MTV EMAs generic logo (2).png | сурет_ені         = 250px | сурет_сипаттамасы = MTV Europe Music Award логотипі | мемлекет          = [[Еуропа елдері]] | не үшін           = Музыка және [[бұқаралық мәдениет]] саласындағы же...</comment>
      <origin>3686044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3693" sha1="gt8yyue7v5k8h4gib23bsw2ovvff6i7" xml:space="preserve">{{Сыйлық 
| атауы             = MTV Europe Music Awards
| түпнұсқа_атауы    = MTV Europe Music Awards
| сурет             = MTV EMAs generic logo (2).png
| сурет_ені         = 250px
| сурет_сипаттамасы = MTV Europe Music Award логотипі
| мемлекет          = [[Еуропа елдері]]
| не үшін           = Музыка және [[бұқаралық мәдениет]] саласындағы жетістіктері үшін
| құрылтайшы        = [[Paramount International Networks]]
| негізі_қаланды    = 1994
| тоқтатылды        = 
| ең_көп_марапат    = 
| ең_көп_номинация  = 
| сайт              = http://mtvema.com/
| алдыңғы           = 
| келесі            = 
}}
'''MTV Europe Music Awards''' (жиі '''MTV EMA''' деп қысқартылады) — [[Paramount International Networks]] компаниясы [[бұқаралық мәдениет]] саласындағы әртістер мен музыканы марапаттау үшін тағайындаған сыйлықтар. Бастапқыда бұл марапат АҚШ-та жыл сайын өтетін [[MTV Video Music Awards]] сыйлығының баламасы ретінде ойластырылған болатын. Еуропа музыкалық марапаттау рәсімі жыл сайын әртүрлі елде өткізіледі; көбінесе ол [[Ұлыбритания]] мен [[Германия]]да ұйымдастырылды. Жыл сайынғы салтанатты рәсімде танымал әртістер өнер көрсетеді және көпшілік арасында үлкен қызығушылық тудыратын марапаттар табысталады.

Бұл марапаттар халықаралық және құрлықтық музыкалық ортаның көрінісі болып табылады. Олар географиялық текті, сондай-ақ әртүрлі музыкалық жанрлар мен бағыттардағы жетістіктерді көрсетеді, бұл шоудың әртүрлілігі мен ауқымын айқындайды. 2007 жылғы рәсімнен бастап көрермендер [[MTV]] веб-сайтына кіру арқылы барлық негізгі санаттар бойынша өздерінің сүйікті әртістеріне дауыс бере алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jose Chameleone for MTV awards|url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1218677/jose-chameleone-mtv-awards|website=www.newvision.co.ug|access-date=2020-05-12|archive-date=4 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804052148/http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1218677/jose-chameleone-mtv-awards|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

MTV Europe Music Awards марапаттарының алғашқы рәсімі 1994 жылы Германияның [[Берлин]] қаласындағы [[Бранденбург қақпасы]] жанында, [[Берлин қабырғасы]] құлағаннан кейін бес жыл өткен соң өтті. Жыл сайынғы рәсім [[MTV Europe]], [[Channel 5 (Ұлыбритания)|Channel 5]] және халықаралық MTV арналарының көбінде, сондай-ақ интернетте тікелей эфирде көрсетіледі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:MTV Europe Music Awards]]
[[Санат:Еуропа музыкалық сыйлықтары]]</text>
      <sha1>gt8yyue7v5k8h4gib23bsw2ovvff6i7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686047</id>
      <parentid>3686044</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T08:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3686047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12537" sha1="dl83igupb63d054asfvexpzeix7b74c" xml:space="preserve">{{Сыйлық 
| атауы             = MTV Europe Music Awards
| түпнұсқа_атауы    = MTV Europe Music Awards
| сурет             = MTV EMAs generic logo (2).png
| сурет_ені         = 250px
| сурет_сипаттамасы = MTV Europe Music Award логотипі
| мемлекет          = [[Еуропа елдері]]
| не үшін           = Музыка және [[бұқаралық мәдениет]] саласындағы жетістіктері үшін
| құрылтайшы        = [[Paramount International Networks]]
| негізі_қаланды    = 1994
| тоқтатылды        = 
| ең_көп_марапат    = 
| ең_көп_номинация  = 
| сайт              = http://mtvema.com/
| алдыңғы           = 
| келесі            = 
}}
'''MTV Europe Music Awards''' (жиі '''MTV EMA''' деп қысқартылады) — [[Paramount International Networks]] компаниясы [[бұқаралық мәдениет]] саласындағы әртістер мен музыканы марапаттау үшін тағайындаған сыйлықтар. Бастапқыда бұл марапат АҚШ-та жыл сайын өтетін [[MTV Video Music Awards]] сыйлығының баламасы ретінде ойластырылған болатын. Еуропа музыкалық марапаттау рәсімі жыл сайын әртүрлі елде өткізіледі; көбінесе ол [[Ұлыбритания]] мен [[Германия]]да ұйымдастырылды. Жыл сайынғы салтанатты рәсімде танымал әртістер өнер көрсетеді және көпшілік арасында үлкен қызығушылық тудыратын марапаттар табысталады.

Бұл марапаттар халықаралық және құрлықтық музыкалық ортаның көрінісі болып табылады. Олар географиялық текті, сондай-ақ әртүрлі музыкалық жанрлар мен бағыттардағы жетістіктерді көрсетеді, бұл шоудың әртүрлілігі мен ауқымын айқындайды. 2007 жылғы рәсімнен бастап көрермендер [[MTV]] веб-сайтына кіру арқылы барлық негізгі санаттар бойынша өздерінің сүйікті әртістеріне дауыс бере алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jose Chameleone for MTV awards|url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1218677/jose-chameleone-mtv-awards|website=www.newvision.co.ug|access-date=2020-05-12|archive-date=4 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804052148/http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1218677/jose-chameleone-mtv-awards|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

MTV Europe Music Awards марапаттарының алғашқы рәсімі 1994 жылы Германияның [[Берлин]] қаласындағы [[Бранденбург қақпасы]] жанында, [[Берлин қабырғасы]] құлағаннан кейін бес жыл өткен соң өтті. Жыл сайынғы рәсім [[MTV Europe]], [[Channel 5 (Ұлыбритания)|Channel 5]] және халықаралық MTV арналарының көбінде, сондай-ақ интернетте тікелей эфирде көрсетіледі.

== Марапаттау санаттары ==
Дауыс беру үшін 17 негізгі санат («Main Categories») және 31 жергілікті санат қолжетімді. «Үздік бейнеклип» және «World Wide Act» марапаттарын MTV музыкалық редакциялық тобы таңдайды және оларға дауыс берілмейді. Дауыс беру кезінде қатысушылар 13 жаста немесе одан үлкен болуы тиіс және Viacom International, Inc. («VIMN») компаниясының бөлімшесі болып табылатын Viacom International Media Networks ұйымының, немесе оның кез келген бас компаниясының, филиалдарының немесе туыстас компанияларының қызметкері, агенті немесе өкілі бола алмайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mtvema.com/info/v8ug2r/2019-mtv-ema-voting-rules|title=&amp;#124; MTV EMA|website=www.mtvema.com}}&lt;/ref&gt;

;'''Қазіргі негізгі санаттар'''
{{div col|colwidth=20em}}
* Үздік ән
* Үздік бейнеклип
* Үздік әртіс
* Үздік жаңа әртіс
* Үздік Push әртісі
* Үздік поп-орындаушы
* Үздік рок-орындаушы
* Үздік хип-хоп орындаушы
* Үздік R&amp;B орындаушы
* Үздік электронды музыка орындаушысы
* Үздік альтернативті музыка орындаушысы
* Үздік K-pop орындаушы
* Үздік латын америкалық орындаушы
* Үздік афробитс орындаушысы
* Үздік концерттік қойылым
* Үздік бірлескен жұмыс
* Үздік жанкүйерлер
{{div col end}}

;'''Аймақтық номинациялар'''
'''Еуропа'''
{{div col|colwidth=20em}}
* Үздік балтық елдерінің әртісі
* Үздік бельгиялық әртіс
* Үздік голландиялық әртіс
* Үздік француз әртісі
* Үздік неміс әртісі
* Үздік мажарлық әртіс
* Үздік израильдік әртіс
* Үздік италиялық әртіс
* Үздік солтүстік елдердің әртісі
* Үздік поляк әртісі
* Үздік португалдық әртіс
* Үздік испандық әртіс
* Үздік швейцариялық әртіс
* Үздік Ұлыбритания және Ирландия әртісі
* Үздік украиндық әртіс
{{div col end}}

'''Әлемнің қалған бөлігі'''
{{div col|colwidth=20em}}
* Үздік африкалық әртіс
* Үздік аустралиялық әртіс
* Үздік бразилиялық әртіс
* Үздік канадалық әртіс
* Үздік үндістандық әртіс
* Үздік жапондық әртіс
* Үздік кореялық әртіс
* Үздік Үлкен Қытай әртісі
* Үздік Солтүстік Латын Америкасы әртісі
* Үздік Орталық Латын Америкасы әртісі
* Үздік Оңтүстік Латын Америкасы әртісі
* Үздік карибтік әртіс
* Үздік жаңа зеландиялық әртіс
* Үздік Оңтүстік-Шығыс Азия әртісі
* Үздік америкалық әртіс
* Үздік азиялық әртіс
{{div col end}}

== Ең көп номинация алған және жеңіске жеткен әртістер ==
2023 жылғы мәліметтерге сәйкес, Europe Music Awards марапатын ең көп қанжығасына байлаған рекордшы — 22 жүлдеге қол жеткізген [[Джастин Бибер]]. Әйел әртістер арасындағы көшті 19 марапат жинаған [[Тейлор Свифт]] бастап тұр. Ал ұжымдар арасында 14 марапатқа ие болған [[BTS]] тобы үздік шықса, қыздар тобы (girl group) арасындағы рекорд 7 жүлде еншілеген [[Little Mix]] ансамбліне тиесілі.

'''Ең көп марапат алғандар''' (2024 жылғы жағдай бойынша)

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Әртіс
! Жылдар
! Марапат саны
! Жеңіп алған марапаттары
|-
| [[Джастин Бибер]]
| align=&quot;center&quot; | 2010–2016
| align=&quot;center&quot; | 22
| Үздік ер әртіс (6), Үздік канадалық әртіс (4), Үздік поп-орындаушы (2), Үздік солтүстік америкалық әртіс (2), Үздік жанкүйерлер (2), Үздік World Stage қойылымы (1), Үздік ән (1), Үздік бірлескен жұмыс (1), Үздік сыртқы келбет (1), Үздік Push әртісі, MTV Voice Award. 
|-
| [[Тейлор Свифт]] 
| align=&quot;center&quot; | 2012–2024
| align=&quot;center&quot; | 19
| Үздік америкалық әртіс (4), Үздік бейнеклип (4), Үздік концерттік қойылым (3), Үздік әртіс (3), Үздік әйел әртіс (1), Үздік поп-орындаушы (1), Үздік сыртқы келбет (1), Үздік ән (1), Үздік ұзын формалы бейне (1).
|- 
| [[Эминем]]
| align=&quot;center&quot; | 1999–2017
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 14
| Үздік хип-хоп орындаушы (10), Үздік ер әртіс (2), Үздік альбом (2), Жаһандық икона марапаты.
|-
| [[BTS]] 
| align=&quot;center&quot; | 2015–2022
| Үздік жанкүйерлер (5), Үздік топ (4), Үздік кореялық әртіс (1), Үздік K-pop орындаушы (1), Үздік поп-орындаушы (1), Үздік ән (1), Үздік виртуалды концерт (1).
|-
| [[Леди Гага]]
| align=&quot;center&quot; | 2009–2020
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | 12
| Үздік әйел әртіс (3), Үздік ән (2), Үздік поп-орындаушы (1), Үздік бейнеклип (1), Үздік жанкүйерлер (1), Үздік әртіс (1), Үздік сыртқы келбет (1), Үздік америкалық әртіс (1), Үздік жаңа әртіс. 
|-
| [[Ники Минаж]]
| align=&quot;center&quot; | 2012–2023
| Үздік хип-хоп орындаушы (8), Үздік ән (1), Үздік бірлескен жұмыс (1), Үздік сыртқы келбет (1), Үздік америкалық әртіс (1).
|-
| [[One Direction]] 
| align=&quot;center&quot; | 2012–2015
| Үздік Ұлыбритания және Ирландия әртісі (3), Үздік поп-орындаушы (3), Үздік жанкүйерлер (2), Үздік еуропалық әртіс (2), Үздік концерттік қойылым (1), Үздік жаңа әртіс.
|-
| [[Шон Мендес]]
| align=&quot;center&quot; | 2015–2019
| align=&quot;center&quot; | 11
| Үздік әртіс (2), Үздік канадалық әртіс (3), Үздік жанкүйерлер (1), Үздік әлемдік әртіс (1), Үздік концерттік қойылым (1), Үздік ән (1), Үздік ер әртіс (1), Үздік Push әртісі, Үздік жаңа әртіс.
|-
| [[Linkin Park]]
| align=&quot;center&quot; | 2002–2014
| align=&quot;center&quot; | 10
| Үздік рок-орындаушы (5), Үздік топ (2), Үздік World Stage қойылымы (2), Үздік концерттік қойылым (1).
|}

'''Ең көп номинация алғандар''' (2024 жылғы жағдай бойынша)

{{div col|colwidth=15em}}
'''65 номинация'''
* [[Тейлор Свифт]]

'''52 номинация'''
* [[Джастин Бибер]]

'''43 номинация'''
* [[Ариана Гранде]]

'''42 номинация'''
* [[Бейонсе]]
* [[Леди Гага]]

'''37 номинация'''
* [[Эминем]]

'''34 номинация'''
* [[Кэти Перри]]

'''32 номинация'''
* [[Ники Минаж]]

'''31 номинация'''
* [[Coldplay]]

'''30 номинация'''
* [[Рианна]]

'''24 номинация'''
* [[Робби Уильямс]]&lt;br&gt; {{small|(22 жеке; 2 рет [[Take That]] тобымен бірге)}}

'''23 номинация'''
* [[Канье Уэст]]

'''22 номинация'''
* [[Linkin Park]]

'''21 номинация'''
* [[BTS]]
* [[Дэвид Гетта]]

'''20 номинация'''
* [[Джастин Тимберлейк]]
{{div col end}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:MTV Europe Music Awards]]
[[Санат:Еуропа музыкалық сыйлықтары]]</text>
      <sha1>dl83igupb63d054asfvexpzeix7b74c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686048</id>
      <parentid>3686047</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T08:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3686048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12553" sha1="gtcasuibizt4q4r6xyu2z98qq09t45y" xml:space="preserve">{{Сыйлық 
| атауы             = MTV Europe Music Awards
| түпнұсқа_атауы    = MTV Europe Music Awards
| сурет             = PSY EMTV logo 26 (8198008933) (cropped).jpg
| сурет_ені         = 250px
| сурет_сипаттамасы = MTV Europe Music Award мүсіншесі
| мемлекет          = [[Еуропа елдері]]
| не үшін           = Музыка және [[бұқаралық мәдениет]] саласындағы жетістіктері үшін
| құрылтайшы        = [[Paramount International Networks]]
| негізі_қаланды    = 1994
| тоқтатылды        = 
| ең_көп_марапат    = 
| ең_көп_номинация  = 
| сайт              = http://mtvema.com/
| алдыңғы           = 
| келесі            = 
}}
'''MTV Europe Music Awards''' (жиі '''MTV EMA''' деп қысқартылады) — [[Paramount International Networks]] компаниясы [[бұқаралық мәдениет]] саласындағы әртістер мен музыканы марапаттау үшін тағайындаған сыйлықтар. Бастапқыда бұл марапат АҚШ-та жыл сайын өтетін [[MTV Video Music Awards]] сыйлығының баламасы ретінде ойластырылған болатын. Еуропа музыкалық марапаттау рәсімі жыл сайын әртүрлі елде өткізіледі; көбінесе ол [[Ұлыбритания]] мен [[Германия]]да ұйымдастырылды. Жыл сайынғы салтанатты рәсімде танымал әртістер өнер көрсетеді және көпшілік арасында үлкен қызығушылық тудыратын марапаттар табысталады.

Бұл марапаттар халықаралық және құрлықтық музыкалық ортаның көрінісі болып табылады. Олар географиялық текті, сондай-ақ әртүрлі музыкалық жанрлар мен бағыттардағы жетістіктерді көрсетеді, бұл шоудың әртүрлілігі мен ауқымын айқындайды. 2007 жылғы рәсімнен бастап көрермендер [[MTV]] веб-сайтына кіру арқылы барлық негізгі санаттар бойынша өздерінің сүйікті әртістеріне дауыс бере алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jose Chameleone for MTV awards|url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1218677/jose-chameleone-mtv-awards|website=www.newvision.co.ug|access-date=2020-05-12|archive-date=4 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804052148/http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1218677/jose-chameleone-mtv-awards|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

MTV Europe Music Awards марапаттарының алғашқы рәсімі 1994 жылы Германияның [[Берлин]] қаласындағы [[Бранденбург қақпасы]] жанында, [[Берлин қабырғасы]] құлағаннан кейін бес жыл өткен соң өтті. Жыл сайынғы рәсім [[MTV Europe]], [[Channel 5 (Ұлыбритания)|Channel 5]] және халықаралық MTV арналарының көбінде, сондай-ақ интернетте тікелей эфирде көрсетіледі.

== Марапаттау санаттары ==
Дауыс беру үшін 17 негізгі санат («Main Categories») және 31 жергілікті санат қолжетімді. «Үздік бейнеклип» және «World Wide Act» марапаттарын MTV музыкалық редакциялық тобы таңдайды және оларға дауыс берілмейді. Дауыс беру кезінде қатысушылар 13 жаста немесе одан үлкен болуы тиіс және Viacom International, Inc. («VIMN») компаниясының бөлімшесі болып табылатын Viacom International Media Networks ұйымының, немесе оның кез келген бас компаниясының, филиалдарының немесе туыстас компанияларының қызметкері, агенті немесе өкілі бола алмайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mtvema.com/info/v8ug2r/2019-mtv-ema-voting-rules|title=&amp;#124; MTV EMA|website=www.mtvema.com}}&lt;/ref&gt;

;'''Қазіргі негізгі санаттар'''
{{div col|colwidth=20em}}
* Үздік ән
* Үздік бейнеклип
* Үздік әртіс
* Үздік жаңа әртіс
* Үздік Push әртісі
* Үздік поп-орындаушы
* Үздік рок-орындаушы
* Үздік хип-хоп орындаушы
* Үздік R&amp;B орындаушы
* Үздік электронды музыка орындаушысы
* Үздік альтернативті музыка орындаушысы
* Үздік K-pop орындаушы
* Үздік латын америкалық орындаушы
* Үздік афробитс орындаушысы
* Үздік концерттік қойылым
* Үздік бірлескен жұмыс
* Үздік жанкүйерлер
{{div col end}}

;'''Аймақтық номинациялар'''
'''Еуропа'''
{{div col|colwidth=20em}}
* Үздік балтық елдерінің әртісі
* Үздік бельгиялық әртіс
* Үздік голландиялық әртіс
* Үздік француз әртісі
* Үздік неміс әртісі
* Үздік мажарлық әртіс
* Үздік израильдік әртіс
* Үздік италиялық әртіс
* Үздік солтүстік елдердің әртісі
* Үздік поляк әртісі
* Үздік португалдық әртіс
* Үздік испандық әртіс
* Үздік швейцариялық әртіс
* Үздік Ұлыбритания және Ирландия әртісі
* Үздік украиндық әртіс
{{div col end}}

'''Әлемнің қалған бөлігі'''
{{div col|colwidth=20em}}
* Үздік африкалық әртіс
* Үздік аустралиялық әртіс
* Үздік бразилиялық әртіс
* Үздік канадалық әртіс
* Үздік үндістандық әртіс
* Үздік жапондық әртіс
* Үздік кореялық әртіс
* Үздік Үлкен Қытай әртісі
* Үздік Солтүстік Латын Америкасы әртісі
* Үздік Орталық Латын Америкасы әртісі
* Үздік Оңтүстік Латын Америкасы әртісі
* Үздік карибтік әртіс
* Үздік жаңа зеландиялық әртіс
* Үздік Оңтүстік-Шығыс Азия әртісі
* Үздік америкалық әртіс
* Үздік азиялық әртіс
{{div col end}}

== Ең көп номинация алған және жеңіске жеткен әртістер ==
2023 жылғы мәліметтерге сәйкес, Europe Music Awards марапатын ең көп қанжығасына байлаған рекордшы — 22 жүлдеге қол жеткізген [[Джастин Бибер]]. Әйел әртістер арасындағы көшті 19 марапат жинаған [[Тейлор Свифт]] бастап тұр. Ал ұжымдар арасында 14 марапатқа ие болған [[BTS]] тобы үздік шықса, қыздар тобы (girl group) арасындағы рекорд 7 жүлде еншілеген [[Little Mix]] ансамбліне тиесілі.

'''Ең көп марапат алғандар''' (2024 жылғы жағдай бойынша)

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Әртіс
! Жылдар
! Марапат саны
! Жеңіп алған марапаттары
|-
| [[Джастин Бибер]]
| align=&quot;center&quot; | 2010–2016
| align=&quot;center&quot; | 22
| Үздік ер әртіс (6), Үздік канадалық әртіс (4), Үздік поп-орындаушы (2), Үздік солтүстік америкалық әртіс (2), Үздік жанкүйерлер (2), Үздік World Stage қойылымы (1), Үздік ән (1), Үздік бірлескен жұмыс (1), Үздік сыртқы келбет (1), Үздік Push әртісі, MTV Voice Award. 
|-
| [[Тейлор Свифт]] 
| align=&quot;center&quot; | 2012–2024
| align=&quot;center&quot; | 19
| Үздік америкалық әртіс (4), Үздік бейнеклип (4), Үздік концерттік қойылым (3), Үздік әртіс (3), Үздік әйел әртіс (1), Үздік поп-орындаушы (1), Үздік сыртқы келбет (1), Үздік ән (1), Үздік ұзын формалы бейне (1).
|- 
| [[Эминем]]
| align=&quot;center&quot; | 1999–2017
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 14
| Үздік хип-хоп орындаушы (10), Үздік ер әртіс (2), Үздік альбом (2), Жаһандық икона марапаты.
|-
| [[BTS]] 
| align=&quot;center&quot; | 2015–2022
| Үздік жанкүйерлер (5), Үздік топ (4), Үздік кореялық әртіс (1), Үздік K-pop орындаушы (1), Үздік поп-орындаушы (1), Үздік ән (1), Үздік виртуалды концерт (1).
|-
| [[Леди Гага]]
| align=&quot;center&quot; | 2009–2020
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | 12
| Үздік әйел әртіс (3), Үздік ән (2), Үздік поп-орындаушы (1), Үздік бейнеклип (1), Үздік жанкүйерлер (1), Үздік әртіс (1), Үздік сыртқы келбет (1), Үздік америкалық әртіс (1), Үздік жаңа әртіс. 
|-
| [[Ники Минаж]]
| align=&quot;center&quot; | 2012–2023
| Үздік хип-хоп орындаушы (8), Үздік ән (1), Үздік бірлескен жұмыс (1), Үздік сыртқы келбет (1), Үздік америкалық әртіс (1).
|-
| [[One Direction]] 
| align=&quot;center&quot; | 2012–2015
| Үздік Ұлыбритания және Ирландия әртісі (3), Үздік поп-орындаушы (3), Үздік жанкүйерлер (2), Үздік еуропалық әртіс (2), Үздік концерттік қойылым (1), Үздік жаңа әртіс.
|-
| [[Шон Мендес]]
| align=&quot;center&quot; | 2015–2019
| align=&quot;center&quot; | 11
| Үздік әртіс (2), Үздік канадалық әртіс (3), Үздік жанкүйерлер (1), Үздік әлемдік әртіс (1), Үздік концерттік қойылым (1), Үздік ән (1), Үздік ер әртіс (1), Үздік Push әртісі, Үздік жаңа әртіс.
|-
| [[Linkin Park]]
| align=&quot;center&quot; | 2002–2014
| align=&quot;center&quot; | 10
| Үздік рок-орындаушы (5), Үздік топ (2), Үздік World Stage қойылымы (2), Үздік концерттік қойылым (1).
|}

'''Ең көп номинация алғандар''' (2024 жылғы жағдай бойынша)

{{div col|colwidth=15em}}
'''65 номинация'''
* [[Тейлор Свифт]]

'''52 номинация'''
* [[Джастин Бибер]]

'''43 номинация'''
* [[Ариана Гранде]]

'''42 номинация'''
* [[Бейонсе]]
* [[Леди Гага]]

'''37 номинация'''
* [[Эминем]]

'''34 номинация'''
* [[Кэти Перри]]

'''32 номинация'''
* [[Ники Минаж]]

'''31 номинация'''
* [[Coldplay]]

'''30 номинация'''
* [[Рианна]]

'''24 номинация'''
* [[Робби Уильямс]]&lt;br&gt; {{small|(22 жеке; 2 рет [[Take That]] тобымен бірге)}}

'''23 номинация'''
* [[Канье Уэст]]

'''22 номинация'''
* [[Linkin Park]]

'''21 номинация'''
* [[BTS]]
* [[Дэвид Гетта]]

'''20 номинация'''
* [[Джастин Тимберлейк]]
{{div col end}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:MTV Europe Music Awards]]
[[Санат:Еуропа музыкалық сыйлықтары]]</text>
      <sha1>gtcasuibizt4q4r6xyu2z98qq09t45y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MTV EMA</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789120</id>
    <redirect title="MTV Europe Music Awards" />
    <revision>
      <id>3686045</id>
      <timestamp>2026-10-25T08:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[MTV Europe Music Awards]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3686045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="8uv2mn3fywdgd7o2c4ot6jn0qchsvhm" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[MTV Europe Music Awards]]</text>
      <sha1>8uv2mn3fywdgd7o2c4ot6jn0qchsvhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соло-гитара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789121</id>
    <revision>
      <id>3686050</id>
      <timestamp>2026-10-25T08:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[File:Guitar solo gif.gif|thumb|right|Электр гитарада орындалып жатқан соло.]] '''Соло-гитара''' (сондай-ақ '''лид-гитара''') — гитарист ән құрылымы аясында әуен сызықтарын, аспаптық толтыру үзінділерін, гитаралық сололарды, ал кейде кейбір [[Рифф (музыка)|рифф]]тер мен [[аккорд]]тард...</comment>
      <origin>3686050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1897" sha1="bf2dy6itfajdqr185qwjy7rfm6ew0k6" xml:space="preserve">[[File:Guitar solo gif.gif|thumb|right|Электр гитарада орындалып жатқан соло.]]
'''Соло-гитара''' (сондай-ақ '''лид-гитара''') — гитарист ән құрылымы аясында әуен сызықтарын, аспаптық толтыру үзінділерін, гитаралық сололарды, ал кейде кейбір [[Рифф (музыка)|рифф]]тер мен [[аккорд]]тарды орындайтын гитараның музыкалық партиясы. Бұл — әдетте бір нотаға негізделген жолдарды немесе қос дыбыстарды орындайтын басты гитара.&lt;ref name=&quot;dummies&quot;&gt;{{Cite book |last=Chappell |first=John |author2=Phillips, Mark |title=Guitar All-in-One For Dummies |publisher=For Dummies |year=2009 |pages=191–193 |url=https://books.google.com/books?id=NY0u2Y2XECAC |isbn=978-0-470-48133-2 |display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; [[Рок-музыка|Рок]], [[хэви-метал]], [[блюз]], [[джаз]], [[Панк-рок|панк]], [[ джаз-фьюжн|фьюжн]], кейбір [[Поп-музыка|поп]] және басқа да музыкалық стильдерде соло-гитара партияларын көбінесе сүйемелдеуші аккордтар мен рифтерден тұратын [[ритм-гитара]]да ойнайтын екінші гитарист қолдап отырады.

Техникалық тұрғыдан алғанда, гитаралар соло және ритм болып бөлінбейді. Дәл сол аспапты ырғақтық та, соло партияларын да орындау үшін бірдей пайдалануға болады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гитара]]</text>
      <sha1>bf2dy6itfajdqr185qwjy7rfm6ew0k6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3686052</id>
      <parentid>3686050</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3686052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4459" sha1="ig7onqkps98b6zfjou6gyj80giho7rx" xml:space="preserve">[[File:Guitar solo gif.gif|thumb|right|Электр гитарада орындалып жатқан соло.]]
'''Соло-гитара''' (сондай-ақ '''лид-гитара''') — гитарист ән құрылымы аясында әуен сызықтарын, аспаптық толтыру үзінділерін, гитаралық сололарды, ал кейде кейбір [[Рифф (музыка)|рифф]]тер мен [[аккорд]]тарды орындайтын гитараның музыкалық партиясы. Бұл — әдетте бір нотаға негізделген жолдарды немесе қос дыбыстарды орындайтын басты гитара.&lt;ref name=&quot;dummies&quot;&gt;{{Cite book |last=Chappell |first=John |author2=Phillips, Mark |title=Guitar All-in-One For Dummies |publisher=For Dummies |year=2009 |pages=191–193 |url=https://books.google.com/books?id=NY0u2Y2XECAC |isbn=978-0-470-48133-2 |display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; [[Рок-музыка|Рок]], [[хэви-метал]], [[блюз]], [[джаз]], [[Панк-рок|панк]], [[ джаз-фьюжн|фьюжн]], кейбір [[Поп-музыка|поп]] және басқа да музыкалық стильдерде соло-гитара партияларын көбінесе сүйемелдеуші аккордтар мен рифтерден тұратын [[ритм-гитара]]да ойнайтын екінші гитарист қолдап отырады.

Техникалық тұрғыдан алғанда, гитаралар соло және ритм болып бөлінбейді. Дәл сол аспапты ырғақтық та, соло партияларын да орындау үшін бірдей пайдалануға болады.

== Белгілі соло-гитаристер ==
{{col-begin}}
{{col-2}}&lt;!-- Бұл тізімге тек белгілі гитаристерді қосыңыз --&gt;
* [[Дуэйн Оллмен]] ([[The Allman Brothers Band]] тобы)
* [[Ричи Блэкмор]] ([[Deep Purple]] және [[Rainbow]] топтары)
* [[Эрик Клэптон]] ([[Cream]] және [[The Yardbirds]] топтары)
* [[Даймбег Даррелл]] ([[Pantera]] және [[Damageplan]] топтары)
* [[Эйс Фрейли]] ([[Kiss]] тобы)
* [[Джон Фрушанте]] ([[Red Hot Chili Peppers]] тобы)
* [[Ноэл Галлахер]] ([[Oasis]] тобы)
* [[Джерри Гарсиа]] ([[Grateful Dead]] тобы)
* [[Джонни Гринвуд]] ([[Radiohead]] тобы)
* [[Дэвид Гилмор]] ([[Pink Floyd]] тобы)
* [[Кирк Хэмметт]] ([[Metallica]] тобы)
* [[Джефф Ханнеман]] мен [[Керри Кінг]] ([[Slayer]] тобы)
* [[Джордж Харрисон]] ([[The Beatles]] тобы)
* [[Джими Хендрикс]] ([[The Jimi Hendrix Experience]] тобы)
* [[Тони Айомми]] ([[Black Sabbath]] тобы)
* [[Джорма Коуконен]] ([[Jefferson Airplane]] және [[Hot Tuna]] топтары)
* [[Алекс Лайфсон]] ([[Rush]] тобы)
* [[Рихард Круспе]] ([[Rammstein]] және [[Emigrate]] топтары)
{{col-2}}&lt;!-- Бұл тізімге тек белгілі гитаристерді қосыңыз --&gt;
* [[Мик Марс]] ([[Mötley Crüe]] тобы)
* [[Ингви Мальмстин]]
* [[Брайан Мэй]] ([[Queen]] тобы)
* [[Том Морелло]] ([[Rage Against the Machine]] және [[Audioslave]] топтары)
* [[Джимми Пейдж]] ([[Led Zeppelin]] тобы)
* [[Джо Перри]] ([[Aerosmith]] тобы)
* [[Джон Петруччи]] ([[Dream Theater]] тобы)
* [[Рэнди Роадс]] пен [[Закк Уайлд]] ([[Оззи Осборн]] тобы)
* [[Ричи Самбора]] ([[Bon Jovi]] тобы)
* [[Слэш (музыкант)|Слэш]] ([[Guns N' Roses]] және [[Velvet Revolver]] топтары)
* [[Гленн Типтон]] мен [[Кеннет Даунінг]] ([[Judas Priest]] тобы)
* [[Пит Таунсенд]] ([[The Who]] тобы)
* [[Джо Сатриани]] ([[Chickenfoot]] тобы)
* [[Эдвард Ван Хален]] ([[Van Halen]] тобы)
* [[Стив Вей]] ([[David Lee Roth]], [[Whitesnake]] топтары)
* [[Ангус Янг]] ([[AC/DC]] тобы)
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гитара]]</text>
      <sha1>ig7onqkps98b6zfjou6gyj80giho7rx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ритм-гитара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789122</id>
    <revision>
      <id>3686053</id>
      <timestamp>2026-10-25T09:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[File:Guitar strum on open G chord common pattern.png|thumb|right|350px|Ашық G аккордындағы гитара страмының кең таралған үлгісі {{audio|Guitar strum on open G chord common pattern.mid|Тыңдау}}: тура сегізінші ноталар үлгісінен екінші және бесінші ноталарды алып тастау арқылы жасалған үлгі.]] File:NOT Travis picking.PNG|thumb|350px|...</comment>
      <origin>3686053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3232" sha1="bvhunqs5lrambxc5uv9ej95mgy406sj" xml:space="preserve">[[File:Guitar strum on open G chord common pattern.png|thumb|right|350px|Ашық G аккордындағы гитара страмының кең таралған үлгісі {{audio|Guitar strum on open G chord common pattern.mid|Тыңдау}}: тура сегізінші ноталар үлгісінен екінші және бесінші ноталарды алып тастау арқылы жасалған үлгі.]]
[[File:NOT Travis picking.PNG|thumb|350px|Трэвис пикингі.&lt;ref&gt;Traum, Happy (1974). Fingerpicking Styles For Guitar, p.12. Oak Publications. {{ISBN|0-8256-0005-7}}. Hardcover (2005): {{ISBN|0-8256-0343-9}}.&lt;/ref&gt; {{audio|NOT Travis picking.mid|Тыңдау}}]]

'''Ритм-гитара''' ({{lang-en|rhythm guitar}}) — ансамбльдегі сүйемелдеу және ырғақ партияларын орындауға арналған [[гитара]]ның екі негізгі функциясының бірі. [[Кантри]], [[регги]], [[блюз]], [[рок-н-ролл]], [[пауэр-поп]], [[Метал (музыка)|метал]] сияқты заманауи [[танымал музыка]]ның әртүрлі жанрларында кеңінен тараған.

Соло-гитаристтен айырмашылығы, заманауи ансамбльдегі ритм-гитаристтің негізгі міндеті, әдетте, [[аккорд]]тар тізбегін немесе [[Рифф (музыка)|рифтерді]] орындау болып табылады. Ритм-гитара партиялары көбінесе фонда естіледі; алайда соңғысы композиция құрылымын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады, жалпы мотивті белгілейді (осылайша [[Соло-гитара|соло-гитара]] мен [[Бас-гитара|бас-гитара]] үшін дыбыстық платформа жасайды), сондай-ақ соқпалы аспаптармен бірге оның ырғақтық құрамдас бөлігі — [[бит (музыка)|бит]] түзеді.

Конструкциясы бойынша ритм-гитара соло-партияларды орындауға арналған гитарадан еш айырмашылығы жоқ. Оның үстіне, ансамбль гитарисі көбінесе композиция аясында сүйемелдеуді де, сондай-ақ соло партияларды да (егер олар бар болса) бірге орындайды. Мысалы, егер гитаралық солоны дуэтпен орындау міндеті тұрса.

Танымал музыкада [[электрогитара|электрлік]] ритм-гитара ең көп тараған; ал [[акустикалық гитара]] [[авторлық ән]], [[фолк]], кантри-энд-вестернде және әсіресе [[блюграсс]] жанрларында кеңінен қолданылуын жалғастыруда.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Гитара]]</text>
      <sha1>bvhunqs5lrambxc5uv9ej95mgy406sj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Бауыржан ұлы Алтынбек</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789123</id>
    <revision>
      <id>3686061</id>
      <timestamp>2026-10-25T09:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3686061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255" sha1="8v29a46ot6chgeullt3f7z326jtxmu6" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Бауыржан ұлы Алтынбек}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 14:35, 2026 ж. қазанның 25 (+05)</text>
      <sha1>8v29a46ot6chgeullt3f7z326jtxmu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Aman0401</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789125</id>
    <revision>
      <id>3686064</id>
      <timestamp>2026-10-25T09:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3686064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="tvbmm0qwo2sye9piphdson1kq2pv894" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Aman0401}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 14:52, 2026 ж. қазанның 25 (+05)</text>
      <sha1>tvbmm0qwo2sye9piphdson1kq2pv894</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nurai123</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789126</id>
    <revision>
      <id>3686067</id>
      <timestamp>2026-10-25T09:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3686067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="n8546pwnh99kbpzu2d9q6uinxvxd66n" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Nurai123}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 14:55, 2026 ж. қазанның 25 (+05)</text>
      <sha1>n8546pwnh99kbpzu2d9q6uinxvxd66n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Аселлиок</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789127</id>
    <revision>
      <id>3686069</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3686069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="312" sha1="3uluoev6w0yk4yjh8oadye6rj8rj11t" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Аселлиок}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 15:18, 2026 ж. қазанның 25 (+05)</text>
      <sha1>3uluoev6w0yk4yjh8oadye6rj8rj11t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ритм-н-блюз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789128</id>
    <revision>
      <id>3686072</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкалық жанр | Атауы         = Ритм-н-блюз | Суреті        = John Lee Hooker two.jpg | Бағыт         = [[танымал музыка]] | Бастаулары    = [[спиричуэлс]] • [[блюз]] • [[буги-вуги (музыка)|буги-вуги]] • [[джаз]] • [[вестерн-свинг]] | Пайда болуы   = 1940 жж. ортасы • [[АҚШ]] | Өркендеуі     = 1950 жж. бастап...</comment>
      <origin>3686072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10039" sha1="ilra7kjnvpv3gr68afo3e33bewtlcww" xml:space="preserve">{{Музыкалық жанр
| Атауы         = Ритм-н-блюз
| Суреті        = John Lee Hooker two.jpg
| Бағыт         = [[танымал музыка]]
| Бастаулары    = [[спиричуэлс]] • [[блюз]] • [[буги-вуги (музыка)|буги-вуги]] • [[джаз]] • [[вестерн-свинг]]
| Пайда болуы   = 1940 жж. ортасы • [[АҚШ]]
| Өркендеуі     = 1950 жж. бастап
| Туыстас жанрлар    = [[свинг (жанр)|свинг]] • джамп-блюз
| Ұқсас жанрлар    = {{flatlist|
• [[буги]]
• [[ду-воп]]
• [[свомп-поп]]
• [[заманауи ритм-н-блюз]]
** [[альтернативті ритм-н-блюз]]
** [[нью-джек-свинг]]
** [[квайет-сторм]]
• [[фанк]]}}
| Туынды жанрлар    = [[соул]] • [[рок-н-ролл]] • [[хард-рок]]
| Тағы_қараңыз  = 
}}
'''Ритм-н-блюз''' немесе  '''ритм-энд-блюз''' ({{lang-en|rhythm and blues}} — «[[ырғақ]] және [[блюз]]», [[Аббревиатура|аббр.]] {{lang-en2|R&amp;B}}) — 1940 жылдары [[Афроамерикалықтар|афроамерикалық]] қауымдастықтарда пайда болған [[танымал музыка]] жанры. Бұл термин бастапқыда дыбыс жазу компаниялары тарапынан негізінен афроамерикалықтарға арналып сатылатын аудиожазбаларды сипаттау үшін қолданылды, ол кезде «ырғақты, [[джаз]]ға негізделген музыка... ауыр, табанды соққысы бар» жанрлар танымал бола бастаған еді. 1950–1970 жылдарға тән коммерциялық ритм-н-блюз музыкасында ансамбльдер әдетте [[фортепиано]]дан, бір немесе екі [[гитара]]дан, [[бас-гитара]]дан, [[Соқпалы музыкалық аспаптар|соқпалы аспаптар]]дан, бір немесе бірнеше [[саксофон]]нан, ал кейде [[бэк-вокал]]истерден тұрды. Ритм-н-блюз лирикасының тақырыптары жиі афроамерикалықтардың тарихы мен азап шегу тәжірибесін, [[бостандық]] пен қуаныш іздеуін, сондай-ақ қоғамдық [[Нәсілшілдік|расизм]], езгі, қарым-қатынастар, экономика және ұмтылыстар тұрғысындағы жетістіктер мен сәтсіздіктерді қамтиды.

«Ритм-н-блюз» термині мағынасы жағынан бірнеше өзгерістерге ұшырады. 1950 жылдардың басында бұл атау көбінесе [[блюз]] жазбаларына қатысты қолданылды. 1950 жылдардың ортасынан бастап, бұл музыкалық стиль [[рок-н-ролл]]дың дамуына үлес қосқаннан кейін, «R&amp;B» термині кеңірек мағынада қолданыла бастады. Ол электр-блюзден, сондай-ақ [[госпел]] мен [[соул]]дан дамыған және солардың элементтерін қамтыған музыкалық стильдерді білдірді. 1970 жылдарға қарай «ритм-н-блюз» термині тағы да өзгереді және соул мен [[фанк]] үшін ортақ атау ретінде қолданыла бастады.

1980 жылдардың соңында «[[заманауи ритм-н-блюз]]» (contemporary R&amp;B) деп аталған R&amp;B стилінің жаңа түрі дамыды. Бұл заманауи форма ритм-н-блюзді джаз, соул, фанк, [[диско]], блюз және [[Электрондық музыка|электронды музыка]]ның әртүрлі элементтерімен біріктіреді.

[[Billboard]] журналының қызметкері [[Джерри Векслер]] 1948 жылы АҚШ-та «ритм-н-блюз» ұғымын музыкалық термин ретінде қалыптастырды деп саналатынымен, бұл атау басылым беттерінде әлдеқайда бұрын — 1943 жылы-ақ қолданыс тапқан болатын.&lt;ref name=&quot;sacks&quot;&gt;{{cite news|last=Sacks|first=Leo|date=August 29, 1993|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE7D7163BF93AA1575BC0A965958260|title=The Soul of Jerry Wexler|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=January 11, 2007|archive-date=October 12, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012182140/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE7D7163BF93AA1575BC0A965958260|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Night Club Reviews Billboard February 27, 1943, p. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vaudeville reviews Billboard March 4, 1944, p. 28&lt;/ref&gt; Дегенмен, компанияның афроамерикалық тыңдармандар арасындағы танымал композицияларға арналған алғашқы тізімі 1942 жылы жасалып, Harlem Hit Parade деп аталды; онда [[Гарлем]] ауданындағы «ең өтімді жазбалар» тізіліп, бұл кейінгі [[Billboard]] [[Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs|R&amp;B хит-парадының]] түпқазығына айналды.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/pro/weekly-chart-notes-baauer-continues-the-harlem-hit-parade/|title=Weekly Chart Notes: Baauer Continues The 'Harlem' Hit Parade'|date=February 22, 2013|magazine=Billboard|access-date=September 4, 2023 |quote=based on sales reports from Rainbow Music Shop, Harvard Radio Shop, Lehman Music Company, Harlem De Luxe Music Store, Ray's Music Shop and Frank's Melody Music Shop, New York.&quot; Andy Kirk and His Clouds of Joy topped the inaugural tally with &quot;Take It and Git.&quot;}}&lt;/ref&gt; «Ритм-н-блюз» термині бұған дейін кең қолданыста болған, афроамерикалық баспасөздің өз қауымын «насілдік адамдар» деп сипаттауынан бастау алған [[Okeh Records|Okeh]] продюсері [[Ральф Пирдің]] еншісіндегі «насілдік музыка» («race music») атауын алмастырды.&lt;ref name=&quot;Cohn&quot;&gt;{{cite book|last=Cohn|first=Lawrence|title=Nothing but the Blues: The Music and the Musicians|date=September 1993|author2=Aldin, Mary Katherine|author3=Bastin, Bruce|publisher=Abbeville Press|isbn=978-1-55859-271-1|page=[https://archive.org/details/nothingbutbluesm00cohn/page/314 314]|url=https://archive.org/details/nothingbutbluesm00cohn/page/314}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wexler&quot;&gt;''Jerry Wexler, famed record producer, dies at 91'', [[Nekesa Mumbi Moody]], AP Music Writer, Dallas Morning News, August 15, 2008&lt;/ref&gt; Кейіннен бұл термин [[Billboard]] тарапынан 1949 жылдың маусымы мен 1969 жылдың тамызы аралығында [[Hot R&amp;B/Hip-Hop Songs|чарт атауларында]] тұрақты пайдаланылып, артынша «Hot Rhythm &amp; Blues Singles» тізімі «Best Selling Soul Singles» болып қайта аталды.&lt;ref name=&quot;whitburnr&amp;b&quot;&gt;{{cite book |title=Top R&amp;B/Hip-Hop Singles: 1942–1995 |last=Whitburn |first=Joel |author-link=Joel Whitburn |year=1996 |publisher=Record Research |isbn=0-89820-115-2 |page=xii |url=https://archive.org/details/joelwhitburnstopr00whit }}&lt;/ref&gt; «Ритм-н-блюз» атауы толық орныққанға дейін жетекші дыбыс жазу студиялары «race music» терминін біртіндеп «сепия сериясы» («sepia series») атауымен алмастыруға кіріскен еді.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Rye|first1=Howard|title=Rhythm and Blues|url=https://www.oxfordmusiconline.com/subscriber/article/grove/music/J676400?q=rhythm+and+blues&amp;search=quick&amp;pos=1&amp;_start=1|website=Oxford Music Online|access-date=July 20, 2014|archive-date=May 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511204557/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-2000676400?_start=1&amp;pos=1&amp;q=rhythm%20and%20blues&amp;search=quick#firsthit|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұл жанр жиі R&amp;B немесе R'n'B деп қысқартылып айтылады.&lt;ref name=&quot;Randel1999&quot;&gt;{{cite book|author=Don Michael Randel|title=The Harvard Concise Dictionary of Music and Musicians|url=https://books.google.com/books?id=7iuZ6HaEMmoC&amp;pg=PA560|year=1999|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-00084-1|page=560}}&lt;/ref&gt; Уақыт өте келе, әсіресе кейінгі онжылдықтарда, бұл аббревиатура дыбыс жазу индустриясының технологиялық өзгерістеріне, тыңдарман аудиториясының кеңеюіне және маркетингтік стратегияларға сай соул, фанк, диско және кейінгі заманауи R&amp;B сияқты танымал музыка бағыттарының кең спектрін қамтитын ауқымды ұғымға айналды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Garofalo |first=Reebee |title=Rockin' Out: Popular Music in the USA |edition=4th |publisher=Pearson Prentice Hall |year=2008 |isbn=978-0-13-615435-2 |page=231}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Ритм-н-блюз]]</text>
      <sha1>ilra7kjnvpv3gr68afo3e33bewtlcww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ритм-энд-блюз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789129</id>
    <redirect title="Ритм-н-блюз" />
    <revision>
      <id>3686073</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ритм-н-блюз]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3686073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="fkc4441z94wx9sioqzomeiqqdwp4n4g" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ритм-н-блюз]]</text>
      <sha1>fkc4441z94wx9sioqzomeiqqdwp4n4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>R&amp;B</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789130</id>
    <redirect title="Ритм-н-блюз" />
    <revision>
      <id>3686074</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ритм-н-блюз]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3686074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="fkc4441z94wx9sioqzomeiqqdwp4n4g" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ритм-н-блюз]]</text>
      <sha1>fkc4441z94wx9sioqzomeiqqdwp4n4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>R'n'B</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789131</id>
    <redirect title="Ритм-н-блюз" />
    <revision>
      <id>3686075</id>
      <timestamp>2026-10-25T10:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ритм-н-блюз]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3686075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="fkc4441z94wx9sioqzomeiqqdwp4n4g" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ритм-н-блюз]]</text>
      <sha1>fkc4441z94wx9sioqzomeiqqdwp4n4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Windows XP экрані. Windows XP 64-bit Edition Windows NT 5.2 (Build 3790.srv03 sp1 rtm.050324-1447 - Service Pack 1).png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>789132</id>
    <revision>
      <id>3686085</id>
      <timestamp>2026-10-25T11:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шығыс 91</username>
        <id>187264</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = Windows XP экрані. Windows XP 64-bit Edition Windows NT 5.2 (Build 3790.srv03_sp1_rtm.050324-1447 : Service Pack 1)
| қайнары         = Microsoft
| жасалған уақыты = 2005
| авторы          = Microsoft
}}</comment>
      <origin>3686085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="347" sha1="f5ym6tukc071zwac2ruwgaror4uc7k9" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = Windows XP экрані. Windows XP 64-bit Edition Windows NT 5.2 (Build 3790.srv03_sp1_rtm.050324-1447 : Service Pack 1)
| қайнары         = Microsoft
| жасалған уақыты = 2005
| авторы          = Microsoft
}}

== Лицензиялау ==</text>
      <sha1>f5ym6tukc071zwac2ruwgaror4uc7k9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>