Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 5009 3686837 3558707 2026-10-27T05:35:05Z Анар Абенова 187291 Дереккөздер 3686837 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Әбілқайыр хан | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair Khan.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Башқұрт ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1708 | Басқаруын аяқтады = 1709 | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = Кіші жүздің ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1710 | Басқаруын аяқтады_2 = 1748 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1693 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы | Қайтыс болған жері = | Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]]) | Діні = [[Ислам|ислам]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан | Анасы = | Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым | Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{мағына|Әбілқайыр хан}} '''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', 1693 – 15 тамыз, 1748) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] сұлтаны, 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі. == Өмірбаяны == === Жастық шағы === Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Юрактау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды. === Кіші жүздің ханы === [[1710]] жылы [[Қарақұм]]дағы халық жиынында жас Әбілқайыр [[Кіші жүз]] әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты кіші жүз батыры қарт [[Бөкенбай Қараұлы|Бөкенбай батыр]] ([[Бөгенбай батыр|Қанжығалы Бөгенбай]] емес) тағайындалды. 1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 1718 жылдың аяғына дейін [[Қайып хан|Қайып ханның]] саяси одақтасы болған. 1721 жылы казактар мен қал­мақ­тар­дың атаман Балмаш­нов басқарған тобы Ойыл өзеніне дейін шабуыл жасап, көп тұтқындармен мал айдап кеткен. 1722 жылы қаңтар айында 300 қол қазақ сарбаздары қарымта қайтару үшін казак-орыс­тардың Шаған жанындағы қысқы станицасына шабуыл жасап, 70 қазақ орысты айдап әке­те­ді. Ақпан айында қазақ-орыс­тар­дың Жайық қалашығы жа­нын­дағы жылқы табынын айдап ке­тіп, оларды түгелдей жаяу қалдырады. [[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]] 18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған [[Сайрам]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар [[жоңғарлар]]дың қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. [[1718]] жылы [[Аякөз]]де Әбілқайыр мен [[Қайып хан|Қайып]] 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді. Бірақ осы шайқаста Әбілхайыр мен Қайыптың алауыздығы кесірінен қазақ қолы жеңіліске ұшырайды. Ол 1723-24 жылдары Түркістан қаласында тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққан соң, Бұқар мен Хиуа хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын тайпалардың арасына кетеді. Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.'' Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді. Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды. Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748). Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады. 1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады. Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды. 2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайыр ханның қоладан құйылған зор ескерткіші орнатылды.Қаланың ең басты , ең әсем көшесі - бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді.2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы Толыбай елді мекенінде "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен салынды. <ref>"Ақтөбе құтты мекен" энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2017</ref> Кесенің биіктігі 15 метрге жуық. Сараптамалық жұмыстары кезінде тереңдіктен көне кесенің қалдығы табылған. Ал Әбілқайыр хан сүйегінің осы қорымда жатқанын ел аузындағы деректер ғана емес, орыс зерттеушілерінен қалған жазба деректер де растайды. Кешен үш стелладан тұрып, әр бөліктің астыңғы жағында "Әбілқайыр хан" деген жауы бар және Ұлы Даланы жайлаған барлық қазақ руларының таңбалары салынған. "Хан моласы" қорымы 2017 жылы "Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы" жобасына енді. == Әдебиет == * ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0. {{Қазақ хандары}} [[Санат:Кіші жүз хандары]] [[Санат:15 тамызда қайтыс болғандар]] [[Санат:Башқұрт хандары]] 6osoig7em1138vvycdr6ejdbtwv5ypc 3686845 3686837 2026-10-27T06:15:30Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Анар Абенова|Анар Абенова]] ([[User talk:Анар Абенова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3447252 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Әбілқайыр хан | Шынайы есімі = | Суреті = Abulkhair Khan.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Башқұрт ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1708 | Басқаруын аяқтады = 1709 | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = Кіші жүздің ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1710 | Басқаруын аяқтады_2 = 1748 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1693 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы | Қайтыс болған жері = | Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]]) | Діні = [[Ислам|ислам]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан | Анасы = | Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым | Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{мағына|Әбілқайыр хан}} '''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', 1693 – 15 тамыз, 1748) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] сұлтаны, 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі. == Өмірбаяны == === Жастық шағы === Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Юрактау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды. === Кіші жүздің ханы === [[1710]] жылы [[Қарақұм]]дағы халық жиынында жас Әбілқайыр [[Кіші жүз]] әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты кіші жүз батыры қарт [[Бөкенбай Қараұлы|Бөкенбай батыр]] ([[Бөгенбай батыр|Қанжығалы Бөгенбай]] емес) тағайындалды. 1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 1718 жылдың аяғына дейін [[Қайып хан|Қайып ханның]] саяси одақтасы болған. 1721 жылы казактар мен қал­мақ­тар­дың атаман Балмаш­нов басқарған тобы Ойыл өзеніне дейін шабуыл жасап, көп тұтқындармен мал айдап кеткен. 1722 жылы қаңтар айында 300 қол қазақ сарбаздары қарымта қайтару үшін казак-орыс­тардың Шаған жанындағы қысқы станицасына шабуыл жасап, 70 қазақ орысты айдап әке­те­ді. Ақпан айында қазақ-орыс­тар­дың Жайық қалашығы жа­нын­дағы жылқы табынын айдап ке­тіп, оларды түгелдей жаяу қалдырады. [[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]] 18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған [[Сайрам]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар [[жоңғарлар]]дың қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. [[1718]] жылы [[Аякөз]]де Әбілқайыр мен [[Қайып хан|Қайып]] 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді. Бірақ осы шайқаста Әбілхайыр мен Қайыптың алауыздығы кесірінен қазақ қолы жеңіліске ұшырайды. Ол 1723-24 жылдары Түркістан қаласында тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққан соң, Бұқар мен Хиуа хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын тайпалардың арасына кетеді. Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.'' Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді. Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды. Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748). Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады. === Өлімі === 1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады. Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды. == Әдебиет == * ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0. {{Қазақ хандары}} [[Санат:Кіші жүз хандары]] [[Санат:15 тамызда қайтыс болғандар]] [[Санат:Башқұрт хандары]] opzhqem5hyappirxoeuggny46cqgjr6 0 5066 3686947 3490236 2026-10-27T10:33:37Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3686947 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Бейімбет Жармағамбетұлы Майлы |Шынайы есімі = |Суреті = Бейімбет Майлин2.jpg |Ені = 200px |Суреттің аты = Б. Ж. Майлы портреті. "Би-аға" кітабынан ([[Тоқтар Әбдірахманұлы Бейісқұлов|Т. Бейісқұлов]], 1991 ж.) |Туған кездегі есімі = Бимұхамет |Лақап аты = |Туған күні = 15.11.1894 |Туған жері = {{туғанжері|Бейімбет Майлин ауданы|Бейімбет Майлин ауданында}}, [[Қостанай облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 26.02.1938 |Қайтыс болған жері = [[Алматы облысы]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]], [[КСРО]] |Азаматтығы = [[Сурет:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]]→ <br /> {{USSR}} <br /> {{байрақ|Қазақ КСР}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[жазушы]] |Шығармашылық жылдары = 1913–1937 |Бағыты = поэзия, проза, драматургия, публицистика |Жанры = повесть, өлең, поэма, әңгіме, роман, драма, либретто |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]] |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Бейімбет Жармағамбетұлы Майлы''' ({{туғанкүні|15|11|1894}}, [[Қостанай облысы]], [[Бейімбет Майлин ауданы]] - {{қайтысболғанкүні|26|02|1938}}, [[Алматы]]) — қазақтың көрнекті жазушысы, ақыны, драмашысы, қазақ әдебиетін қалыптастырушылардың бірі. Сауатсыздықты толық жою ұранын алға тартты. «''Сауаттылығы төмендерге арналған оқу кітабын''» (1929); «''Күш''» — сауаттылығы төмендерге арналған оқулықты (1930); «''Жаңаша оқы және жаз''» құралын (1931) және [[Ғабит Мүсірепов|Ғабит Мүсіреп]]пен және А. Ситдықовпен бірге «''Сауатсыздарға арналған әліппені''» (1935-1936) жазып шығарды.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref> == Өмірбаяны == [[Қыпшақ]] тайпасының [[Қарабалық]] руынан шыққан.<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-politicheskaya-i-intellektualnaya-elita-klanovaya-prinadlezhnost-i-vnutrietnicheskoe-sopernichestvo Казахская политическая и интеллектуальная элита: клановая принадлежность и внутриэтническое соперничество – тема научной статьи по истории и историческим наукам читайте беспла...<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>https://egemen.kz/article/209446-bi-agha-dgane-tughan-dger</ref>. * Туып-өскен жері&nbsp;— қазіргі [[Қостанай облысы]]ның [[Бейімбет Майлин ауданы]]. Бір жасқа толмай жатып әкесінен, алтыға шығарда шешесінен айрылған. Жетімдік зардабын шегіп, байларға жалданады. Алғаш ауыл молдасынан оқып, сауат ашқан. * 1911-1915 жылдар аралығында [[Троицк]] қаласындағы Уәзифа медресесінде, [[Қостанай]]дағы орыс-қазақ мектебінде, Уфадағы Медресе Ғалияда оқып білім алған. * 1916-1919 жылдары мұғалім болады, жазушылықпен шұғылдана бастайды. «Қазақ», «Ауыл» газеттері мен «[[Айқап]]», «Садақ» ( [[Садақ журналы]] ) журналдарына жазып тұрады. Бейімбет Майлин ''«Еңбекшіл қазаққа» «Еңбек туы»'' болып тұрған кезде-ақ атсалыса бастаған. Алғаш мақалаларымен қатысқан ол, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, хатшысы да болған, редакторлыққа дейін өскен. Бірақ көп істемеген. * 1920-1922 жылдары газетті жасауға алғаш шығарушылар алқасы басшылық жасап, кейін жекелеген тұлғалар келе бастаған тұста басылымға Бейімбет Майлин секілді жеті-сегіз адам жетекшілік еткені мәлім. Содан соң, ''«Еңбекші қазақ»'' (қазіргі «[[Егемен Қазақстан]]») газетінде қызмет істеп (1922-1923), Қостанайдағы губерниялық «Ауыл» газетінде шығарды (1925). * 1925-1928 жылдары қайтадан «Еңбекші қазақ» газетінде қызмет істеп, Қазақтың пролетар жазушылары ассоцияциясын (ҚазАПП) ұйымдастыруға қатысты (1928-1932). Мұнан кейінгі 30-шы жылдарында «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, «Ауыл тілі», «Қазақ әдебиеті» басылымдарының бас редакторы болып істейді.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> * 1938 жылы жазықсыз тұтқындалып, қызыл қырғын саяси [[репрессия]]ның құрбаны болды. == Шығармалары == [[Сурет:Beiimbet_Mailynyn_koptomdyq_shaqarmalar_jinagy.jpg|нобай|оңға|15 томдық көптомдық шығармалар жинағы. Кей томдар. Алматы, Қазығұрт баспасы, 2004–2013.]] Бейімбет [[поэзия]], [[проза]], [[драма]] саласында бірдей өнімді еңбек еткен қаламгер. Ол «Садақ» қолжазба журналында (1913), «Айқап» журналында (1914), «Қазақ» газетінде (1915) жарияланған алғашқы өлеңдеріне ден қояды. Сахара жұртының мұң мұқтажын, арман аңсарын, әсіресе азаттық теңдік тақырыбын тілге тиек етеді. Бейімбеттің поэзиялық шығармаларындағы Мырқымбай типтік кейіпкер деңгейіне көтерілген жиынтық бейне. Мырқымбай бейнесі арқылы Бейімбет сол кездегі қазақ кедейлерінің болмыс бітімін, уақыт, қоғам аясындағы тіршілік тынысын суреткерлік шыншылдықпен бедерлей алған. [[Сурет:Майлин Бейімбе Маржан поэмасы.jpg|нобай|251x251 нүкте|Қолжазбалар және сирек кітаптар ұлттық орталығындағы Маржан поэмасы. 1936 жыл]] Бейімбет [[қазақ поэзиясы]]нда поэма жанрының өрісін ұзартып, өресін биіктетуге қомақты үлес қосқан. Оның «Байдың қызы», «Рәзия қызы», «Қашқын келіншек», «Зайкүл», «Маржан», «Өтірікке бәйге», «Хан күйеуі» «Кемпірдің ертегісі», «Бөліс», «Мырқымбай» поэмалары тақырыбының әр алуандығымен, оқиғалық тартымдылығымен, өзіндік тіл стилімен қазақ поэзиясының көрнекті үлгілерінің бірі болып табылады. Бейімбет Майлы дарыны оның прозалық шығармаларында айрықша жарқырап көрінген. Әсіресе, қазақ прозасында әңгіме жанры Бейімбет шығармалары арқылы кемелдене түсті. Оның әңгімелері өмір шындығын дөп басып көрсететін реалистік тегеурінімен, көркемдік биік өресімен, тақырыбының әр алуандығымен дараланады. Ол көркем әңгімелері арқылы өзі өмір сүрген заман тынысы мен қоғам өмірін энциклопедиялық кемелдікпен сомдай алған ұлы суреткер. Бейімбет он беске тарта повесть, бұған қоса «Азамат Азаматович» атты роман жазған қаламгер. Оның «Қызыл жалау», «Қоңсылар» атты романдары аяқталмай қалған. Мұның сыртында ол ірілі ұсақты 25 пьеса, либретто, сценарийлердің авторы. Ғабит Мүсіреповпен бірге "Амангелді" фильмінің сценарийін жазған. Бейімбет Майлиннің шығармалары қазақ әдебиетін барлық салада байытқан рухани асыл қазына ретінде халқымен мәңгі бірге жасайтын болады.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер== * [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/761 Бейімбет Майлин] [[Әдебиет порталы]] сайтында * [https://sputnik.kz/spravka/20191107/11945527/Beymbet-Maylin.html Жазушы туралы қызық деректер] Sputnik.kz сайтында * [http://anatili.kazgazeta.kz/news/20217 Рәзия Майлина: Әкем мені «қалқам» деуші еді] — «Ана тілі», 29.05.2014 {{Бейімбет Майлин шығармалары}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:Ғалия медресесі түлектері]] sea2u14zwwnzosvuryolh5wym0j7d6a 3686948 3686947 2026-10-27T10:35:40Z Алма Досова 187333 тыныс белгіге байланысты қате 3686948 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Бейімбет Жармағамбетұлы Майлы |Шынайы есімі = |Суреті = Бейімбет Майлин2.jpg |Ені = 200px |Суреттің аты = Б. Ж. Майлы портреті. "Би-аға" кітабынан ([[Тоқтар Әбдірахманұлы Бейісқұлов|Т. Бейісқұлов]], 1991 ж.) |Туған кездегі есімі = Бимұхамет |Лақап аты = |Туған күні = 15.11.1894 |Туған жері = {{туғанжері|Бейімбет Майлин ауданы|Бейімбет Майлин ауданында}}, [[Қостанай облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 26.02.1938 |Қайтыс болған жері = [[Алматы облысы]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]], [[КСРО]] |Азаматтығы = [[Сурет:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]]→ <br /> {{USSR}} <br /> {{байрақ|Қазақ КСР}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[жазушы]] |Шығармашылық жылдары = 1913–1937 |Бағыты = поэзия, проза, драматургия, публицистика |Жанры = повесть, өлең, поэма, әңгіме, роман, драма, либретто |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]] |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Бейімбет Жармағамбетұлы Майлы''' ({{туғанкүні|15|11|1894}}, [[Қостанай облысы]], [[Бейімбет Майлин ауданы]] - {{қайтысболғанкүні|26|02|1938}}, [[Алматы]]) — қазақтың көрнекті жазушысы, ақыны, драмашысы, қазақ әдебиетін қалыптастырушылардың бірі. Сауатсыздықты толық жою ұранын алға тартты. «''Сауаттылығы төмендерге арналған оқу кітабын''» (1929); «''Күш''» — сауаттылығы төмендерге арналған оқулықты (1930); «''Жаңаша оқы және жаз''» құралын (1931) және [[Ғабит Мүсірепов|Ғабит Мүсіреп]]пен және А. Ситдықовпен бірге «''Сауатсыздарға арналған әліппені''» (1935-1936) жазып шығарды.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref> == Өмірбаяны == [[Қыпшақ]] тайпасының [[Қарабалық]] руынан шыққан.<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-politicheskaya-i-intellektualnaya-elita-klanovaya-prinadlezhnost-i-vnutrietnicheskoe-sopernichestvo Казахская политическая и интеллектуальная элита: клановая принадлежность и внутриэтническое соперничество – тема научной статьи по истории и историческим наукам читайте беспла...<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>https://egemen.kz/article/209446-bi-agha-dgane-tughan-dger</ref>. * Туып-өскен жері&nbsp;— қазіргі [[Қостанай облысы]]ның [[Бейімбет Майлин ауданы]]. Бір жасқа толмай жатып әкесінен, алтыға шығарда шешесінен айрылған. Жетімдік зардабын шегіп, байларға жалданады. Алғаш ауыл молдасынан оқып, сауат ашқан. * 1911-1915 жылдар аралығында [[Троицк]] қаласындағы Уәзифа медресесінде, [[Қостанай]]дағы орыс-қазақ мектебінде, Уфадағы Медресе Ғалияда оқып білім алған. * 1916-1919 жылдары мұғалім болады, жазушылықпен шұғылдана бастайды. «Қазақ», «Ауыл» газеттері мен «[[Айқап]]», «Садақ» ( [[Садақ журналы]] ) журналдарына жазып тұрады. Бейімбет Майлин ''«Еңбекшіл қазаққа» «Еңбек туы»'' болып тұрған кезде-ақ атсалыса бастаған. Алғаш мақалаларымен қатысқан ол, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, хатшысы да болған, редакторлыққа дейін өскен. Бірақ көп істемеген. * 1920-1922 жылдары газетті жасауға алғаш шығарушылар алқасы басшылық жасап, кейін жекелеген тұлғалар келе бастаған тұста басылымға Бейімбет Майлин секілді жеті-сегіз адам жетекшілік еткені мәлім. Содан соң, ''«Еңбекші қазақ»'' (қазіргі «[[Егемен Қазақстан]]») газетінде қызмет істеп (1922-1923), Қостанайдағы губерниялық «Ауыл» газетінде шығарды (1925). * 1925-1928 жылдары қайтадан «Еңбекші қазақ» газетінде қызмет істеп, Қазақтың пролетар жазушылары ассоцияциясын (ҚазАПП) ұйымдастыруға қатысты (1928-1932). Мұнан кейінгі 30-шы жылдарында «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, «Ауыл тілі», «Қазақ әдебиеті» басылымдарының бас редакторы болып істейді.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> * 1938 жылы жазықсыз тұтқындалып, қызыл қырғын саяси [[репрессия]]ның құрбаны болды. == Шығармалары == [[Сурет:Beiimbet_Mailynyn_koptomdyq_shaqarmalar_jinagy.jpg|нобай|оңға|15 томдық көптомдық шығармалар жинағы. Кей томдар. Алматы, Қазығұрт баспасы, 2004–2013.]] Бейімбет [[поэзия]], [[проза]], [[драма]] саласында бірдей өнімді еңбек еткен қаламгер. Ол «Садақ» қолжазба журналында (1913), «Айқап» журналында (1914), «Қазақ» газетінде (1915) жарияланған алғашқы өлеңдеріне ден қояды. Сахара жұртының мұң мұқтажын, арман аңсарын, әсіресе азаттық теңдік тақырыбын тілге тиек етеді. Бейімбеттің поэзиялық шығармаларындағы Мырқымбай типтік кейіпкер деңгейіне көтерілген жиынтық бейне. Мырқымбай бейнесі арқылы Бейімбет сол кездегі қазақ кедейлерінің болмыс бітімін, уақыт, қоғам аясындағы тіршілік тынысын суреткерлік шыншылдықпен бедерлей алған. [[Сурет:Майлин Бейімбе Маржан поэмасы.jpg|нобай|251x251 нүкте|Қолжазбалар және сирек кітаптар ұлттық орталығындағы Маржан поэмасы. 1936 жыл]] Бейімбет [[қазақ поэзиясы]]нда поэма жанрының өрісін ұзартып, өресін биіктетуге қомақты үлес қосқан. Оның «Байдың қызы», «Рәзия қызы», «Қашқын келіншек», «Зайкүл», «Маржан», «Өтірікке бәйге», «Хан күйеуі» «Кемпірдің ертегісі», «Бөліс», «Мырқымбай» поэмалары тақырыбының әр алуандығымен, оқиғалық тартымдылығымен, өзіндік тіл стилімен қазақ поэзиясының көрнекті үлгілерінің бірі болып табылады. Бейімбет Майлы дарыны оның прозалық шығармаларында айрықша жарқырап көрінген. Әсіресе, қазақ прозасында әңгіме жанры Бейімбет шығармалары арқылы кемелдене түсті. Оның әңгімелері өмір шындығын дөп басып көрсететін реалистік тегеурінімен, көркемдік биік өресімен, тақырыбының әр алуандығымен дараланады. Ол көркем әңгімелері арқылы өзі өмір сүрген заман тынысы мен қоғам өмірін энциклопедиялық кемелдікпен сомдай алған ұлы суреткер. Бейімбет он беске тарта повесть, бұған қоса «Азамат Азаматович» атты роман жазған қаламгер. Оның «Қызыл жалау», «Қоңсылар» атты романдары аяқталмай қалған. Мұның сыртында ол ірілі-ұсақты 25 пьеса, либретто, сценарийлердің авторы. Ғабит Мүсіреповпен бірге "Амангелді" фильмінің сценарийін жазған. Бейімбет Майлиннің шығармалары қазақ әдебиетін барлық салада байытқан рухани асыл қазына ретінде халқымен мәңгі бірге жасайтын болады.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер== * [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/761 Бейімбет Майлин] [[Әдебиет порталы]] сайтында * [https://sputnik.kz/spravka/20191107/11945527/Beymbet-Maylin.html Жазушы туралы қызық деректер] Sputnik.kz сайтында * [http://anatili.kazgazeta.kz/news/20217 Рәзия Майлина: Әкем мені «қалқам» деуші еді] — «Ана тілі», 29.05.2014 {{Бейімбет Майлин шығармалары}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:Ғалия медресесі түлектері]] 0x4007k4pk87bvt5hl8h8gxwb3u9gme 3686951 3686948 2026-10-27T10:36:30Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3686951 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Бейімбет Жармағамбетұлы Майлы |Шынайы есімі = |Суреті = Бейімбет Майлин2.jpg |Ені = 200px |Суреттің аты = Б. Ж. Майлы портреті. "Би-аға" кітабынан ([[Тоқтар Әбдірахманұлы Бейісқұлов|Т. Бейісқұлов]], 1991 ж.) |Туған кездегі есімі = Бимұхамет |Лақап аты = |Туған күні = 15.11.1894 |Туған жері = {{туғанжері|Бейімбет Майлин ауданы|Бейімбет Майлин ауданында}}, [[Қостанай облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 26.02.1938 |Қайтыс болған жері = [[Алматы облысы]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]], [[КСРО]] |Азаматтығы = [[Сурет:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]]→ <br /> {{USSR}} <br /> {{байрақ|Қазақ КСР}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[жазушы]] |Шығармашылық жылдары = 1913–1937 |Бағыты = поэзия, проза, драматургия, публицистика |Жанры = повесть, өлең, поэма, әңгіме, роман, драма, либретто |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]] |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Бейімбет Жармағамбетұлы Майлы''' ({{туғанкүні|15|11|1894}}, [[Қостанай облысы]], [[Бейімбет Майлин ауданы]] - {{қайтысболғанкүні|26|02|1938}}, [[Алматы]]) — қазақтың көрнекті жазушысы, ақыны, драмашысы, қазақ әдебиетін қалыптастырушылардың бірі. Сауатсыздықты толық жою ұранын алға тартты. «''Сауаттылығы төмендерге арналған оқу кітабын''» (1929); «''Күш''» — сауаттылығы төмендерге арналған оқулықты (1930); «''Жаңаша оқы және жаз''» құралын (1931) және [[Ғабит Мүсірепов|Ғабит Мүсіреп]]пен және А. Ситдықовпен бірге «''Сауатсыздарға арналған әліппені''» (1935-1936) жазып шығарды.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref> == Өмірбаяны == [[Қыпшақ]] тайпасының [[Қарабалық]] руынан шыққан.<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-politicheskaya-i-intellektualnaya-elita-klanovaya-prinadlezhnost-i-vnutrietnicheskoe-sopernichestvo Казахская политическая и интеллектуальная элита: клановая принадлежность и внутриэтническое соперничество – тема научной статьи по истории и историческим наукам читайте беспла...<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>https://egemen.kz/article/209446-bi-agha-dgane-tughan-dger</ref>. * Туып-өскен жері&nbsp;— қазіргі [[Қостанай облысы]]ның [[Бейімбет Майлин ауданы]]. Бір жасқа толмай жатып әкесінен, алтыға шығарда шешесінен айрылған. Жетімдік зардабын шегіп, байларға жалданады. Алғаш ауыл молдасынан оқып, сауат ашқан. * 1911-1915 жылдар аралығында [[Троицк]] қаласындағы Уәзифа медресесінде, [[Қостанай]]дағы орыс-қазақ мектебінде, Уфадағы Медресе Ғалияда оқып білім алған. * 1916-1919 жылдары мұғалім болады, жазушылықпен шұғылдана бастайды. «Қазақ», «Ауыл» газеттері мен «[[Айқап]]», «Садақ» ( [[Садақ журналы]] ) журналдарына жазып тұрады. Бейімбет Майлин ''«Еңбекшіл қазаққа» «Еңбек туы»'' болып тұрған кезде-ақ атсалыса бастаған. Алғаш мақалаларымен қатысқан ол, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, хатшысы да болған, редакторлыққа дейін өскен. Бірақ көп істемеген. * 1920-1922 жылдары газетті жасауға алғаш шығарушылар алқасы басшылық жасап, кейін жекелеген тұлғалар келе бастаған тұста басылымға Бейімбет Майлин секілді жеті-сегіз адам жетекшілік еткені мәлім. Содан соң, ''«Еңбекші қазақ»'' (қазіргі «[[Егемен Қазақстан]]») газетінде қызмет істеп (1922-1923), Қостанайдағы губерниялық «Ауыл» газетінде шығарды (1925). * 1925-1928 жылдары қайтадан «Еңбекші қазақ» газетінде қызмет істеп, Қазақтың пролетар жазушылары ассоцияциясын (ҚазАПП) ұйымдастыруға қатысты (1928-1932). Мұнан кейінгі 30-шы жылдарында «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, «Ауыл тілі», «Қазақ әдебиеті» басылымдарының бас редакторы болып істейді.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> * 1938 жылы жазықсыз тұтқындалып, қызыл қырғын саяси [[репрессия]]ның құрбаны болды. == Шығармалары == [[Сурет:Beiimbet_Mailynyn_koptomdyq_shaqarmalar_jinagy.jpg|нобай|оңға|15 томдық көптомдық шығармалар жинағы. Кей томдар. Алматы, Қазығұрт баспасы, 2004–2013.]] Бейімбет [[поэзия]], [[проза]], [[драма]] саласында бірдей өнімді еңбек еткен қаламгер. Ол «Садақ» қолжазба журналында (1913), «Айқап» журналында (1914), «Қазақ» газетінде (1915) жарияланған алғашқы өлеңдеріне ден қояды. Сахара жұртының мұң-мұқтажын, арман аңсарын, әсіресе азаттық теңдік тақырыбын тілге тиек етеді. Бейімбеттің поэзиялық шығармаларындағы Мырқымбай типтік кейіпкер деңгейіне көтерілген жиынтық бейне. Мырқымбай бейнесі арқылы Бейімбет сол кездегі қазақ кедейлерінің болмыс бітімін, уақыт, қоғам аясындағы тіршілік тынысын суреткерлік шыншылдықпен бедерлей алған. [[Сурет:Майлин Бейімбе Маржан поэмасы.jpg|нобай|251x251 нүкте|Қолжазбалар және сирек кітаптар ұлттық орталығындағы Маржан поэмасы. 1936 жыл]] Бейімбет [[қазақ поэзиясы]]нда поэма жанрының өрісін ұзартып, өресін биіктетуге қомақты үлес қосқан. Оның «Байдың қызы», «Рәзия қызы», «Қашқын келіншек», «Зайкүл», «Маржан», «Өтірікке бәйге», «Хан күйеуі» «Кемпірдің ертегісі», «Бөліс», «Мырқымбай» поэмалары тақырыбының әр алуандығымен, оқиғалық тартымдылығымен, өзіндік тіл стилімен қазақ поэзиясының көрнекті үлгілерінің бірі болып табылады. Бейімбет Майлы дарыны оның прозалық шығармаларында айрықша жарқырап көрінген. Әсіресе, қазақ прозасында әңгіме жанры Бейімбет шығармалары арқылы кемелдене түсті. Оның әңгімелері өмір шындығын дөп басып көрсететін реалистік тегеурінімен, көркемдік биік өресімен, тақырыбының әр алуандығымен дараланады. Ол көркем әңгімелері арқылы өзі өмір сүрген заман тынысы мен қоғам өмірін энциклопедиялық кемелдікпен сомдай алған ұлы суреткер. Бейімбет он беске тарта повесть, бұған қоса «Азамат Азаматович» атты роман жазған қаламгер. Оның «Қызыл жалау», «Қоңсылар» атты романдары аяқталмай қалған. Мұның сыртында ол ірілі-ұсақты 25 пьеса, либретто, сценарийлердің авторы. Ғабит Мүсіреповпен бірге "Амангелді" фильмінің сценарийін жазған. Бейімбет Майлиннің шығармалары қазақ әдебиетін барлық салада байытқан рухани асыл қазына ретінде халқымен мәңгі бірге жасайтын болады.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер== * [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/761 Бейімбет Майлин] [[Әдебиет порталы]] сайтында * [https://sputnik.kz/spravka/20191107/11945527/Beymbet-Maylin.html Жазушы туралы қызық деректер] Sputnik.kz сайтында * [http://anatili.kazgazeta.kz/news/20217 Рәзия Майлина: Әкем мені «қалқам» деуші еді] — «Ана тілі», 29.05.2014 {{Бейімбет Майлин шығармалары}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:Ғалия медресесі түлектері]] ao9e44ffkzccewf5r6br91nnksropwn 0 5073 3686941 3523443 2026-10-27T10:28:21Z Алма Досова 187333 тыныс белгіге байланысты қате 3686941 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Міржақып Дулатұлы |Шынайы есімі = |Суреті = Міржақып_Дулатов.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Мир Якуб |Туған күні = 25.11.1885 |Туған жері = [[Сарықопа уезі]], [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 05.10.1935 |Қайтыс болған жері =[[Соловки лагері]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |Азаматтығы = [[Ресей Империясы]] [[Алашорда Автономиясы]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |Ұлты =[[қазақ]] |Діні = [[Сунниттер|сүннеттілік]] [[ислам]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]], [[саясаткер]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[саяси]] |Жанры = [[реализм]] |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons =Mirjaqip Dulatuly }} '''Міржақып Дулатұлы''' ([[25 қараша]] [[1885 жыл]], [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] , [[Ресей империясы|Ресей Империясы]] – [[5 қазан]] [[1935 жыл]], Соловки лагері, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]) — [[Қазақтар|қазақтың]] аса көрнекті ағартушысы, [[қоғам қайраткері]], [[ақын]], [[жазушы]], жалынды көсемсөз шебері, [[Либерализм|либералды]]-[[демократия]]шыл зиялылардың бірі. {{start citation}}Алыстан Алаш десе аттанамын,<br /> Қазақты қазақ десе мақтанамын.<br /> Болғанда әкем қазақ, шешем қазақ -<br /> Мен неге, қазақтықтан сақтанамын?!<br />{{end citation}} == Өмірбаяны == [[Арғын]] тайпасының Мадияр руынан. Туған жері — Торғай облысының, Сарықопа өзенінің бірінші ауылы (қaзipгi [[Қостанай облысы]]ның Жанкелді ауданына қарасты "[[Қызбел]]" ауылы). Әкесі — Дулат аймағына аты шыққан шебер кісі болған, ер тұрман жасап, [[етік]], [[мәсі]] тіккен. Шешесі ;— Дәмеш ойын тойдың базары, әнші кісі болған. Әкесі балаларын жастайынан оқуға береді. Алғашқыда бала Міржақып ауыл молдасынан оқып, хат таниды. Молдадан екі жыл оқығаннан кейін, 1897-1902 жылдары, ауыл мектебінде орысша оқытатын Мұқан мұғалімнен дәріс алады. Бұл [[мектеп]] Міржақыптың білімін толықтырумен қатар, [[азамат]] ретінде қалыптасуына да аса зор ықпал жасайды, Мұқан [[мұғалім]] ұлы ағартушы [[Ыбырай Алтынсарин]] іргетасын қалаған оқу орнының, дәлірек айтқанда, Торғай қаласындағы уездік орыс-қазақ мектебінің түлегі болатын. Өз шәкірттеріне де ол осы рухта тәлім-тәрбие, терең білім береді. Міржақып анасынан екі жасында, әкесінен он екі жасында айырылып, ағасы Асқардың қолында тәрбиеленеді. Асқар әкесі Дулаттың Міржақыптың оқып, білімді азамат болып, өсуін армандаған тілегіне сай, інісінің оқуын әрі жалғап, білім алуына ерекше көңіл бөледі. Ауылда туып, ауылда өскен, ауылда оқып, ауылда қызмет етіп, «ауыл мұғалімі» атанған зерделі жас ауыл тұрғындарының ауыр тұрмысын, теңдігі жоқ аянышты хәлін көріп, түңіле түршігіп, тебірене толқиды. Бұл кезең патша өкіметінің отаршылдықты қазақ даласында күрт күшейтіп, қалың елге тізесін қатты батырып тұрған шағы болатын. Бұл жағдай сол кездегі қазақтың көзі ашық, оқыған, зиялы азаматтарына қозғау салды. Наразылық туды. Күресудің жолдары қарастырылып жатты. Оның негізгі жолы ретінде оқуға, білім алуға ұмтылыс күшейді. Бірте-бірте халық саяси құбылысқа айналып, ел ішінде отаршыл саясатқа қарсы ұлт-азаттық идеялары туындады. Патшалық Ресей де бірінші буржуазиялық-демократиялық дүмпудің қарсаңында болатын. [[Сурет:Baitursynuly, Bokeikhan and Dulatuly.jpg|солға|нобай|248x248 нүкте|«Алаш» партиясының басшылары, сол жағында [[Ахмет Байтұрсынұлы]], ортасында [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Әлихан Бөкейхан]], оң жағында Міржақып Дулатұлы, 1917 жылғы сурет]] Езілген еліне ес болуға, жоғын жоқтап, мұңын мұңдауға серт байлайды. Халық ісіне бар болмысымен бүтіндей беріліп, «Қалғанша жарты жаңқам мен сенікі, Пайдалан шаруаңа жараса, алаш!» деп бар даусымен жар салады. Өз бетінше талпынып, білім жинап, [[орыс]] тілін жетік меңгерген Міржақып орыстың озық ойлы азаматтарының еңбектерімен танысуы арқасында замана тозаңын суырып, дүниені дүр сілкіндірер дауылды күндердің тақап келе жатқанын өзгелерден бұрын сезеді. Міне, осындай күрделі кезеңде, [[1904]] жылы Міржақып [[Омбы]] қаласына келеді. Осында ұлт зиялыларының ұстазы [[Ахмет Байтұрсынұлы]]мен кездеседі. Бұдан кейінгі уақытта бірi — [[ұстаз]], бiрi — ізбасары ретінде жұптарын жазбайды. [[1905]] жылы Міржақып [[Ахмет Байтұрсынұлы]]мен бipre Қарқаралыдағы саяси-бұқаралық жұмыстарға қатысады. [[1905 жыл]]ы патша өкіметіне қазақ халкының атынан [[петиция]] жазушылардың қатарында болады. Кең даласында алаңсыз өмір сүріп, мал бағып жатқан бейқам халқын: «Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты, Өткізбей қараңғыда бекер жасты» деп жырымен жұлқылап оятып, оларды білімге, ел үшін пайдалы іс әрекетке шақырады. Бүкіл халықтың еркіндікке жетуінің басты шарты түнек болып торлаған қараңғылық ұйқысынан ояну, дүр сілкініп, надандықтан арылу деп білген ол: «Оян, қазақ!» деп ұрандаудан танған жоқ. Сондықтан да оның үні қалың ұйқыдағы қазағын құлағының түбінен «маса» болып, маза бермей ызыңдап оятуды мұрат тұтқан өзінен он екі жас үлкен рухани ағасы [[Ахмет Байтұрсынұлы]]ның үнімен қатар естіліп, қазақ даласын қатар шарлады. Сол егіз үн тарих мінбесінен қатар көрінген екі алыптың қашан соңғы демдері таусылғанша, тағдыр талқысымен екеуі екі жақта жүрсе де, қуғынға түсіп, қамауға алынса да үзілмей, қатар естіліп тұрды. Ол екеуі екі атадан туса да, бір туған бауыр еді, екі баспен ойласа да, қорытар ойы бір еді, екі ауызбен сөйлесе де, шығар сөзі бір еді. Өйткені оларды туыстырған халқының мүддесі, ойландырған халқының қамы, сөйлеткен халқының мұң-зары болатын. Сондықтан да халқы оларды жанашыр жақыным деп білді, олардың жұбын жазбай, «Ахаң, Жахаң» деп бірге атады. Пенделік бар қазақтан бастап, халқының бақыты үшін күрескен есіл ерлерді өз халқының жауы атандырып, кешегі күні Қызылдың қызылкөз жендеттері екеуін еріксіз айырып, екі жерде атып өлтіріп, атын өшіреміз дегенде де халқы олардың асыл есімдерін есінен шығарған жоқ, аялап жүрегінде сақтады, ардақ тұтты. [[1906]] жылы Петербургке барып қайтады. Бұл сапарынан ол саяси күрескер ғана емес, шабытты ақын болып оралады. [[1907]] жылы [[Санкт-Петербург|Петербургте]] шыққан "[[Серке]]" газетіне “Жастарға" деген өлеңін, бүркеншік атпен "Біздің мақсатымыз" деген мақала жариялайды. Мақалада Міржақып қазақ халқының басындағы қиын жағдайдың анық себептерін саралап, отарлық саясатты әшкерелейді. Патша өкіметі [[мақала]] авторын тұтқындамақ болғанмен, бүркеншік аттың иесін таба алмайды. [[1909]] жылы Петербургте М. Дулатұлының "Оян, қазақ!" атты өлеңдер жинағы жарық көреді. Жарияланымдарының арқасында ол жандармериялық полицияның бақылауына және патша күзетінің назарына түседі. Қара тізімге енгеннен кейін ол қалада ұзақ уақыт жұмысқа тұра алмайды. Ал 1911 жылы ол Семей қаласында "Жұмбақ" өлеңі үшін қамауға алынды. Осы шығармасында ол Николай II-ні Мемлекеттік думаны таратқаны үшін аллегориялық түрде мазақ етті деп екі жылға бас бостандығынан айырады, бірақ кейінірек жаза 2 мың рубль айыппұлмен ауыстырылады.<ref>ҚР ОКА. Ф. 15. Оп. 2. Д. 408. Л. 15.</ref> [[1913]] жылы ол [[Ахмет Байтұрсынұлы]]мен бipге "Қазақ" газетін шығарып, басылымның бұдан кейінгі жұмысына белсене араласады. [[1920]] жылы [[Ташкент]]ке келіп, сондағы “Ақ жол" [[газет]]інде қызмет атқарады. [[1922]] жылы жазықсыз қамауға алынады. Түрмеден шыққан соң, 1922-1926 жылы [[Орынбор]]дағы ағарту институтында оқытушы болады. [[1928]] жылдың аяғында бip топ қазақ зиялыларымен бipre қамауға алынады да, он жылға сотталып, 1935 жылы тұтқында қайтыс болады. == [[Маусым жарлығы|Маусым жарлығына]] қатынасы == 1916 жылы Дулатов Байтұрсынов пен Бөкейхановпен бірге қазақтарды тыл жұмыстарына шақыру туралы 25 маусымдағы патша жарлығына жайлы Қазақ газетінің 190 нөмірінің бірінші бетінде:<blockquote>''«...Жарлықты жұрт сөзсіз орындайтындығын һәм орындауға тиістігін бұрын да жазып едік. Әлі де айтатынымыз сол. Патшамызға шын көңілмен қызмет ету парыз екендігін жайландырып түсіндірсе бас тартушы болмайтындығына көзіміз жетеді... Ресейге бағынадан бері қазақ халқы патша жарлығына қарсылық қылып көргені жоқ. Мұнан кейін де қылмас».''<ref>«Қазақ» газеті. 1916 жыл / құраст.: Ғ.Әнес, Т.Замзаева. – Алматы: Алашорда, 2023. – 225 б.</ref></blockquote>-деп жазыпты. Ал Қазақ газетінің 192 нөмірінде:<blockquote>''«Біз естідік, мына қазақтан соғыс майданына жұмыскер алады деген хабар шыққаннан бері ел арасында кейбіреулер біздің атымызды сатып, Ахмет, Ғали хан, Міржақып хат жазыпты, солар соғысқа кісі берме депті деп, жұртқа сез таратып жүр дейді. Бұл бекер. Біз ешкімге ондай хат жазғанымыз жок..».''<ref>Әлихан Бөкейхан Шығармалары 9-том Бөкейхан Алихан. Шығарылымы – Сочинения/ Әлихан Бөкейхан – Толық.екінші бас.- Астана: «Сарыарқа» баспасы, 2016. - 102 б.</ref></blockquote>-деп жазады. == [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Аманкелді Имановтың]] өлтіруі == Дулатовтың тергеу кезіндегі берген жауабында ол Амангелді Иманов пен Павел Таранды өлтіруге қатысқанын мойындаған. <blockquote>''"[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Имановтың]], Таранның өлімі үшін моральдық жауапкершіліктен мен, әрине, кете алмаймын"''<ref>ДВИЖЕНИЕ АЛАШ: Сборник материалов судебных процессов над алашевцами. Трехтомник. - Алматы, ФФ «Ел-шежіре», 2011., Т. 1., стр. 327</ref></blockquote><blockquote>''Бірде бізге Иманов бізді тұтқындағалы жатқаны жайлы, оның пәтерінде Қостанай жағынан қандай да бір отрядтың жанында барлаушы бар екендігі туралы ақпарат келді. Осы мәліметтерді алғаннан кейін,  біз сол күні Иманов пен оның пәтерінде тұрған белгісіз адамды тұтқындадық, отрядтың бір бөлігімен бірге торғайға бара жатқан отрядқа жолға шықтық: қауесет шын екен, бұл Таранның тизан отряды болып шықты, ал Имановатың үйінде болған бейтаныс адам Таранның өзі болып шықты. Отрядпен біз Торғайдан 30 шақырым жерде ешқандай қақтығыссыз кездестік және оларды казак полкі қуып бара жатқанын білдік. Біз алашордалықтар бұл отрядпен не істеу керектігін талқыладық: егер оны торғайға жіберіп алсақ, Имановтан қорқатық, бұл отряд бізге емес, оған сенер, ал Иманов өз ойларын орындар, бұл бір нәрсе, ал екінші жағынан, егер біз оны Шалқарға қарай жарақатсыз және ұрыссыз өткізсек, онда оны қуған казак полкі жергілікті халықты құртып, бірінші кезекте бізден кек алады. Осының бәрін ескере отырып, біз отрядты қарусыздандыруға шешім қабылдадық және адамдарды бос жіберуге шешім қабылдадық. Бұл мәжбүрлі әрекетті сол кезде отрядқа да түсіндірдік. Басқа күні кешке Торғайға оралғанда, Торғайдағы отрядтың қалған бөлігі Иманов пен Таранды дүрбелеңмен  кезінде өлтіргені белгілі болды.''<ref>ДВИЖЕНИЕ АЛАШ: Сборник материалов судебных процессов над алашевцами. Трехтомник. - Алматы, ФФ «Ел-шежіре», 2011., Т. 1., стр.  323-324</ref></blockquote>Алайда Дулатовтың бұл сөзіне Асфендияров өзінің 1916 жыл жайлы жазған кітабында былай дейді:<blockquote>''“1919 жылдың жазында Торғай уездік әскери комиссары болған Амангелді алашордалықтармен (Дулатов, қ.Тоқтабаев) атылып өлтіріледі. Дулатов отряды кеңестердің жағына өтуге толық дайын деп алдап, Торғайға кіріп, онда контрреволюциялық төңкеріс жасап, Амангелді басып алады”''<ref>Асфендиаров С.Д. Национально-освободительное восстание 1916 года в Казахстане. Алма-Ата: Казахстанское краевое издательство, 1936. - 134 с.</ref></blockquote>Айса Нурманов, Султан Ақтамақов, Оспан Қасенов, Зафир Садықов, Ахмет Омаров, Сейдахмет Байсейітов, Аманкелді Иманов отрядының және басқа да қызыл жауынгерлерінің естеліктері бойынша Дулатов Амангелді ату кезінде ешқайда кетпеген, одан әрі ол Таран отрядымен соғысып, Торғайға оралып үлгерді деп мәлімдейді.<ref>Аманкелді Иманов: мақалалар, документтер, материалдар / ; құраст. М. Қ. Қозыбаев, П. М. Пахмурный; ред. басқарған С.Б.Бейсембаев – Алматы : Қазақстан, 1975. – 163 бет</ref> Жауап алу кезінде Теміров-Қырғыз съезінің басқарушысы да,  1919 жылы Жангелдинге берген айғағында Дулатов Аманкелді атылуы кезінде қалада болғанын нұсқайды.<ref>Аманкелді Иманов: мақалалар, документтер, материалдар / ; құраст. М. Қ. Қозыбаев, П. М. Пахмурный; ред. басқарған С.Б.Бейсембаев – Алматы : Қазақстан, 1975. – 130-131 беттер</ref> == Шығармалық мұрасы == Міржақып Дулатұлы — әдебиеттің әр түрлі жанрына қалам тартқан қаламгер. Алғашқы кітабы — "Оян, қазақ!" деген атпен Петербург қаласындағы жарық көрген өлең жинағы. Одан кейін [[1913]] жылы [[Орынбор|Орынборда]] "Азамат", ал [[1915]] жылы "Терме" атты өлеңдер кітаптары басылып шығады. Ақын өлеңдерінің басты тақырыбы — ел тағдыры болды. Алғашқы кітабы "Оян, қазақ!" жұртшылық арасында ауыздан-ауызға, қолдан-қолға тез тарап кетеді. Қайта басылады. Кітаптың нeгiзгi мазмұны халықты оятуға, әділетсіздікпен күресуге шақырған өлеңдер құрады. Сол себепті де кітап тұтқындалып, авторы қуғынға ұшырайды. Өзінің шығармашылық жолын ә дегеннен өлеңнен бастаған Міржақып проза жанрына да қалам сілтейді. [[1910]] жылы оның осы жанрдағы туындысы "[[Бақытсыз Жамал]]" романы Қазан қаласында басылып шықты. Бұл - кейбір зерттеушілердің пайымдауынша қазақ әдебиетіндегі таза көркем [[проза]] үлгісінде туған тұңғыш роман еді. Кітап [[1914]] жылы екінші peт басылды. Бұл жылдары Міржақып бірқатар мақалалар мен [[фельетон]]дар жазады. [[1922]] жылы [[Ташкент]]те екі бөлімнен тұратын "Есеп кұралы" оқулығын бастырады. "[[Балқия (пьеса)|Балқия]]" пьесасын жазады. [[Сурет:Mipjakyp_Dulatulynyn_eki_tomdyg_shagarmalar_jinagy.jpg|нобай|оңға|Міржақып Дулатұлы. Екі томдық шығармалары. Өлеңдері (1902–1918), мысал, айтыс, баллада, прозалық шығармалары, мақалалар мен зерттеулер. Алматы, "Ғылым" баспасы, 1996–1997 (1 том–280 бет; 2 том–344 бет)]] [[Сурет:Mirzhakyp_Dulatulynyn_5_tomdyq_shagarmalar_zinagynyn_algashqy_4_tomy_men_"Oian_Qazaq"_kitaby.jpg|нобай|оңға|5 томдық шығармалар жинағы (бесінші томы жоқ) + "Оян, қазақ" ("Атамұра кітапханасы" сериясы, "Атамұра" баспасы, 2003). Алматы, Мектеп, 2002–2004.]] М. Дулатұлының шығармалары қазақ елінің тәуелсіздік алған кезінен бастап кеңінен жариялана бастады. [[1991]] жылы "Жазушы" баспасында шығармаларының бip томдық, ал 1996-1997 жылдары "Ғылым" баспасында екі томдық, 2002‐2004 жылдары "Мектеп" баспасында (2020 жылы сол баспада екінші жаңа басылыммен) 5 томдық жинақтары жарық көрді. М. Дулатұлы шығармашылығы жөнінде ғылыми зерттеулер жүргізіліп, бірқатар кітаптар мен мақалалар жарияланды. == Өлеңдері == Өзінің алғашқы өлеңдерінен бастап туған халқының тағдырындағы қиындықтар мен ауыртпалықтардың сырына үңіліп, оның әлеуметтік тамырын әшкерелеуді мақсат еткен ақын Міржақып "Оян, қазақ!" атты тұңғыш өлеңдер жинағьн мынандай өлең жолдарымен бастайды: {{start citation}}Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты,<br /> Өткізбей қараңғыда бекер жасты.<br /> Жер кeттi, дін нашарлап, хал һарам боп,<br /> Қазағым, енді жату жарамас- ты.<br />{{end citation}} [[Ресей]] патшасының отарлау саясаты, қазақ жұртының хал-жағдайы, өнер-білімнің аздығы, басқа да түрлі қacipeттep осы төрт жолға сыйып тұрған секілді. Оның үстіне бұл жолдарды Міржақып шығармашылығының өне бойына тартылған темірқазық, идеяның басты бағдардың көрінісі деуге де болады. Ақын үшін халқының өмірін жырлаудан асқан мәртебелі тақырып жоқ. Көп өлеңдерінде ол қазақ елінің ауыртпалықтағы, отарлық езгідегі жағдайын баяндай келіп, елдің мүддесіне қызмет ету — әpбip азаматтың парызы деген тұжырым жасайды. Атап айтқанда, "Қазақ халқының бұрынғы һәм бүгінгі халі", "Таршылық халіміз хақында аз мінәжат", "Сайлаулар хақында", "Жастарға", “Қазақтың ру басшыларына", "Атқамінер сұмдарға", тәрізді өлеңдерінде қазақ қоғамының сипаты, ондағы адамдар психологиясы, соларды көрген ақынның өкінішті күйі анық бейнеленген. Ақынның сол тақырыптағы шығармаларының бipi — "Шағым" өлеңі. …Бір қарағанда "Шағым" өлеңі ақынның аз ғана сәттік көңіл күйінен туған тәрізді. Әйтсе де мұнда жеке бастың мұңынан гөpi әлеуметтік ой басым жатыр. Ел ішіндегі білімсіздік, бойкүйездік, жалқаулық, енжарлық, алауыздық тәрізді толып жатқан кеселдерді көре тұрып, ақын мұңаяды. Тығырыққа тірелгендей болады. {{start citation}}Жүректен қашан шығар қадалған оқ,<br /> Жандырған жанды нахақ сөнер ме шоқ?<br /> Қажыған қам көңілді бip көтерер<br /> Жанымда жан ашитын адам да жоқ, — <br />{{end citation}} деп Міржақыптың өзі айтқандай, халқының тұрмысындағы әлгіндей керітартпа кемшіліктер оның жүрегіне оқ болып қадалады. Сондай сәттерде айналасынан өзіне серік болатын, тірек болатын адам іздейді. Таппай көңілі құлазиды. Дегенмен ақынның мұңы терең қайғыға ұласып кетпейді. Өлеңінің соңында: "Әділдік аста қалған еш күні жоқ", — деп, түптің түбінде әділдіктің жеңетініне сенеді. Сол жолда өзінің бар күшін, өмірін аямайтынын былайша жеткізеді: {{start citation}}Мен біткен ойпаң жерге аласа ағаш,<br /> Емеспін жемісі көп тамаша ағаш<br /> Қалғанша жарты жаңқам мен сенікі —<br /> Пайдалан шаруаңа жараса, алаш!<br />{{end citation}} Аталған өлең азамат ақынның алдына қойған мақсатын қаншалықты айқын түсінетінін байқатады. Ақынның мақсаты— халқының тағдырына ара түсу, елі үшін еңбек етуге, бел буу. Сол себепті де ақынның өлеңдері ел ішіндегі надандықты, әділетсіздікті әшкерелейді, олардан арылудың жолын іздейді. Мәселен, "Таршылық халіміз хақында аз мінәжат" өлеңінде қазақ ауылының көpiнісі суреттеліп, ондағы ішкен-жегенге мәз, жайбарақат тіршіліктің беті ашылады. Ел ішіндегі бірліктің, ынтымақ пен бірауыздылықтың жоқтығын айта отырып, ақын ел билеу жүйесіндегі жүгенсіздік пен әділетсіздікті сынға алады. Міржақыптың осы тәрізді азаматтық, әлеуметтік сарындағы өлеңдерінің тақырыбы да, айтар ойы да, кұрылысы да, айтылу ерекшеліктері де әр алуан. Ақын бірде халықтың тағдырын, бүгінгісі мен келешегін толғаса, бірде жастарды оқу-білімге шақырған насихат айтады немесе күнделікті өмірдегі құбылыстарға қатысты адамгершілік мәселесін қозғайды, ал енді бірде патша өкіметінің озбыр саясатын, ел билеушілердің әділетсіздігін сынайды. Міржақып қаламынан туған көркем де күрделі туынды — "Алашқа" өлеңі. Ақын халқына қарата сөйлеп, оның өткендегі өмірін есіне түсіріп, жақсы мен жаманды, кешегі мен бүгінгіні салыстыра отырып, бірқатар әлеуметтік шындықтың бетін ашады. Ақын алдымен күні кеше төскейі төрт түлік малға толған бетегелі қырлардың, онда көшіп-қонған берекелі ауылдардың сәнін әсем суреттейді, ел баскарған ақылды хандар мен билерді еске алады. {{start citation}}Салтанат Сарыарқада кұрған қазақ,<br /> Толықсып жүрген кеше күнің қайда? — <br />{{end citation}} деп келе, ел ішінен халқының сөзін сөйлейтін шешендер мен елін, жерін қорғайтын ерлер, ақылдың кені іспетті дана қарияларын іздейді. Солар бар жерде елдің берекесі де артық болмақ. Бірақ өмір Міржақып ойлағандай емес. Би — парашыл, қарттары — қарау. Бірлік жоқ, алауыздық үстем. Ақын осыған өкінеді. {{start citation}}Алашым, айтқанды алсаң, без бұлардан<br /> Еш нәрсе тәуіп бермес, білгенге ермес.<br /> Қой бағып қасқыр қашан опа қылған,<br /> Көре бер өз бетіңмен күніңді өлмес,<br />{{end citation}} — деп, туған халқын ойлануға шақырады. Қойды қасқырға бақтырғандай әділетсіз заманның жайын түсіндіреді. Ел басқарушы залымдарға сенбей, өз күшімен күн көру қажеттігін айтады. Мiржақып ел ішіндегі кемшіліктерді әшкерелей отырып, халқына одан арылудың жолын көрсетеді. Өзінің "Шәкірт", “Насихат ғумумия" тәрізді бірқатар өлеңдерінде өнер мен білім жинаудың пайдасын бipiншi кезекке қояды. Tіпті адамгершіліктің өзі білімнен, оқудан басталады деген ой айтады. == "Бақытсыз Жамал" романы == {{Толық мақала|Бақытсыз Жамал}} Халық тағдыры М. Дулатұлының прозалық шығармаларына да арқау болды. 1910 жылы оның «Бақытсыз Жамал» атты романы жарық көрді. Бұл роман жазушының шығармашылық жолындағы ірі табыс қана емес, бүкіл қазақ әдебиетіндегі елеулі көркем туынды болды. «Бақытсыз Жамал» қазақ әдебиетінде кейбір зерттеушілердің пайымдауынша көркем прозалық үлгіде жазылған тұңғыш роман еді. Міржақып осы шығармасы арқылы бұдан кейін жазылған [[Тайыр Жомартбаев|Т. Жомартбаевтың]] «Қыз көрелік», [[Спандияр Көбеев|С.Көбеевтің]] «[[Қалың мал (роман)|Қалың мал]]», [[Сұлтанмахмұт Торайғыров|С.Торайғыровтың]] «[[Қамар сұлу]]», т.б. романдарына жол ашты. Бұлардың бәрі де сол кезектегі аса маңызды әлеуметтік мәселеге арналды. Қазақ ауылының тұрмысы жайында жазылды. Әйелдердің бас еркі, қоғамдағы жағдайы туралы баяндады. «Бақытсыз Жамал» романының оқиғасына арқау болған мәселе де осы, ескі әдет- ғұрыптың қыспағына түскен қазақ қызының тағдыры. Сүйгеніне қосылып, бақытты өмір сүруді армандаған бойжеткеннің трагедиялық жолы. == Абай шығармашылығын зерттеуі == [[Сурет:Stamps of Kazakhstan, 2010-29.jpg|left|200px|thumb|Қазақстан [[пошта маркасы]], 2010]] Дулатұлының [[Абай Құнанбайұлы|Абайға]] арналған алғашқы қысқа ғана мақаласы татардың «''Уақыт''» газетінде 1908 жылы жарияланған. Ақынның ой-өрісі, білім деңгейі, туған жері, шыққан ортасы айтылып, әдеби мұрасына жалпылама баға беріліп, оның орыс әдебиетімен, әсіресе [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]]пен үндестігі ескертілді. 1914 жылы «[[Қазақ газеті|Қазақ]]» газетінде басылған «''Абай''» мақаласы ақынның опат болғанына он жыл толуына орай арналып жазылған. Мұнда әдебиеттің, оның көрнекті өкілдерінің халық тарихында алатын орны айрықша бағаланады. Абайдың қадірін білмеу, оны елеп ескермеу ұлттың үлкен кемшілігі ретінде аталады, әдебиет елдің жаны деп көрсетіледі. Абайдың ғұмыр жолын қысқаша баяндап, түңғыш кітабының шығу тарихы, оған [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Әлихан Бөкейхан]] және ақын балалары мен інілерінің қатысуы, Семейде Нәзипа Құлжанова өткізген әдеби кеш туралы сөз болады. Ең құнарлы ой: {{Start citation }} Абай қазақтың жаңа әдебиетінің басы, негізін салушы деген тұжырым, алғашқы жарық жұлдыз деген балама. Орыстың бірінші жазушысы Ломоносов деп санап, Абайдың өз халқының тарихындағы орны онымен қатарлас {{End citation}} деген салыстырма жасайды.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> Абай шығармаларын жариялау, насихаттау, оның есімін мәңгі есте қалдыру үшін мұражайлар салдыру керектігін толғана сөз етеді. Абайдың қазақ халқы тарихындағы мәртебелі орнын басқа елдер әдебиетімен сабақтастықта алып қарап, дәл тауып, дұрыс бағалап берген Дулатұлының келешек заманда ұлы ақынның атақ-абыройы, мерей-даңқы өсіп, жаңа буынмен емірене табысатынын ерекше әулиелікпен көре білген. Дөрекі социологиялық, таптық, атеистік көзқарас, дүниетаным тұрғысына түскен кезде зерттеушілер абайтануда толып жатқан солақайлыққа, сан-алуан қателікке ұрынғаны белгілі. Ал [[Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев|Кәкітай Ысқақов]], Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейхан, Міржақып Дулатұлы Абайдың шығармаларын тануда ұлттық, халықтық, эстетикалық таза талғаммен ешқашан мәнін жоймайтын бағалы байламдар жасай алды. Абай шығармаларындағы сарын-әуезді, ой-пікірді, идея-нысананы алаш азаматтары терең сезіп, тебірене насихаттай білген. Әдебиеттің барлық жанрында бірдей қалам тартқан қаламгер, қоғамдық-әлеуметтік іске жанын салып араласқан қайраткер Міржақып Дулатұлының өмірлік мақсатының биік нысанасы, тапжылмас темірқазығы — біркүндік даңқ, өтпелі дәулет, баянсыз шен емес, туған халқының бостандығы, өзін-өзі билеуі, отарлық езгіден құтылуы, ол қуғын-сүргін керіп, түрмелер азабын тартып жүрген азапты күндерінің өзінде де, ақтық демі біткенше бүл жолдан тайған жоқ. Қазақ жұртының бүгінгі, болашақ буындарына алаш деп ұран салып, келешек үшін арыстанша алысқан Міржақып Дулатұлымен бауырындай етіп табыстыратын, айналып келгенде, осы мәңгілік жасайтын асыл қасиеттер.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> <ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref><ref>Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9</ref> == Міржақып Дулатұлы туралы фильмдер == * [[1993]] — «Міржақыптың оралуы», режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]] Жанры: деректі фильм. Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] * [[1994]] — «Алаш туралы сөз», режиссері: Қ.Умаров Жанры: деректі фильм. Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] * [[2009]] — «Алашорда», режиссері: Қ.Умаров Жанры: деректі фильм. Өндіріс: [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]] [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы * [[2022]] - «Міржақып. Оян, қазақ!» телехикаясы, режиссері: Жәрдем Дауылбаев, қоюшы-режиссер: Мұрат Есжан. Фильмде Алаш қайраткері өмірінің 1909-1935 жылдары қамтылған. Телехикая 6 бөлімнен тұрады. * [[2023 жыл|2023]] - «[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)|Міржақып. Оян, қазақ]]!» фильмі. Фильмде Алаш қайраткері өмірінің 1909-1935 жылдары қамтылған. ==Дереккөздер== <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/705 Міржақып Дулатұлы] «[[Әдебиет порталы]]» сайтында * [http://www.abai.kz/node/6299 Алашорда әскерінің ұраны: «Жасасын, Отанның адал ұлдары!»] * [http://www.abai.kz/node/5751 «Оян, қазақ» идеясы – қазақтың нағыз ұлттық идеясы!] * [https://abai.kz/post/6082 МӘҢГІЛІК – МІРЖАҚЫП!] * [https://abai.kz/post/5840 Гүлнәр Міржақыпқызы: «Дауыс салып, жылағанымды еміс-еміс білем»] * [http://abai.kz/node/269 «Тегімді әрең сақтап қалдым»] * [https://egemen.kz/article/9652-mirdgaqyp-markasy Міржақып маркасы] {{Міржақып Дулатұлы шығармалары}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Жангелді ауданында туғандар]] ivkdbvbcgfv99tkqgo68wcidpd78y07 3686943 3686941 2026-10-27T10:29:22Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3686943 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Міржақып Дулатұлы |Шынайы есімі = |Суреті = Міржақып_Дулатов.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = Мир Якуб |Туған күні = 25.11.1885 |Туған жері = [[Сарықопа уезі]], [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]], [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 05.10.1935 |Қайтыс болған жері =[[Соловки лагері]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |Азаматтығы = [[Ресей Империясы]] [[Алашорда Автономиясы]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |Ұлты =[[қазақ]] |Діні = [[Сунниттер|сүннеттілік]] [[ислам]] |Мансабы = [[ақын]], [[жазушы]], [[саясаткер]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[саяси]] |Жанры = [[реализм]] |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons =Mirjaqip Dulatuly }} '''Міржақып Дулатұлы''' ([[25 қараша]] [[1885 жыл]], [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] , [[Ресей империясы|Ресей Империясы]] – [[5 қазан]] [[1935 жыл]], Соловки лагері, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]) — [[Қазақтар|қазақтың]] аса көрнекті ағартушысы, [[қоғам қайраткері]], [[ақын]], [[жазушы]], жалынды көсемсөз шебері, [[Либерализм|либералды]]-[[демократия]]шыл зиялылардың бірі. {{start citation}}Алыстан Алаш десе аттанамын,<br /> Қазақты қазақ десе мақтанамын.<br /> Болғанда әкем қазақ, шешем қазақ -<br /> Мен неге, қазақтықтан сақтанамын?!<br />{{end citation}} == Өмірбаяны == [[Арғын]] тайпасының Мадияр руынан. Туған жері — Торғай облысының, Сарықопа өзенінің бірінші ауылы (қaзipгi [[Қостанай облысы]]ның Жанкелді ауданына қарасты "[[Қызбел]]" ауылы). Әкесі — Дулат аймағына аты шыққан шебер кісі болған, ер тұрман жасап, [[етік]], [[мәсі]] тіккен. Шешесі ;— Дәмеш ойын тойдың базары, әнші кісі болған. Әкесі балаларын жастайынан оқуға береді. Алғашқыда бала Міржақып ауыл молдасынан оқып, хат таниды. Молдадан екі жыл оқығаннан кейін, 1897-1902 жылдары, ауыл мектебінде орысша оқытатын Мұқан мұғалімнен дәріс алады. Бұл [[мектеп]] Міржақыптың білімін толықтырумен қатар, [[азамат]] ретінде қалыптасуына да аса зор ықпал жасайды, Мұқан [[мұғалім]] ұлы ағартушы [[Ыбырай Алтынсарин]] іргетасын қалаған оқу орнының, дәлірек айтқанда, Торғай қаласындағы уездік орыс-қазақ мектебінің түлегі болатын. Өз шәкірттеріне де ол осы рухта тәлім-тәрбие, терең білім береді. Міржақып анасынан екі жасында, әкесінен он екі жасында айырылып, ағасы Асқардың қолында тәрбиеленеді. Асқар әкесі Дулаттың Міржақыптың оқып, білімді азамат болып, өсуін армандаған тілегіне сай, інісінің оқуын әрі жалғап, білім алуына ерекше көңіл бөледі. Ауылда туып, ауылда өскен, ауылда оқып, ауылда қызмет етіп, «ауыл мұғалімі» атанған зерделі жас ауыл тұрғындарының ауыр тұрмысын, теңдігі жоқ аянышты хәлін көріп, түңіле түршігіп, тебірене толқиды. Бұл кезең патша өкіметінің отаршылдықты қазақ даласында күрт күшейтіп, қалың елге тізесін қатты батырып тұрған шағы болатын. Бұл жағдай сол кездегі қазақтың көзі ашық, оқыған, зиялы азаматтарына қозғау салды. Наразылық туды. Күресудің жолдары қарастырылып жатты. Оның негізгі жолы ретінде оқуға, білім алуға ұмтылыс күшейді. Бірте-бірте халық саяси құбылысқа айналып, ел ішінде отаршыл саясатқа қарсы ұлт-азаттық идеялары туындады. Патшалық Ресей де бірінші буржуазиялық-демократиялық дүмпудің қарсаңында болатын. [[Сурет:Baitursynuly, Bokeikhan and Dulatuly.jpg|солға|нобай|248x248 нүкте|«Алаш» партиясының басшылары, сол жағында [[Ахмет Байтұрсынұлы]], ортасында [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Әлихан Бөкейхан]], оң жағында Міржақып Дулатұлы, 1917 жылғы сурет]] Езілген еліне ес болуға, жоғын жоқтап, мұңын мұңдауға серт байлайды. Халық ісіне бар болмысымен бүтіндей беріліп, «Қалғанша жарты жаңқам мен сенікі, Пайдалан шаруаңа жараса, алаш!» деп бар даусымен жар салады. Өз бетінше талпынып, білім жинап, [[орыс]] тілін жетік меңгерген Міржақып орыстың озық ойлы азаматтарының еңбектерімен танысуы арқасында замана тозаңын суырып, дүниені дүр сілкіндірер дауылды күндердің тақап келе жатқанын өзгелерден бұрын сезеді. Міне, осындай күрделі кезеңде, [[1904]] жылы Міржақып [[Омбы]] қаласына келеді. Осында ұлт зиялыларының ұстазы [[Ахмет Байтұрсынұлы]]мен кездеседі. Бұдан кейінгі уақытта бірi — [[ұстаз]], бiрi — ізбасары ретінде жұптарын жазбайды. [[1905]] жылы Міржақып [[Ахмет Байтұрсынұлы]]мен бipre Қарқаралыдағы саяси-бұқаралық жұмыстарға қатысады. [[1905 жыл]]ы патша өкіметіне қазақ халкының атынан [[петиция]] жазушылардың қатарында болады. Кең даласында алаңсыз өмір сүріп, мал бағып жатқан бейқам халқын: «Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты, Өткізбей қараңғыда бекер жасты» деп жырымен жұлқылап оятып, оларды білімге, ел үшін пайдалы іс әрекетке шақырады. Бүкіл халықтың еркіндікке жетуінің басты шарты түнек болып торлаған қараңғылық ұйқысынан ояну, дүр сілкініп, надандықтан арылу деп білген ол: «Оян, қазақ!» деп ұрандаудан танған жоқ. Сондықтан да оның үні қалың ұйқыдағы қазағын құлағының түбінен «маса» болып, маза бермей ызыңдап оятуды мұрат тұтқан өзінен он екі жас үлкен рухани ағасы [[Ахмет Байтұрсынұлы]]ның үнімен қатар естіліп, қазақ даласын қатар шарлады. Сол егіз үн тарих мінбесінен қатар көрінген екі алыптың қашан соңғы демдері таусылғанша, тағдыр талқысымен екеуі екі жақта жүрсе де, қуғынға түсіп, қамауға алынса да үзілмей, қатар естіліп тұрды. Ол екеуі екі атадан туса да, бір туған бауыр еді, екі баспен ойласа да, қорытар ойы бір еді, екі ауызбен сөйлесе де, шығар сөзі бір еді. Өйткені оларды туыстырған халқының мүддесі, ойландырған халқының қамы, сөйлеткен халқының мұң-зары болатын. Сондықтан да халқы оларды жанашыр жақыным деп білді, олардың жұбын жазбай, «Ахаң, Жахаң» деп бірге атады. Пенделік бар қазақтан бастап, халқының бақыты үшін күрескен есіл ерлерді өз халқының жауы атандырып, кешегі күні Қызылдың қызылкөз жендеттері екеуін еріксіз айырып, екі жерде атып өлтіріп, атын өшіреміз дегенде де халқы олардың асыл есімдерін есінен шығарған жоқ, аялап жүрегінде сақтады, ардақ тұтты. [[1906]] жылы Петербургке барып қайтады. Бұл сапарынан ол саяси күрескер ғана емес, шабытты ақын болып оралады. [[1907]] жылы [[Санкт-Петербург|Петербургте]] шыққан "[[Серке]]" газетіне “Жастарға" деген өлеңін, бүркеншік атпен "Біздің мақсатымыз" деген мақала жариялайды. Мақалада Міржақып қазақ халқының басындағы қиын жағдайдың анық себептерін саралап, отарлық саясатты әшкерелейді. Патша өкіметі [[мақала]] авторын тұтқындамақ болғанмен, бүркеншік аттың иесін таба алмайды. [[1909]] жылы Петербургте М. Дулатұлының "Оян, қазақ!" атты өлеңдер жинағы жарық көреді. Жарияланымдарының арқасында ол жандармериялық полицияның бақылауына және патша күзетінің назарына түседі. Қара тізімге енгеннен кейін ол қалада ұзақ уақыт жұмысқа тұра алмайды. Ал 1911 жылы ол Семей қаласында "Жұмбақ" өлеңі үшін қамауға алынды. Осы шығармасында ол Николай II-ні Мемлекеттік думаны таратқаны үшін аллегориялық түрде мазақ етті деп екі жылға бас бостандығынан айырады, бірақ кейінірек жаза 2 мың рубль айыппұлмен ауыстырылады.<ref>ҚР ОКА. Ф. 15. Оп. 2. Д. 408. Л. 15.</ref> [[1913]] жылы ол [[Ахмет Байтұрсынұлы]]мен бipге "Қазақ" газетін шығарып, басылымның бұдан кейінгі жұмысына белсене араласады. [[1920]] жылы [[Ташкент]]ке келіп, сондағы “Ақ жол" [[газет]]інде қызмет атқарады. [[1922]] жылы жазықсыз қамауға алынады. Түрмеден шыққан соң, 1922-1926 жылы [[Орынбор]]дағы ағарту институтында оқытушы болады. [[1928]] жылдың аяғында бip топ қазақ зиялыларымен бipre қамауға алынады да, он жылға сотталып, 1935 жылы тұтқында қайтыс болады. == [[Маусым жарлығы|Маусым жарлығына]] қатынасы == 1916 жылы Дулатов Байтұрсынов пен Бөкейхановпен бірге қазақтарды тыл жұмыстарына шақыру туралы 25 маусымдағы патша жарлығына жайлы Қазақ газетінің 190 нөмірінің бірінші бетінде:<blockquote>''«...Жарлықты жұрт сөзсіз орындайтындығын һәм орындауға тиістігін бұрын да жазып едік. Әлі де айтатынымыз сол. Патшамызға шын көңілмен қызмет ету парыз екендігін жайландырып түсіндірсе бас тартушы болмайтындығына көзіміз жетеді... Ресейге бағынадан бері қазақ халқы патша жарлығына қарсылық қылып көргені жоқ. Мұнан кейін де қылмас».''<ref>«Қазақ» газеті. 1916 жыл / құраст.: Ғ.Әнес, Т.Замзаева. – Алматы: Алашорда, 2023. – 225 б.</ref></blockquote>-деп жазыпты. Ал Қазақ газетінің 192 нөмірінде:<blockquote>''«Біз естідік, мына қазақтан соғыс майданына жұмыскер алады деген хабар шыққаннан бері ел арасында кейбіреулер біздің атымызды сатып, Ахмет, Ғали хан, Міржақып хат жазыпты, солар соғысқа кісі берме депті деп, жұртқа сез таратып жүр дейді. Бұл бекер. Біз ешкімге ондай хат жазғанымыз жок..».''<ref>Әлихан Бөкейхан Шығармалары 9-том Бөкейхан Алихан. Шығарылымы – Сочинения/ Әлихан Бөкейхан – Толық.екінші бас.- Астана: «Сарыарқа» баспасы, 2016. - 102 б.</ref></blockquote>-деп жазады. == [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Аманкелді Имановтың]] өлтіруі == Дулатовтың тергеу кезіндегі берген жауабында ол Амангелді Иманов пен Павел Таранды өлтіруге қатысқанын мойындаған. <blockquote>''"[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Имановтың]], Таранның өлімі үшін моральдық жауапкершіліктен мен, әрине, кете алмаймын"''<ref>ДВИЖЕНИЕ АЛАШ: Сборник материалов судебных процессов над алашевцами. Трехтомник. - Алматы, ФФ «Ел-шежіре», 2011., Т. 1., стр. 327</ref></blockquote><blockquote>''Бірде бізге Иманов бізді тұтқындағалы жатқаны жайлы, оның пәтерінде Қостанай жағынан қандай да бір отрядтың жанында барлаушы бар екендігі туралы ақпарат келді. Осы мәліметтерді алғаннан кейін,  біз сол күні Иманов пен оның пәтерінде тұрған белгісіз адамды тұтқындадық, отрядтың бір бөлігімен бірге торғайға бара жатқан отрядқа жолға шықтық: қауесет шын екен, бұл Таранның тизан отряды болып шықты, ал Имановатың үйінде болған бейтаныс адам Таранның өзі болып шықты. Отрядпен біз Торғайдан 30 шақырым жерде ешқандай қақтығыссыз кездестік және оларды казак полкі қуып бара жатқанын білдік. Біз алашордалықтар бұл отрядпен не істеу керектігін талқыладық: егер оны торғайға жіберіп алсақ, Имановтан қорқатық, бұл отряд бізге емес, оған сенер, ал Иманов өз ойларын орындар, бұл бір нәрсе, ал екінші жағынан, егер біз оны Шалқарға қарай жарақатсыз және ұрыссыз өткізсек, онда оны қуған казак полкі жергілікті халықты құртып, бірінші кезекте бізден кек алады. Осының бәрін ескере отырып, біз отрядты қарусыздандыруға шешім қабылдадық және адамдарды бос жіберуге шешім қабылдадық. Бұл мәжбүрлі әрекетті сол кезде отрядқа да түсіндірдік. Басқа күні кешке Торғайға оралғанда, Торғайдағы отрядтың қалған бөлігі Иманов пен Таранды дүрбелеңмен  кезінде өлтіргені белгілі болды.''<ref>ДВИЖЕНИЕ АЛАШ: Сборник материалов судебных процессов над алашевцами. Трехтомник. - Алматы, ФФ «Ел-шежіре», 2011., Т. 1., стр.  323-324</ref></blockquote>Алайда Дулатовтың бұл сөзіне Асфендияров өзінің 1916 жыл жайлы жазған кітабында былай дейді:<blockquote>''“1919 жылдың жазында Торғай уездік әскери комиссары болған Амангелді алашордалықтармен (Дулатов, қ.Тоқтабаев) атылып өлтіріледі. Дулатов отряды кеңестердің жағына өтуге толық дайын деп алдап, Торғайға кіріп, онда контрреволюциялық төңкеріс жасап, Амангелді басып алады”''<ref>Асфендиаров С.Д. Национально-освободительное восстание 1916 года в Казахстане. Алма-Ата: Казахстанское краевое издательство, 1936. - 134 с.</ref></blockquote>Айса Нурманов, Султан Ақтамақов, Оспан Қасенов, Зафир Садықов, Ахмет Омаров, Сейдахмет Байсейітов, Аманкелді Иманов отрядының және басқа да қызыл жауынгерлерінің естеліктері бойынша Дулатов Амангелді ату кезінде ешқайда кетпеген, одан әрі ол Таран отрядымен соғысып, Торғайға оралып үлгерді деп мәлімдейді.<ref>Аманкелді Иманов: мақалалар, документтер, материалдар / ; құраст. М. Қ. Қозыбаев, П. М. Пахмурный; ред. басқарған С.Б.Бейсембаев – Алматы : Қазақстан, 1975. – 163 бет</ref> Жауап алу кезінде Теміров-Қырғыз съезінің басқарушысы да,  1919 жылы Жангелдинге берген айғағында Дулатов Аманкелді атылуы кезінде қалада болғанын нұсқайды.<ref>Аманкелді Иманов: мақалалар, документтер, материалдар / ; құраст. М. Қ. Қозыбаев, П. М. Пахмурный; ред. басқарған С.Б.Бейсембаев – Алматы : Қазақстан, 1975. – 130-131 беттер</ref> == Шығармалық мұрасы == Міржақып Дулатұлы — әдебиеттің әр түрлі жанрына қалам тартқан қаламгер. Алғашқы кітабы — "Оян, қазақ!" деген атпен Петербург қаласындағы жарық көрген өлең жинағы. Одан кейін [[1913]] жылы [[Орынбор|Орынборда]] "Азамат", ал [[1915]] жылы "Терме" атты өлеңдер кітаптары басылып шығады. Ақын өлеңдерінің басты тақырыбы — ел тағдыры болды. Алғашқы кітабы "Оян, қазақ!" жұртшылық арасында ауыздан-ауызға, қолдан-қолға тез тарап кетеді. Қайта басылады. Кітаптың нeгiзгi мазмұны халықты оятуға, әділетсіздікпен күресуге шақырған өлеңдер құрады. Сол себепті де кітап тұтқындалып, авторы қуғынға ұшырайды. Өзінің шығармашылық жолын ә дегеннен өлеңнен бастаған Міржақып проза жанрына да қалам сілтейді. [[1910]] жылы оның осы жанрдағы туындысы "[[Бақытсыз Жамал]]" романы Қазан қаласында басылып шықты. Бұл - кейбір зерттеушілердің пайымдауынша қазақ әдебиетіндегі таза көркем [[проза]] үлгісінде туған тұңғыш роман еді. Кітап [[1914]] жылы екінші peт басылды. Бұл жылдары Міржақып бірқатар мақалалар мен [[фельетон]]дар жазады. [[1922]] жылы [[Ташкент]]те екі бөлімнен тұратын "Есеп кұралы" оқулығын бастырады. "[[Балқия (пьеса)|Балқия]]" пьесасын жазады. [[Сурет:Mipjakyp_Dulatulynyn_eki_tomdyg_shagarmalar_jinagy.jpg|нобай|оңға|Міржақып Дулатұлы. Екі томдық шығармалары. Өлеңдері (1902–1918), мысал, айтыс, баллада, прозалық шығармалары, мақалалар мен зерттеулер. Алматы, "Ғылым" баспасы, 1996–1997 (1 том–280 бет; 2 том–344 бет)]] [[Сурет:Mirzhakyp_Dulatulynyn_5_tomdyq_shagarmalar_zinagynyn_algashqy_4_tomy_men_"Oian_Qazaq"_kitaby.jpg|нобай|оңға|5 томдық шығармалар жинағы (бесінші томы жоқ) + "Оян, қазақ" ("Атамұра кітапханасы" сериясы, "Атамұра" баспасы, 2003). Алматы, Мектеп, 2002–2004.]] М. Дулатұлының шығармалары қазақ елінің тәуелсіздік алған кезінен бастап кеңінен жариялана бастады. [[1991]] жылы "Жазушы" баспасында шығармаларының бip томдық, ал 1996-1997 жылдары "Ғылым" баспасында екі томдық, 2002‐2004 жылдары "Мектеп" баспасында (2020 жылы сол баспада екінші жаңа басылыммен) 5 томдық жинақтары жарық көрді. М. Дулатұлы шығармашылығы жөнінде ғылыми зерттеулер жүргізіліп, бірқатар кітаптар мен мақалалар жарияланды. == Өлеңдері == Өзінің алғашқы өлеңдерінен бастап туған халқының тағдырындағы қиындықтар мен ауыртпалықтардың сырына үңіліп, оның әлеуметтік тамырын әшкерелеуді мақсат еткен ақын Міржақып "Оян, қазақ!" атты тұңғыш өлеңдер жинағын мынандай өлең жолдарымен бастайды: {{start citation}}Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты,<br /> Өткізбей қараңғыда бекер жасты.<br /> Жер кeттi, дін нашарлап, хал һарам боп,<br /> Қазағым, енді жату жарамас- ты.<br />{{end citation}} [[Ресей]] патшасының отарлау саясаты, қазақ жұртының хал-жағдайы, өнер-білімнің аздығы, басқа да түрлі қacipeттep осы төрт жолға сыйып тұрған секілді. Оның үстіне бұл жолдарды Міржақып шығармашылығының өне бойына тартылған темірқазық, идеяның басты бағдардың көрінісі деуге де болады. Ақын үшін халқының өмірін жырлаудан асқан мәртебелі тақырып жоқ. Көп өлеңдерінде ол қазақ елінің ауыртпалықтағы, отарлық езгідегі жағдайын баяндай келіп, елдің мүддесіне қызмет ету — әpбip азаматтың парызы деген тұжырым жасайды. Атап айтқанда, "Қазақ халқының бұрынғы һәм бүгінгі халі", "Таршылық халіміз хақында аз мінәжат", "Сайлаулар хақында", "Жастарға", “Қазақтың ру басшыларына", "Атқамінер сұмдарға", тәрізді өлеңдерінде қазақ қоғамының сипаты, ондағы адамдар психологиясы, соларды көрген ақынның өкінішті күйі анық бейнеленген. Ақынның сол тақырыптағы шығармаларының бipi — "Шағым" өлеңі. …Бір қарағанда "Шағым" өлеңі ақынның аз ғана сәттік көңіл күйінен туған тәрізді. Әйтсе де мұнда жеке бастың мұңынан гөpi әлеуметтік ой басым жатыр. Ел ішіндегі білімсіздік, бойкүйездік, жалқаулық, енжарлық, алауыздық тәрізді толып жатқан кеселдерді көре тұрып, ақын мұңаяды. Тығырыққа тірелгендей болады. {{start citation}}Жүректен қашан шығар қадалған оқ,<br /> Жандырған жанды нахақ сөнер ме шоқ?<br /> Қажыған қам көңілді бip көтерер<br /> Жанымда жан ашитын адам да жоқ, — <br />{{end citation}} деп Міржақыптың өзі айтқандай, халқының тұрмысындағы әлгіндей керітартпа кемшіліктер оның жүрегіне оқ болып қадалады. Сондай сәттерде айналасынан өзіне серік болатын, тірек болатын адам іздейді. Таппай көңілі құлазиды. Дегенмен ақынның мұңы терең қайғыға ұласып кетпейді. Өлеңінің соңында: "Әділдік аста қалған еш күні жоқ", — деп, түптің түбінде әділдіктің жеңетініне сенеді. Сол жолда өзінің бар күшін, өмірін аямайтынын былайша жеткізеді: {{start citation}}Мен біткен ойпаң жерге аласа ағаш,<br /> Емеспін жемісі көп тамаша ағаш<br /> Қалғанша жарты жаңқам мен сенікі —<br /> Пайдалан шаруаңа жараса, алаш!<br />{{end citation}} Аталған өлең азамат ақынның алдына қойған мақсатын қаншалықты айқын түсінетінін байқатады. Ақынның мақсаты— халқының тағдырына ара түсу, елі үшін еңбек етуге, бел буу. Сол себепті де ақынның өлеңдері ел ішіндегі надандықты, әділетсіздікті әшкерелейді, олардан арылудың жолын іздейді. Мәселен, "Таршылық халіміз хақында аз мінәжат" өлеңінде қазақ ауылының көpiнісі суреттеліп, ондағы ішкен-жегенге мәз, жайбарақат тіршіліктің беті ашылады. Ел ішіндегі бірліктің, ынтымақ пен бірауыздылықтың жоқтығын айта отырып, ақын ел билеу жүйесіндегі жүгенсіздік пен әділетсіздікті сынға алады. Міржақыптың осы тәрізді азаматтық, әлеуметтік сарындағы өлеңдерінің тақырыбы да, айтар ойы да, кұрылысы да, айтылу ерекшеліктері де әр алуан. Ақын бірде халықтың тағдырын, бүгінгісі мен келешегін толғаса, бірде жастарды оқу-білімге шақырған насихат айтады немесе күнделікті өмірдегі құбылыстарға қатысты адамгершілік мәселесін қозғайды, ал енді бірде патша өкіметінің озбыр саясатын, ел билеушілердің әділетсіздігін сынайды. Міржақып қаламынан туған көркем де күрделі туынды — "Алашқа" өлеңі. Ақын халқына қарата сөйлеп, оның өткендегі өмірін есіне түсіріп, жақсы мен жаманды, кешегі мен бүгінгіні салыстыра отырып, бірқатар әлеуметтік шындықтың бетін ашады. Ақын алдымен күні кеше төскейі төрт түлік малға толған бетегелі қырлардың, онда көшіп-қонған берекелі ауылдардың сәнін әсем суреттейді, ел баскарған ақылды хандар мен билерді еске алады. {{start citation}}Салтанат Сарыарқада кұрған қазақ,<br /> Толықсып жүрген кеше күнің қайда? — <br />{{end citation}} деп келе, ел ішінен халқының сөзін сөйлейтін шешендер мен елін, жерін қорғайтын ерлер, ақылдың кені іспетті дана қарияларын іздейді. Солар бар жерде елдің берекесі де артық болмақ. Бірақ өмір Міржақып ойлағандай емес. Би — парашыл, қарттары — қарау. Бірлік жоқ, алауыздық үстем. Ақын осыған өкінеді. {{start citation}}Алашым, айтқанды алсаң, без бұлардан<br /> Еш нәрсе тәуіп бермес, білгенге ермес.<br /> Қой бағып қасқыр қашан опа қылған,<br /> Көре бер өз бетіңмен күніңді өлмес,<br />{{end citation}} — деп, туған халқын ойлануға шақырады. Қойды қасқырға бақтырғандай әділетсіз заманның жайын түсіндіреді. Ел басқарушы залымдарға сенбей, өз күшімен күн көру қажеттігін айтады. Мiржақып ел ішіндегі кемшіліктерді әшкерелей отырып, халқына одан арылудың жолын көрсетеді. Өзінің "Шәкірт", “Насихат ғумумия" тәрізді бірқатар өлеңдерінде өнер мен білім жинаудың пайдасын бipiншi кезекке қояды. Tіпті адамгершіліктің өзі білімнен, оқудан басталады деген ой айтады. == "Бақытсыз Жамал" романы == {{Толық мақала|Бақытсыз Жамал}} Халық тағдыры М. Дулатұлының прозалық шығармаларына да арқау болды. 1910 жылы оның «Бақытсыз Жамал» атты романы жарық көрді. Бұл роман жазушының шығармашылық жолындағы ірі табыс қана емес, бүкіл қазақ әдебиетіндегі елеулі көркем туынды болды. «Бақытсыз Жамал» қазақ әдебиетінде кейбір зерттеушілердің пайымдауынша көркем прозалық үлгіде жазылған тұңғыш роман еді. Міржақып осы шығармасы арқылы бұдан кейін жазылған [[Тайыр Жомартбаев|Т. Жомартбаевтың]] «Қыз көрелік», [[Спандияр Көбеев|С.Көбеевтің]] «[[Қалың мал (роман)|Қалың мал]]», [[Сұлтанмахмұт Торайғыров|С.Торайғыровтың]] «[[Қамар сұлу]]», т.б. романдарына жол ашты. Бұлардың бәрі де сол кезектегі аса маңызды әлеуметтік мәселеге арналды. Қазақ ауылының тұрмысы жайында жазылды. Әйелдердің бас еркі, қоғамдағы жағдайы туралы баяндады. «Бақытсыз Жамал» романының оқиғасына арқау болған мәселе де осы, ескі әдет- ғұрыптың қыспағына түскен қазақ қызының тағдыры. Сүйгеніне қосылып, бақытты өмір сүруді армандаған бойжеткеннің трагедиялық жолы. == Абай шығармашылығын зерттеуі == [[Сурет:Stamps of Kazakhstan, 2010-29.jpg|left|200px|thumb|Қазақстан [[пошта маркасы]], 2010]] Дулатұлының [[Абай Құнанбайұлы|Абайға]] арналған алғашқы қысқа ғана мақаласы татардың «''Уақыт''» газетінде 1908 жылы жарияланған. Ақынның ой-өрісі, білім деңгейі, туған жері, шыққан ортасы айтылып, әдеби мұрасына жалпылама баға беріліп, оның орыс әдебиетімен, әсіресе [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]]пен үндестігі ескертілді. 1914 жылы «[[Қазақ газеті|Қазақ]]» газетінде басылған «''Абай''» мақаласы ақынның опат болғанына он жыл толуына орай арналып жазылған. Мұнда әдебиеттің, оның көрнекті өкілдерінің халық тарихында алатын орны айрықша бағаланады. Абайдың қадірін білмеу, оны елеп ескермеу ұлттың үлкен кемшілігі ретінде аталады, әдебиет елдің жаны деп көрсетіледі. Абайдың ғұмыр жолын қысқаша баяндап, түңғыш кітабының шығу тарихы, оған [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Әлихан Бөкейхан]] және ақын балалары мен інілерінің қатысуы, Семейде Нәзипа Құлжанова өткізген әдеби кеш туралы сөз болады. Ең құнарлы ой: {{Start citation }} Абай қазақтың жаңа әдебиетінің басы, негізін салушы деген тұжырым, алғашқы жарық жұлдыз деген балама. Орыстың бірінші жазушысы Ломоносов деп санап, Абайдың өз халқының тарихындағы орны онымен қатарлас {{End citation}} деген салыстырма жасайды.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> Абай шығармаларын жариялау, насихаттау, оның есімін мәңгі есте қалдыру үшін мұражайлар салдыру керектігін толғана сөз етеді. Абайдың қазақ халқы тарихындағы мәртебелі орнын басқа елдер әдебиетімен сабақтастықта алып қарап, дәл тауып, дұрыс бағалап берген Дулатұлының келешек заманда ұлы ақынның атақ-абыройы, мерей-даңқы өсіп, жаңа буынмен емірене табысатынын ерекше әулиелікпен көре білген. Дөрекі социологиялық, таптық, атеистік көзқарас, дүниетаным тұрғысына түскен кезде зерттеушілер абайтануда толып жатқан солақайлыққа, сан-алуан қателікке ұрынғаны белгілі. Ал [[Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев|Кәкітай Ысқақов]], Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейхан, Міржақып Дулатұлы Абайдың шығармаларын тануда ұлттық, халықтық, эстетикалық таза талғаммен ешқашан мәнін жоймайтын бағалы байламдар жасай алды. Абай шығармаларындағы сарын-әуезді, ой-пікірді, идея-нысананы алаш азаматтары терең сезіп, тебірене насихаттай білген. Әдебиеттің барлық жанрында бірдей қалам тартқан қаламгер, қоғамдық-әлеуметтік іске жанын салып араласқан қайраткер Міржақып Дулатұлының өмірлік мақсатының биік нысанасы, тапжылмас темірқазығы — біркүндік даңқ, өтпелі дәулет, баянсыз шен емес, туған халқының бостандығы, өзін-өзі билеуі, отарлық езгіден құтылуы, ол қуғын-сүргін керіп, түрмелер азабын тартып жүрген азапты күндерінің өзінде де, ақтық демі біткенше бүл жолдан тайған жоқ. Қазақ жұртының бүгінгі, болашақ буындарына алаш деп ұран салып, келешек үшін арыстанша алысқан Міржақып Дулатұлымен бауырындай етіп табыстыратын, айналып келгенде, осы мәңгілік жасайтын асыл қасиеттер.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> <ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref><ref>Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9</ref> == Міржақып Дулатұлы туралы фильмдер == * [[1993]] — «Міржақыптың оралуы», режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]] Жанры: деректі фильм. Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] * [[1994]] — «Алаш туралы сөз», режиссері: Қ.Умаров Жанры: деректі фильм. Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] * [[2009]] — «Алашорда», режиссері: Қ.Умаров Жанры: деректі фильм. Өндіріс: [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]] [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы * [[2022]] - «Міржақып. Оян, қазақ!» телехикаясы, режиссері: Жәрдем Дауылбаев, қоюшы-режиссер: Мұрат Есжан. Фильмде Алаш қайраткері өмірінің 1909-1935 жылдары қамтылған. Телехикая 6 бөлімнен тұрады. * [[2023 жыл|2023]] - «[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)|Міржақып. Оян, қазақ]]!» фильмі. Фильмде Алаш қайраткері өмірінің 1909-1935 жылдары қамтылған. ==Дереккөздер== <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/705 Міржақып Дулатұлы] «[[Әдебиет порталы]]» сайтында * [http://www.abai.kz/node/6299 Алашорда әскерінің ұраны: «Жасасын, Отанның адал ұлдары!»] * [http://www.abai.kz/node/5751 «Оян, қазақ» идеясы – қазақтың нағыз ұлттық идеясы!] * [https://abai.kz/post/6082 МӘҢГІЛІК – МІРЖАҚЫП!] * [https://abai.kz/post/5840 Гүлнәр Міржақыпқызы: «Дауыс салып, жылағанымды еміс-еміс білем»] * [http://abai.kz/node/269 «Тегімді әрең сақтап қалдым»] * [https://egemen.kz/article/9652-mirdgaqyp-markasy Міржақып маркасы] {{Міржақып Дулатұлы шығармалары}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Жангелді ауданында туғандар]] 0dlj8mvr3mknjj0cmfph8cy2ulc8j4p 0 6165 3686730 3686550 2026-10-26T16:29:51Z Nurken 111493 3686730 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Сербия Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-sr|Република Србија}} |Атау септігі = Сербия |Елтаңба = Coat_of_arms_of_Serbia.svg |Байрақ = Flag of Serbia.svg |Ұраны = Само слога Србина спасава |Әнұранның аты = Боже правде<br />(Әділет Құдайы) |Аудио = Serbian National Anthem instrumental.ogg |lat_dir = N|lat_deg =44 |lat_min =14 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =20 |lon_min =53 |lon_sec = 0 |region = CS |CoordScale = 3000000 |Картада = Serbia (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = 13 шілде 1878 жылы<br />[[Сербия Княздігі]] ([[Осман империясы]]нан)<br>5 маусым 2006 жылы<br />([[Сербия мен Черногория]]дан) |Тәуелсіздігін алды = |Тілі = [[серб тілі]] |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Белград]] |Ірі қалалары = Белград, [[Нови-Сад]], [[Ниш]], [[Приштина]], [[Крагуевац]] |Басшы қызметі = [[Сербия президенті|Президенті]]<br />[[Сербия премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Халықтық скупщина|Скупщина]] төрайымы |Басшылары = [[Ана Брнабич]] ({{м.а.}})<br />[[Джуро Мацут]]<br />[[Ана Брнабич]] |Жер аумағы = 88 407<ref name="Положај, рељеф и клима">{{cite web|url=https://www.srbija.gov.rs/pages/article.php?id=36|title=Положај, рељеф и клима|publisher=Правительство Сербии|accessdate=2014-04-11|lang=sr}}</ref> |Жер аумағы бойынша орны = 111 |Судың үлесі = |Этнохороним = |Жұрты = {{құлдырау}} 6 963 764<br>{{small|(Косовоны есептегенде)}}<ref name="stat.gov.rs">{{cite web |url=http://www.stat.gov.rs/ |title=PBC stats|date=2019|website=stat.gov.rs}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 105 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 89 |Тығыздық бойынша орны = 95 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 137,294 млрд.<ref name="IMFWEORS"/> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2020 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 75 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 19,792<br>{{small|(Косовоны есептегенде)}}<ref name="IMFWEORS">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=69&pr.y=13&sy=2020&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=942&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, January 2020 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=15 July 2019}}</ref> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 67 |ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 56,886&nbsp;млрд.<ref name="IMFWEORS"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2020 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 81 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 8,200<br>{{small|(Косовоны есептегенде)}}<ref name="IMFWEORS"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 76 |АДИ = {{өсім}} 0,799<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |title=2019 Human Development Report |year=2019 |accessdate=9 December 2019 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2018 |АДИ бойынша орны = 63 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Серб динары|динар]] |Интернет үйшігі = [[.rs]] |ISO = |Телефон коды = 381 |Уақыт белдеуі = +1, жазда +2 |Түсініктемелер = }} '''Сербия''' ({{lang-sr|Ср̀бија}}), ресми '''Сербия Республикасы''' ({{lang-sr|Репу̀блика Ср̀бија}}) — [[Еуропа]]дағы [[Балқан түбегі]]нде орналасқан ел. Халқы-8, 698 млн. адам. Сербия Конституциясына сәйкес оның құрамына екі автономиялық провинция кіреді Воеводина, сонымен қатар Косово және Метохия. 1999 жылдан бастап [[Косово]] БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1244 қарарына сәйкес БҰҰ-ның протекторатында болды және Сербия билігінің бақылауында емес. Албандар көпшілігін құрайтын уақытша жергілікті өзін-өзі басқару институттары 2008 жылы 17 ақпанда провинцияның тәуелсіздігін біржақты тәртіпте жариялады, оны БҰҰ-ға мүше 97 мемлекет мойындады. Сербия солтүстігінде [[Мажарстан|Мажарстанда]], солтүстік-шығыста [[Румыния|Румыниямен]], шығыста [[Болгария|Болгариямен]], оңтүстігінде [[Солтүстік Македония|Солтүстік Македониямен]] , оңтүстік-батыста [[Албания]] және [[Черногория|Черногориямен]], батыста [[Хорватия]] және [[Босния және Герцеговина|Босния және Герцеговинамен]] шектеседі. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Сербия Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдігінің негізін қалаушы болды, кейінірек Югославия Корольдігінің құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сербия Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының құрамындағы мемлекет болды. 1992 жылы Сербия мен [[Черногория]] Югославия Федеративтік Республикасының тең құрылтайшылары болды, ол билік ауысқаннан кейін [[Сербия және Черногория|Сербия мен Черногория]] конфедералдық мемлекеттік одағына айналды. 2006 жылы [[Черногория]] Сербиядан бөліну туралы референдум өткізіп, нәтижесінде ол одан шықты. Сербия жеке толыққанды мемлекет болды. == Географиясы == === Орналасқан жері және шекаралары === Сербия территориясының 80% Балқан түбегінде, 20% Орта Дунай жазығы алып жатыр. Шекараларының ұзындығы 2364,4 км: [[Румыния|Румыниямен]] – 546,5 км, [[Болгария|Болгариямен]] – 367,1 км, [[Солтүстік Македония|Солтүстік Македониямен]] – 282,9 км, [[Черногория|Черногориямен]] – 249,5 км, [[Албания|Албаниямен]] – 111 км, [[Босния және Герцеговина|Босния және Герцеговинамен]] – 370 км, [[Хорватия|Хорватиямен]]. – 261,7 км, [[Мажарстан|Мажарстанда]] – 174,4 км. Шекаралардың жалпы ұзындығы 2364 шақырымды құрайды, оның 751 шақырымы өзендер бойында, 43 шақырымы көлдердің бойында. === Жер бедері === Таулар ел аумағының үштен екі бөлігін алып жатыр. Оның оңтүстік-батыс бөлігінде Динар тауларының шығыс бөлігінің (Тара, Златибор, Чемерно, Голия) төбелі тау етегі бар орташа биіктіктегі қатпарлы жоталары бар. Оңтүстігінде Серб таулы тауларының (Копаоник, Ястребак, Радан, Кукавица) қатпарлы блокты массивтері, сондай-ақ оңтүстік шекарасы Шар-Планина жотасы болып табылатын Косово-полюс және Метохия ойпаттары бар. Албаниямен шекаралас Юничка-Планина жотасы созылып жатыр. Елдің шығысында Карпат-Балкан тау доғасының бөлігі болып табылатын Шығыс Серб таулары (Кучай, Сува Планина, Крайште) орналасқан. Сербияның солтүстігі Орта Дунай жазығының оңтүстік шетінде орналасқан, ол өзен аңғарларында аллювий қабатымен және су айрықтарында лесспен жабылған көлденең орналасқан құмды-аргиллді плиоцен-төрттік шөгінділерінен тұрады. Мұнда рельефті аралды блокты төбелер (Фрушка Гора, Вршацке таулары) күрделендіреді. Сербиядағы ең биік нүкте - Проклетье тау сілеміндегі Джеравица тауы (2656 м). Еліміздегі 31 тау шыңы теңіз деңгейінен 2000 м-ден астам биіктікке ие. === Пайдалы қазбалар === Сербияда пайдалы қазбалардың айтарлықтай қоры бар. Олардың ішінде мыс, қорғасын, мырыш кендері бар. Сондай-ақ молибден, алтын, күміс, темір рудалары, хром, платиноидтар, никель, кобальт, вольфрам, сурьма, селен, литий, бор, бокситтер кен орындары белгілі. Еліміздің солтүстік бөлігінде мұнай және газ кен орындары бар. Бірнеше ірі қоңыр көмір және қоңыр көмір бассейндері бар. Сонымен қатар доломит, магнезит, асбест, графит, тас тұзы, цемент шикізатының кен орындары бар. === Гидрология === Сербия өзендері үш теңіздің бассейндеріне жатады - Қара, Адриатика және Эгей. Сербияның көп бөлігі Қара теңізге құятын Дунай өзенінің бассейніне жатады, оның Сербиядағы ұзындығы 588 шақырым. Жазықта Дунайдың ені 300-ден 1200 м-ге дейін, тереңдігі 2-ден 19 м-ге дейін және тыныш ағысы бар бұралмалы арна бар. Өзеннің Карпат-Балқан тау жүйесін кесіп өткен жерінде арнасы 150 м-ге дейін тарылып, тереңдігі 82 м-ге дейін артады, ағыс жылдамдығы 5 м/с жетеді. Осы аумақтың үстіндегі жазықта су тасқыны кезінде су деңгейі айтарлықтай көтеріліп, үлкен төгілулер орын алады. Дунайдан басқа кеме жүзетін өзендерге Сава (206 км), Тиса (168 км), Бегей (75 км), жартылай кеме жүзетіндері Үлкен Морава (185 км-ден 3 км) және Тамыш (101 км-ден 3 км). Сербияның басқа ірі өзендеріне Батыс Морава (308 км), Оңтүстік Морава (295 км), Ибар (272 км), Дрина (220 км) және Тимок (202 км) жатады. Сербияның оңтүстігінің бір бөлігі Адриатика теңізіне құятын Уайт Дрин және Радика өзендерінің бассейніне жатады. Сондай-ақ Сербияның оңтүстігінде орналасқан Пчинья, Лепенак және Драговиштица өзендері Эгей теңізі бассейніне жатады. Сербияда да бірқатар жасанды каналдар салынды, олар су тасқынынан қорғауға, суаруға және т.б. Олардың жалпы ұзындығы 939,2 км құрайды, оның 385,9 км сыйымдылығы 1000 тоннаға дейінгі кемелердің жүзуіне арналған. Ең үлкен канал жүйесі – Дунай-Тиса-Дунай, оған Үлкен Бах каналы мен Кіші Бах каналы кіреді. == Тарихы == === Тарихқа дейінгі және көне дәуір === Қазіргі Сербиядағы палеолиттік қоныстардың археологиялық деректері сирек. Сицевода (Мала Баланица) адамның жақ сүйегінің фрагменті табылды және оның жасы 525 000-397 000 жыл деп есептеледі. Шамамен б.з.д. 6500 жылы неолит дәуірінде қазіргі Белград аймағында Старчево және Винча мәдениеттері болған. Олар Оңтүстік-Шығыс Еуропаның көп бөлігінде (және Орталық Еуропа мен Кіші Азияның бөліктерінде де) үстемдік етті. Осы дәуірдің бірнеше маңызды археологиялық орындары, соның ішінде Лепенски Вир және Винка Бело Брдо, Дунай жағалауында әлі де бар. 5-2 ғасырлар аралығындағы аймаққа саяси экспансия Скордисктердің кельт тайпасы біздің дәуірімізге дейінгі 3 ғасырда бүкіл аумаққа қоныстанды. Ол өзінің астанасы Сингидунум (қазіргі Белград) және Найсос (қазіргі Нис) қалаларында бірнеше бекіністерді салу арқылы тайпалық мемлекет құрады. Римдіктер территорияның көп бөлігін біздің дәуірімізге дейінгі 2 ғасырда жаулап алды. б.з.б. жылде 167 Римнің Иллирик провинциясы құрылды; қалғандары шамамен б.з.д. 75 жылы жаулап алынды, Римдік Моезия Супериор провинциясын құрады; қазіргі Срем аймағы б.з.б. 9 ж. жаулап алынды; және Бачка мен Банат 106 жылы Дакиялық соғыстардан кейін. Нәтижесінде, қазіргі Сербия толығымен немесе ішінара бірнеше бұрынғы Рим провинцияларына, соның ішінде Моезия, Паннония, Превалитана, Далматия, Дакия және Македонияға таралады. Жоғарғы Моезияның (және одан да кеңірек) негізгі қалалары: Сингидунум (Белград), Виминаций (қазіргі Ескі Костолак), Ремесьяна (қазіргі Бела Паланка), Найсос (Нис) және Сирмиум (қазіргі Сремска Митровица) болды, олардың соңғысы Тетрархиялар кезіндегі Рим астанасы. Он жеті Рим императоры қазіргі Италиядан кейінгі Сербия жерінде дүниеге келген. Солардың ішіндегі ең әйгілісі бүкіл империяда діни төзімділік туралы жарлық жасаған тұңғыш христиан императоры Ұлы Константин болды. 395 жылы Рим империясы екіге бөлінгенде, Сербияның көп бөлігі Шығыс Рим империясының бақылауында қалды. Сонымен бірге оның солтүстік-батыс бөліктері Батыс Рим империясының құрамына кірді. 6 ғасырға қарай оңтүстік славяндар Византия империясының еуропалық провинцияларына көптеп қоныс аударды. Олар бірте-бірте ассимиляцияға ұшыраған жергілікті римдік халықпен қосылды. === Балқандардың қоныстануы, Сербияның шомылдыру рәсімі. === Сербияның тарихы ежелгі славяндар Балқан түбегінің батыс бөлігіне қоныстанған сәттен бастап 6 ғасырдан басталады. Ақ сербтер, Ақ Сербиядан шыққан ерте славян тайпасы, ақырында Сава өзені мен Динар Альпі арасындағы аймаққа қоныстанды. 9 ғасырдың басына қарай Сербия мемлекеттілік деңгейіне жетті. Сербияны христиандандыру 9 ғасырдың ортасында аяқталған бірте-бірте процесс болды. 10 ғасырдың ортасында Серб мемлекеті Адриатика теңізі, Неретва, Сава, Морава және Скадар аралығында созылды. 12 ғасырдың аяғында Серб мемлекеті Византия билігінен құтылып, 14 ғасырдың ортасына қарай Балқанның оңтүстік-батыс бөлігін түгелдей дерлік қамтитын ірі державаға айналды. 1166 және 1371 жылдар аралығында Сербияны Неманжич әулеті басқарды (оның мұрасы ерекше бағаланады), оның кезінде мемлекет 1217 жылы патшалыққа көтерілді. Серб православие шіркеуі 1219 жылы елдің қамқоршысы Саваның арқасында автоцефалдық архиепископ ретінде ұйымдастырылып, 1346 жылы Патриархат дәрежесіне көтерілді. Неманж дәуірінің ескерткіштері көптеген монастырьларда (кейбіреулері Дүниежүзілік мұра нысандары болып табылады) және бекіністерде сақталған. Ортағасырлық Сербияның гүлденген кезеңі Стефан Дусанның (1331-1355) тұсында келді. Алайда ол қайтыс болғаннан кейін мемлекет ыдырап кетті. === Осман империясы және Габсбургтер === 1389 жылы Косово шайқасында серб князьдерінің әскерлері жеңіліске ұшырады, бұл Сербияның Османлы империясының сюзеритеттігін мойындауына әкелді. Османлылар жаулап алған барлық серб жерлерінде жергілікті дворяндар жойылып, шаруалар Османлы билеушілеріне бағындырылды, ал діни қызметкерлердің көпшілігі қашып кетті немесе оқшауланған монастырьларда түрмеге жабылды. Османлы жүйесі кезінде сербтер христиандар сияқты халықтың төменгі табы болып саналды және жоғары салықтарға ұшырады, ал серб халқының бір бөлігі исламданды. Осман империясындағы құлдықтың бір түрі болып табылатын девширме жүйесі кезінде көптеген сербтер жұмысқа алынды, онда Балқандық христиан отбасыларынан шыққан ұлдар күштеп исламды қабылдап, Османлы армиясының янисарлар деп аталатын жаяу әскерлері үшін оқытылды. Серб Патриархаты Печ 1463 жылы жойылды, бірақ 1557 жылы қалпына келтірілді. Осман империясы мемлекеттілігін жоғалтқаннан кейін сербтердің қарсылығы солтүстік аймақтарда (қазіргі Воеводина) титулдық деспоттардың (1537 жылға дейін) және Йован Ненад (1526–1527) сияқты танымал көсемдердің қол астында жалғасты. 1521-1552 жылдары Османлылар Белградты және Сирмия, Бачка және Банат аймақтарын жаулап алды. Үздіксіз соғыстар мен әртүрлі көтерілістер Османлы билігіне қарсы шықты. Ең маңыздыларының бірі 1594 және 1595 жылдардағы [[Банат көтерілісі]] болды, ол Габсбургтер мен Османлылар арасындағы ұзақ соғыстың (1593-1606) бөлігі болды. Қазіргі Воеводина аумағы Карловчи келісімі (1699) және Позаревац келісімі (1718) бойынша толықтай Габсбургтер империясына берілгенге дейін жүз жылдық Османлы оккупациясынан аман қалды. Сербтердің ұлы көші Сербияның оңтүстігінің көп бөлігін қоныстандырғандықтан, сербтер Дунай өзені арқылы солтүстіктегі Воеводинадан және батыстағы әскери шекарадан пана іздеді, онда Аустрия тәжі 1630 жылғы Уоллахора Статуты сияқты шараларға сәйкес құқықтар берді. Орталық Сербияның көп бөлігі Габсбург-Осман соғысы (1683-1699) кезінде Османлы билігінен Габсбургтердің бақылауына өтті (1686–91). Бірнеше өтініштерден кейін император Леопольд I солтүстік аймақтарға қоныстанғысы келетін сербтерге автономиялық тәждік жер құқығын ресми түрде берді. Сербтердің шіркеу орталығы да солтүстікке, Карловица Метрополисіне көшті және Печ Серб Патриархаты 1766 жылы Османлылар тарапынан қайтадан жойылды. 1718–39 ж. Габсбург монархиясы Орталық Сербияның көп бөлігін басып алып, оның тәжі ретінде Сербия Корольдігін құрды. Бұл табыстар Османлылар аймақты қайтарып алған кезде 1739 жылғы Белград келісімінде жоғалды. Габсбургтер империясының қол астында қалған қазіргі Воеводина аумағынан басқа, Сербияның орталық аудандарын 1788–1792 жылдары қайтадан Габсбургтер басып алды. === Төңкеріс және тәуелсіздік === Осман империясынан тәуелсіздік алу үшін серб революциясы 1804 жылдан 1815 жылға дейін он бір жылға созылды. Революция Осман империясынан (1830) автономия алған екі бөлек көтерілістерден тұрды, олар ақырында толық тәуелсіздікке (1878) жетті. Бірінші серб көтерілісі кезінде (1804–1813) Карагеорги Петровичтің басшылығымен Сербия Османлы әскері елді қайтадан басып алғанға дейін он жылға жуық тәуелсіз болды. Бірінші серб көтерілісінің (1804-1813) нәтижесінде Серб княздігі құрылды. Көп ұзамай, 1815 жылы екінші серб көтерілісі басталды. Милош Обренович басқарған ол серб революционерлері мен Османлы билігі арасындағы ымырамен аяқталды. Сол сияқты Сербия Балқандағы феодализмді жойған алғашқы елдердің бірі болды. 1878 жылы 13 шілдеде Берлин бейбітшілігінің шарттары бойынша Сербия тәуелсіздік алды, 1882 жылы корольдік болып жарияланды. 20 ғасырдың басына қарай Сербияда парламенттік монархия қалыптасып, экономика мен мәдениеттің жылдам өрлеуі басталды. Бірінші Серб конституциясы 1835 жылы 15 ақпанда (Бірінші серб көтерілісінің басталған күні) қабылданды, бұл елді Еуропадағы демократиялық конституцияны қабылдаған алғашқылардың бірі болды. === Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыс === Балқан соғыстарының (1912-1913) нәтижесінде Косово, Македонияның бір бөлігі және Сандақтың едәуір бөлігі Сербияның құрамына енді. 1914 жылы 28 маусымда Сараево қаласында «Жас Босния» ұйымының мүшесі Гаврило Принсиптің австриялық эрцгерцог Франц Фердинандты өлтіруі Аустрия-Мажарстан 1914 жылы 28 шілдеде Сербияға соғыс жариялауға әкелді. Германия Ресейге соғыс жариялағаннан кейін жергілікті соғыс өршіп кетті. және Франция мен Бельгияны басып алды, осылайша Ұлыбританияны Бірінші дүниежүзілік соғысқа ұласқан қақтығысқа тартты. Сербия Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы ірі шайқастарында, соның ішінде Сер шайқасында және Колубара шайқасында жеңіске жетті, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Орталық державаларға қарсы одақтастардың алғашқы жеңістерін белгіледі. Бірінші дүниежүзілік соғыста Сербия Антанта елдерінің жағында болды. Соғыс кезінде Сербия кейбір мәліметтер бойынша халықтың үштен біріне дейін жоғалтты. Соғыс аяқталғаннан кейін Сербия Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдігінің (1929 жылдан - Югославия Корольдігі) өзегіне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сербия аумағын 1941 жылдың сәуірінен бастап неміс әскерлері басып алды, мемлекет аумағының бір бөлігі Германияның – Венгрия мен Болгарияның, сондай-ақ Албанияның серіктеріне берілді. 1945 жылға қарай Сербияны Қызыл Армия, Югославияның Халық азаттық армиясының партизандық және тұрақты отрядтары азат етті. 1945 жылы Югославия Федеративтік Халық Республикасы (1963 жылдан - .ЮСФР) жарияланды, оның құрамына Сербия Халық Республикасы (1963 жылдан - Сербия Социалистік Республикасы) кірді. Этносаралық қақтығыстың, сепаратистік әрекеттердің өсуі 1990 жылдардың басында бірқатар азаматтық соғыстарға және Югославияның күйреуіне әкелді. Сербия Социалистік партиясының биліктегі ұзақ кезеңі 2000 жылы НАТО ұшақтарының серб қалаларын бомбалауынан (1999 ж.) және БҰҰ бітімгершілік күштерін Косовоға жібергеннен кейін аяқталды. 2006 жылы маусымда Черногорияда өткен референдумнан кейін Сербия мен Черногория мемлекеттік одағы өз қызметін тоқтатты. == Мемлекеттік құрылым және ішкі саясат == === Атқарушы билік === Сербия президенті ({{lang-sr|Председник}}) жалпы тікелей сайлауда бес жылдық мерзімге сайланады, бұл лауазымды екі мерзімнен артық емес атқара алады. Конституцияға сәйкес, ол Сербия Қарулы Күштерінің бас қолбасшысы болып табылады, әлемде Сербияны білдіреді, елшілер мен дипломатиялық өкілдерді тағайындайды, Ұлттық "скупщина" премьер-министр лауазымына кандидаттарды ұсынады, Ұлттық "cкупщенде" тарата алады және вето туралы заңдар. Сондай-ақ президент міндеттерінің қатарында төтенше жағдай жариялау, сондай-ақ мемлекеттік наградаларды тапсыру бар. Президенттің [[Халықтық скупщина]]ның депутаттары сияқты иммунитеті бар. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен президент сайлауының қорытындысы бойынша Сербияны 55 пайыздан астам дауыс жинаған [[Серб озық партиясы]]ның жетекшісі [[Александр Вучич]] басқарды. Үкімет (серб. Влада) атқарушы билікті жүзеге асырушы болып табылады және 20 мүшеден тұрады, оның ішінде премьер-министр, бір немесе бірнеше вице-премьерлер және бірнеше министрлер бар. Оның құрамын көпшілік дауыспен Сербияның Ұлттық жиналысы, сондай-ақ кандидатурасын Сербия Президенті ұсынатын Министрлер кабинетінің басшысы бекітеді. Сербия Конституциясына сәйкес, министрлер кабинеті саясатты анықтау және жүзеге асыру, заңдарды орындау және әзірлеу, мемлекеттік органдарды ұйымдастыру және қадағалау және т.б. Премьер-Министр мен Үкімет мүшелері Парламент депутаттарымен бірдей иммунитетке ие. Олар Үкімет отырысында немесе Парламент отырысында айтылған пікірлерге жауапты емес. Үкіметтің қазіргі құрамын Сербия Парламенті 2020 жылғы 28 қазанда бекітті. Ана Брнабич премьер-министр болды. === Заң шығарушы билік === 1990 жылдың қыркүйегінде Югославиядағы демократиялық қайта құрулар кезінде Сербияның жаңа конституциясы қабылданды, онда бір палаталы парламент [[Халықтық скупщина]]да ({{lang-sr|Народна скупштина Републике Србије}}) құрылды, оның 250 депутаты төрт жылдық мерзімге сайланады. Сербиядағы келесі парламенттік сайлау 2020 жылдың 21 маусымында өтті. Сайлау алдындағы кезеңде Еуропарламенттің медиациясымен партияаралық диалог жүргізіліп, сайлау заңнамасына белгілі бір өзгерістер енгізілді. Көптеген парламенттік және парламенттік емес саяси партиялар сайлауға бойкот жариялады, оның ішінде ең ірі оппозициялық коалиция – «Сербия үшін Альянс» еркін және әділ сайлау үшін жағдай жасалмады деп мәлімдеді. Бұл 1990 жылы көппартиялық жүйе құрылғаннан бергі сайлаушылардың ең төмен қатысуына әкелді. Сайлау нәтижесінде президент Александр Вучичтің Серб прогрессивті партиясы басқаратын коалиция Халықтық парламенттегі 188 орынға ие болды. Екінші орында Ивица Дачич басқаратын Сербия Социалистік партиясы басқаратын коалиция болды. Сондай-ақ Халықтық Парламентте ұлттық азшылықтардың мүддесін қорғайтын төрт партия болды. === Сот саласы === Сербия Конституциясы азаматтардың бостандықтары мен құқықтарын, заңды тұлғалардың заңмен бекітілген құқықтары мен мүдделерін қорғайтын мемлекеттік органдардың автономиясы мен тәуелсіздігін қамтамасыз етеді, конституциялық және заңдылықты қамтамасыз етеді. Сот билігі соттарға жатады және заң шығарушы және атқарушы билік тармақтарынан тәуелсіз жұмыс істейді. Сот шешімдері халықтың атынан және Конституция мен заңның, ратификацияланған халықаралық шарттар мен заң негізінде қабылданған ережелердің негізінде қабылданады. Сот шешімдері барлығы үшін міндетті және соттан тыс бақылауға жатпайды. Соттың шешімі заңда белгіленген тәртіппен құзыретті соттың шешімімен ғана қайта қаралуы мүмкін. Әрбір адам сот шешімін құрметтеуге міндетті. Республикалық деңгейдегі соттар: Конституциялық сот, Жоғарғы кассациялық сот, апелляциялық арбитраж және т.б. Жалпы юрисдикциядағы соттар: # Негізгі соттар – қала немесе бір немесе бірнеше муниципалитеттер үшін # Жоғарғы соттар – бір немесе бірнеше негізгі соттардың аумағында # Апелляциялық соттар – бірнеше жоғары тұрған соттар үшін # Жоғарғы кассациялық сот. Конституциялық Сот конституциялық пен заңдылықты, сондай-ақ адам мен азшылықтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғайтын тәуелсіз мемлекеттік орган болып табылады. Конституциялық Соттың шешімдері түпкілікті болып табылады және міндетті түрде орындалуға жатады. Жоғарғы кассациялық сот – Сербия Республикасындағы жоғары сот және арбитраждық және әкімшілік соттар үшін жоғары сот және т.б. == Мемлекеттік рәміздер == Сербияның әнұраны - Сербия Корольдігінің сәл өзгертілген әнұраны «Боже правде», ол бірнеше жыл бойы Сербия Республикасының әнұраны болды. 2004 жылы 17 тамызда қабылданған Сербияның елтаңбасы Обренович әулеті тұсындағы серб елтаңбасы болып табылады. Елдің екі туы бар: мемлекеттік және ресми. Біріншісі – қызыл-көк-ақ мата, екіншісі – мемлекеттік елтаңбамен бірдей. == Сыртқы саясат == Сербияны шетелде 64 елшілік пен 22 бас консулдық ұсынады. Сербияның өзінде 70 елшілік пен 5 бас консулдық бар. [[Югославия]] ыдырағаннан кейін Сербия ЮСФР мүлкінің үштен біріне жуығын мұраға алды. Сербия [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]], [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесі]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]], [[Интерпол]], [[Дүниежүзілік банк]], Бейбітшілік үшін әріптестік, Оңтүстік-Шығыс Еуропа үшін тұрақтылық пактісі, [[ЮНЕСКО]], [[Дүниежүзілік туризм ұйымы|Дүниежүзілік туристік ұйым]], [[Дүниежүзілік пошта одағы]], Дүниежүзілік еңбек конфедерациясы, Дүниежүзілік кеден сияқты халықаралық ұйымдардың мүшесі болып табылады. Ұйым, Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және т.б Югославияның ыдырауы кезінде Сербия халықаралық оқшаулануда болды, оған қарсы көптеген санкциялар қолданылды: әскери, экономикалық, мәдени және т.б. Әлемнің көптеген елдеріндегі қоғамдық пікір бұған қарсы болды, бұл ел Хорватия, Босния және Герцеговинадағы қанды қақтығыстарды тудырғаны үшін кінәлі деп саналды. Бұрынғы Югославиядағы соғыстар аяқталғаннан кейін санкциялық режим жеңілдетілді, бірақ 1998-1999 жылдары Сербия қайтадан оқшауланып, [[НАТО]] әуе шабуылдарының нысанасына айналды. [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Еуропа одағы|ЕО]] елдері Сербиямен ынтымақтастықты президент Слободан Милошевич тақтан тайдырылып, билікке Воислав Коштуница келгеннен кейін ғана қайта бастады, Сербияның батыс елдерінің көпшілігімен қарым-қатынасы қалыпқа түсті. Қазіргі уақытта еліміздің сыртқы саясаты [[Еуропа одағы|ЕО-ға]] кіруге ұмтылумен, Косово автономиялық провинциясының тәуелсіздігін тануға қарсы дипломатиялық күреспен және әлемнің көптеген елдерімен жан-жақты қарым-қатынасты дамытумен сипатталады. Генерал Ратко Младич пен Сербияның бұрынғы президенті Горан Хаджич қамауға алынғанға дейін бұрынғы Югославия бойынша халықаралық трибунал серб саясатына айтарлықтай ықпал етті. Атап айтқанда, ЕО лауазымды тұлғалары Сербияның одан әрі еуропалық интеграциялануы оның трибуналмен ынтымақтастығына байланысты екенін бірнеше рет мәлімдеді. Жоғарыда аталған тұлғалар қамауға алынғаннан кейін президент Борис Тадич Гаага сотының алдындағы міндеттемелерін толығымен орындалды деп санайтынын айтты. Кейінірек ЕО-ның бірқатар лауазымды тұлғалары Сербияның бұл ұйымға кіру мәселесі Белградтың Косовомен қарым-қатынасын қалыпқа келтіріп, оны тәуелсіз мемлекет ретінде мойындай алатындығына тікелей байланысты екенін мәлімдеді. Бұл мәлімдемелер серб қоғамында қызу пікірталас тудырып, Сербияның еуроинтеграциясын жақтаушылар санының азаюына себеп болды. 2012 жылдың 1 наурызында Сербия [[Еуропа одағы|ЕО]] мүшелігіне кандидаттың ресми мәртебесін алды. Сербия мен [[НАТО]] әскери ынтымақтастық туралы келісімге 2006 жылы қол қойды. Сербия НАТО-мен «[[Бейбітшілік үшін әріптестік бағдарламасы|Бейбітшілік үшін серіктестік]]<nowiki/>» бағдарламасы аясында ынтымақтасады. 2014 жылы тараптар қатысушылар арасында сенім орнатуға арналған бағдарлама бойынша серіктестіктің жеке жоспарын келісті. 2016 жылдың 19 ақпанында Сербия президенті Томислав Николич НАТО-мен келісімге қол қойды, оған сәйкес альянс өкілдері арнайы дипломатиялық иммунитетке және бүкіл ел бойынша жүріп-тұруға, сондай-ақ серб әскери нысандарына кіруге мүмкіндік алады. Келісім бүкіл елде оңшылдардың наразылықтарын тудырды. Келісімге қарсы шыққандар бұл келісімнің Конституцияға қайшы екенін алға тартады. 2022 жылдың 12 қаңтарында Сербия президенті [[Александр Вучич]] ұлттық телеарнаға берген сұхбатында республика НАТО-ға қосылмай, өзін қорғау үшін өз армиясын күшейтуге ниетті екенін айтты. == Қарулы күштер мен қауіпсіздік қызметі == === Армия === [[Сурет:Flag of Serbian State Guard.svg|нобай|серб күзет туы]] Сербия Қарулы Күштері реформалар мен қайта құрылымдаудың ұзақ жолын жүріп өтті. 1992 жылы ЮСФР ыдырағаннан кейін Югославия Федеративтік Республикасының Қарулы Күштері (серб. ''Војска Југославије'') құрылды. 2000 жылы әскери шығындардың үлесі ЖІӨ-нің 9,1% (Еуропадағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі), ал әскери қызметкерлердің саны 114,2 мың адамды құрады. 2003 жылы Сербия мен Черногория Қарулы Күштері (серб. ''Војска Србије и Црне Горе'') құрылды. 2006 жылы олардың Сербия аумағында орналасқан бөлімшелері Сербия Қарулы Күштерінде (серб. ''Војска Србије'') рәсімделді. Сонымен қатар тағы бір ауқымды әскери реформа басталды. Сербия Қарулы Күштерінде 36 000 солдаттар мен офицерлер бар, оның 11 000 кәсіби сарбаздар және 22 000 ерікті сарбаздар. Әскери реформадан кейін жүзге жуық бригаданың орнына 12 бригада құрылды: 4 атқыштар, аралас артиллерия, арнайы бригада, екі авиация, бір ракеталық және бір артиллерия, байланыс және материалдық-техникалық қамтамасыз ету бригадасы. Сондай-ақ Сербия армиясында әскери полиция мен байланыс батальондарының жеке батальондары бар. Корпустар мен әскерлердің орнына бригадалар мен батальондар келді, олар Серб армиясының жаңа құрылымының тірегі болды. Серб армиясы құрлықтағы күштерден, әуе күштерінен және әуе қорғанысынан тұрады. Қару-жарақтардың көпшілігі ЮСФР және [[Югославия Одақтық Республикасы|ЮОР]]-ден мұра болды. Мерзімді түрде жаңа үлгілер аз мөлшерде алынады. 2011 жылдан бастап әскери қызмет ерікті болды. Бұған дейін мерзімді әскери қызмет мерзімі 6 ай, баламалы қызмет 9 айды құраған. 2011 жылы әскери шығындар елдің жалпы ішкі өнімінің 2,8 пайызын құрады. Сербия - аймақтағы ең ірі қару экспорттаушы. 2009 жылы серб әскери экспортының құны 500 миллион долларды құрады. === Полиция === Серб полициясы бірнеше департаменттерден тұратын Ішкі істер министрлігінің құзырында. Полиция құрамына 161 муниципалды бекет, 62 шекаралық бақылау бекеті және 49 жол қозғалысын бақылау бекеті кіреді. Серб полициясы 2006 жылғы жағдай бойынша 42 740 офицері мен 26 527 бейбіт тұрғыны бар кәсіби ұйым. 1997 жылдың 3 қаңтарына дейін полиция милиция деп аталды. Атын өзгерту Ішкі істер туралы заңға сәйкес жүргізілді. === Арнайы қызметтер === Сербиядағы негізгі қауіпсіздік қызметі – Қауіпсіздік және ақпарат агенттігі (серб. Безбедносно-информативна агенција). Ол барлау және қарсы барлау мәселелеріне, ұйымдасқан қылмыс пен терроризмге қарсы күреске жауапты. Ақпараттық қауіпсіздік агенттігін Сербия Ассамблеясы мен Үкіметі бақылайды, ол жылына екі рет өз қызметі мен елдегі қауіпсіздік жағдайы туралы есеп беріп тұруы керек. Агенттік 2002 жылы 11 шілдеде құрылды және штаб-пәтері Белградта орналасқан. Оның алдындағы мемлекеттік күзет қызметі (серб. Джавне қауіпсіздік қызметі) болды. 2008 жылдың 17 шілдесінен бастап Ақпараттық қауіпсіздік агенттігін Саша Вукадинович басқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Сербия |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Еуропа кеңесі |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Сербия|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] {{stub}} 9ge6flh9iap7ma0qrabis8iukllct45 0 6168 3686758 3645281 2026-10-26T20:41:36Z Upwinxp 92418 премьер-министрі 3686758 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Словения Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-sl|Republika Slovenija}} |Атау септігі = Словения |Елтаңба = Coat of Arms of Slovenia.svg |Байрақ = Flag of Slovenia.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = Zdravljica |Аудио = Slovenia's national anthem, performed by the United States Navy Band.oga |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =10 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =15 |lon_min =0 |lon_sec = 0 |region = SI |CoordScale =1000000 |Картада = EU-Slovenia.svg |карта тақырыбы = '''Словенияның''' орналасуы (қою жасыл):<br>— [[Еуропа]]да (ашық жасыл және қою сұр)<br>— [[Еуропа одағы|Еуроодақта]] (ашық жасыл) |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[25 маусым]] [[1991 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Социалистік Федеративті Югославия Республикасы|СФЮР]]-ден |Тілі = [[Словен тілі]] (ресми), кейбір муниципалитеттерде [[Италиян тілі|италиян]] және [[мажар тілі|мажар тілдері]] қолданылады |Мемлекеттік діні = Зайырлы мемлекет |Астанасы = [[Любляна]] |Ірі қалалары = Любляна, [[Марибор]], [[Целе]], [[Крань]], [[Веленье]] |Басшы қызметі = [[Словения президенті|Президенті]]<br />[[Словения премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Наташа Пирц-Мусар]]<br />[[Янез Янша]] |Жер аумағы = 20 273 |Жер аумағы бойынша орны = 151 |Судың үлесі = 0,7<ref name="Surface2005">{{cite web |url= http://www.stat.si/letopis/2010/01_10/01-03-10.htm |title= Površina ozemlja in pokrovnost tal, določena planimetrično, 2005 |trans-title= Surface area and land cover determined planimetrically, 2005 |language= Slovenian, English|publisher= Statistical Office of the Republic of Slovenia |accessdate= 2 February 2011}}</ref> |Этнохороним = [[Словендер]] |Жұрты = {{өсім}} 2 089 310<ref name="Statistical Office of Slovenia">{{cite web |url= https://www.stat.si/StatWeb/en/News/Index/8456 |publisher= Statistical Office of the Republic of Slovenia |title= Population |accessdate= 1 July 2019}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 144 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = 1 964 036 |Санақ жылы = 2002 |Халық тығыздығы = 102 |Тығыздық бойынша орны = 106 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 83&nbsp;млрд.<ref name="IMFWEOSI">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2018&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=61&pr1.y=2&c=961&s=NGDP_RPCH%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=3 January 2020}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2020 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 93 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 40,343<ref name="IMFWEOSI"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 37 |ЖІӨ (номинал) = 56&nbsp;млрд.<ref name="IMFWEOSI"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2020 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 80 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 27,452<ref name="IMFWEOSI"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 34 |АДИ = {{өсім}} 0,902<ref name=HDI>{{cite web|url= http://hdr.undp.org/en/composite/HDI|format= PDF|title= Key to HDI countries and ranks, 2015|website= Hdr.undp.org|accessdate= 3 August 2017}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2018 |АДИ бойынша орны = 24 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Еуро]] |Интернет үйшігі = [[.si]] |ISO = |Телефон коды = 386 |Уақыт белдеуі = [[UTC+1]], жазда [[UTC+2]] |Түсініктемелер = }} '''Словения''' ({{lang-sl|Slovenija}}), ресми атауы — '''Словения Республикасы''' ({{lang-sl|Republika Slovenija}}) — [[Орталық Еуропа]]ның оңтүстігінде орналасқан Альпі маңы мемлекеті. Батысында – [[Италия]]мен, солтүстігінде – [[Австрия|Аустрия]]мен, солтүстік-шығысында – [[Мажарстан|Мажарстамен]], шығыс пен оңтүстігінде – [[Хорватия|Хорватиямен шекаралас]], ал оңтүстік-шығысында Адриат теңізіне тікелей шығады. Мемлекеттің атауы [[словендер|словен халқының]] этнонимінен шыққан. Словения [[БҰҰ]], [[Еуропалық одақ]]тың, [[Еуропа Кеңесінің|Еуропа кеңесі]], [[НАТО|НАТО-ның]] және [[Шенген келісімі]]нің құрамына кіреді. == Тарихы == Қазіргі словен халқы ата-тегі мемлекеттің аумағында б.з.д.VI ғ. қоныстанған. VII ғасырда [[Карантания]]ны құрды, ол словен халқының тұңғыш мемлекеттерінің бірі болды. Карантания әскери көмек үшін 745 жылы [[франктер]]ге бас ұрды, соның нәтижесінде 1180ж. яғни өзінің құлауына дейін тәуелсіздігін формалді түрде сақтап қала алды. Франктердің әсері словендықтардың [[Христиандық|христиан]] дінін қабылдауына әсерін тигізді. [[Сурет:Krkavce-kamen.JPG|thumb|left|Ежелгі құлпытас. [[Истрия]], [[Кельт]]тер немесе [[Иллириялық]]тардан қалған. ]] 1000 жыл уақыт аралығында [[«Brižinski spomeniki»]] атты [[словен тілі]]ндегі тұңғыш жазбаша құжат жазылған. XIV ғасырда Словенияның аумағы [[Габсбургтар]]дың қол астында қалып, кейін [[Австро-Венгрия]]ның құрамына кіреді. Словения үш ауылды аймаққа бөлінді: [[Кранськ]], [[Горишк]] және [[Штаерск]]. [[Сурет:Kaernten herzogeinsetzung.jpg|right|240px|Карантиялық герцогты ұлықтау рәсімі. Шамамен 1414 жыл]] Сауда жолдарының орын ауыстыруы және XVII [[Отыз жылдық соғыс]] Словенияның экономикалық жағдайының құлдырауына әсерін тигізді, бірақ XVIII ғасырдағы шаруашылық дамулары кеңінен өріс алды: әр түрлі тауарлардың шығуы, ауылшаруашылығының өнімдері 60% артты. Ұлттық ағартушылық қозғалыстар белең алды. Бұл аралық Словендік Жандану деген атқа ие болды. 1809-1813 ж.ж. Словенияның көп аумағы [[Иллирия]]лық ауылды аймақ құрамына кірді. ХІХ ғасырда, әсіресе 1848-1849 ж.ж. Революция кезінде Австрияда және одан соң да Австриялық Көл маңында словен ұлттық қозғалысы жанданады. (орталығы — [[Крайна]]). [[Сурет:Zemljovid Slovenske dezele in pokrajin.jpg|left|300px|Петер Козлердің Словен жерлері картасы.]] 1918 жылы Австро-Венгрия құлайды. [[Италия]] Бірінші дүниежүзілік соғыста Словенское Приморьені толығымен жаулап алып, оны Венеция-Джулия аймағына қосады. Словения жерінің қалған бөлігі қайта құрылған [[Серб Корольдігі]]не, [[Хорваттар]]ға және Словендерге кіреді. Олар 1929 жылы [[Югославия королдігі]] деп аттарын ауыстырады. 1941 жылы державалардың [[Югославия Одақтық Республикасы|Югославияға]] деген соққысынан, Италия Люблянға дейінгі жерді, ал Германия Марибор қаласмен бірге қалған аумақтарды басып алды. [[Югославия корольдігі]] Екінші дүниежүзілік соғыста құлады, ал Словения 29 қарашада 1945 жылы Югославия Республикасының Социалистік Федерациясының құрамына кіреді. Оған қоса Словенияға Италияның [[Обална-Крашка]] және [[Горишка]] жерлері қосылған. 25 маусымда 1991 жылы өткен референдумда, словендықтардың 88.2% Словенияның СФРЮ-дан тәуелсіз екенін айтқанын қалады. Словениядағы соғыс (Югославияның құлдыраундағы әскери қақтығыс) он күнге созылды, соның нәтижесінде 72 ұрыс қатынасы, Югославия армиясының жоғалтқан саны 45 адам мерт болды, 146 жаралы, 4 693 әскер қызметкерлерінің және 252 федеральді қызметкерлердің құлдыққа алынумен аяқталды. Словендық қорғаушлардан 19 мерт болды, (9 комбатант, қалғаны бейбіт азаматтар) және 182 жараланды. Сонымен қатар 12 шетел мемлекеттерінің азаматтары қаза болды, көбінесе халықаралық транспорттық компаниялардың жүргізушілері көз жұмды. 31 танк (сынған, өртенген), 22 транспорттық бронекөліктер, 172 транспорттық көліктер және 6 ұшатын құрылғылар істен шықты. 1991 жылы 23 желтоқсанда Словения Республикасының ата заңы қабылданды. == Әкімшілік бөлінісі == Ел 212 қауымдастыққа (občina) бөлінген, оның 11-і қала мәртебесіне ие, астана аудандық қауымдастықтарға (Četrtna skupnost) бөлінген. Қаланың және қоғамдастықтың өкілді органдары — халық сайлайтын қалалық кеңес (''mestni svet''); атқарушы - жұпан (''Župan''). Аудандық қоғамдастықтың өкілді органы – халық сайлайтын аудандық қоғамдастық кеңесі (''Svet Četrtne skupnosti''); атқарушы органы – аудандық қоғамдастық кеңесінің (''predsednik sveta'') төрағасы. == Саяси құрылымы == Словенияның басшысы — президент, ол 5 жыл сайын сайланып отырады. Атқарушы қызметті президент және министрлер бөлмесі атқарады. Соңғы болып парламент тағайындалады. Парламент екі палатадан тұрады: [[Мемлекеттік мәжіліс]] (državni zbor) және [[Мемлекеттік кеңес]] (državni svet). Мемлекеттік мәжіліске 90 депутат сайланады: оның 88-і –пропорционалдық жүйе жайында, ал 2 орын – мажоритарлы жүйе Словения-итальялық және Венгерлік қауымдастықтары үшін. Мемлекеттік кеңес жоғарғы палатаның қызметін атқарады. Мұнда бес жылға сайланған, экономикалық, құрылымдық және ұлттық қаумыдастық топтарының негізгі ойларын ұсынатын 40 депутат болады. Парламенттің негізгі партиялары Словения демократиялық партиясы мен Словения Либеральді демократиялық партиясы болып табылады. Саяси партияларыдың Мемлекеттік Мәжілісте 2008 жылдың қыркүйек айында өткен қорытындысы: * [[Әлеуметтік-демократтар]] (Socialni demokrati, SD) — лево-центристік, 29 депутат * [[Словения демократиялық партиясы]] (Slovenska demokratska stranka, SDS) — центристік, 28 депутат * [[Ақиқат үшін]] (Zares) — солқанат, 9 депутат * [[Словенияның зейнеткерлер демократиялық партиясы]] (Demokratična stranka upokojencev Slovenije, DeSUS) — сол-қанат, 7 депутат * [[Словенияның ұлттық партиясы]] (Slovenska nacionalna stranka, SNS) — сол-ұлттық, 5 депутат * [[Словенияның халық партиясы]] (Slovenska ljudska stranka, SLS) — оң-қанат, 5 депутат * [[Словенияның жастар партиясы]] (Stranka mladih Slovenije, SMS) —оң-қанат, SLS ұжымымен бірге * [[Словенияның Леберальді демократисы]] (Liberalna demokracija Slovenije, LDS) — лево-центристік, 5 депутат Парламентте айтылмаған партиялар: * [[Жаңа Словения – Христиан халық партиясы]] (Nova Slovenija — Krščanska ljudska stranka, NSi) —центристік * [[Lipa]] — ұлттық * [[Словениялық «жасылдар»]] (Zeleni Slovenije) * [[Христиан демократиялық партиясы]] (Krščanska demokratska stranka, KDS) * [[Словен халқының партиясы]] (Stranka slovenskega naroda, SSN) — ұлттық * [[Біздің Словения]] (Slovenija je naša, SJN) [[Сурет:Osrednje praznovanje 65. obletnice zmage nad nacifašizmom in osvoboditve Ljubljane 2010 (3).jpg|left|300px| [[Екінші Дүниежүзілік соғыс]]тың 65 жыл толуы мейрамы. Словения президенті [[Данило Түрк]]тің сөз сөйлеуі. 2010 жыл, мамыр. ]] == Географиясы == Словения [[Орталық Еуропа]]ның Алпі-Дунай аймағында орналасқан. Негізгі 4 географиялық аймағы айқындалған: солтүстік-батысында [[Альпі|Альпы]] ([[Юлийский]], [[Каменско-Савински]], Караван және [[Похорье]], 42 % аумағын алып жатыр), солтүстік-шығысында — [[Паннония]]лық ([[Ортадунай]]) (28 %), оңтүстікте — [[Динар тау]]лы мекені (21 %), [[Карст|карст жазығы]], Карст бедері солай аталып кеткен, батыста — [[Жерорта теңізі]]нің жағалауы ([[Адриат|Адриат теңізі]], 9 %). Аумағы 20 273 км². Құрлықтың аумағы: 20 151 км². Су алқабының көлемі: 122 км². Ең жоғарғы нүктесі —[[Триглав тауы]]ның шыңы (2864 м), ең төмені —Адриат теңізінің жағалауы — 0 м. Ірі өзендері: [[Сава]] (221 км), [[Драва]] —[[Дунай]]дың оңтүстік ағысы. Таудан бастау алатын өзендер ([[Блед]], [[Бохин]]) және карстовты ([[Церкница]], мемлекеттегі ең үлкен құрғап кететін өзен 26² км. максимум). Мыңға жуық карст үңгірлері ([[Постойнска-Яма]], [[Шкоцян]] үңгірі). Көптеген сарқырамалар, ірілеуі [[Чедца]] (130 м). Солтүстіктің көп бөлігіндегі климат [[қоңыржай]], орташа температура қаңтарда 0…−2°С, маусымда 19…21&nbsp;°C. Жауын-шашын мөлшері 800—1200 мм, тау бөктерінде 3000 мм/жылына. Аумақтың біраз жері [[қайын]], [[емен]]ді, [[қылқанды орман]]дар, таулы жерде – [[альпі көгалы]], суда — [[маквис]], Карст жазығы — дала өсімдіктері. [[Сурет:General map of slovenia.svg|thumb|300px|Словенияның топографиялық картасы]] == Экономикасы == Басымдылығы: тұрақтылық. Өндіріс орындары бәсекеге тұрақты. Мықты экспорт. Саудадағы жетістік [[Еуропалық одақ|ЕС-тің]] арқасында. Автозауыт [[Revoz]]дың өнімі мол ([[Рено|Рено Клио]]). Unior d.d. - Словен импортерларының ішіндегі ең бірінші және маңыздысы, оның ішінде неміс автопромында да. Бәсекеге қабілетті порт [[Коперде]]. Шығыс Еуропа елдерінің ішіндегі қарызы ең аз мемлекет. 2001 жылы [[Босния және Герцеговина|Босниямен]] саудалық шартқа отырды. Осал тұстары: экономиканың біртіндеп [[Либерализм|либералдандырылуы]] елдегі шетел инвесторларын тұрақтандыруға себеп болды. [[Жекешелендіру]] (оның ішінде банктік сектор) баяу қозғалуда. Словенияның ұлттық валютасы — [[еуро]] (бұрынғысы — [[толар]]). Словения ЕС-қа 2004 жылы кірген бірінші мемлекет, сонымен қатар біртұтас еуропалық валютаны айналымға қосқан ел. Орта есеппен Словениядағы жалақы 2007 жылдың қыркүйек айында 1260 [[еуро]] құрады, орташа таза жалақы (салық төлемдері және сақтандыру жарналарын алғанда) — 820 еуро. Ең төменгі жалақы 2007 жылы 522 еуроны құрады. 2005 жылдың маусымында Словения Республикасының үкіметі Словенияның Даму жөніндегі стратегиясына төмендегілерді міндеттеді: ЕС-тің экономикалық орташа деңгейін көтеру үшін, сонымен қатар [[Лиссабон стратегиясы]]ның алдағы он жылға жұмыспен қамтамасыз ету. Өмір сүру сапасын арттыру және әр адамның әл-ауқтын жақсарту арқылы адамның дамуын, денсаулық сақтауын, әлеуметтік тәуекел және әлеуметтік ұйымшылдықтарын өлшейді. Халықтың санын арттыру үшін, жан-жақты даму үшін тұрақытылқ ұстанымын қамтамасыз етеді. Мемлекеттің мінездік көрінісі, мәдениетілігі, халықаралық үдерістерге белсене ат салысуы елдің әлемдегі орнымен қатар, жұмыс жасау бейнесін көрсетеді. Мұнай шығаратын ірі [[Petrol]] компаниясы толығымен мемлекеттің қарауында, үкіметтің арнайы шешіміне байланысты ол жекеменшік бола алмайды. Словенияның энергетикасына тоқталатын болсақ, бір ғана атомдық электрстанциясы бар. Ол –– [[Атом электр стансасы|АЭС]] [[«Кршко»]]. Жұмыссыздар деңгейі 7 %, белдік азық-түлік 1 тұрғынға 27000 [[доллар]] [[АҚШ]], мемлекетте 950 000 жұмысшы бар. 2009 жылғы әлемдік экономикалық дағдарыстан кейін [[экспорт]] пен өндіріс орталықтары – 6%-ға төмендеді, ал жұмыссыздар саны – 9% артты. Словенияның банкі орталық [[эммисия|эммисионды]] және бақылаушы мүше болып табылады. Бірлескен Банктерде бар, оған Словенияның 30 коммерциялық банкі кіреді. === Дін === 2002 жылғы халық санағының деректері бойынша [[Католицизм|католиктер]] халықтың 57,8%, [[мұсылман]]дар 2,4%, [[православие]]лік 2,3%, [[протестанттар]] 0,8% (Словенияның Баптисттік шіркеуінің одағы, Словенияның пятидесятнические шіркеуінің одағы, адвентистер) құрайды. == Халқы == Этникалық құрамы: 2002 жылғы санақ бойынша 1 964 036 адам. * [[Словендер]] 1 631 363 (83,1 %) * [[Сербтер]] 38 964 (2,0 %) * [[Хорваттар]] 35 642 (1,8 %) * [[Босниялықтар]] 21 542 (1,1 %) * [[Мажарлар]] 6 243 (0,3 %) * [[Албандар]] 6 186 (0,3 %) * [[Македондықтар]] 3 972 (0,2 %) * [[Черногориялықтар]] 2 667 (0,1 %) * [[Италиялықтар]] 2 258 (0,1 %) * Тіркелмегендер мен белгісіздер 174 913 (8,9 %) 2009 жылдың маусым айында Словенияда 2 005 692 тұрғын тіркелген. Словения халқының тығыздығына байланысты 145-ші орын алады. Халықтың орташа жасы 41,7 жыл. (ерлер- 40, әйелдер - 43). Халықтың орташа тығыздығы км² 99 адамнан айналады. Халықтың жартысынан көбі қалада, ал қалғандары ауылды аймақтарда тұрады. Ресми тілі словен. Венгер және италья тілдері ресми жерлерде ғана мәртебеге ие. Мысалы, [[Мажарстан]] мен [[Италия]] сақшылары арасында. Діні: 2002 жылғы санаққа сай [[Католицизм|католиктер]] халықтың 57,8 % құрайды, [[Православие|православиялықтар]] — 2,3 %, [[протестантизм|протестанттар]] — 0,8 %, [[Ислам|мұсылмандар]] — 2,4 %. == Қарулы Күштері == Құрлық әскерлерінің жеке құрамы 9550 адамды құрайды. Жауынгерлік күші (2002 жылғы жағдай бойынша): - әрқайсысында 3 атқыштар батальоны бар 7 атқыштар бригадасы: 1 толық жабдықталған және 2 кадрлық батальон; - 1 арнайы мақсаттағы бригада; - 1 десанттық бригада; - 1 танкке қарсы батальон; - 2 жеке механикаландырылған батальон; - 1 инжинирингтік компания; - 1 материалдық-техникалық қамтамасыз ету полкі; - 1 зениттік-зымырандық бригада. == Мәдениет == Словен тілі оңтүстік-словен [[Латын Әліпбиі|латын алфавиті]] негізінде құрылған. Ол өзінің тамырын [[Хорват тілі|хорват]] және [[серб тілі|серб тілдерінен]] алады, дегенмен айырмашылықтары да бар. Словен — словен тілдерінің екіұдайылық санын сақтап қалған тілдердің бірі. Қазіргі таңда словен тілінің 49 [[диалект]]ісі сақталған. Словенияның атақты жазушысы [[Франце Прешерн]] (1800-49), лирикалық поэмалары арқылы словен халқының ұлттық құндылықтарын оятты. [[Екінші Дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғыстан]] кейін словен халқының [[фольклор]]лық дәстүрлері жоғалды, дегенмен оларды қайта жаңғыртуды жұмыстар жүргізілуде. Мысалы [[«Трутамора Словеника»]] триосы словен халқының әнін 90ж.ж. басында өткен халықаралық баяншылар конкурсында [[Алессандра Миначча]] жеңіп алды. 1970 жылдары елге жаңа музыкалық индастриал бағыты келді, ол 1980 жылдарда бүкіл Словенияны жаулап алды (мысалы — [[Любляна]]дан [[Laibach]] тобы. Laibach — Словения астанасының немісше атауы). Сурет өнері мен мүсін өнеріндегі [[постмодернизм]] 1980 жылдардағы құрылған [[«Neue Slowenische Kunst»]] тобы мен аттары белгісіз 5 суретшінің, лақап аттары [[«RWIN|«IRWIN»]] салған суреттерін атауға болады. [[Йоже Плечник]] (1872—1957) – Словенияның маңызды да, көркем мәдениет орындарының авторы болған сәулетші. Словен ас үйі [[балық]] пен [[бұғы]] етін көп қолданады, сонымен қатар көрші мемлекеттердің де тамақтары ұлттық асқа айналған. [[Австрия Республикасы|Австриядан]] — [[шұжық]]ты, завитек ([[штрудель]]) және дунай ет тілімдері ([[вен шницелі]]). Итальян тағамдарына ұқсас [[Ньоки]] (картоп клёцктері), [[рижота]] ([[ризотто]]) және [[равиоли]]ге ұқсас [[жиркроф]] . [[Венгрия|Венгер]] ас мәзірінен [[голаш]] ([[гуляш]]) пен [[паприкаш]] (бұқтырылған сиыр еті мен балапан еті) алынған. Негізгі [[Балқан]] тағамдарынан ерте кезден-ақ [[бурек]] (ірімшек пен еттен пісірілген қатпарлы [[бәліш]]тер), ет және [[алма]] қосылған бәліштер дәстүрлі тағамдар қатарына қосылған. Бұнда бірнеше сандаған [[клёцк]] түрлерінің ішінде ең танымал түрі – [[штрукли]] (ірімшік клёцктері). Дәстүрлі тағамдарды мейрамхана түріндегі қонақжайлардан алған жөн. Словен ұлттық тағамдарының бірі - [[Говейа юха|"Говейа юха"]] (Goveja juha, жіңішке кеспе ұзындығындай сиыр етінің сорпасы ([[rezanci]]), кей кездері [[пармезан ірімшігі]] қосылады) және [[Гобова Юха|"Гобова Юха"]] ([[Gobova juha]], ақ [[саңырауқұлақтар]] қосылған сорпа). Словенияда ақ және қызыл шараптың тамаша түрлері жасалады, ащы сусындар - [[шнопс]], [[бренди]], т.б [[жганье|«жганье»]] деп аталатын түрі де кездеседі. Словенияда аты көпке танымал [[Laško|"Laško"]], [[Union|"Union"]] [[сыра]]ларының маркасы да бар. Словения Республикасының мемлекеттік мерекелер туралы заңында төмендегі мейрамдар қарастырылады: * 1 -2 қаңтар — Жаңа жыл * 8 ақпан — [[Прешер күні]], Словенияның мәдени мейрамы * 12 -13 сәуір — жексенбі мен дүйсенбі [[Пасха]] күні * 27 сәуір — Басқыншыларға қарсы көтеріліс күні * 1 - 2 мамыр — Еңбек күні * 25 маусым — Ұлттық күн * 15 тамыз — [[Успения Богородиц]] мерекесі * 31 қазан —[[Реформация]] күні * 1 қараша — Мерт болғандарды еске алу күні * 25 желтоқсан — [[Рождество]] * 26 желтоқсан— Тәуелсіздік күні [[Сурет:View from Mangart MC.jpg|thumb|850px|center|[[Альпі]]. [[Тригвал Ұлттық Паркі]]]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Навигациялық блок |тақырып = Словения |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Еуропа елдері |Жерорта теңізімен шектесетін елдер |Еуроодақ мүшелері |Еуропа кеңесі |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы |Франкофония }} [[Санат:Словения|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] lxw7r0j2ehh9ec08rcigx91941lw1cm 0 9305 3686964 3578431 2026-10-27T10:52:30Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3686964 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Аманкелді Иманов|Шынайы есімі=Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Сурет=Амангелді Үдербайұлы Иманов.jpg|ені=177px|Туған күні=03.04.1873|Қайтыс болған күні=18.05.1919|Туған жері=Қайдауыл болысы, [[Торғай уезі]], [[Ресей империясы]]|Қайтыс болған жері=Батпаққара, Торғай жері|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Мансабы=батыр, атқыш, шабандоз, бас қолбасшы|Әкесі=Үдербай Иманұлы|Балалары=Рамазан Аманкелдіұлы Иманов, <br/> Шарип Аманкелдіұлы Иманов|Commons=Amangeldy Imanov}} '''Аманкелді Үдербайұлы Иманов''' ([[3 сәуір]] [[1873 жыл]] – [[18 мамыр]] [[1919 жыл]]) — қазақ халқының батыры. [[Қазақстан]]да 1916 жылы орын алған Ұлт-азаттық көтерілістің басшысы. [[Торғай уезі]] Қайдауыл болысының 3-ауылында кедей шаруа отбасында туған. 1918 жылдан Компартия мүшесі. 7 жасында әкесі, одан 5 жыл кейін шешесі қайтыс болып, жастайынан жетім қалады. Ауқатты адамдарға жалға тұрып жүріп, еңбекші халықтың тартқан қайғы-қасіретін, ауыр тұрмысын көреді. Оның бойында самодержавиеге, қоғамда тереңдеп кеткен әлеуметтік теңсіздік пен езгіге деген өшпенділік осы кезден-ақ қалыптаса бастады. Байқоңыр көмір кенінде темір ұстасы болған жылдары орыс жұмысшыларымен араласып, таптық сана-сезімі оянады. 1905 – 1907 жылдары орыстың 1-төңкерісінің азаттық идеясы ықпалымен шаруалардың байларға қарсы қарулы күресіне қатысады. Социал-демократтардың жергілікті жердегі [[Большевизм|большевиктер]] тобымен тығыз байланыс жасап, шаруалар бұқарасының ұлт-азаттық күресін басқарушы ретінде бүкіл Торғай даласына атағы жайылды. 1896-1908 жылдары патша өкіметі оны "сенімсіз" адам деп тауып, бірнеше рет түрмеге отырғызды. == Өмірбаяны == Аманкелді Иманов 1873 жылы Торғай уезі Қайдауыл болысының №3 (Терісбұтақ) ауылында дүниеге келген, қазіргі – Қостанай облысының Аманкелді ауданы. Аманкелді кедей қазақ отбасында дүниеге келген, ауыл молдасынан білім алған, Тасыбай мен Ташмағамбет ишандардың медресесіне оқуға түскен. 12 жасына дейін ауыл мектебінде, кейін төрт жыл медреседе оқыды, түрік, парсы, араб тілдерін үйренді. Ол [[Кенесары хан|Кенесары ханның]] үзеңгілес серігі, Иман батырдың ұрпағы. Мерген, шабандоз, жігерлі, еркіндікті жақсы көретін батыр 1905 – 1907 жылдардағы өкіметке қарсы көтерілістерге қатысып, қудалауға ұшырап, Торғай даласының шалғайдағы ауылдарына жасырынуына тура келді. 1910 жылы Аманкелдінің руы өмір сүрген Терісбұтақ ауылында оның бастамасы бойынша мектеп салынды.<ref>{{Cite web|title=Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы, Аманкелді Иманов|url=https://kraeved-kst.kz/kz/zd-tury/vnutrennie-materialy/amangeld-imanov.html|date=07.04.2021|lang=kk}} </ref> ==[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]== Аманкелдінің есімі қазақ халқының тарихындағы аса бір даңқты кезең – 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліспен тығыз байланысты. [[Империализм]] қайшылықтарының шегіне жете шиеленісуінің нағыз айғағы болған бұл [[көтеріліс]] патша өкіметінің отаршылдық саясатына қарсы бағытталып, халықтың бостандығын көздеді. Бұқара халықтың бұл қозғалысы қазақ жігіттерін майдандағы қара жұмысқа алу жөніндегі патша үкіметінің [[1916 жыл]]ғы [[25 маусым]]дағы жарлығынан кейін өрістей түсті. Аманкелді [[Қостанай]], [[Ақтөбе]], [[Ырғыз]], [[Атбасар]], [[Қызылорда|Перовск]] т.б. қалаларға өз өкілдерін жіберіп, жұмысшы-шаруаларды патша өкіметіне қарсы күреске шақырaды. [[Сурет:Amangeldy Flag.svg|нобай|348x348 нүкте|Ұлттық көтеріліс кезінде Аманкелді Имановтың туын қайта реконструкциясы.<br/>''(سارباز ساردارى امانكيلدى باتىردىڭ تۋى)''<br/>Жазуы: «''Сарбаз сардары Аманкелді батырдың туы''».<ref>{{Cite web|title="А.Иманов атындағы Амангелді мемориалдық мұражайы" коммуналдық мемлекеттік мекемесі|url=http://amangeldymuseum.kz/kz/bizdi-or.html|lang=kk}}</ref>]] Төзгісіз қанауға ұшырап, жерінен айырылған қазақ кедейлері Аманкелдінің отрядына лек-легімен келіп қосылып жатты. 1916 жылдың қазан айында тек Торғай мен Ырғыз уездерінде ғана 20 шақты отряд құрылады. Аманкелді отрядтарға қатаң тәртіп енгізді. Көтерілісшілерді қару-жарақты қолдана білуге және соғыс өнерін меңгеруге үйретті. Аманкелдінің көтерілісшілер отряды патша өкіметінің жергілікті органдарына қарсы бірнеше ұрыс жүргізіп, 1916 жылы қазанда [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай қаласын]] қоршауға алды. Осы операцияда Аманкелдінің ұйымдастырушылық жөне қолбасшылық таланты айқын көрінді. Оның қол астындағы 50 мың сарбазы ерліктің, табандылықтың тамаша үлгісін көрсетті. Патша үкіметі Аманкелдінің шабуылын тойтару үшін жазалаушы корпус жіберуге мәжбүр болды. Тек жаудың негізгі күштері келіп жеткеннен кейін ғана, 27 күннен соң Аманкелді өз сарбаздарын қаладан алып кетті. 1917 жылы қаңтарда ол қаланы басып алуға қайта әрекет жасады, бірақ күш тең болмағандықтан ел ішіне кетеді. Бұл кездерде Аманкелді большевиктермен, оның ішінде [[Әліби Тоғжанұлы Жангелдин|Әліби Жанкелдинменмен]] байланысты күшейтіп, большевиктер партиясының идеясымен қарулана түсті. Уақытша үкімет кезіндегі [[Алаш Орда|алашордашыларға]] қарсы күрес жүргізді, бұқара халыққа пролетарлық төңкерісінің маңызын түсіндірді. ==[[Қазан төңкерісі]]== [[Қазан төңкерісі|Қазан революциясының]] алғашқы күндерінен-ақ Аманкелді бұрынғы көтерілісшілерден қызыл партизандар отрядын құрып, [[Кеңес үкіметі|Кеңес өкіметін]] қорғау және нығайту күресіне белсене араласты. [[Торғай уезі]]нің соғыс комиссары болып тағайындалды. 1918 жылы наурызда Аманкелді Кеңестердің облыстық съезіне ([[Орынбор]]) қатысты. 1918 жылы шілдеде Кеңес қызметкерлерінің бір тобын басқарып, Торғай уезінде ауылдық және облыстық Кеңестердің сайлауын өткізді. [[Азамат соғысы]] жылдарында [[Әліби Тоғжанұлы Жангелдин|Әліби Жанкелдинмен]] бірге Қазақстанда тұңғыш ұлттық Қызыл Әскер бөлімдерін ұйымдастырады. Колчак әскерінің тылындағы партизандарға көмектесті. 1918 жылы қарашада Аманкелді және Әліби Жанкелдин басқарған отряд [[ақ гвардияшылар]]дан Торғай қаласын азат етті. Шығыс майданда Колчак әскерінің шабуылға шығуына байланысты алашордашылар 1919 жылы 20 сәуірде де төңкеріс жасап, Аманкелдіні қолға түсірді. Қызыл партизандар қалаға кіруге бірнеше сағат қалғанда алашордашылардың қолынан қаза табады. ==Аманкелдіге құрмет== Аманкелдінің туған ауданы және республиканың көптеген [[колхоз]], [[совхоз]]дары батырдың есімімен аталады. [[Алматы]] қаласында және бірсыпыра [[аудан]], [[облыс]] орталықтарында [[батыр]]дың ескерткіш [[Мүсіндеме|мүсіні]] орнатылған. Жамбыл Жабаев, Аманкелдінің бұрынғы сарбазы, халық ақыны О.Шипин т.б. ақындар батырға арнап [[өлең]], [[поэма]]лар жазды. Жазушы [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсірепов]] "Аманкелді" пьесасында халық батырының көркем бейнесін жасады. Халық суретшілері [[Әбілхан Қастеев]] ("Аманкелді" портреті, "Аманкелді шабуылы", "Торғай жорығы") пен [[Қанапия Темірболатұлы Телжанов|Қанапия Телжанов]] ("Аманкелді", "Аманкелді қызыл атты әскері") Аманкелді [[образ]]ын тартымды бейнеледі.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Амангелді ауданында туғандар]] [[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]] [[Санат:Қазақстан революционерлері]] 8x1fvuzsntbd68xgphockz9y4lamucj 3686965 3686964 2026-10-27T10:53:35Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3686965 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Аманкелді Иманов|Шынайы есімі=Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Сурет=Амангелді Үдербайұлы Иманов.jpg|ені=177px|Туған күні=03.04.1873|Қайтыс болған күні=18.05.1919|Туған жері=Қайдауыл болысы, [[Торғай уезі]], [[Ресей империясы]]|Қайтыс болған жері=Батпаққара, Торғай жері|Ұлты=[[Қазақтар|Қазақ]]|Мансабы=батыр, атқыш, шабандоз, бас қолбасшы|Әкесі=Үдербай Иманұлы|Балалары=Рамазан Аманкелдіұлы Иманов, <br/> Шарип Аманкелдіұлы Иманов|Commons=Amangeldy Imanov}} '''Аманкелді Үдербайұлы Иманов''' ([[3 сәуір]] [[1873 жыл]] – [[18 мамыр]] [[1919 жыл]]) — қазақ халқының батыры. [[Қазақстан]]да 1916 жылы орын алған Ұлт-азаттық көтерілістің басшысы. [[Торғай уезі]] Қайдауыл болысының 3-ауылында кедей шаруа отбасында туған. 1918 жылдан Компартия мүшесі. 7 жасында әкесі, одан 5 жыл кейін шешесі қайтыс болып, жастайынан жетім қалады. Ауқатты адамдарға жалға тұрып жүріп, еңбекші халықтың тартқан қайғы-қасіретін, ауыр тұрмысын көреді. Оның бойында самодержавиеге, қоғамда тереңдеп кеткен әлеуметтік теңсіздік пен езгіге деген өшпенділік осы кезден-ақ қалыптаса бастады. Байқоңыр көмір кенінде темір ұстасы болған жылдары орыс жұмысшыларымен араласып, таптық сана-сезімі оянады. 1905 – 1907 жылдары орыстың 1-төңкерісінің азаттық идеясы ықпалымен шаруалардың байларға қарсы қарулы күресіне қатысады. Социал-демократтардың жергілікті жердегі [[Большевизм|большевиктер]] тобымен тығыз байланыс жасап, шаруалар бұқарасының ұлт-азаттық күресін басқарушы ретінде бүкіл Торғай даласына атағы жайылды. 1896-1908 жылдары патша өкіметі оны "сенімсіз" адам деп тауып, бірнеше рет түрмеге отырғызды. == Өмірбаяны == Аманкелді Иманов 1873 жылы Торғай уезі Қайдауыл болысының №3 (Терісбұтақ) ауылында дүниеге келген, қазіргі – Қостанай облысының Аманкелді ауданы. Аманкелді кедей қазақ отбасында дүниеге келген, ауыл молдасынан білім алған, Тасыбай мен Ташмағамбет ишандардың медресесіне оқуға түскен. 12 жасына дейін ауыл мектебінде, кейін төрт жыл медреседе оқыды, түрік, парсы, араб тілдерін үйренді. Ол [[Кенесары хан|Кенесары ханның]] үзеңгілес серігі, Иман батырдың ұрпағы. Мерген, шабандоз, жігерлі, еркіндікті жақсы көретін батыр 1905 – 1907 жылдардағы өкіметке қарсы көтерілістерге қатысып, қудалауға ұшырап, Торғай даласының шалғайдағы ауылдарына жасырынуына тура келді. 1910 жылы Аманкелдінің руы өмір сүрген Терісбұтақ ауылында оның бастамасы бойынша мектеп салынды.<ref>{{Cite web|title=Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы, Аманкелді Иманов|url=https://kraeved-kst.kz/kz/zd-tury/vnutrennie-materialy/amangeld-imanov.html|date=07.04.2021|lang=kk}} </ref> ==[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]== Аманкелдінің есімі қазақ халқының тарихындағы аса бір даңқты кезең – 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліспен тығыз байланысты. [[Империализм]] қайшылықтарының шегіне жете шиеленісуінің нағыз айғағы болған бұл [[көтеріліс]] патша өкіметінің отаршылдық саясатына қарсы бағытталып, халықтың бостандығын көздеді. Бұқара халықтың бұл қозғалысы қазақ жігіттерін майдандағы қара жұмысқа алу жөніндегі патша үкіметінің [[1916 жыл]]ғы [[25 маусым]]дағы жарлығынан кейін өрістей түсті. Аманкелді [[Қостанай]], [[Ақтөбе]], [[Ырғыз]], [[Атбасар]], [[Қызылорда|Перовск]] т.б. қалаларға өз өкілдерін жіберіп, жұмысшы-шаруаларды патша өкіметіне қарсы күреске шақырaды. [[Сурет:Amangeldy Flag.svg|нобай|348x348 нүкте|Ұлттық көтеріліс кезінде Аманкелді Имановтың туын қайта реконструкциясы.<br/>''(سارباز ساردارى امانكيلدى باتىردىڭ تۋى)''<br/>Жазуы: «''Сарбаз сардары Аманкелді батырдың туы''».<ref>{{Cite web|title="А.Иманов атындағы Амангелді мемориалдық мұражайы" коммуналдық мемлекеттік мекемесі|url=http://amangeldymuseum.kz/kz/bizdi-or.html|lang=kk}}</ref>]] Төзгісіз қанауға ұшырап, жерінен айырылған қазақ кедейлері Аманкелдінің отрядына лек-легімен келіп қосылып жатты. 1916 жылдың қазан айында тек Торғай мен Ырғыз уездерінде ғана 20 шақты отряд құрылады. Аманкелді отрядтарға қатаң тәртіп енгізді. Көтерілісшілерді қару-жарақты қолдана білуге және соғыс өнерін меңгеруге үйретті. Аманкелдінің көтерілісшілер отряды патша өкіметінің жергілікті органдарына қарсы бірнеше ұрыс жүргізіп, 1916 жылы қазанда [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай қаласын]] қоршауға алды. Осы операцияда Аманкелдінің ұйымдастырушылық жөне қолбасшылық таланты айқын көрінді. Оның қол астындағы 50 мың сарбазы ерліктің, табандылықтың тамаша үлгісін көрсетті. Патша үкіметі Аманкелдінің шабуылын тойтару үшін жазалаушы корпус жіберуге мәжбүр болды. Тек жаудың негізгі күштері келіп жеткеннен кейін ғана, 27 күннен соң Аманкелді өз сарбаздарын қаладан алып кетті. 1917 жылы қаңтарда ол қаланы басып алуға қайта әрекет жасады, бірақ күш тең болмағандықтан ел ішіне кетеді. Бұл кездерде Аманкелді большевиктермен, оның ішінде [[Әліби Тоғжанұлы Жангелдин|Әліби Жанкелдинменмен]] байланысты күшейтіп, большевиктер партиясының идеясымен қарулана түсті. Уақытша үкімет кезіндегі [[Алаш Орда|алашордашыларға]] қарсы күрес жүргізді, бұқара халыққа пролетарлық төңкерісінің маңызын түсіндірді. ==[[Қазан төңкерісі]]== [[Қазан төңкерісі|Қазан революциясының]] алғашқы күндерінен-ақ Аманкелді бұрынғы көтерілісшілерден қызыл партизандар отрядын құрып, [[Кеңес үкіметі|Кеңес өкіметін]] қорғау және нығайту күресіне белсене араласты. [[Торғай уезі]]нің соғыс комиссары болып тағайындалды. 1918 жылы наурызда Аманкелді Кеңестердің облыстық съезіне ([[Орынбор]]) қатысты. 1918 жылы шілдеде Кеңес қызметкерлерінің бір тобын басқарып, Торғай уезінде ауылдық және облыстық Кеңестердің сайлауын өткізді. [[Азамат соғысы]] жылдарында [[Әліби Тоғжанұлы Жангелдин|Әліби Жанкелдинмен]] бірге Қазақстанда тұңғыш ұлттық Қызыл Әскер бөлімдерін ұйымдастырды. Колчак әскерінің тылындағы партизандарға көмектесті. 1918 жылы қарашада Аманкелді және Әліби Жанкелдин басқарған отряд [[ақ гвардияшылар]]дан Торғай қаласын азат етті. Шығыс майданда Колчак әскерінің шабуылға шығуына байланысты алашордашылар 1919 жылы 20 сәуірде де төңкеріс жасап, Аманкелдіні қолға түсірді. Қызыл партизандар қалаға кіруге бірнеше сағат қалғанда алашордашылардың қолынан қаза табады. ==Аманкелдіге құрмет== Аманкелдінің туған ауданы және республиканың көптеген [[колхоз]], [[совхоз]]дары батырдың есімімен аталады. [[Алматы]] қаласында және бірсыпыра [[аудан]], [[облыс]] орталықтарында [[батыр]]дың ескерткіш [[Мүсіндеме|мүсіні]] орнатылған. Жамбыл Жабаев, Аманкелдінің бұрынғы сарбазы, халық ақыны О.Шипин т.б. ақындар батырға арнап [[өлең]], [[поэма]]лар жазды. Жазушы [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсірепов]] "Аманкелді" пьесасында халық батырының көркем бейнесін жасады. Халық суретшілері [[Әбілхан Қастеев]] ("Аманкелді" портреті, "Аманкелді шабуылы", "Торғай жорығы") пен [[Қанапия Темірболатұлы Телжанов|Қанапия Телжанов]] ("Аманкелді", "Аманкелді қызыл атты әскері") Аманкелді [[образ]]ын тартымды бейнеледі.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Амангелді ауданында туғандар]] [[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]] [[Санат:Қазақстан революционерлері]] cnzzd7b1uukbpqv10quo3092m8aal85 0 9864 3686773 3052333 2026-10-26T21:17:23Z 1nter pares 146705 /* */ 3686773 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Oil well.jpg|thumb|right|300px|Мұнай]] '''Мұнай''' — [[көмірсутектер]] қоспасы болып табылатын, жанатын майлы сұйықтық; қызыл-қоңыр, кейде қара түске жақын, немесе әлсіз жасыл-сары, тіпті түссіз түрі де кездеседі; өзіндік иісі бар; жерде тұнбалық қабатында орналасады; [[пайдалы қазбалар]]дың ең маңызды түрі. [[Сурет:Petroleum cm05.jpg|нобай|солға]] == Жалпы мәліметтер == Негізінен алғанда көмірсутектерінен (''85 % -ға дейін'') тұратын бұл заттар дербес [[үйірімдер шоғыры]] түрінде жекеленеді: [[метан]]ды, [[Нафтенді мұнайлар|нафтенді]] және ароматты (хош иісті) тізбектер. Оның құрамында [[оттегі]], [[азот]], [[күкірт]], [[асфальт]]ты [[шайыр]] қосындылары да кездеседі. Мұнайдың түсі қызғылт, қоңыр қошқыл, кейде ол ашық сарғыш түсті, ақшыл болып та келеді. Мысалы, [[Әзірбайжан]]ның Сурахана алқабында ақшыл түсті мұнай өндіріледі. '''Мұнай судан жеңіл''', оның меншікті салмағы 0,65-0,95 г/см³. Мұнай өз бойынан [[электр тогы]]н өткізбейді. Сондықтан ол электроникада [[изолятор]] ([[айырушы]]) ретінде қолданылады. Осы кезеңде мұнай құрамынан екі мыңнан астам [[халық шаруашылығы]]на керекті заттар алынып отыр: [[бензин]], [[керосин]], [[лигроин]], [[парафин]], көптеген иіссу түрлері, [[кремдер]], парфюмериялық жұмсақ майлар, [[дәрі-дәрмек]]тер, [[пластмасса]], машина дөңгелектері тағы басқа. Ол қуатты әрі арзан отын — бір тонна мұнай үш тонна [[көмір]]дің, 1,3 тонна [[антрацит]]тың, 3,3 тонна [[шымтезек]]тің қызуына тең. Қазір "''Қара алтын''" деп бағаланатын мұнайдың өзіндік мол тарихы бар. [[1539]] жылы ол тұңғыш рет [[Америка]] құрлығынан [[Еуропа]]ға тасылатын тауарлардың тізіміне кіріпті. Сол жылы [[Венесуэла]]дан [[Испания]]ға жөнелтілген мұнай тасымалының алғашқы легі бірнеше темір құтыға ғана құйылған жүк екен. Ол кезде дәрігерлер оны тек артрит ауруын емдеуге ғана пайдаланатын болған.<ref>Мұнай және газ геологиясы терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған [[Қазақстан]]ға еңбегі сіңген мұнайшы - геологтар Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Куандықов, [[2000]]. — 328 бет.</ref> == Мұнайдың шығу тарихы == [[Сурет:The_first_oil_district_in_Los_Angeles,_Toluca_Street,_ca.1895-1901_(CHS-3686).jpg|thumb|250px|[[Лос-Анджелес]]тегі мұнай вышкалары(1896 жыл)]] Ертеректе «тас майы» деп аталған мұнайдың болашағы зор екенін болжаған орыс ғалымы [[Ломоносов|М.В. Ломоносов]], [[Пенсильвания]]да ең алғаш рет мұнай ұңғымасы бұрғыланғанға дейін жүз жыл бұрын, мұнайдың шығуы жайлы өзінің бірегей теориясын ұсынған еді. «Жер қойнауында тереңнен орналасқан шымтезекті шөгінділерден жерасты ыстығымен қою, майлы материя шығарылып, саңылаулар арқылы ағады... Бұл дегеніміз – сирек, әртүрлі сұрыпты, жанатын және құрғақ, қатты материялардың пайда болуы, бұл тас майы – мұнайдың негізі...», – деп жазады [[1763]] жылы М.В. Ломоносов. Мұнайды қыздыру кезінде мұнайға біраз ұқсайтын қарамайларды беретін көмір мен тақтатастардан шығу теориясы да орыс ғалымдары – академиктер [[Паллас]] пен [[Абих]]тікі болған еді. Алайда ол кезде олардың қорытындыларының мұнайды іздестіруде практикалық мағынасы аз еді. Ең жемісті болғаны өткен ғасырдың соңында [[Менделеев|Д. И. Менделеев]] ұсынған мұнайдың бейорганикалық шығу теориясы еді. Ұлы орыс химигінің айтуы бойынша, жер шарының орталық ядросы [[темір]] және құрамдарында көміртегі бар басқа металдардың қоспаларынан құралады. Жер қыртысындағы жарықтардан өткен сулардың әсерінен бұл ядро жеңіл көмірсуларды – [[ацетилен]], [[этилен]] және т.б. түзеді. Жер жарықтары арқылы жоғары жер қыртысының суық бөліктеріне көтеріле бере олар мұнайдың негізгі құраушы бөліктері болып табылатын ауыр көмірсулар қоспасына айналады. Харичков және басқа да орыс ғалымдары мұндай әдіспен табиғи мұнайға ұқсас сұйық – жасанды мұнайды алды. Д.И. Менделеев теориясы бойынша мұнай қарқынды тау түзілу орындарында кездеседі. Мұны жиі бақылауға болады, сондықтан Д.И. Менделеев қорытындыларын барлаушылар мұнайды іздеуде көп уақыт қолданды. Мұнай өнеркәсібінің дамуы барысында, әдетте, мұнай кездесуі тау түзілу процестері қосымша фактор болып табылатын жағдайларда кездесетініне көз жетті. Мұнай көбінесе теңіздің түбінде, соның ішінде жағажайлық шөгінділерде жиі табылады. Сірә, теңіз өсімдіктері мен жануарлары қалдықтары судың түбіне жинақтала беруінен болар. Өйткені онда су ағысы болмайды, ол тыныштықта тұратындықтан, оған ауаның келуі қиындай түседі. Ауаның әсерінен бұл қалдықтар тотығар еді, ал ауа болмағандықтан, бактериялардың әсерінен бұл қалдықтар құрамы бойынша мұнайға ұқсас, бірақ оларда толығымен мұнайға айналмайтын процестер өтеді. Мұндағы түсініксіз жайт: осы қалдықтардан мұнай қалайша түзіледі? Әңгіме мынада: онда [[хлорофил]]дің, яғни өсімдіктердің жасыл түсі негізінің және басқа да екі жүз градустан жоғары температурада тұрақсыз болатын заттардың қалдықтары табылған. Ал барлық мұнайға жақын өнімдерді алатын белгілі химиялық реакциялар тек жоғары температураларда өтеді. Ақыры 1930 жылы ірі кеңес ғалымы – академик Н.Д. [[Зелинский Николай Дмитриевич|Зелинский]] бұл жерде катализ, яғни өздері аз өзгеріске ұшырайтын заттардың әсерінен химиялық өзгерістерді тездететін құбылыс орын алатынын дәлелдеді. Катализаторлармен өсімдіктерге, бактериялық әсердің өнімдеріне жақын орналасқан заттарға әсер етіп, ол жасанды мұнайды екі жүз градустан төмен температурада алды. Осылайша сұрақтың жауабы шешілді, бірақ түпкілікті емес: ол тәжірибесінде қолданған катализаторлар табиғатта болуы мүмкін емес, олар өте тұрақсыз еді. Табиғатта мұнай түзілуді іске асыратын заттарды ұзақ іздегеннен кейін химия ғылымдарының докторы, профессор [[Андрей Владимирович Фрост]] бұл, әдетте, мұнай қыртыстарын жауып тұратын кейбір сазбалшықтардың қатысымен болатынын анықтады. Өсімдіктер және жануарлар қалдықтарымен бірге тұнып, сазбалшықтар, жануарлар сүйектері мен микроағзалар кейін мұнай түзетін фактор болып табылатын материалдың негізін түзеді. Лай – бұл сазбалшық, өсімдік және басқа да қалдықтардың түр өзгерген қоспасы – бактериялардың әсерінен құмды және басқа да кеуекті тау жыныстарымен қапталады. Олар, өз кезегінде, мұнай мен су өтпейтін сазбалшық және басқа да тау жыныстарының қабаттарымен қапталып, температурасы шамамен жүз градустай қабаттарға дейін түседі. Мұнда мұнай түзілу процесі аяқталады; құрамында лай болатын мұнай біртіндеп қабаттасады да, біз мұнай кенорындарынан табатын кеуекті тау жынысына енеді. Мұнайдың шығуының жаңа теориясының зор тәжірибелік маңызы бар. Ол мұнайшы-геологтарды мұнайдың түзілу жағдайларын анықтау әдісімен таныстырады. Мұнай қалай пайда болатынын білетін кен барлаушылары оны іздеу орындарын тез анықтайды. Геологиялық жағдайларға байланысты мұнайдың болатын жерлерін және оның мүмкін орын ауыстыру жолдарын анықтауға болады. == Мұнайдың элементтік құрамы мен гетероатомдық компоненттері == [[Көмірсутектер]]мен қатар мұнай құрамында тағы басқа заттар да бар. [[Мырыш]]ы бар - H2S, меркаптандар, моно- және дисульфидтер, тиофендер мен тиофандар полициклдіктермен бірге т.б. (70-90% қалдық өнімдерде шоғырланады); [[азот]]ты заттар – негізінен [[пиридин]], [[хинолин]], [[индол]], [[карбазол]], [[пиррол]] және [[порфириндер]] (үлкен бөлігі ауыр фракциялар мен қалдықтарда шоғырланады) гомологтары; қышқылды заттар – [[нафтен қышқылы]], [[фенолдар]], смолалы-асфальтты т.б. заттар (әдетте жоғары қайнайтын фракциларында кездесетін). Элементтік құрамы (%): С – 82-87, Н – 11-14.5, S – 0.01-6 (сирек – 8-ге дейін), N - 0,001—1,8, O — 0,005—0,35 (сирек – 1.2-ге дейін) және т.б. Барлығы мұнай құрамында 50-ден аса элементтер табылған. Мысалы, жоғарыдағылармен қоса V(10-5 — 10-2%), Ni(10-4-10-3%), Cl (іздерінен бастап 2•10-2%-ға дейін) т.с.с. Әр зат әр кен орнында әр мөлшерде кездесетіндіктен орташа химиялық қасиетттер жайлы тек шартты түрде ған аайтуға болады. == Пайдасы == Мұнай дүние жүзілік жанар-жағар май-энергетикалық балансында орасан зор үлеске ие: оның адамзат пайдаланатын қуат көздері ішінде 48% алады. Болашақта бұл көрсеткіш мұнай өндірудің қиындай беруінен, және атом және басқа қуат көздерін пайдалануының өсуінен кеми береді. [[Химия]] мен мұнай-химия өнеркәсіптерінің қарқынды дамуына байланысты мұнайға деген сұраныс жанар-жағар майлар үшін ғана емес, [[синтетикалық каучук]], [[синтетикалық талшықтар]], [[пластмасс]], жуу құралдарын, [[пластификатор]], [[бояғыш]]тар т.б. (әлемдік өндірістің 8%-нан астамы) өндіру шикізат көздері үшін өсуде. Осыларды шығаруға бастапқы заттар ретінде көп қолданылатындар: парафиндік көміртектер – [[метан]], [[этан]], [[пропан]], [[бутан]], [[пентан]], [[гексан]], және жоғарымолекулярлықтар (10-20 атомды молекулалы көміртектер), [[циклогексан]]; ароматты көміртектер – [[этилен]], [[пропилен]], [[бутадиен]]; [[ацетилен]]. АҚШ Қуат Ақпарат басқармасының (EIA) есебі бойынша 2011 жылы әлем күн сайын 87.421 миллион баррель тұтынған. <!-- Image with unknown copyright status removed: [[File:WorldPetroleum2007.png|thumb|center|550px|Mean oil production by country in 2007, shown as a percentage of the top producer (Saudi Arabia – 10.2 millions of barrels per day).]] --> [[File:OilConsumptionpercapita.png|thumb|center|550px|Жан басына шаққандағы мұнай тұтыну (қою түс - көбірек тұтынатынды көрсетеді).]] ==Мұнай өндіру== [[File:Oil producing countries map.png|thumb|center|550px|Мұнай өндіруші елдер]] [[File:Top Oil Producing Countries.png|thumb|250px|right|Бұрынғы [[КСРО]]ны қосқанда үздік мұнай өндіруші елдер 1960–2006<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/emeu/aer/pdf/pages/sec11_10.pdf |title=World Crude Oil Production |format=PDF |accessdate=August 29, 2010}}</ref>]] Мұнай өндіру саласында ''өнім'' ұғымы бөлініп алынған мұнай өнімдерін емес кен орнынан өндірілген шикі мұнай көлемін айтады. {| style="text-align:right;" class="wikitable sortable" |- !# !Өндіруші ел !10³bbl/d (2006) !10³bbl/d (2007) !10³bbl/d (2008) !10³bbl/d (2009) !Қазіргі үлесі |- |1 |{{rh}}|[[Сауд Арабиясы]] (OPEC) |10,665 |10,234 |10,782 |9,760 |11.8% |- |2 |{{rh}}|[[Ресей]] ¹ |9,677 |9,876 |9,789 |9,934 |12.0% |- |3 |{{rh}}|[[АҚШ]] ¹ |8,331 |8,481 |8,514 |9,141 |11.1% |- |4 |{{rh}}|[[Иран]] (OPEC) |4,148 |4,043 |4,174 |4,177 |5.1% |- |5 |{{rh}}|[[Қытай]] |3,846 |3,901 |3,973 |3,996 |4.8% |- |6 |{{rh}}|[[Канада]] ² |3,288 |3,358 |3,350 |3,294 |4.0% |- |7 |{{rh}}|[[Мексика]] ¹ |3,707 |3,501 |3,185 |3,001 |3.6% |- |8 |{{rh}}|[[БАӘ]] (OPEC) |2,945 |2,948 |3,046 |2,795 |3.4% |- |9 |{{rh}}|[[Кувейт]] (OPEC) |2,675 |2,613 |2,742 |2,496 |3.0% |- |10 |{{rh}}|[[Венесуэла]] (OPEC) ¹ |2,803 |2,667 |2,643 |2,471 |3.0% |- |11 |{{rh}}|[[Норвегия]] ¹ |2,786 |2,565 |2,466 |2,350 |2.8% |- |12 |{{rh}}|[[Бразилия]] |2,166 |2,279 |2,401 |2,577 |3.1% |- |13 |{{rh}}|[[Ирак]] (OPEC) ³ |2,008 |2,094 |2,385 |2,400 |2.9% |- |14 |{{rh}}|[[Алжир]] (OPEC) |2,122 |2,173 |2,179 |2,126 |2.6% |- |15 |{{rh}}|[[Нигерия]] (OPEC) |2,443 |2,352 |2,169 |2,211 |2.7% |- |16 |{{rh}}|[[Ангола]] (OPEC) |1,435 |1,769 |2,014 |1,948 |2.4% |- |17 |{{rh}}|[[Ливия]] (OPEC) |1,809 |1,845 |1,875 |1,789 |2.2% |- |18 |{{rh}}|[[Ұлыбритания]] |1,689 |1,690 |1,584 |1,422 |1.7% |- |19 |{{rh}}|[[Қазақстан]] |1,388 |1,445 |1,429 |1,540 |1.9% |- |20 |{{rh}}|[[Қатар]] (OPEC) |1,141 |1,136 |1,207 |1,213 |1.5% |- |21 |{{rh}}|[[Индонезия]] |1,102 |1,044 |1,051 |1,023 |1.2% |- |22 |{{rh}}|[[Үндістан]] |854 |881 |884 |877 |1.1% |- |23 |{{rh}}|[[Әзірбайжан]] |648 |850 |875 |1,012 |1.2% |- |24 |{{rh}}|[[Аргентина]] |802 |791 |792 |794 |1.0% |- |25 |{{rh}}|[[Оман]] |743 |714 |761 |816 |1.0% |- |26 |{{rh}}|[[Малайзия]] |729 |703 |727 |693 |0.8% |- |27 |{{rh}}|[[Мысыр]] |667 |664 |631 |678 |0.8% |- |28 |{{rh}}|[[Колумбия]] |544 |543 |601 |686 |0.8% |- |29 |{{rh}}|[[Аустралия]] |552 |595 |586 |588 |0.7% |- |30 |{{rh}}|[[Эквадор]] (OPEC) |536 |512 |505 |485 |0.6% |- |31 |{{rh}}|[[Судан]] |380 |466 |480 |486 |0.6% |- |32 |{{rh}}|[[Сирия]] |449 |446 |426 |400 |0.5% |- |33 |{{rh}}|[[Экваторлық Гвинея]] |386 |400 |359 |346 |0.4% |- |34 |{{rh}}|[[Тайланд]] |334 |349 |361 |339 |0.4% |- |35 |{{rh}}|[[Вьетнам]] |362 |352 |314 |346 |0.4% |- |36 |{{rh}}|[[Йемен]] |377 |361 |300 |287 |0.3% |- |37 |{{rh}}|[[Дания]] |344 |314 |289 |262 |0.3% |- |38 |{{rh}}|[[Габон]] |237 |244 |248 |242 |0.3% |- |39 |{{rh}}|[[ОАР]] |204 |199 |195 |192 |0.2% |- |40 |{{rh}}|[[Түрікменстан]] |No data |180 |189 |198 |0.2% |- |41 |{{rh}}|[[Тринидад және Тобаго]] |181 |179 |176 |174 |0.1% |} <ref>[http://tonto.eia.doe.gov/country/index.cfm U.S. Energy Information Administration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080710145353/http://tonto.eia.doe.gov/country/index.cfm |date=2008-07-10 }}</ref> Осы елде мұнай өндіру шыңын асып кеткен.Канада мұнай өндіру көлемі төмендегенімен оның жалпы мұнай өндіру көлемі құмды мұнай өндірудің есебінен өсуде. Егер құмды мұнайды өосөанда Канада Сауд Арабиясынан кейінгі мұнай қорынан екінші орын алар еді.Тринидат және Тобаго has the worlds third largest pitch lake situated La Brea south Trinidad.Ирак 1998 жылдан мүшелікте болғанымен оның мәліметтері әлі жоқ 2013 жылы АҚШ орташа алғанда күніне 11.4 миллион баррель өндіріп гидрокарбон өндіруші әлемдегі екінші елге айналды,<ref>{{cite news |title=U.S. may soonbecome world's top oil producer |url=http://m.cbsnews.com/fullstory.rbml?catid=57538431&feed_id=76&videofeed=43 |newspaper=CBS News |date=23 қазан 2012 |accessdate=9 February 2013}}</ref> сонымен бірге 2020 жылға дейін Сауд Арабиясын басып озады деп күтілуде.<ref>{{cite news |title=U.S. to become biggest oil producer – IEA |author=Mark Thompson |url=http://money.cnn.com/2012/11/12/news/economy/us-oil-production-energy/index.html |newspaper=CNN |date=12 қараша 2012 |accessdate=9 February 2013}}</ref> == Мұнай-газ кендері == Мұнай-газ кендері<ref>Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0</ref> – бірыңғай құрылымдық элементтермен сипатталатын жеке алаң қойнауында орналасқан мұнай мен газ иірімдері шоғырларының жиынтығы. Мұнай-газ кендері мұнай немесе газ түрінде және аралас мұнайлы-газды, газды-мұнайлы кендер түрінде ұшырасады. Оқшауланған жеке кендер өте сирек, көбінесе топталған иірімдердің жиынтығы түрінде жатады. [[Қазақстанның мұнай-газ кендері]] геологиялық құрылысы мен геотектоникалық дамуы әр түрлі болатын үш мұнайлы-газды аймақта орналасқан. Ең көне мұнайлы-газды аймақтың кендері Солтүстік [[Каспий]] синеклизасымен байланысты. Мұнда өндіруге тұрарлық мұнай мен газ жүздеген м-ден 5000 м-ге дейінгі тереңдікте жатқан жоғарғы палеозойдан төменгі борға дейінгі шөгінділерде орналасқан. [[Эпигерциндік платформа]] құрамына кіретін [[Маңғыстау]] мұнайлы-газды облысының қабатты кендері — 300 метрден 3000 метрге дейін тереңдіктегі құнарлы горизонттар төменгі бордан төменгі юраға дейінгі шөгінділерде орналасқан. Үшінші мұнайлы-газды аймақ герцин және каледон қатпарлы құрылымдарының арасынан орын алған [[Шу]] – [[Сарысу]] [[синеклиза]]сында. Мұнда жанғыш және азот-гелий газдарының қоры шағын кендері ашылған. == Мұнай өнімдері == Мұнай өнімдері – көмірсутектер мен олардың туындыларының қоспасы; мұнай мен мұнай газдарынан алынатын жеке химиялық қосылыстар. Мұнай өнімдері отын, майлар, битумдар, ауыр көмірсутектер және әр түрлі мұнай өнімдері сияқты негізгі топтарға бөлінеді. Отын негізіндегі мұнай өнімдеріне көмірсутекті газдар мен [[бензин]], [[лигроин]], [[керосин]], [[дизель отыны]], [[мазут]], т.б. жатады. Мұнайға серік газдар пайда болуы жөнінен табиғи газдарға жатады. Олардың бұлай ерекше аталуы мұнай кенімен бірге кездесуіне байланысты – олар мұнайда еріген күйде болады немесе мұнай кенінің үстін "бүркеп" жатады. Мұнай жоғары көтерілгенде, қысым кенет төмендейді, газдар сұйық мұнайдан бөлініп шығады. Ертерек кезде мұнайға серік газдар пайдаланылмайтын, мұнай өндіретін жерде оны жағып жіберетін. Қазір ондай газдарды жинап алады, өйткені олар, табиғи газ сияқты жақсы отын және бағалы химиялық шикізат болып табылады. Құрамында метанмен бірге басқа да көмірсутектер: этан, пропан, бутан, пентанның едәуір мөлшері болғандықтан, серік газды пайдалану мүмкіндігі табиғи газға қарағанда тіпті едәуір кең. Сондықтан табиғи газға қарағанда химиялық өңдеу жолымен серік газдан заттарды көп мөлшерде алуға болады. Серік газдарды тиімді пайдалану үшін оларды құрамдары жақын қоспаларға бөледі. Пентан, гексан және басқа көмірсутектердің қалыпты жағдайда сұйық күйде болатын қоспалары газды бензин түзеді(олар мұнайдан ішінара газбен бірге ұшып шығады). Одан кейін пропан мен бутанның қоспасы бөлінеді. Газды бензин мен пропанбутан қоспасын бөліп алғаннан кейін құрғақ газ қалады, оның басым көпшілігі метан мен этан қоспасынан құралады. Газды бензин құрамында өте ұшқыш сұйық көмірсутектер бар, сондықтан оны двигательдерді от алдырған кезде тез тұтандыру үшін бензинге қосады. Пропан мен бутан сұйылтылған газ түрінде, жанармай ретінде тұрмыста пайдаланылады. Құрамы жөнінде табиғи газға ұқсас құрғақ газ ацетилен, сутегі және басқа да заттар алу үшін, сол сияқты отын ретінде пайдаланылады. Мұнайға серік газдар химиялық өңдеуге арналған және жеке көмірсутектер – этан, пропан, н-бутан, т.б. бөлініп алынады. Ал олардын қанықпаған көмірсутектер алады. Мұнай – молекулалық массалары әр түрлі, қайнау температуралары да бірдей емес көмірсутектердің қоспасы болғандықтан, айдау арқылы оны жеке фракцияларға(дистиляттарға бөледі, мұнайдың құрамында С5 – Сn көмірсутектері бар және 40-200°С аралығында қайнайтын бензин құрамында С8-С14 көмірсутектері болатын 150-200°С аралығында қайнайтын лигроин, құрамында С12-С18 көмірсутектері болатын және 180-300°С аралығында қайнайтын керосин алады, бұлардан кейін газойль алынады. Бұның бәрі – ашық түсті мұнай өнімдері. Бензин ұшақ пен көліктердің поршенді двигательдері үшін жанармай ретінде қолданылады. Сол сияқты бензин майды, каучукты еріткіш ретінде, матаны тазартуға, т.б. қолданылады. [[Лигроин]] [[трактор]] үшін жанармай болады. [[Керосин]] – трактор, [[реактив]]ті ұшақтар мен [[зымыран]]дардың жанармайы. Ал газойльден дизель жанармайы өндіріледі. Мұнайдан ашық түсті өнімдерді бөліп алғаннан кейін қара түсті тұтқыр да қоймалжың сұйықтық қалады, ол – мазут. Қосымша айдау арқылы мазуттан автотрактор майы, авиация майы, дизель майы, т.б. жағармайлар алады. Мазутты өңдеп жағрмай алумен қатар оны химиялық әдіспен өңдеу арқылы бензинге айналдыруға болады, бу қазаны қондырғыларында сұйық отын ретінде пайдаланылады. Мұнайдың кейбір сорттарынан қатты көмірсутектер қоспасы – парафиндер алынады; Қатты және сұйық көмірсутектерді араластырып вазелин алады. [[Табиғи газ]] – жер қойнауында анаэробты органикалық заттарндың ыдырауынан пайда болған газдар қоспасы. Майлар – мұнайдың қалдық фракциялары мен ауыр дистилляттарын арнайы тазартудан алынады. Ауыр көмірсутектерге [[парафиндер]], [[церезиндер]], [[озокериттер]] және олардың майлармен қоспасы жатады. Битумдер – гудронды ауамен тотықтыру арқылы немесе гудронды тереңдетіп айдау арқылы алынған май фракцияларынан кейін қалатын жартылай қатты және сұйық күйдегі өнімдер. Әр түрлі мұнай өнімдеріне [[мұнай коксы]], [[күйе]], [[мұнай пиролизі]]нің әр алуан өнімдері ([[бензол]], [[толуол]], [[ксилол]], т.б.), [[асидолдар]], [[деэмульгаторлар]], [[хлорпарафиндер]], т.б. жатады. Мұнай өнімдерінің сапасы физикалық және химиялық қасиеттеріне байланысты бағаланады. ==Мұнай ұғымы== Жердің шөгінді қабатында таралған, жанғыш майлы сұйықтық; маңызды пайдалы қазынды. Мұнай 1.2-2,0 км-ден астам тереңдікте газ тәрізді көмірсутектермен бірге түзіледі. Түсі ашық-қоңырдан қою қоңырға, қараға дейін өзгереді, тығыздығы 0,65-1.05 грамм/см3 аралығында. Мұнай жеңіл (тығыздығы 0.83г/см3-ке дейін), орташа(0,831-0,860 г/см3), ауыр (0,860г/см3-тен жоғары) болып бөлінеді. 28С градустан жоғары температурада қайнайды, қату температурасы 26-дан-60'С-қа дейін, меншікті жылу сыйымдылығы 1,7-2,1 кДж/(кг*К), меншікті жану жылуы 43,7-46,2 МДж/кг, диэл.өтімділігі2-2,5; Электр өткізгіштігі 2*10*10(дәрежесі)-0,3*10*-18(дәрежесі) Ом-1*см-1(дәрежесі), тұтану температурасы 35-120*С, органикалық еріткіштерде ериді, суда ерімейді. Мұнай-көмірсутектердің күрделі (негізінен [[парафин]]ді және нафтенді, аз дәрежеде-ароматты) қоспасы. Әр түрлі кен орындарында мұнайдың көмірсутектік құрамы түрліше өзгеріп отырады. Негізгі қоспалары (4-5%):нафтен қышқылдары, асфальтты-шайырлы заттар, меркаптандар, моно-және дисульфидтер, тиофендер және тиофандар, күкіртсутек, пиридин және пиперидин гомоглогтар, т.б. Элементтік құрамы: С 82,5-87%; H 11.5-14.5%; O 0.05-0.35%; S 0.001-5.5%; N 0.02-1.5%. Өнеркәсіптік зерттеулерде негізінен мұнайдың тығыздылығын, оның фракциялы құрамын, тұтқырлығын, құрамындағы күкірт, шайыр асфальтен, парафиндердің мөлшерін және олардың балқу температураларын анықтайды. Құрамындағы күкіртке байланысты аз күкіртті , күкіртті, жоғары күкіртті болып үш топқа бөлінеді. Әдетте мұнай құрамындағы азот пен оттек 10%-дан аспайды, тек кейбір жағдайларда 1,8 және 1,2%-ға азаяды. Мұнайдың негізгі пайда болу көзі – құрамындағы сутектің мөлшері жоғары болатын планктон, сапропельді органикалық зат және өсімдік қалдықтарынан түзілетін гумосты зат. Мұнайда 20-дан астам әр түрлі элемент ([[Ванадий|V]], [[Никель|Ni]], [[Кальций|Ca]], [[Магний|Mg]], [[Темір|Fe]], Al, [[Кремний|Si]], [[Натрий|Na]], т.б) бар. Мұнай түзуші жыныстар – саз балшықтар, олар [[мезокатагенез]] белдемесіне жеткенде мұнай түзілетін басты фактор – органикалық заттар 50*С-тан жоғары температурада ұзақ уақыт қызады. Бұл белдемнің жоғ арғы шекарасы 1,3-1,7-ден 2,7-3 км-ге дейін тереңдікте жатады. Төмен шекарасы -3,5-5 км. Мезокатагенез белдемінде көп мөлшерде мұнай көмірсутектері түзіледі, олар бензин және керосин фракцияларын беріп, микромұнайдың қозғалғыштығын жоғарылатады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Отын]] [[Санат:Мұнай өнімдері]] 9ifo6qsrbimhhu1x0xlnjt1d29l0at9 3686774 3686773 2026-10-26T21:17:52Z 1nter pares 146705 3686774 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Oil well.jpg|thumb|right|300px|Мұнай]] '''Мұнай''' — [[көмірсутектер]] қоспасы болып табылатын, жанатын майлы сұйықтық; қызыл-қоңыр, кейде қара түске жақын, немесе әлсіз жасыл-сары, тіпті түссіз түрі де кездеседі; өзіндік иісі бар; жерде тұнбалық қабатында орналасады; [[пайдалы қазбалар]]дың ең маңызды түрі. [[Сурет:Petroleum cm05.jpg|нобай|солға]] == Жалпы мәліметтер == Негізінен алғанда көмірсутектерінен (''85 % -ға дейін'') тұратын бұл заттар дербес [[үйірімдер шоғыры]] түрінде жекеленеді: [[метан]]ды, [[Нафтенді мұнайлар|нафтенді]] және ароматты (хош иісті) тізбектер. Оның құрамында [[оттегі]], [[азот]], [[күкірт]], [[асфальт]]ты [[шайыр]] қосындылары да кездеседі. Мұнайдың түсі қызғылт, қоңыр қошқыл, кейде ол ашық сарғыш түсті, ақшыл болып та келеді. Мысалы, [[Әзірбайжан]]ның Сурахана алқабында ақшыл түсті мұнай өндіріледі. '''Мұнай судан жеңіл''', оның меншікті салмағы 0,65-0,95 г/см³. Мұнай өз бойынан [[электр тогы]]н өткізбейді. Сондықтан ол электроникада [[изолятор]] ([[айырушы]]) ретінде қолданылады. Осы кезеңде мұнай құрамынан екі мыңнан астам [[халық шаруашылығы]]на керекті заттар алынып отыр: [[бензин]], [[керосин]], [[лигроин]], [[парафин]], көптеген иіссу түрлері, [[кремдер]], парфюмериялық жұмсақ майлар, [[дәрі-дәрмек]]тер, [[пластмасса]], машина дөңгелектері тағы басқа. Ол қуатты әрі арзан отын — бір тонна мұнай үш тонна [[көмір]]дің, 1,3 тонна [[антрацит]]тың, 3,3 тонна [[шымтезек]]тің қызуына тең. Қазір "''Қара алтын''" деп бағаланатын мұнайдың өзіндік мол тарихы бар. [[1539]] жылы ол тұңғыш рет [[Америка]] құрлығынан [[Еуропа]]ға тасылатын тауарлардың тізіміне кіріпті. Сол жылы [[Венесуэла]]дан [[Испания]]ға жөнелтілген мұнай тасымалының алғашқы легі бірнеше темір құтыға ғана құйылған жүк екен. Ол кезде дәрігерлер оны тек артрит ауруын емдеуге ғана пайдаланатын болған.<ref>Мұнай және газ геологиясы терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған [[Қазақстан]]ға еңбегі сіңген мұнайшы - геологтар Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Куандықов, [[2000]]. — 328 бет.</ref> == Мұнайдың шығу тарихы == [[Сурет:The_first_oil_district_in_Los_Angeles,_Toluca_Street,_ca.1895-1901_(CHS-3686).jpg|thumb|250px|[[Лос-Анджелес]]тегі мұнай вышкалары(1896 жыл)]] Ертеректе «тас майы» деп аталған мұнайдың болашағы зор екенін болжаған орыс ғалымы [[Ломоносов|М.В. Ломоносов]], [[Пенсильвания]]да ең алғаш рет мұнай ұңғымасы бұрғыланғанға дейін жүз жыл бұрын, мұнайдың шығуы жайлы өзінің бірегей теориясын ұсынған еді. «Жер қойнауында тереңнен орналасқан шымтезекті шөгінділерден жерасты ыстығымен қою, майлы материя шығарылып, саңылаулар арқылы ағады... Бұл дегеніміз – сирек, әртүрлі сұрыпты, жанатын және құрғақ, қатты материялардың пайда болуы, бұл тас майы – мұнайдың негізі...», – деп жазады [[1763]] жылы М.В. Ломоносов. Мұнайды қыздыру кезінде мұнайға біраз ұқсайтын қарамайларды беретін көмір мен тақтатастардан шығу теориясы да орыс ғалымдары – академиктер [[Паллас]] пен [[Абих]]тікі болған еді. Алайда ол кезде олардың қорытындыларының мұнайды іздестіруде практикалық мағынасы аз еді. Ең жемісті болғаны өткен ғасырдың соңында [[Менделеев|Д. И. Менделеев]] ұсынған мұнайдың бейорганикалық шығу теориясы еді. Ұлы орыс химигінің айтуы бойынша, жер шарының орталық ядросы [[темір]] және құрамдарында көміртегі бар басқа металдардың қоспаларынан құралады. Жер қыртысындағы жарықтардан өткен сулардың әсерінен бұл ядро жеңіл көмірсуларды – [[ацетилен]], [[этилен]] және т.б. түзеді. Жер жарықтары арқылы жоғары жер қыртысының суық бөліктеріне көтеріле бере олар мұнайдың негізгі құраушы бөліктері болып табылатын ауыр көмірсулар қоспасына айналады. Харичков және басқа да орыс ғалымдары мұндай әдіспен табиғи мұнайға ұқсас сұйық – жасанды мұнайды алды. Д.И. Менделеев теориясы бойынша мұнай қарқынды тау түзілу орындарында кездеседі. Мұны жиі бақылауға болады, сондықтан Д.И. Менделеев қорытындыларын барлаушылар мұнайды іздеуде көп уақыт қолданды. Мұнай өнеркәсібінің дамуы барысында, әдетте, мұнай кездесуі тау түзілу процестері қосымша фактор болып табылатын жағдайларда кездесетініне көз жетті. Мұнай көбінесе теңіздің түбінде, соның ішінде жағажайлық шөгінділерде жиі табылады. Сірә, теңіз өсімдіктері мен жануарлары қалдықтары судың түбіне жинақтала беруінен болар. Өйткені онда су ағысы болмайды, ол тыныштықта тұратындықтан, оған ауаның келуі қиындай түседі. Ауаның әсерінен бұл қалдықтар тотығар еді, ал ауа болмағандықтан, бактериялардың әсерінен бұл қалдықтар құрамы бойынша мұнайға ұқсас, бірақ оларда толығымен мұнайға айналмайтын процестер өтеді. Мұндағы түсініксіз жайт: осы қалдықтардан мұнай қалайша түзіледі? Әңгіме мынада: онда [[хлорофил]]дің, яғни өсімдіктердің жасыл түсі негізінің және басқа да екі жүз градустан жоғары температурада тұрақсыз болатын заттардың қалдықтары табылған. Ал барлық мұнайға жақын өнімдерді алатын белгілі химиялық реакциялар тек жоғары температураларда өтеді. Ақыры 1930 жылы ірі кеңес ғалымы – академик Н.Д. [[Зелинский Николай Дмитриевич|Зелинский]] бұл жерде катализ, яғни өздері аз өзгеріске ұшырайтын заттардың әсерінен химиялық өзгерістерді тездететін құбылыс орын алатынын дәлелдеді. Катализаторлармен өсімдіктерге, бактериялық әсердің өнімдеріне жақын орналасқан заттарға әсер етіп, ол жасанды мұнайды екі жүз градустан төмен температурада алды. Осылайша сұрақтың жауабы шешілді, бірақ түпкілікті емес: ол тәжірибесінде қолданған катализаторлар табиғатта болуы мүмкін емес, олар өте тұрақсыз еді. Табиғатта мұнай түзілуді іске асыратын заттарды ұзақ іздегеннен кейін химия ғылымдарының докторы, профессор [[Андрей Владимирович Фрост]] бұл, әдетте, мұнай қыртыстарын жауып тұратын кейбір сазбалшықтардың қатысымен болатынын анықтады. Өсімдіктер және жануарлар қалдықтарымен бірге тұнып, сазбалшықтар, жануарлар сүйектері мен микроағзалар кейін мұнай түзетін фактор болып табылатын материалдың негізін түзеді. Лай – бұл сазбалшық, өсімдік және басқа да қалдықтардың түр өзгерген қоспасы – бактериялардың әсерінен құмды және басқа да кеуекті тау жыныстарымен қапталады. Олар, өз кезегінде, мұнай мен су өтпейтін сазбалшық және басқа да тау жыныстарының қабаттарымен қапталып, температурасы шамамен жүз градустай қабаттарға дейін түседі. Мұнда мұнай түзілу процесі аяқталады; құрамында лай болатын мұнай біртіндеп қабаттасады да, біз мұнай кенорындарынан табатын кеуекті тау жынысына енеді. Мұнайдың шығуының жаңа теориясының зор тәжірибелік маңызы бар. Ол мұнайшы-геологтарды мұнайдың түзілу жағдайларын анықтау әдісімен таныстырады. Мұнай қалай пайда болатынын білетін кен барлаушылары оны іздеу орындарын тез анықтайды. Геологиялық жағдайларға байланысты мұнайдың болатын жерлерін және оның мүмкін орын ауыстыру жолдарын анықтауға болады. == Мұнайдың элементтік құрамы мен гетероатомдық компоненттері == [[Көмірсутектер]]мен қатар мұнай құрамында тағы басқа заттар да бар. [[Мырыш]]ы бар - H2S, меркаптандар, моно- және дисульфидтер, тиофендер мен тиофандар полициклдіктермен бірге т.б. (70-90% қалдық өнімдерде шоғырланады); [[азот]]ты заттар – негізінен [[пиридин]], [[хинолин]], [[индол]], [[карбазол]], [[пиррол]] және [[порфириндер]] (үлкен бөлігі ауыр фракциялар мен қалдықтарда шоғырланады) гомологтары; қышқылды заттар – [[нафтен қышқылы]], [[фенолдар]], смолалы-асфальтты т.б. заттар (әдетте жоғары қайнайтын фракциларында кездесетін). Элементтік құрамы (%): С – 82-87, Н – 11-14.5, S – 0.01-6 (сирек – 8-ге дейін), N - 0,001—1,8, O — 0,005—0,35 (сирек – 1.2-ге дейін) және т.б. Барлығы мұнай құрамында 50-ден аса элементтер табылған. Мысалы, жоғарыдағылармен қоса V(10-5 — 10-2%), Ni(10-4-10-3%), Cl (іздерінен бастап 2•10-2%-ға дейін) т.с.с. Әр зат әр кен орнында әр мөлшерде кездесетіндіктен орташа химиялық қасиетттер жайлы тек шартты түрде ған аайтуға болады. == Пайдасы == Мұнай дүние жүзілік жанар-жағар май-энергетикалық балансында орасан зор үлеске ие: оның адамзат пайдаланатын қуат көздері ішінде 48% алады. Болашақта бұл көрсеткіш мұнай өндірудің қиындай беруінен, және атом және басқа қуат көздерін пайдалануының өсуінен кеми береді. [[Химия]] мен мұнай-химия өнеркәсіптерінің қарқынды дамуына байланысты мұнайға деген сұраныс жанар-жағар майлар үшін ғана емес, [[синтетикалық каучук]], [[синтетикалық талшықтар]], [[пластмасс]], жуу құралдарын, [[пластификатор]], [[бояғыш]]тар т.б. (әлемдік өндірістің 8%-нан астамы) өндіру шикізат көздері үшін өсуде. Осыларды шығаруға бастапқы заттар ретінде көп қолданылатындар: парафиндік көміртектер – [[метан]], [[этан]], [[пропан]], [[бутан]], [[пентан]], [[гексан]], және жоғарымолекулярлықтар (10-20 атомды молекулалы көміртектер), [[циклогексан]]; ароматты көміртектер – [[этилен]], [[пропилен]], [[бутадиен]]; [[ацетилен]]. АҚШ Қуат Ақпарат басқармасының (EIA) есебі бойынша 2011 жылы әлем күн сайын 87.421 миллион баррель тұтынған. <!-- Image with unknown copyright status removed: [[File:WorldPetroleum2007.png|thumb|center|550px|Mean oil production by country in 2007, shown as a percentage of the top producer (Saudi Arabia – 10.2 millions of barrels per day).]] --> [[File:OilConsumptionpercapita.png|thumb|center|550px|Жан басына шаққандағы мұнай тұтыну (қою түс - көбірек тұтынатынды көрсетеді).]] ==Мұнай өндіру== [[File:Oil producing countries map.png|thumb|center|550px|Мұнай өндіруші елдер]] [[File:Top Oil Producing Countries.png|thumb|250px|right|Бұрынғы [[КСРО]]ны қосқанда үздік мұнай өндіруші елдер 1960–2006<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/emeu/aer/pdf/pages/sec11_10.pdf |title=World Crude Oil Production |format=PDF |accessdate=August 29, 2010}}</ref>]] Мұнай өндіру саласында ''өнім'' ұғымы бөлініп алынған мұнай өнімдерін емес кен орнынан өндірілген шикі мұнай көлемін айтады. {| style="text-align:right;" class="wikitable sortable" |- !# !Өндіруші ел !10³bbl/d (2006) !10³bbl/d (2007) !10³bbl/d (2008) !10³bbl/d (2009) !Қазіргі үлесі |- |1 |{{rh}}|[[Сауд Арабиясы]] (OPEC) |10,665 |10,234 |10,782 |9,760 |11.8% |- |2 |{{rh}}|[[Ресей]] ¹ |9,677 |9,876 |9,789 |9,934 |12.0% |- |3 |{{rh}}|[[АҚШ]] ¹ |8,331 |8,481 |8,514 |9,141 |11.1% |- |4 |{{rh}}|[[Иран]] (OPEC) |4,148 |4,043 |4,174 |4,177 |5.1% |- |5 |{{rh}}|[[Қытай]] |3,846 |3,901 |3,973 |3,996 |4.8% |- |6 |{{rh}}|[[Канада]] ² |3,288 |3,358 |3,350 |3,294 |4.0% |- |7 |{{rh}}|[[Мексика]] ¹ |3,707 |3,501 |3,185 |3,001 |3.6% |- |8 |{{rh}}|[[БАӘ]] (OPEC) |2,945 |2,948 |3,046 |2,795 |3.4% |- |9 |{{rh}}|[[Кувейт]] (OPEC) |2,675 |2,613 |2,742 |2,496 |3.0% |- |10 |{{rh}}|[[Венесуэла]] (OPEC) ¹ |2,803 |2,667 |2,643 |2,471 |3.0% |- |11 |{{rh}}|[[Норвегия]] ¹ |2,786 |2,565 |2,466 |2,350 |2.8% |- |12 |{{rh}}|[[Бразилия]] |2,166 |2,279 |2,401 |2,577 |3.1% |- |13 |{{rh}}|[[Ирак]] (OPEC) ³ |2,008 |2,094 |2,385 |2,400 |2.9% |- |14 |{{rh}}|[[Алжир]] (OPEC) |2,122 |2,173 |2,179 |2,126 |2.6% |- |15 |{{rh}}|[[Нигерия]] (OPEC) |2,443 |2,352 |2,169 |2,211 |2.7% |- |16 |{{rh}}|[[Ангола]] (OPEC) |1,435 |1,769 |2,014 |1,948 |2.4% |- |17 |{{rh}}|[[Ливия]] (OPEC) |1,809 |1,845 |1,875 |1,789 |2.2% |- |18 |{{rh}}|[[Ұлыбритания]] |1,689 |1,690 |1,584 |1,422 |1.7% |- |19 |{{rh}}|[[Қазақстан]] |1,388 |1,445 |1,429 |1,540 |1.9% |- |20 |{{rh}}|[[Қатар]] (OPEC) |1,141 |1,136 |1,207 |1,213 |1.5% |- |21 |{{rh}}|[[Индонезия]] |1,102 |1,044 |1,051 |1,023 |1.2% |- |22 |{{rh}}|[[Үндістан]] |854 |881 |884 |877 |1.1% |- |23 |{{rh}}|[[Әзірбайжан]] |648 |850 |875 |1,012 |1.2% |- |24 |{{rh}}|[[Аргентина]] |802 |791 |792 |794 |1.0% |- |25 |{{rh}}|[[Оман]] |743 |714 |761 |816 |1.0% |- |26 |{{rh}}|[[Малайзия]] |729 |703 |727 |693 |0.8% |- |27 |{{rh}}|[[Мысыр]] |667 |664 |631 |678 |0.8% |- |28 |{{rh}}|[[Колумбия]] |544 |543 |601 |686 |0.8% |- |29 |{{rh}}|[[Аустралия]] |552 |595 |586 |588 |0.7% |- |30 |{{rh}}|[[Эквадор]] (OPEC) |536 |512 |505 |485 |0.6% |- |31 |{{rh}}|[[Судан]] |380 |466 |480 |486 |0.6% |- |32 |{{rh}}|[[Сирия]] |449 |446 |426 |400 |0.5% |- |33 |{{rh}}|[[Экваторлық Гвинея]] |386 |400 |359 |346 |0.4% |- |34 |{{rh}}|[[Тайланд]] |334 |349 |361 |339 |0.4% |- |35 |{{rh}}|[[Вьетнам]] |362 |352 |314 |346 |0.4% |- |36 |{{rh}}|[[Йемен]] |377 |361 |300 |287 |0.3% |- |37 |{{rh}}|[[Дания]] |344 |314 |289 |262 |0.3% |- |38 |{{rh}}|[[Габон]] |237 |244 |248 |242 |0.3% |- |39 |{{rh}}|[[ОАР]] |204 |199 |195 |192 |0.2% |- |40 |{{rh}}|[[Түрікменстан]] |No data |180 |189 |198 |0.2% |- |41 |{{rh}}|[[Тринидад және Тобаго]] |181 |179 |176 |174 |0.1% |} <ref>[http://tonto.eia.doe.gov/country/index.cfm U.S. Energy Information Administration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080710145353/http://tonto.eia.doe.gov/country/index.cfm |date=2008-07-10 }}</ref> Осы елде мұнай өндіру шыңын асып кеткен.Канада мұнай өндіру көлемі төмендегенімен оның жалпы мұнай өндіру көлемі құмды мұнай өндірудің есебінен өсуде. Егер құмды мұнайды өосөанда Канада Сауд Арабиясынан кейінгі мұнай қорынан екінші орын алар еді.Тринидат және Тобаго has the worlds third largest pitch lake situated La Brea south Trinidad.Ирак 1998 жылдан мүшелікте болғанымен оның мәліметтері әлі жоқ 2013 жылы АҚШ орташа алғанда күніне 11.4 миллион баррель өндіріп гидрокарбон өндіруші әлемдегі екінші елге айналды,<ref>{{cite news |title=U.S. may soonbecome world's top oil producer |url=http://m.cbsnews.com/fullstory.rbml?catid=57538431&feed_id=76&videofeed=43 |newspaper=CBS News |date=23 қазан 2012 |accessdate=9 February 2013}}</ref> сонымен бірге 2020 жылға дейін Сауд Арабиясын басып озады деп күтілуде.<ref>{{cite news |title=U.S. to become biggest oil producer – IEA |author=Mark Thompson |url=http://money.cnn.com/2012/11/12/news/economy/us-oil-production-energy/index.html |newspaper=CNN |date=12 қараша 2012 |accessdate=9 February 2013}}</ref> == Мұнай-газ кендері == Мұнай-газ кендері<ref>Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0</ref> – бірыңғай құрылымдық элементтермен сипатталатын жеке алаң қойнауында орналасқан мұнай мен газ иірімдері шоғырларының жиынтығы. Мұнай-газ кендері мұнай немесе газ түрінде және аралас мұнайлы-газды, газды-мұнайлы кендер түрінде ұшырасады. Оқшауланған жеке кендер өте сирек, көбінесе топталған иірімдердің жиынтығы түрінде жатады. [[Қазақстанның мұнай-газ кендері]] геологиялық құрылысы мен геотектоникалық дамуы әр түрлі болатын үш мұнайлы-газды аймақта орналасқан. Ең көне мұнайлы-газды аймақтың кендері Солтүстік [[Каспий]] синеклизасымен байланысты. Мұнда өндіруге тұрарлық мұнай мен газ жүздеген м-ден 5000 м-ге дейінгі тереңдікте жатқан жоғарғы палеозойдан төменгі борға дейінгі шөгінділерде орналасқан. [[Эпигерциндік платформа]] құрамына кіретін [[Маңғыстау]] мұнайлы-газды облысының қабатты кендері — 300 метрден 3000 метрге дейін тереңдіктегі құнарлы горизонттар төменгі бордан төменгі юраға дейінгі шөгінділерде орналасқан. Үшінші мұнайлы-газды аймақ герцин және каледон қатпарлы құрылымдарының арасынан орын алған [[Шу]] – [[Сарысу]] [[синеклиза]]сында. Мұнда жанғыш және азот-гелий газдарының қоры шағын кендері ашылған. == Мұнай өнімдері == Мұнай өнімдері – көмірсутектер мен олардың туындыларының қоспасы; мұнай мен мұнай газдарынан алынатын жеке химиялық қосылыстар. Мұнай өнімдері отын, майлар, битумдар, ауыр көмірсутектер және әр түрлі мұнай өнімдері сияқты негізгі топтарға бөлінеді. Отын негізіндегі мұнай өнімдеріне көмірсутекті газдар мен [[бензин]], [[лигроин]], [[керосин]], [[дизель отыны]], [[мазут]], т.б. жатады. Мұнайға серік газдар пайда болуы жөнінен табиғи газдарға жатады. Олардың бұлай ерекше аталуы мұнай кенімен бірге кездесуіне байланысты – олар мұнайда еріген күйде болады немесе мұнай кенінің үстін "бүркеп" жатады. Мұнай жоғары көтерілгенде, қысым кенет төмендейді, газдар сұйық мұнайдан бөлініп шығады. Ертерек кезде мұнайға серік газдар пайдаланылмайтын, мұнай өндіретін жерде оны жағып жіберетін. Қазір ондай газдарды жинап алады, өйткені олар, табиғи газ сияқты жақсы отын және бағалы химиялық шикізат болып табылады. Құрамында метанмен бірге басқа да көмірсутектер: этан, пропан, бутан, пентанның едәуір мөлшері болғандықтан, серік газды пайдалану мүмкіндігі табиғи газға қарағанда тіпті едәуір кең. Сондықтан табиғи газға қарағанда химиялық өңдеу жолымен серік газдан заттарды көп мөлшерде алуға болады. Серік газдарды тиімді пайдалану үшін оларды құрамдары жақын қоспаларға бөледі. Пентан, гексан және басқа көмірсутектердің қалыпты жағдайда сұйық күйде болатын қоспалары газды бензин түзеді(олар мұнайдан ішінара газбен бірге ұшып шығады). Одан кейін пропан мен бутанның қоспасы бөлінеді. Газды бензин мен пропанбутан қоспасын бөліп алғаннан кейін құрғақ газ қалады, оның басым көпшілігі метан мен этан қоспасынан құралады. Газды бензин құрамында өте ұшқыш сұйық көмірсутектер бар, сондықтан оны двигательдерді от алдырған кезде тез тұтандыру үшін бензинге қосады. Пропан мен бутан сұйылтылған газ түрінде, жанармай ретінде тұрмыста пайдаланылады. Құрамы жөнінде табиғи газға ұқсас құрғақ газ ацетилен, сутегі және басқа да заттар алу үшін, сол сияқты отын ретінде пайдаланылады. Мұнайға серік газдар химиялық өңдеуге арналған және жеке көмірсутектер – этан, пропан, н-бутан, т.б. бөлініп алынады. Ал олардын қанықпаған көмірсутектер алады. Мұнай – молекулалық массалары әр түрлі, қайнау температуралары да бірдей емес көмірсутектердің қоспасы болғандықтан, айдау арқылы оны жеке фракцияларға(дистиляттарға бөледі, мұнайдың құрамында С5 – Сn көмірсутектері бар және 40-200°С аралығында қайнайтын бензин құрамында С8-С14 көмірсутектері болатын 150-200°С аралығында қайнайтын лигроин, құрамында С12-С18 көмірсутектері болатын және 180-300°С аралығында қайнайтын керосин алады, бұлардан кейін газойль алынады. Бұның бәрі – ашық түсті мұнай өнімдері. Бензин ұшақ пен көліктердің поршенді двигательдері үшін жанармай ретінде қолданылады. Сол сияқты бензин майды, каучукты еріткіш ретінде, матаны тазартуға, т.б. қолданылады. [[Лигроин]] [[трактор]] үшін жанармай болады. [[Керосин]] – трактор, [[реактив]]ті ұшақтар мен [[зымыран]]дардың жанармайы. Ал газойльден дизель жанармайы өндіріледі. Мұнайдан ашық түсті өнімдерді бөліп алғаннан кейін қара түсті тұтқыр да қоймалжың сұйықтық қалады, ол – мазут. Қосымша айдау арқылы мазуттан автотрактор майы, авиация майы, дизель майы, т.б. жағармайлар алады. Мазутты өңдеп жағрмай алумен қатар оны химиялық әдіспен өңдеу арқылы бензинге айналдыруға болады, бу қазаны қондырғыларында сұйық отын ретінде пайдаланылады. Мұнайдың кейбір сорттарынан қатты көмірсутектер қоспасы – парафиндер алынады; Қатты және сұйық көмірсутектерді араластырып вазелин алады. [[Табиғи газ]] – жер қойнауында анаэробты органикалық заттарндың ыдырауынан пайда болған газдар қоспасы. Майлар – мұнайдың қалдық фракциялары мен ауыр дистилляттарын арнайы тазартудан алынады. Ауыр көмірсутектерге [[парафиндер]], [[церезиндер]], [[озокериттер]] және олардың майлармен қоспасы жатады. Битумдер – гудронды ауамен тотықтыру арқылы немесе гудронды тереңдетіп айдау арқылы алынған май фракцияларынан кейін қалатын жартылай қатты және сұйық күйдегі өнімдер. Әр түрлі мұнай өнімдеріне [[мұнай коксы]], [[күйе]], [[мұнай пиролизі]]нің әр алуан өнімдері ([[бензол]], [[толуол]], [[ксилол]], т.б.), [[асидолдар]], [[деэмульгаторлар]], [[хлорпарафиндер]], т.б. жатады. Мұнай өнімдерінің сапасы физикалық және химиялық қасиеттеріне байланысты бағаланады. ==Мұнай ұғымы== Жердің шөгінді қабатында таралған, жанғыш майлы сұйықтық; маңызды пайдалы қазынды. Мұнай 1.2-2,0 км-ден астам тереңдікте газ тәрізді көмірсутектермен бірге түзіледі. Түсі ашық-қоңырдан қою қоңырға, қараға дейін өзгереді, тығыздығы 0,65-1.05 грамм/см3 аралығында. Мұнай жеңіл (тығыздығы 0.83г/см3-ке дейін), орташа(0,831-0,860 г/см3), ауыр (0,860г/см3-тен жоғары) болып бөлінеді. 28С градустан жоғары температурада қайнайды, қату температурасы 26-дан-60'С-қа дейін, меншікті жылу сыйымдылығы 1,7-2,1 кДж/(кг*К), меншікті жану жылуы 43,7-46,2 МДж/кг, диэл.өтімділігі2-2,5; Электр өткізгіштігі 2*10*10(дәрежесі)-0,3*10*-18(дәрежесі) Ом-1*см-1(дәрежесі), тұтану температурасы 35-120*С, органикалық еріткіштерде ериді, суда ерімейді. Мұнай-көмірсутектердің күрделі (негізінен [[парафин]]ді және нафтенді, аз дәрежеде-ароматты) қоспасы. Әр түрлі кен орындарында мұнайдың көмірсутектік құрамы түрліше өзгеріп отырады. Негізгі қоспалары (4-5%):нафтен қышқылдары, асфальтты-шайырлы заттар, меркаптандар, моно-және дисульфидтер, тиофендер және тиофандар, күкіртсутек, пиридин және пиперидин гомоглогтар, т.б. Элементтік құрамы: С 82,5-87%; H 11.5-14.5%; O 0.05-0.35%; S 0.001-5.5%; N 0.02-1.5%. Өнеркәсіптік зерттеулерде негізінен мұнайдың тығыздылығын, оның фракциялы құрамын, тұтқырлығын, құрамындағы күкірт, шайыр асфальтен, парафиндердің мөлшерін және олардың балқу температураларын анықтайды. Құрамындағы күкіртке байланысты аз күкіртті , күкіртті, жоғары күкіртті болып үш топқа бөлінеді. Әдетте мұнай құрамындағы азот пен оттек 10%-дан аспайды, тек кейбір жағдайларда 1,8 және 1,2%-ға азаяды. Мұнайдың негізгі пайда болу көзі – құрамындағы сутектің мөлшері жоғары болатын планктон, сапропельді органикалық зат және өсімдік қалдықтарынан түзілетін гумосты зат. Мұнайда 20-дан астам әр түрлі элемент ([[Ванадий|V]], [[Никель|Ni]], [[Кальций|Ca]], [[Магний|Mg]], [[Темір|Fe]], Al, [[Кремний|Si]], [[Натрий|Na]], т.б) бар. Мұнай түзуші жыныстар – саз балшықтар, олар [[мезокатагенез]] белдемесіне жеткенде мұнай түзілетін басты фактор – органикалық заттар 50*С-тан жоғары температурада ұзақ уақыт қызады. Бұл белдемнің жоғ арғы шекарасы 1,3-1,7-ден 2,7-3 км-ге дейін тереңдікте жатады. Төмен шекарасы -3,5-5 км. Мезокатагенез белдемінде көп мөлшерде мұнай көмірсутектері түзіледі, олар бензин және керосин фракцияларын беріп, микромұнайдың қозғалғыштығын жоғарылатады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Отын]] [[Санат:Мұнай өнімдері]] f97ynv5zuiftblqa5s55t7zpmzqbyjv 3686775 3686774 2026-10-26T21:18:07Z 1nter pares 146705 3686775 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Oil well.jpg|thumb|right|300px|Мұнай]] '''Мұнай''' — [[көмірсутектер]] қоспасы болып табылатын, жанатын майлы сұйықтық; қызыл-қоңыр, кейде қара түске жақын, немесе әлсіз жасыл-сары, тіпті түссіз түрі де кездеседі; өзіндік иісі бар; жерде тұнбалық қабатында орналасады; [[пайдалы қазбалар]]дың ең маңызды түрі. [[Сурет:Petroleum cm05.jpg|нобай|солға]] == Жалпы мәліметтер == Негізінен алғанда көмірсутектерінен (''85 % -ға дейін'') тұратын бұл заттар дербес [[үйірімдер шоғыры]] түрінде жекеленеді: [[метан]]ды, [[Нафтенді мұнайлар|нафтенді]] және ароматты (хош иісті) тізбектер. Оның құрамында [[оттегі]], [[азот]], [[күкірт]], [[асфальт]]ты [[шайыр]] қосындылары да кездеседі. Мұнайдың түсі қызғылт, қоңыр қошқыл, кейде ол ашық сарғыш түсті, ақшыл болып та келеді. Мысалы, [[Әзірбайжан]]ның Сурахана алқабында ақшыл түсті мұнай өндіріледі. '''Мұнай судан жеңіл''', оның меншікті салмағы 0,65-0,95 г/см³. Мұнай өз бойынан [[электр тогы]]н өткізбейді. Сондықтан ол электроникада [[изолятор]] ([[айырушы]]) ретінде қолданылады. Осы кезеңде мұнай құрамынан екі мыңнан астам [[халық шаруашылығы]]на керекті заттар алынып отыр: [[бензин]], [[керосин]], [[лигроин]], [[парафин]], көптеген иіссу түрлері, [[кремдер]], парфюмериялық жұмсақ майлар, [[дәрі-дәрмек]]тер, [[пластмасса]], машина дөңгелектері тағы басқа. Ол қуатты әрі арзан отын — бір тонна мұнай үш тонна [[көмір]]дің, 1,3 тонна [[антрацит]]тың, 3,3 тонна [[шымтезек]]тің қызуына тең. Қазір "''Қара алтын''" деп бағаланатын мұнайдың өзіндік мол тарихы бар. [[1539]] жылы ол тұңғыш рет [[Америка]] құрлығынан [[Еуропа]]ға тасылатын тауарлардың тізіміне кіріпті. Сол жылы [[Венесуэла]]дан [[Испания]]ға жөнелтілген мұнай тасымалының алғашқы легі бірнеше темір құтыға ғана құйылған жүк екен. Ол кезде дәрігерлер оны тек артрит ауруын емдеуге ғана пайдаланатын болған.<ref>Мұнай және газ геологиясы терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған [[Қазақстан]]ға еңбегі сіңген мұнайшы - геологтар Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Куандықов, [[2000]]. — 328 бет.</ref> == Мұнайдың шығу тарихы == [[Сурет:The_first_oil_district_in_Los_Angeles,_Toluca_Street,_ca.1895-1901_(CHS-3686).jpg|thumb|250px|[[Лос-Анджелес]]тегі мұнай вышкалары(1896 жыл)]] Ертеректе «тас майы» деп аталған мұнайдың болашағы зор екенін болжаған орыс ғалымы [[Ломоносов|М.В. Ломоносов]], [[Пенсильвания]]да ең алғаш рет мұнай ұңғымасы бұрғыланғанға дейін жүз жыл бұрын, мұнайдың шығуы жайлы өзінің бірегей теориясын ұсынған еді. «Жер қойнауында тереңнен орналасқан шымтезекті шөгінділерден жерасты ыстығымен қою, майлы материя шығарылып, саңылаулар арқылы ағады... Бұл дегеніміз – сирек, әртүрлі сұрыпты, жанатын және құрғақ, қатты материялардың пайда болуы, бұл тас майы – мұнайдың негізі...», – деп жазады [[1763]] жылы М.В. Ломоносов. Мұнайды қыздыру кезінде мұнайға біраз ұқсайтын қарамайларды беретін көмір мен тақтатастардан шығу теориясы да орыс ғалымдары – академиктер [[Паллас]] пен [[Абих]]тікі болған еді. Алайда ол кезде олардың қорытындыларының мұнайды іздестіруде практикалық мағынасы аз еді. Ең жемісті болғаны өткен ғасырдың соңында [[Менделеев|Д. И. Менделеев]] ұсынған мұнайдың бейорганикалық шығу теориясы еді. Ұлы орыс химигінің айтуы бойынша, жер шарының орталық ядросы [[темір]] және құрамдарында көміртегі бар басқа металдардың қоспаларынан құралады. Жер қыртысындағы жарықтардан өткен сулардың әсерінен бұл ядро жеңіл көмірсуларды – [[ацетилен]], [[этилен]] және т.б. түзеді. Жер жарықтары арқылы жоғары жер қыртысының суық бөліктеріне көтеріле бере олар мұнайдың негізгі құраушы бөліктері болып табылатын ауыр көмірсулар қоспасына айналады. Харичков және басқа да орыс ғалымдары мұндай әдіспен табиғи мұнайға ұқсас сұйық – жасанды мұнайды алды. Д.И. Менделеев теориясы бойынша мұнай қарқынды тау түзілу орындарында кездеседі. Мұны жиі бақылауға болады, сондықтан Д.И. Менделеев қорытындыларын барлаушылар мұнайды іздеуде көп уақыт қолданды. Мұнай өнеркәсібінің дамуы барысында, әдетте, мұнай кездесуі тау түзілу процестері қосымша фактор болып табылатын жағдайларда кездесетініне көз жетті. Мұнай көбінесе теңіздің түбінде, соның ішінде жағажайлық шөгінділерде жиі табылады. Сірә, теңіз өсімдіктері мен жануарлары қалдықтары судың түбіне жинақтала беруінен болар. Өйткені онда су ағысы болмайды, ол тыныштықта тұратындықтан, оған ауаның келуі қиындай түседі. Ауаның әсерінен бұл қалдықтар тотығар еді, ал ауа болмағандықтан, бактериялардың әсерінен бұл қалдықтар құрамы бойынша мұнайға ұқсас, бірақ оларда толығымен мұнайға айналмайтын процестер өтеді. Мұндағы түсініксіз жайт: осы қалдықтардан мұнай қалайша түзіледі? Әңгіме мынада: онда [[хлорофил]]дің, яғни өсімдіктердің жасыл түсі негізінің және басқа да екі жүз градустан жоғары температурада тұрақсыз болатын заттардың қалдықтары табылған. Ал барлық мұнайға жақын өнімдерді алатын белгілі химиялық реакциялар тек жоғары температураларда өтеді. Ақыры 1930 жылы ірі кеңес ғалымы – академик Н.Д. [[Зелинский Николай Дмитриевич|Зелинский]] бұл жерде катализ, яғни өздері аз өзгеріске ұшырайтын заттардың әсерінен химиялық өзгерістерді тездететін құбылыс орын алатынын дәлелдеді. Катализаторлармен өсімдіктерге, бактериялық әсердің өнімдеріне жақын орналасқан заттарға әсер етіп, ол жасанды мұнайды екі жүз градустан төмен температурада алды. Осылайша сұрақтың жауабы шешілді, бірақ түпкілікті емес: ол тәжірибесінде қолданған катализаторлар табиғатта болуы мүмкін емес, олар өте тұрақсыз еді. Табиғатта мұнай түзілуді іске асыратын заттарды ұзақ іздегеннен кейін химия ғылымдарының докторы, профессор [[Андрей Владимирович Фрост]] бұл, әдетте, мұнай қыртыстарын жауып тұратын кейбір сазбалшықтардың қатысымен болатынын анықтады. Өсімдіктер және жануарлар қалдықтарымен бірге тұнып, сазбалшықтар, жануарлар сүйектері мен микроағзалар кейін мұнай түзетін фактор болып табылатын материалдың негізін түзеді. Лай – бұл сазбалшық, өсімдік және басқа да қалдықтардың түр өзгерген қоспасы – бактериялардың әсерінен құмды және басқа да кеуекті тау жыныстарымен қапталады. Олар, өз кезегінде, мұнай мен су өтпейтін сазбалшық және басқа да тау жыныстарының қабаттарымен қапталып, температурасы шамамен жүз градустай қабаттарға дейін түседі. Мұнда мұнай түзілу процесі аяқталады; құрамында лай болатын мұнай біртіндеп қабаттасады да, біз мұнай кенорындарынан табатын кеуекті тау жынысына енеді. Мұнайдың шығуының жаңа теориясының зор тәжірибелік маңызы бар. Ол мұнайшы-геологтарды мұнайдың түзілу жағдайларын анықтау әдісімен таныстырады. Мұнай қалай пайда болатынын білетін кен барлаушылары оны іздеу орындарын тез анықтайды. Геологиялық жағдайларға байланысты мұнайдың болатын жерлерін және оның мүмкін орын ауыстыру жолдарын анықтауға болады. == Мұнайдың элементтік құрамы мен гетероатомдық компоненттері == [[Көмірсутектер]]мен қатар мұнай құрамында тағы басқа заттар да бар. [[Мырыш]]ы бар - H2S, меркаптандар, моно- және дисульфидтер, тиофендер мен тиофандар полициклдіктермен бірге т.б. (70-90% қалдық өнімдерде шоғырланады); [[азот]]ты заттар – негізінен [[пиридин]], [[хинолин]], [[индол]], [[карбазол]], [[пиррол]] және [[порфириндер]] (үлкен бөлігі ауыр фракциялар мен қалдықтарда шоғырланады) гомологтары; қышқылды заттар – [[нафтен қышқылы]], [[фенолдар]], смолалы-асфальтты т.б. заттар (әдетте жоғары қайнайтын фракциларында кездесетін). Элементтік құрамы (%): С – 82-87, Н – 11-14.5, S – 0.01-6 (сирек – 8-ге дейін), N - 0,001—1,8, O — 0,005—0,35 (сирек – 1.2-ге дейін) және т.б. Барлығы мұнай құрамында 50-ден аса элементтер табылған. Мысалы, жоғарыдағылармен қоса V(10-5 — 10-2%), Ni(10-4-10-3%), Cl (іздерінен бастап 2•10-2%-ға дейін) т.с.с. Әр зат әр кен орнында әр мөлшерде кездесетіндіктен орташа химиялық қасиетттер жайлы тек шартты түрде ған аайтуға болады. == Пайдасы == Мұнай дүние жүзілік жанар-жағар май-энергетикалық балансында орасан зор үлеске ие: оның адамзат пайдаланатын қуат көздері ішінде 48% алады. Болашақта бұл көрсеткіш мұнай өндірудің қиындай беруінен, және атом және басқа қуат көздерін пайдалануының өсуінен кеми береді. [[Химия]] мен мұнай-химия өнеркәсіптерінің қарқынды дамуына байланысты мұнайға деген сұраныс жанар-жағар майлар үшін ғана емес, [[синтетикалық каучук]], [[синтетикалық талшықтар]], [[пластмасс]], жуу құралдарын, [[пластификатор]], [[бояғыш]]тар т.б. (әлемдік өндірістің 8%-нан астамы) өндіру шикізат көздері үшін өсуде. Осыларды шығаруға бастапқы заттар ретінде көп қолданылатындар: парафиндік көміртектер – [[метан]], [[этан]], [[пропан]], [[бутан]], [[пентан]], [[гексан]], және жоғарымолекулярлықтар (10-20 атомды молекулалы көміртектер), [[циклогексан]]; ароматты көміртектер – [[этилен]], [[пропилен]], [[бутадиен]]; [[ацетилен]]. АҚШ Қуат Ақпарат басқармасының (EIA) есебі бойынша 2011 жылы әлем күн сайын 87.421 миллион баррель тұтынған. <!-- Image with unknown copyright status removed: [[File:WorldPetroleum2007.png|thumb|center|550px|Mean oil production by country in 2007, shown as a percentage of the top producer (Saudi Arabia – 10.2 millions of barrels per day).]] --> [[File:OilConsumptionpercapita.png|thumb|center|550px|Жан басына шаққандағы мұнай тұтыну (қою түс - көбірек тұтынатынды көрсетеді).]] ==Мұнай өндіру== [[File:Oil producing countries map.png|thumb|center|550px|Мұнай өндіруші елдер]] [[File:Top Oil Producing Countries.png|thumb|250px|right|Бұрынғы [[КСРО]]ны қосқанда үздік мұнай өндіруші елдер 1960–2006<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/emeu/aer/pdf/pages/sec11_10.pdf |title=World Crude Oil Production |format=PDF |accessdate=August 29, 2010}}</ref>]] Мұнай өндіру саласында ''өнім'' ұғымы бөлініп алынған мұнай өнімдерін емес кен орнынан өндірілген шикі мұнай көлемін айтады. {| style="text-align:right;" class="wikitable sortable" |- !# !Өндіруші ел !10³bbl/d (2006) !10³bbl/d (2007) !10³bbl/d (2008) !10³bbl/d (2009) !Қазіргі үлесі |- |1 |{{rh}}|[[Сауд Арабиясы]] (OPEC) |10,665 |10,234 |10,782 |9,760 |11.8% |- |2 |{{rh}}|[[Ресей]] ¹ |9,677 |9,876 |9,789 |9,934 |12.0% |- |3 |{{rh}}|[[АҚШ]] ¹ |8,331 |8,481 |8,514 |9,141 |11.1% |- |4 |{{rh}}|[[Иран]] (OPEC) |4,148 |4,043 |4,174 |4,177 |5.1% |- |5 |{{rh}}|[[Қытай]] |3,846 |3,901 |3,973 |3,996 |4.8% |- |6 |{{rh}}|[[Канада]] ² |3,288 |3,358 |3,350 |3,294 |4.0% |- |7 |{{rh}}|[[Мексика]] ¹ |3,707 |3,501 |3,185 |3,001 |3.6% |- |8 |{{rh}}|[[БАӘ]] (OPEC) |2,945 |2,948 |3,046 |2,795 |3.4% |- |9 |{{rh}}|[[Кувейт]] (OPEC) |2,675 |2,613 |2,742 |2,496 |3.0% |- |10 |{{rh}}|[[Венесуэла]] (OPEC) ¹ |2,803 |2,667 |2,643 |2,471 |3.0% |- |11 |{{rh}}|[[Норвегия]] ¹ |2,786 |2,565 |2,466 |2,350 |2.8% |- |12 |{{rh}}|[[Бразилия]] |2,166 |2,279 |2,401 |2,577 |3.1% |- |13 |{{rh}}|[[Ирак]] (OPEC) ³ |2,008 |2,094 |2,385 |2,400 |2.9% |- |14 |{{rh}}|[[Алжир]] (OPEC) |2,122 |2,173 |2,179 |2,126 |2.6% |- |15 |{{rh}}|[[Нигерия]] (OPEC) |2,443 |2,352 |2,169 |2,211 |2.7% |- |16 |{{rh}}|[[Ангола]] (OPEC) |1,435 |1,769 |2,014 |1,948 |2.4% |- |17 |{{rh}}|[[Ливия]] (OPEC) |1,809 |1,845 |1,875 |1,789 |2.2% |- |18 |{{rh}}|[[Ұлыбритания]] |1,689 |1,690 |1,584 |1,422 |1.7% |- |19 |{{rh}}|[[Қазақстан]] |1,388 |1,445 |1,429 |1,540 |1.9% |- |20 |{{rh}}|[[Қатар]] (OPEC) |1,141 |1,136 |1,207 |1,213 |1.5% |- |21 |{{rh}}|[[Индонезия]] |1,102 |1,044 |1,051 |1,023 |1.2% |- |22 |{{rh}}|[[Үндістан]] |854 |881 |884 |877 |1.1% |- |23 |{{rh}}|[[Әзірбайжан]] |648 |850 |875 |1,012 |1.2% |- |24 |{{rh}}|[[Аргентина]] |802 |791 |792 |794 |1.0% |- |25 |{{rh}}|[[Оман]] |743 |714 |761 |816 |1.0% |- |26 |{{rh}}|[[Малайзия]] |729 |703 |727 |693 |0.8% |- |27 |{{rh}}|[[Мысыр]] |667 |664 |631 |678 |0.8% |- |28 |{{rh}}|[[Колумбия]] |544 |543 |601 |686 |0.8% |- |29 |{{rh}}|[[Аустралия]] |552 |595 |586 |588 |0.7% |- |30 |{{rh}}|[[Эквадор]] (OPEC) |536 |512 |505 |485 |0.6% |- |31 |{{rh}}|[[Судан]] |380 |466 |480 |486 |0.6% |- |32 |{{rh}}|[[Сирия]] |449 |446 |426 |400 |0.5% |- |33 |{{rh}}|[[Экваторлық Гвинея]] |386 |400 |359 |346 |0.4% |- |34 |{{rh}}|[[Тайланд]] |334 |349 |361 |339 |0.4% |- |35 |{{rh}}|[[Вьетнам]] |362 |352 |314 |346 |0.4% |- |36 |{{rh}}|[[Йемен]] |377 |361 |300 |287 |0.3% |- |37 |{{rh}}|[[Дания]] |344 |314 |289 |262 |0.3% |- |38 |{{rh}}|[[Габон]] |237 |244 |248 |242 |0.3% |- |39 |{{rh}}|[[ОАР]] |204 |199 |195 |192 |0.2% |- |40 |{{rh}}|[[Түрікменстан]] |No data |180 |189 |198 |0.2% |- |41 |{{rh}}|[[Тринидад және Тобаго]] |181 |179 |176 |174 |0.1% |} <ref>[http://tonto.eia.doe.gov/country/index.cfm U.S. Energy Information Administration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080710145353/http://tonto.eia.doe.gov/country/index.cfm |date=2008-07-10 }}</ref> Осы елде мұнай өндіру шыңын асып кеткен.Канада мұнай өндіру көлемі төмендегенімен оның жалпы мұнай өндіру көлемі құмды мұнай өндірудің есебінен өсуде. Егер құмды мұнайды өосөанда Канада Сауд Арабиясынан кейінгі мұнай қорынан екінші орын алар еді.Тринидат және Тобаго has the worlds third largest pitch lake situated La Brea south Trinidad.Ирак 1998 жылдан мүшелікте болғанымен оның мәліметтері әлі жоқ 2013 жылы АҚШ орташа алғанда күніне 11.4 миллион баррель өндіріп гидрокарбон өндіруші әлемдегі екінші елге айналды,<ref>{{cite news |title=U.S. may soonbecome world's top oil producer |url=http://m.cbsnews.com/fullstory.rbml?catid=57538431&feed_id=76&videofeed=43 |newspaper=CBS News |date=23 қазан 2012 |accessdate=9 February 2013}}</ref> сонымен бірге 2020 жылға дейін Сауд Арабиясын басып озады деп күтілуде.<ref>{{cite news |title=U.S. to become biggest oil producer – IEA |author=Mark Thompson |url=http://money.cnn.com/2012/11/12/news/economy/us-oil-production-energy/index.html |newspaper=CNN |date=12 қараша 2012 |accessdate=9 February 2013}}</ref> == Мұнай-газ кендері == Мұнай-газ кендері<ref>Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0</ref> – бірыңғай құрылымдық элементтермен сипатталатын жеке алаң қойнауында орналасқан мұнай мен газ иірімдері шоғырларының жиынтығы. Мұнай-газ кендері мұнай немесе газ түрінде және аралас мұнайлы-газды, газды-мұнайлы кендер түрінде ұшырасады. Оқшауланған жеке кендер өте сирек, көбінесе топталған иірімдердің жиынтығы түрінде жатады. [[Қазақстанның мұнай-газ кендері]] геологиялық құрылысы мен геотектоникалық дамуы әр түрлі болатын үш мұнайлы-газды аймақта орналасқан. Ең көне мұнайлы-газды аймақтың кендері Солтүстік [[Каспий]] синеклизасымен байланысты. Мұнда өндіруге тұрарлық мұнай мен газ жүздеген м-ден 5000 м-ге дейінгі тереңдікте жатқан жоғарғы палеозойдан төменгі борға дейінгі шөгінділерде орналасқан. [[Эпигерциндік платформа]] құрамына кіретін [[Маңғыстау]] мұнайлы-газды облысының қабатты кендері — 300 метрден 3000 метрге дейін тереңдіктегі құнарлы горизонттар төменгі бордан төменгі юраға дейінгі шөгінділерде орналасқан. Үшінші мұнайлы-газды аймақ герцин және каледон қатпарлы құрылымдарының арасынан орын алған [[Шу]] – [[Сарысу]] [[синеклиза]]сында. Мұнда жанғыш және азот-гелий газдарының қоры шағын кендері ашылған. == Мұнай өнімдері == Мұнай өнімдері – көмірсутектер мен олардың туындыларының қоспасы; мұнай мен мұнай газдарынан алынатын жеке химиялық қосылыстар. Мұнай өнімдері отын, майлар, битумдар, ауыр көмірсутектер және әр түрлі мұнай өнімдері сияқты негізгі топтарға бөлінеді. Отын негізіндегі мұнай өнімдеріне көмірсутекті газдар мен [[бензин]], [[лигроин]], [[керосин]], [[дизель отыны]], [[мазут]], т.б. жатады. Мұнайға серік газдар пайда болуы жөнінен табиғи газдарға жатады. Олардың бұлай ерекше аталуы мұнай кенімен бірге кездесуіне байланысты – олар мұнайда еріген күйде болады немесе мұнай кенінің үстін "бүркеп" жатады. Мұнай жоғары көтерілгенде, қысым кенет төмендейді, газдар сұйық мұнайдан бөлініп шығады. Ертерек кезде мұнайға серік газдар пайдаланылмайтын, мұнай өндіретін жерде оны жағып жіберетін. Қазір ондай газдарды жинап алады, өйткені олар, табиғи газ сияқты жақсы отын және бағалы химиялық шикізат болып табылады. Құрамында метанмен бірге басқа да көмірсутектер: этан, пропан, бутан, пентанның едәуір мөлшері болғандықтан, серік газды пайдалану мүмкіндігі табиғи газға қарағанда тіпті едәуір кең. Сондықтан табиғи газға қарағанда химиялық өңдеу жолымен серік газдан заттарды көп мөлшерде алуға болады. Серік газдарды тиімді пайдалану үшін оларды құрамдары жақын қоспаларға бөледі. Пентан, гексан және басқа көмірсутектердің қалыпты жағдайда сұйық күйде болатын қоспалары газды бензин түзеді(олар мұнайдан ішінара газбен бірге ұшып шығады). Одан кейін пропан мен бутанның қоспасы бөлінеді. Газды бензин мен пропанбутан қоспасын бөліп алғаннан кейін құрғақ газ қалады, оның басым көпшілігі метан мен этан қоспасынан құралады. Газды бензин құрамында өте ұшқыш сұйық көмірсутектер бар, сондықтан оны двигательдерді от алдырған кезде тез тұтандыру үшін бензинге қосады. Пропан мен бутан сұйылтылған газ түрінде, жанармай ретінде тұрмыста пайдаланылады. Құрамы жөнінде табиғи газға ұқсас құрғақ газ ацетилен, сутегі және басқа да заттар алу үшін, сол сияқты отын ретінде пайдаланылады. Мұнайға серік газдар химиялық өңдеуге арналған және жеке көмірсутектер – этан, пропан, н-бутан, т.б. бөлініп алынады. Ал олардын қанықпаған көмірсутектер алады. Мұнай – молекулалық массалары әр түрлі, қайнау температуралары да бірдей емес көмірсутектердің қоспасы болғандықтан, айдау арқылы оны жеке фракцияларға(дистиляттарға бөледі, мұнайдың құрамында С5 – Сn көмірсутектері бар және 40-200°С аралығында қайнайтын бензин құрамында С8-С14 көмірсутектері болатын 150-200°С аралығында қайнайтын лигроин, құрамында С12-С18 көмірсутектері болатын және 180-300°С аралығында қайнайтын керосин алады, бұлардан кейін газойль алынады. Бұның бәрі – ашық түсті мұнай өнімдері. Бензин ұшақ пен көліктердің поршенді двигательдері үшін жанармай ретінде қолданылады. Сол сияқты бензин майды, каучукты еріткіш ретінде, матаны тазартуға, т.б. қолданылады. [[Лигроин]] [[трактор]] үшін жанармай болады. [[Керосин]] – трактор, [[реактив]]ті ұшақтар мен [[зымыран]]дардың жанармайы. Ал газойльден дизель жанармайы өндіріледі. Мұнайдан ашық түсті өнімдерді бөліп алғаннан кейін қара түсті тұтқыр да қоймалжың сұйықтық қалады, ол – мазут. Қосымша айдау арқылы мазуттан автотрактор майы, авиация майы, дизель майы, т.б. жағармайлар алады. Мазутты өңдеп жағрмай алумен қатар оны химиялық әдіспен өңдеу арқылы бензинге айналдыруға болады, бу қазаны қондырғыларында сұйық отын ретінде пайдаланылады. Мұнайдың кейбір сорттарынан қатты көмірсутектер қоспасы – парафиндер алынады; Қатты және сұйық көмірсутектерді араластырып вазелин алады. [[Табиғи газ]] – жер қойнауында анаэробты органикалық заттарндың ыдырауынан пайда болған газдар қоспасы. Майлар – мұнайдың қалдық фракциялары мен ауыр дистилляттарын арнайы тазартудан алынады. Ауыр көмірсутектерге [[парафиндер]], [[церезиндер]], [[озокериттер]] және олардың майлармен қоспасы жатады. Битумдер – гудронды ауамен тотықтыру арқылы немесе гудронды тереңдетіп айдау арқылы алынған май фракцияларынан кейін қалатын жартылай қатты және сұйық күйдегі өнімдер. Әр түрлі мұнай өнімдеріне [[мұнай коксы]], [[күйе]], [[мұнай пиролизі]]нің әр алуан өнімдері ([[бензол]], [[толуол]], [[ксилол]], т.б.), [[асидолдар]], [[деэмульгаторлар]], [[хлорпарафиндер]], т.б. жатады. Мұнай өнімдерінің сапасы физикалық және химиялық қасиеттеріне байланысты бағаланады. ==Мұнай ұғымы== Жердің шөгінді қабатында таралған, жанғыш майлы сұйықтық; маңызды пайдалы қазынды. Мұнай 1.2-2,0 км-ден астам тереңдікте газ тәрізді көмірсутектермен бірге түзіледі. Түсі ашық-қоңырдан қою қоңырға, қараға дейін өзгереді, тығыздығы 0,65-1.05 грамм/см3 аралығында. Мұнай жеңіл (тығыздығы 0.83г/см3-ке дейін), орташа(0,831-0,860 г/см3), ауыр (0,860г/см3-тен жоғары) болып бөлінеді. 28С градустан жоғары температурада қайнайды, қату температурасы 26-дан-60'С-қа дейін, меншікті жылу сыйымдылығы 1,7-2,1 кДж/(кг*К), меншікті жану жылуы 43,7-46,2 МДж/кг, диэл.өтімділігі2-2,5; Электр өткізгіштігі 2*10*10(дәрежесі)-0,3*10*-18(дәрежесі) Ом-1*см-1(дәрежесі), тұтану температурасы 35-120*С, органикалық еріткіштерде ериді, суда ерімейді. Мұнай-көмірсутектердің күрделі (негізінен [[парафин]]ді және нафтенді, аз дәрежеде-ароматты) қоспасы. Әр түрлі кен орындарында мұнайдың көмірсутектік құрамы түрліше өзгеріп отырады. Негізгі қоспалары (4-5%):нафтен қышқылдары, асфальтты-шайырлы заттар, меркаптандар, моно-және дисульфидтер, тиофендер және тиофандар, күкіртсутек, пиридин және пиперидин гомоглогтар, т.б. Элементтік құрамы: С 82,5-87%; H 11.5-14.5%; O 0.05-0.35%; S 0.001-5.5%; N 0.02-1.5%. Өнеркәсіптік зерттеулерде негізінен мұнайдың тығыздылығын, оның фракциялы құрамын, тұтқырлығын, құрамындағы күкірт, шайыр асфальтен, парафиндердің мөлшерін және олардың балқу температураларын анықтайды. Құрамындағы күкіртке байланысты аз күкіртті , күкіртті, жоғары күкіртті болып үш топқа бөлінеді. Әдетте мұнай құрамындағы азот пен оттек 10%-дан аспайды, тек кейбір жағдайларда 1,8 және 1,2%-ға азаяды. Мұнайдың негізгі пайда болу көзі – құрамындағы сутектің мөлшері жоғары болатын планктон, сапропельді органикалық зат және өсімдік қалдықтарынан түзілетін гумосты зат. Мұнайда 20-дан астам әр түрлі элемент ([[Ванадий|V]], [[Никель|Ni]], [[Кальций|Ca]], [[Магний|Mg]], [[Темір|Fe]], Al, [[Кремний|Si]], [[Натрий|Na]], т.б) бар. Мұнай түзуші жыныстар – саз балшықтар, олар [[мезокатагенез]] белдемесіне жеткенде мұнай түзілетін басты фактор – органикалық заттар 50*С-тан жоғары температурада ұзақ уақыт қызады. Бұл белдемнің жоғ арғы шекарасы 1,3-1,7-ден 2,7-3 км-ге дейін тереңдікте жатады. Төмен шекарасы -3,5-5 км. Мезокатагенез белдемінде көп мөлшерде мұнай көмірсутектері түзіледі, олар бензин және керосин фракцияларын беріп, микромұнайдың қозғалғыштығын жоғарылатады.<ref>Балалар энциклопедиясы, 6 том.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Отын]] [[Санат:Мұнай өнімдері]] 1m4394aq4kha3r0avcmvrd4gfa16354 0 15313 3686968 3657695 2026-10-27T10:58:55Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3686968 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Арқалық |сурет = Arkalyk City Hall.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Аркалык новый герб.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =50 |lat_min =14 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =66 |lon_min =54 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(42000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Әмірхан Біркенұлы Асанов]]<ref>[http://arkalyk.kostanay.gov.kz/kz/administratsiya/akim/ Арқалық қаласы әкімінің интернет-ресурсы]</ref> |құрылған уақыты = 1956 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1965 |жер аумағы = 15580 |климаты = |тұрғыны = 27 931<ref>[https://stat.gov.kz/region/kostanay/dynamic-tables/4482/ (2024 жылғы 1 қыркүйекке)]</ref> |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (80,91%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (12,66%)}}, {{nobr|басқалары (6,43%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71430 |пошта индексі = 110300 |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-arkalyk-kalasy-akimat?lang=kk Арқалық қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk }} '''Арқалық''' — [[Қостанай облысы]]ның оңтүстігіндегі қала, бұрынғы [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысының]] орталығы. Қаланың негізі [[1956 жыл|1956]] жылы қаланып, қала статусына [[1965 жыл|1965]] жылы ие болды. [[Google Карталар|Гугл Карталар]] мәліметтеріне сәйкес, Арқалық қаласынан [[Қостанай облысы|облыс]] орталығы [[Қостанай]] қаласына дейінгі қашықтық — 463 км, [[Астана]] қаласына дейінгі қашықтық — 554 км. Арқалық қаласы әкімдігінің ресми сайтындағы мәліметтерге сәйкес 2019 жылы 1-ші қазан күні тұрғындар саны 40690 адамды, оның ішінде: қалалықтар - 27360, ауылдықтар - 13330 құраған.<ref name="docviewer.yandex.ru">[https://docviewer.yandex.ru/view/0/?*=NsTA5WN6%2Fb%2Btyq9TC%2BoEZo9AwDN7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vR3ROMjRHQmFIWDMwRmFLalhwYU1YYTRzQlVERzdTcE1yYjN2WnFXRGwyWXRPa0RZUHFRNDU5K29naitFM0JnTnEvSjZicG1SeU9Kb25UM1ZvWG5EYWc9PSIsInRpdGxlIjoi0KHQv9GA0LDQstC60LAgINC90LAg0YDRg9GBLi54bHMiLCJub2lmcmFtZSI6ZmFsc2UsInVpZCI6IjAiLCJ0cyI6MTU3NjUxMTQxODczOCwieXUiOiI1NzM4NTkxNjUxNDkzNzIyNTY2In0%3D СПРАВКА о социально - экономическом развитии города Аркалыка, по состоянию на 1 октября 2019 года]</ref> Қала облыс орталығымен теміржол арқылы байланысқан ([[Державинск]]-Арқалық темір жолының [[Есіл (қала)|Есіл]] бұтағының ақырғы станциясы). Қостанай қаласынан Арқалық қаласына апаратын автожол асфальтталған, бірақ қазіргі кезде жолдың күйі мәз емес, күрделі жөндеуді қажет етеді. [[Жезқазған]] бағытындағы автожолмен жеңіл көлікпен өту қиын, тас төселінбеген, жауын-шашынды ауа-райында жүк таситын көлікпен жүрудің өзі қиын. == Тарихы == Арқалық 1956 жылы геологтер мен құрылысшылар кенті болып негізі қаланды. Қаланың салынуы соғыстан кейінгі жылдары мұнда боксит кенінің (алюминий өндірісіне арналған шикізат) ашылуына байланысты. 1956 жылы 17 мамырда қабылданған КОКП ОК мен КСРО Министрлер Кеңесінің бірлескен қаулысында: «Амангелді боксит кен орнының негізінде Торғай боксит кеніштері салынып, пайдалануға берілсін» деген бөлек жол жазылған. [[1960 жыл]]дары Арқалық Бүкілодақтық екпінді комсомол құрылысы болып жарияланып, мұнда КСРО-ның түкпір-түкпірінен жастар ағылып келе бастады. [[1965 жыл]]ы Арқалық қала мәртебесін алып, [[1970 жыл]]ы Торғай облысының орталығы атанды. Қала [[1980 жыл]]ы өзінің гүлдеуіне жетті: мұнда ет комбинаты, құс фабрикасы, сүт зауыты, элеватор, керамика фабрикасы, тігін фабрикасы, радиобөлшектер зауыты жұмыс істеді, авиамотор зауытының құрылысы басталды, Торғай боксит кен басқармасы (ТБРУ) КСРО-дағы боксит кенінің 20%-ын өндірді. Алайда өнеркәсіптік өндірістің жетістіктеріне қарамастан, Торғай облысының экономикасы Қазақстанның басқа өңірлерінен даму жағынан қалыс қалды, өйткені 90%-ы аграрлық бағытта болды. Облыс республикалық бюджеттен үнемі дотациялар талап етті, сондықтан [[1988 жыл]]ы маусымда жойылып, аумағы Қостанай және Ақмола облыстарының арасында бөлінді. Облыс орталығы болудан қалған қаладан инфрақұрылымның бір бөлігі (мысалы, облыстық радиостанция) көшіріліп, бірқатар келешегі бар өнеркәсіптік объектілер тоқтап қалды. [[1989 жыл]]ы Арқалықтың белсенді тұрғындарымен Торғай облысы қалпына келтіру бойынша оргкомитет құрылып, республика басшылығына үндеуінің арқасында Торғай облысы [[1990 жыл]]дың тамызында екінші рет құрылып, Арқалық қайтадан облыс орталығы болды.<ref>Қазақ энциклопедиясы. I том</ref> == Халқы == Тұрғыны: * 40 690 адам ([[2019 жыл|2019]]); * 40 813 адам ([[2010 жыл|2010]]); * 46 084 адам ([[1999 жыл|1999]]). * 62 367 адам ([[1989 жыл|1989]]); * 15 108 адам ([[1970 жыл|1970]]); == Әкімшілік құрамы == Қала әкімшілігіне 4 ауылдық округ пен 9 ауыл қарайды: # [[Аңғар (ауыл)|Аңғар ауылы]] # [[Ашутасты ауылдық округі]] # [[Әбдіғаппар хан ауылы]] # [[Восточное (Қостанай облысы)|Восточный ауылы]] # [[Екідің|Екідің ауылы]] # [[Жалғызтал|Жалғызтал ауылы]] # [[Көктау (Қостанай облысы)|Көктау ауылы]] # [[Қайыңды ауылдық округі (Қостанай облысы)|Қайыңды ауылдық округі]] # [[Молодёжный ауылдық округі (Қостанай облысы)|Молодёжный ауылдық округі]] # [[Родина ауылдық округі (Қостанай облысы)|Родина ауылдық округі]] # [[Үштөбе (Қостанай облысы)|Үштөбе ауылы]] # [[Фурманово (Қостанай облысы)|Фурманов ауылы]] # [[Целинное (Арқалық қалалық әкімдігі)|Целинный ауылы]] == Географиялық орналасқан жері == Арқалық қаласы 1956 жылы құрылған, Қостанай облысының оңтүстік жағында орналасқан. Қала Қостанай облысының Амангелді ауданымен, Ақмола облысының Жарқайың ауданымен, Ұлытау облысының Ұлытау ауданымен шектеседі. Жер бедері. Қала аумағы негізінен Қазақ жазық бедерімен сипатталады. Жергілікті жер шығысында Терісаққкан, батысында Ашутасты өзенінің арасындағы жазықта, Торғай үстірті манында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде (403м) ең биік, Ақжар өзенінің жазығы бойынша негізгі абсолюттік (305м) төменгі белгілері байқалады. Ауданың абсолюттік белгісі 330-380м болып табылады. Топырағы. Арқалық қаласы құрғақ дала аймағында орналасқан. Қаланың солтүстік (көп) бөлігі сарғылт шағын аймағына жатады, аймақтың оңтүстігі –теңбілденген сортаң ашық сарғылт топырақтан тұрады. Қаланың жалпы жерінің аумағы 1558,7 мың га құрайды. Ауылшаруашылығы жер-суының аумағы 1516,9 мың га, оның ішінде 355,1 мың га, немесе 23,4% - егістік, 1148,8 мың га (75,7%) – жайылым жерін алып жатыр. Арқалық қаласының жері өзінің табиғи ерекшелігіне қарай негізінде ауылшарушылық жерінен (97%) тұрады, орман ауданы мен көгалдандыру алаңдары қаланың жер қоры құрылымында небары 0,36%, су асты және саз батпақ 0,53%, әр түрлі қажеттіліктерге 2,11% құрайды. Өсімдігі. Қаланың солтүстік бөлігінде көбінесе қызыл селеу және әр түрлі шөпті қара топырақ, оңтүстік бөлігінде топырағы ашық қоңыр бетегелі-селеу және жусан шөпті болып келеді.<ref>[http://arkalyk-kostanay.kz/kaz/geo_kaz/ Арқалық қаласы әкімнің интернет-ресурсы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Табиғи ауа-райы жағдайы == Ауа райы жазы ыстық және қысы суық, күрт континентальді (күрт өзгермелі). Орташа ауа температурасы қаңтарда -17 С градус, шілдеде +21...+24 С градус. Жылдық жауын-шашын мөлшері - 270 мм, Вегетациялық кезеңнің ұзақтығы - 170-180 тәулік. Тұрақты қар жабынының ұзақтығы - 139 күн.<ref>[http://arkalyk.kostanay.gov.kz/o-gorode/prirodno-klimaticheskie-usloviya/ Природно-климатические условия г. Аркалык]</ref> == Аймақта экономиканың мамандануы == Қаланың негізгі ресурстарында өнеркәсіптік саланың рөлі басым. Қалада тау-кен қазушы, өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындары жұмыс жасап жатыр, тау-кен өңдеу өнеркәсіптері және электр энергиясын, газ және су өндіру мен тарату жөніндегі кәсіпорындар қызмет етеді. Қазіргі заманғы көп салалы өнеркәсіп заманауи ірі, орта, шағын кәсіпорындардан тұрады. Шағын Арқалық қаласының өзіндік ерекшелігі негізгі саның бар болуы, қала құрылысының және өмір салтының артықтылығы болып табылады. Жетекші қала құрушы ірі кәсіпорын – «Қазақстан Алюминийі» АҚ филиалы Торғай боксит кеніш басқармасы кәсіпорны. 2011 жылдың 1 қаңтары жағдайы бойынша кәсіпорын жұмысшыларының саны 1073 адамды құрады. Кәсіпорын бокситтерді және отқа төзімді сазбалшықтарды өндірумен айналысады. Павлодар алюминий зауытына - бокситтер, Ресейге - отқа төзімді сазбалшықтар шикізаттары жеткізіліп жатыр. Ауыл шаруашылығы – қаланың материалдық өндірісінің екінші жетекші саласы болып табылады. Ауылшаруашылық тауарларын өндірумен 30 ЖШС, 316 шаруа қожалығы, және 3 мемлекеттік заңды тұлғалар (АҚ, РМК, МҚК және т.с.с) айналысып, 2019 жылдың 01 қазанындағы жағдай бойынша жалпы - 9851,9 млн тг, оның ішінде: 4,712,8 млн тг - өсімдік шаруашылығы өнімдерін, 5136,5 млн тг - мал шаруашылығы өнімдерін өндіріп, 2,6 млн тг құызмет көрсету арқылы табыс түсірген. 2019 жылдың 01 қазанындағы жағдай бойынша қалалық аумақтағы сиырлар - 8771, жылқылар - 7477, түйелер - 23, қойлар - 22983, ешкілер - 8581, шошқалар - 5642, құстар - 719156 бас. Арқалық қаласы бойынша 2019 жылғы 01 қазанындағы реси мәліметтерге сәйкес орташа еңбекақы мөлшері 2018 жылға қарағанда (95554 теңге) 14,5% өсіп, 109406 теңгені құрады.<ref name="docviewer.yandex.ru"/> == Қаладағы оқу орындары == Арқалық қаласы әкімдігінің ресми сайтының мәліметтеріне сәйкес, 2018 жылдың 1 қаңтарында қалада жалпы білім беретін 26 мектеп жұмыс жасаған. Оның ішінде 16 – орта, 8 – негізгі, 2 –бастауыш мектептер. 12 мектепте білім мемлекеттік тілде, 13 мектепте – қазақ және орыс тілдерінде, ал 1 мектепте – орыс тілінде беріледі. 2018 жылдың 1 желтоқсанындағы мәліметтерге сәйкес қала мен оған қарасты ауылдық аймақтарда орта білім алушылар саны - 6700 оқушыны құраған <ref>[http://arkalyk.kostanay.gov.kz/analitika/obrazovanie/ Информация О развитии системы образования г. Аркалыка на 1 января 2018 года]</ref>. * Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институты * Торғай гуманитарлық колледжі * Торғай агро-техникалық колледжі * Арқалық медицина колледжі * "Қазтұтынуодағы" Арқалық экономика және құқық колледжі * Ы.Алтынсарин атындағы гимназия * №1 Ш. [[Уәлиханов]] атындағы орта мектеп * №2 орта мектеп * №3 Б.Майлин атындағы орта мектеп * №4 Кейкі батыр атындағы орта мектеп * №5 М.Әуезов атындағы орта мектеп * №6 А.Құнанбайұлы атындағы орта мектеп * №8 орта мектеп * №10 орта мектеп 2000 жылға дейін №7,9,11 орта мектептер жабылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.arkalyk-kostanay.kz Арқалық қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904042522/http://www.arkalyk-kostanay.kz/ |date=2011-09-04 }} * [http://photofile.ru/users/arkalyk/1039539/ Арқалық қаласының фотоальбомы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308170110/http://photofile.ru/users/arkalyk/1039539/ |date=2008-03-08 }} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Арқалық қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Арқалық қалалық әкімдігі елді мекендері]] jfkmf7k1l1sfrq9wz8k4iy51j1o0rpg 3686969 3686968 2026-10-27T11:00:38Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3686969 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Арқалық |сурет = Arkalyk City Hall.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Аркалык новый герб.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N |lat_deg =50 |lat_min =14 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =66 |lon_min =54 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(42000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Әмірхан Біркенұлы Асанов]]<ref>[http://arkalyk.kostanay.gov.kz/kz/administratsiya/akim/ Арқалық қаласы әкімінің интернет-ресурсы]</ref> |құрылған уақыты = 1956 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1965 |жер аумағы = 15580 |климаты = |тұрғыны = 27 931<ref>[https://stat.gov.kz/region/kostanay/dynamic-tables/4482/ (2024 жылғы 1 қыркүйекке)]</ref> |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (80,91%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (12,66%)}}, {{nobr|басқалары (6,43%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71430 |пошта индексі = 110300 |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-arkalyk-kalasy-akimat?lang=kk Арқалық қаласының әкімдігі |сайт тілі = kk }} '''Арқалық''' — [[Қостанай облысы]]ның оңтүстігіндегі қала, бұрынғы [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысының]] орталығы. Қаланың негізі [[1956 жыл|1956]] жылы қаланып, қала статусына [[1965 жыл|1965]] жылы ие болды. [[Google Карталар|Гугл Карталар]] мәліметтеріне сәйкес, Арқалық қаласынан [[Қостанай облысы|облыс]] орталығы [[Қостанай]] қаласына дейінгі қашықтық — 463 км, [[Астана]] қаласына дейінгі қашықтық — 554 км. Арқалық қаласы әкімдігінің ресми сайтындағы мәліметтерге сәйкес 2019 жылы 1-ші қазан күні тұрғындар саны 40690 адамды, оның ішінде: қалалықтар - 27360, ауылдықтар - 13330 құраған.<ref name="docviewer.yandex.ru">[https://docviewer.yandex.ru/view/0/?*=NsTA5WN6%2Fb%2Btyq9TC%2BoEZo9AwDN7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vR3ROMjRHQmFIWDMwRmFLalhwYU1YYTRzQlVERzdTcE1yYjN2WnFXRGwyWXRPa0RZUHFRNDU5K29naitFM0JnTnEvSjZicG1SeU9Kb25UM1ZvWG5EYWc9PSIsInRpdGxlIjoi0KHQv9GA0LDQstC60LAgINC90LAg0YDRg9GBLi54bHMiLCJub2lmcmFtZSI6ZmFsc2UsInVpZCI6IjAiLCJ0cyI6MTU3NjUxMTQxODczOCwieXUiOiI1NzM4NTkxNjUxNDkzNzIyNTY2In0%3D СПРАВКА о социально - экономическом развитии города Аркалыка, по состоянию на 1 октября 2019 года]</ref> Қала облыс орталығымен теміржол арқылы байланысқан ([[Державинск]]-Арқалық темір жолының [[Есіл (қала)|Есіл]] бұтағының ақырғы станциясы). Қостанай қаласынан Арқалық қаласына апаратын автожол асфальтталған, бірақ қазіргі кезде жолдың күйі мәз емес, күрделі жөндеуді қажет етеді. [[Жезқазған]] бағытындағы автожолмен жеңіл көлікпен өту қиын, тас төселінбеген, жауын-шашынды ауа-райында жүк таситын көлікпен жүрудің өзі қиын. == Тарихы == Арқалық 1956 жылы геологтер мен құрылысшылар кенті болып негізі қаланды. Қаланың салынуы соғыстан кейінгі жылдары мұнда боксит кенінің (алюминий өндірісіне арналған шикізат) ашылуына байланысты. 1956 жылы 17 мамырда қабылданған КОКП ОК мен КСРО Министрлер Кеңесінің бірлескен қаулысында: «Амангелді боксит кен орнының негізінде Торғай боксит кеніштері салынып, пайдалануға берілсін» деген бөлек жол жазылған. [[1960 жыл]]дары Арқалық Бүкілодақтық екпінді комсомол құрылысы болып жарияланып, мұнда КСРО-ның түкпір-түкпірінен жастар ағылып келе бастады. [[1965 жыл]]ы Арқалық қала мәртебесін алып, [[1970 жыл]]ы Торғай облысының орталығы атанды. Қала [[1980 жыл]]ы өзінің гүлдеуіне жетті: мұнда ет комбинаты, құс фабрикасы, сүт зауыты, элеватор, керамика фабрикасы, тігін фабрикасы, радиобөлшектер зауыты жұмыс істеді, авиамотор зауытының құрылысы басталды, Торғай боксит кен басқармасы (ТБРУ) КСРО-дағы боксит кенінің 20%-ын өндірді. Алайда өнеркәсіптік өндірістің жетістіктеріне қарамастан, Торғай облысының экономикасы Қазақстанның басқа өңірлерінен даму жағынан қалыс қалды, өйткені 90%-ы аграрлық бағытта болды. Облыс республикалық бюджеттен үнемі дотациялар талап етті, сондықтан [[1988 жыл]]ы маусымда жойылып, аумағы Қостанай және Ақмола облыстарының арасында бөлінді. Облыс орталығы болудан қалған қаладан инфрақұрылымның бір бөлігі (мысалы, облыстық радиостанция) көшіріліп, бірқатар келешегі бар өнеркәсіптік объектілер тоқтап қалды. [[1989 жыл]]ы Арқалықтың белсенді тұрғындарымен Торғай облысы қалпына келтіру бойынша оргкомитет құрылып, республика басшылығына үндеуінің арқасында Торғай облысы [[1990 жыл]]дың тамызында екінші рет құрылып, Арқалық қайтадан облыс орталығы болды.<ref>Қазақ энциклопедиясы. I том</ref> == Халқы == Тұрғыны: * 40 690 адам ([[2019 жыл|2019]]); * 40 813 адам ([[2010 жыл|2010]]); * 46 084 адам ([[1999 жыл|1999]]). * 62 367 адам ([[1989 жыл|1989]]); * 15 108 адам ([[1970 жыл|1970]]); == Әкімшілік құрамы == Қала әкімшілігіне 4 ауылдық округ пен 9 ауыл қарайды: # [[Аңғар (ауыл)|Аңғар ауылы]] # [[Ашутасты ауылдық округі]] # [[Әбдіғаппар хан ауылы]] # [[Восточное (Қостанай облысы)|Восточный ауылы]] # [[Екідің|Екідің ауылы]] # [[Жалғызтал|Жалғызтал ауылы]] # [[Көктау (Қостанай облысы)|Көктау ауылы]] # [[Қайыңды ауылдық округі (Қостанай облысы)|Қайыңды ауылдық округі]] # [[Молодёжный ауылдық округі (Қостанай облысы)|Молодёжный ауылдық округі]] # [[Родина ауылдық округі (Қостанай облысы)|Родина ауылдық округі]] # [[Үштөбе (Қостанай облысы)|Үштөбе ауылы]] # [[Фурманово (Қостанай облысы)|Фурманов ауылы]] # [[Целинное (Арқалық қалалық әкімдігі)|Целинный ауылы]] == Географиялық орналасқан жері == Арқалық қаласы 1956 жылы құрылған, Қостанай облысының оңтүстік жағында орналасқан. Қала Қостанай облысының Амангелді ауданымен, Ақмола облысының Жарқайың ауданымен, Ұлытау облысының Ұлытау ауданымен шектеседі. Жер бедері. Қала аумағы негізінен Қазақ жазық бедерімен сипатталады. Жергілікті жер шығысында Терісаққан, батысында Ашутасты өзенінің арасындағы жазықта, Торғай үстірті манында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде (403м) ең биік, Ақжар өзенінің жазығы бойынша негізгі абсолюттік (305м) төменгі белгілері байқалады. Ауданың абсолюттік белгісі 330-380м болып табылады. Топырағы. Арқалық қаласы құрғақ дала аймағында орналасқан. Қаланың солтүстік (көп) бөлігі сарғылт шағын аймағына жатады, аймақтың оңтүстігі –теңбілденген сортаң ашық сарғылт топырақтан тұрады. Қаланың жалпы жерінің аумағы 1558,7 мың га құрайды. Ауылшаруашылығы жер-суының аумағы 1516,9 мың га, оның ішінде 355,1 мың га, немесе 23,4% - егістік, 1148,8 мың га (75,7%) – жайылым жерін алып жатыр. Арқалық қаласының жері өзінің табиғи ерекшелігіне қарай негізінде ауылшарушылық жерінен (97%) тұрады, орман ауданы мен көгалдандыру алаңдары қаланың жер қоры құрылымында небары 0,36%, су асты және саз батпақ 0,53%, әр түрлі қажеттіліктерге 2,11% құрайды. Өсімдігі. Қаланың солтүстік бөлігінде көбінесе қызыл селеу және әр түрлі шөпті қара топырақ, оңтүстік бөлігінде топырағы ашық қоңыр бетегелі-селеу және жусан шөпті болып келеді.<ref>[http://arkalyk-kostanay.kz/kaz/geo_kaz/ Арқалық қаласы әкімнің интернет-ресурсы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Табиғи ауа-райы жағдайы == Ауа райы жазы ыстық және қысы суық, күрт континентальді (күрт өзгермелі). Орташа ауа температурасы қаңтарда -17 С градус, шілдеде +21...+24 С градус. Жылдық жауын-шашын мөлшері - 270 мм, Вегетациялық кезеңнің ұзақтығы - 170-180 тәулік. Тұрақты қар жабынының ұзақтығы - 139 күн.<ref>[http://arkalyk.kostanay.gov.kz/o-gorode/prirodno-klimaticheskie-usloviya/ Природно-климатические условия г. Аркалык]</ref> == Аймақта экономиканың мамандануы == Қаланың негізгі ресурстарында өнеркәсіптік саланың рөлі басым. Қалада тау-кен қазушы, өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындары жұмыс жасап жатыр, тау-кен өңдеу өнеркәсіптері және электр энергиясын, газ және су өндіру мен тарату жөніндегі кәсіпорындар қызмет етеді. Қазіргі заманғы көп салалы өнеркәсіп заманауи ірі, орта, шағын кәсіпорындардан тұрады. Шағын Арқалық қаласының өзіндік ерекшелігі негізгі саның бар болуы, қала құрылысының және өмір салтының артықтылығы болып табылады. Жетекші қала құрушы ірі кәсіпорын – «Қазақстан Алюминийі» АҚ филиалы Торғай боксит кеніш басқармасы кәсіпорны. 2011 жылдың 1 қаңтары жағдайы бойынша кәсіпорын жұмысшыларының саны 1073 адамды құрады. Кәсіпорын бокситтерді және отқа төзімді сазбалшықтарды өндірумен айналысады. Павлодар алюминий зауытына - бокситтер, Ресейге - отқа төзімді сазбалшықтар шикізаттары жеткізіліп жатыр. Ауыл шаруашылығы – қаланың материалдық өндірісінің екінші жетекші саласы болып табылады. Ауылшаруашылық тауарларын өндірумен 30 ЖШС, 316 шаруа қожалығы, және 3 мемлекеттік заңды тұлғалар (АҚ, РМК, МҚК және т.с.с) айналысып, 2019 жылдың 01 қазанындағы жағдай бойынша жалпы - 9851,9 млн тг, оның ішінде: 4,712,8 млн тг - өсімдік шаруашылығы өнімдерін, 5136,5 млн тг - мал шаруашылығы өнімдерін өндіріп, 2,6 млн тг құызмет көрсету арқылы табыс түсірген. 2019 жылдың 01 қазанындағы жағдай бойынша қалалық аумақтағы сиырлар - 8771, жылқылар - 7477, түйелер - 23, қойлар - 22983, ешкілер - 8581, шошқалар - 5642, құстар - 719156 бас. Арқалық қаласы бойынша 2019 жылғы 01 қазанындағы реси мәліметтерге сәйкес орташа еңбекақы мөлшері 2018 жылға қарағанда (95554 теңге) 14,5% өсіп, 109406 теңгені құрады.<ref name="docviewer.yandex.ru"/> == Қаладағы оқу орындары == Арқалық қаласы әкімдігінің ресми сайтының мәліметтеріне сәйкес, 2018 жылдың 1 қаңтарында қалада жалпы білім беретін 26 мектеп жұмыс жасаған. Оның ішінде 16 – орта, 8 – негізгі, 2 –бастауыш мектептер. 12 мектепте білім мемлекеттік тілде, 13 мектепте – қазақ және орыс тілдерінде, ал 1 мектепте – орыс тілінде беріледі. 2018 жылдың 1 желтоқсанындағы мәліметтерге сәйкес қала мен оған қарасты ауылдық аймақтарда орта білім алушылар саны - 6700 оқушыны құраған <ref>[http://arkalyk.kostanay.gov.kz/analitika/obrazovanie/ Информация О развитии системы образования г. Аркалыка на 1 января 2018 года]</ref>. * Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институты * Торғай гуманитарлық колледжі * Торғай агро-техникалық колледжі * Арқалық медицина колледжі * "Қазтұтынуодағы" Арқалық экономика және құқық колледжі * Ы.Алтынсарин атындағы гимназия * №1 Ш. [[Уәлиханов]] атындағы орта мектеп * №2 орта мектеп * №3 Б.Майлин атындағы орта мектеп * №4 Кейкі батыр атындағы орта мектеп * №5 М.Әуезов атындағы орта мектеп * №6 А.Құнанбайұлы атындағы орта мектеп * №8 орта мектеп * №10 орта мектеп 2000 жылға дейін №7,9,11 орта мектептер жабылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.arkalyk-kostanay.kz Арқалық қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904042522/http://www.arkalyk-kostanay.kz/ |date=2011-09-04 }} * [http://photofile.ru/users/arkalyk/1039539/ Арқалық қаласының фотоальбомы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308170110/http://photofile.ru/users/arkalyk/1039539/ |date=2008-03-08 }} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Арқалық қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Арқалық қалалық әкімдігі елді мекендері]] lnccnd4piz3n3rumz89qwoghtxjzq43 0 17346 3686756 3653590 2026-10-26T20:06:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686756 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = қала |қазақша атауы = Омбы |шынайы атауы = Омск |елтаңба =Coat_of_Arms_of_Omsk_(2002).png |ту = Flag of Omsk.svg{{!}}border |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 54|lat_min= 58|lat_sec= |lon_dir =|lon_deg=73|lon_min=23|lon_sec= |CoordAddon = type:city(1129100)_region:RU |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 280 |аймақ картасының өлшемi = 280 |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Омбы облысы |кестедегі аймақ = Омбы облысы |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = |құрылған уақыты = 1716 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1782 |жер аумағы = 573 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 90 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = ↘1 101 367<ref name="population">[http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/pril4.xls Города с численностью населения 100 тысяч человек и более]</ref> |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 1942,79 |шоғырлануы = 1 182 000 — 1 261 000 |ұлттық құрамы = [[Орыстар|орыстар]], [[Қазақтар|қазақтар]], [[Украиндар|украиндар]], [[Татарлар|татарлар]], [[Немістер|немістер]] және т.б. |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 3812 |пошта индексі = 644xxx |пошта индекстері = |сандық идентификаторы = 52 401 |ортаққордағы санаты = Omsk |сайты = http://www.admomsk.ru/ |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |сурет=Omsk Collage 2016.png}} '''Омбы''' ({{lang-ru|Омск}}) — Ертіс және Ом өзендерінің қосылу жерінде орналасқан [[Ресей]]дегі қала. Ірі ғылым, мәдениет, спорт, өнеркәсіп орталығы. Сібірдегі халық саны бойынша екінші орындағы қала (Новосібірден кейін). Ресей мемлекетінің 1918-1920 жылдардағы астанасы. 1934 жылдан бастап [[Омбы облысы]]ның орталығы. == Географиясы == Ом өзенінің [[Ертіс]]ке құятын жеріндегі порт, темір жол желілері мен автожолдардың торабы.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том 6 бөлім</ref> Қала арқылы өтіп жатқан Ертістің ұзындығы 25 шақырымнан асады. Қаңтардағы орташа температура -19,2&nbsp;°C, шілдедегі - 18,3&nbsp;°C. Омбыдағы ең жоғарғы температура 1940 жылдың 18 шілдесінде, ал ең төменгі температура 1931 жылдың 3 ақпанында тіркелген. Омбы ауданы ылғалдылық жеткіліксіз аймақтар қатарына жатады. * Орташа жылдық температура - +2,1&nbsp;°C * Орташа жылдық жел жылдамдығы - 2,8 м/с * Орташа жылдық ауа ылғалдылығы - 71 % == Тарихы == Омбы бекінісін 1716 ж. [[Петр І]] патшаның бұйрығы бойынша Сібір генерал-губернаторы М.П. Гагарин салдырған. 1782 ж. қала мәртебесін алып, Тобыл (1782 – 98) округінің орталығы, Тобыл губерниясының (1804 – 22, 1839 – 68), Омбы (1822 – 39) және [[Ақмола]] (1868 – 1918) облыстарының, [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы|Батыс Сібір]] (1824 – 82) және [[Дала генерал-губернаторлығы|Дала]] (1882 – 1917) генерал-губернаторлығының орталығы болды. Омбы қаласының тарихы [[Қазан төңкерісі]]не дейін Қазақстанмен тығыз байланыста болды. Омбыда қазақтың көптеген белгілі ағартушылары оқып, білім алды. 1813 ж. Батыс Сібір генерал-губернаторлығына қарасты қазақ жерлерін басқару мекемелеріне қазақ жастарын даярлау мақсатында Омбыда Сібір әскери орыс-қазақ желілік училищесі ашылды. Бұл училищені [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Уәлиханов]], [[М.Шорманов]] оқып бітірген. Осы әскери оқу орнының негізінде 1845 ж. [[Омбы кадет корпусы]] ашылды. 20 ғасырдың бас кезінде Омбыдағы оқу орындарында көптеген белгілі қазақ қайраткерлері ([[Ә.Бөкейханов]], [[С.Сейфуллин]], [[Н.Нұрмақов]], [[С.Сәдуақасов]], т.б.) білім алды. 1840 ж. Омбы қаласындағы қазақтардың саны 109 адам болса, 1897 ж. [[Омбы уезі]]ндегі қазақтар 37680-ге (Омбы қаласында – 105 адам), ал 1916 ж. 38970-ке жетті. Қазақ елі өз тәуелсіздігіне ие болуына байланысты Омбыдағы қазақ диаспорасы ұлттық-мәдени орталықтар құрып, Қазақстанмен өзара байланыстарын жолға қоя бастады. 2004 ж. Омбы қаласында Ш.Уәлихановтың атына көше беріліп, ескерткіш орнатылды. Қазіргі уақытта Омбы облысында тұрып жатқан 100 мыңнан аса (2002) қазақ “Омбы облыстық қазақ мәдени орталығы”, “Аманат ұлттық бірлестігі”, “Мөлдір” қазақ мәдени орталығы сияқты ұйымдарға біріккен. 2002 жылдан “Омбы үні” атты үнпарақ шыға бастады. == Халқы == Халқының саны жағынан (1172 мың) Сібірде [[Новосібір]]ден кейін 2-орын алады, Сібірдің ірі өнеркәсіп орталығы. Қалада астық жинайтын комбайндар, теледидар, газ жабдықтары, аспаптар, әртүрлі өнеркәсіп құрал-жабдықтары, электротехника, мұнай, тамақ өнеркәсібі, құрылыс материалдары кәсіпорындары жұмыс істейді. Қазақтардын саны қалада 100000 адам болу мүмкін, Ең көп қазақ халқы турады Старый Кировск шағ. ауданда,Омбы орталасында Восточнылар 1-11 көшелер,Ремесленнар 1-11 көшелер, Қаржас шағ.ауданда, Порт Артур шағ.ауданда, кобі жер ұйлерінде турады, Омбы ортасында Шоқан Уалихан көшесі бар, сол көшеде Қазақстаннынң Консул ғимараты тұр. ==Білім және ғылым== 2004 жылдан бастап қалада балабақшалардың жеткіліксіздігі байқалуда. Омбыда 28 жоғарғы оқу орындары (университеттер, академиялар, институттар) орналасқан. Қаладағы алғашқы жоғарғы оқу орны 1918 жылы ашылды (Сібір ауыл-шаруашылық институты). Бірнеше мәрте атын өзгертіп, бүгін П.А. Столыпин атындағы Омбы кемлекеттік аграрлық университеті ретінде белгілі. 1974 жылы Ф.М. Достоевский атындағы Омбы мемлекеттік университеті ашылды. Бастапқыда білім беру екі факультетте (гуманитарлық және жаратылыстану) ғана жүргізілді. 1920 жылы Сібір ветеринарлық-зоотехникалық инстутыттың жанында медициналық бөлім ашылды (1994 жылдан бастап Омбы медициналық университеті). 1932 жылы мұғалімдерді даярлайтын Омбы педагогикалық институттың негізі қаланды (1993 жылдан бастап Омбы мемлекеттік педагогикалық университеті). 1942 жылдан бастап Омбыға қорғаныс зауыттарының бір бөлігі көшірілді. 1942 жылы Ворошиловград қаласынан көшірілген кешкі машина жасау институтының негізінде Омбы машина жасау институты құрылды (бүгінгі Омбы мемлекеттік техникалық университеті). 1950 жылы дене шынықтыру саласындағы мамандарды дайындау үшін Омбы дене шынықтыру институты ашылды. == Мәдениеті == 4 жылу-энергетикалық орталықтары, 10 жоғары оқу орны, ғылыми-зерттеу институты, академиялық [[драма]] театры, музыкалық драма, қуыршақ театры, цирк, [[Ф.М. Достоевский]] атынд. өлкетану музейі (жазушы Омбыда 1850 – 54 ж. айдауда болды), [[М.А. Врубель]] атындағы сурет галереясы бар. ==Спорт== Омбының негізгі спорт командалары төмендегі кестеде: {| class="wikitable" |- ! Клуб !! Спортың түрі !! Лиганың атауы !! Лиганың деігейі !! Стадионы |- | Авангард || Шайбалы хоккейі || КХЛ || 1 || "Арена Омск" |- | Омские ястребы || Шайбалы хоккей || ЖХЛ (МХЛ) || жастар || "Арена Омск" |- | Иртыш || Футбол || Ұяшық мәтіні || 2-ші дивизион || "Красная Звезда" стадионы, "Красная Звезда" манежі |- | Нефтяник-Авангард || Баскетбол || Б Суперлигасы || 2 || "Сибирский нефтяник" СК |- | БК 1716 || Баскетбол || 1-ші Лига || 4 || Промин атындағы №9 БЖСМ |- | СКИФ || Гандбол || Суперлига || 2 || "Авангард" СК |- | Асгард || Регби || Регбиден Ресей чемпионаты || 3 || "Шинник" СК |} == Дипломатиялық және консулдық өкілдіктер == * {{flagicon|Russia}} Ресей СІМ өкілдігі (Щербанёв к., 20) * {{flagicon|Kazakhstan}} Қазақстан Консулдығы (Ш. Уәлиханұлы к., 9) * {{flagicon|Germany}} Германия Құрметті консулы (1-ші Военная к., 7 корп. 2)<ref>Почётный консул Германии в Омске (без паспортно-визовой службы) [https://web.archive.org/web/20060901182119/http://www.moskau.diplo.de/Vertretung/moskau/ru/02/Oeffnungszeiten/Oeffnungszeiten__andere__Vertretung.html/ Посольство федеративной республики Германия]</ref> == Бауырлас қалалар == * {{flagicon|Poland}} [[Лодзь]], [[Польша]]<ref name=a>[http://www.omsk.ru/www/omsk.nsf/0/9435D98E7716EF26C625734B000E65F6?OpenDocument Международные партнерские связи города Омска] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * {{flagicon|Poland}} [[Люблин]], [[Польша]]<ref name="a" /> * {{flagicon|Poland}} [[Гданьск]], [[Польша]]<ref name="a" /> * {{flagicon|Ukraine}} [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]], [[Украина]]<ref name="a" /> * {{flagicon|People's Republic of China}} [[Кайфэн]], [[Қытай]]<ref name="a" /> * {{flagicon|Slovakia}} [[Пухов (Словакия)|Пухов]], [[Словакия]]<ref name="a" /> * {{flagicon|Czech Republic}} [[Карловы Вары]], [[Чехия]]<ref name="a" /> * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Петропавл]], [[Қазақстан]]<ref name="a" /> * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Павлодар]], [[Қазақстан]]<ref name="a" /> * {{flagicon|South Korea}} [[Чинджу]], [[Корея Республикасы]]<ref name="a" /> * {{flagicon|USA}} [[Милуоки]], [[Висконсин]] [[АҚШ]]<ref name="a" /> === Серіктес қалалар === * {{flagicon|Russia}} [[Челябі]], [[Ресей]]<ref name="Омбы серіктестері">[http://www.admomsk.ru/web/guest/city/international Международные связи Омска]</ref> * {{flagicon|Russia}} [[Калининград]], [[Ресей]]<ref name="Омбы серіктестері" /> * {{flagicon|Russia}} [[Улан-Удэ]], [[Ресей]] == Сілтемелер == * [[Омбы бекінісі]] * [[Омбы кадет корпусы]] * [[М.П. Гагарин]] == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.admomsk.ru/ Омбы қаласының әкімшілігінің ресми порталы] * [http://www.omskgorsovet.ru/ Омбы қаласы Қалалық Кеңесінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418005238/http://omskgorsovet.ru/ |date=2009-04-18 }} === Омбы веб-камералары === * [http://abonent.omsk.skylink.ru/webcam.php Жуков және Масленников көшелерінің қиылысындағы камера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319100353/http://abonent.omsk.skylink.ru/webcam.php |date=2012-03-19 }} * [http://abonent.omsk.skylink.ru/webcam04.php Конев және Енисейская көшелерінің қиылысындағы камера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090119113646/http://abonent.omsk.skylink.ru/webcam04.php |date=2009-01-19 }} * [http://abonent.omsk.skylink.ru/webcam03.php Октябрь көпіріндегі камера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120310085156/http://abonent.omsk.skylink.ru/webcam03.php |date=2012-03-10 }} {{сыртқы сілтемелер}} {{Ресейдегі миллионер қалалар}} {{бастама}} {{wikify}} [[Санат:Омбы|*]] [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Ресей облыс орталықтары]] iggcwi68ozpup8k6u9bfxvhomn4lm19 0 18016 3686821 3458704 2026-10-27T04:53:42Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3686821 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=25|қб қысымы 10=1347|булану жылуы=221|жылусыйымдылығы=26,3|молярлық көлем=7,35|тор құрылымы=кубтық|тор параметрлері=8,890|Тор құрылымы=кубтық|Дебай температурасы=400|жылуөткізгіштік=6,87|қб қысымы 1=1228|қб қысымы 100=1493|қайнау температурасы=2 235 (1961 °C)|қб қысымы 1 k=1691|қб қысымы 10 k=1955|қб қысымы 100 k=2333|Юнг модульі=198|Моос қаттылығы=6.0|Бринеллий қаттылығы=196|CAS тіркелу нөмірі=7439-96-5|магниттік құрылымы=парамагниттік|сурет=Mangan 1-crop.jpg|балқу жылуы=13,4|балқу температурасы=1 517 (1243 °C)|асты=[[Технеций|Tc]]|ковалентті радиус=Төмен айналу жылдамдығы: 139±5<br/> Жоғары айналу жылдамдығы: 161±8|символ=Mn|сыртқы түрі=Қатты, сынғыш металл күміс-ақ түсті|атауы=Марганец|топ=7|период=4|блок=d|атомдық масса=54.938043(2)|конфигурация=[Ar] 3d⁵ 4s^{<nowiki>2</nowiki>}|атом радиусы=127|электрондық қабықшасы=2, 8, 13, 2|тығыздық=7,21|ион радиусы=(+7e) 46 (+2e) 80|электртерістілігі=1,55|электродты потенциал=−1,180 В|Электродты потенциал=−1,180 В|тотығу дәрежелері=−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6, +7|иондалу энергиясы 1=717.3|иондалу энергиясы 2=1509.0|иондалу энергиясы 3=3248|фаза=Қатты дене|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Manganese.gif|thumb|100px|Марганец ''Mn''|солға]] '''Марганец''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Manganum''; '''Mn''') — элементтердің периодты жүйесінің VII-тобындағы химиялық элемент, асыл металдардың бірі. Реттік нөмірі 25, [[атом массасы]] 54, 938. == Шығу тарихы == Марганецтің негізгі минералдарының бірі – пиролизит – ерте заманда қара магнезия ретінде белгілі болған және оны нақтылау үшін шыны балқытуда пайдаланылған. Бұл магнитті темір рудасының бір түрі болып саналды және оны магнитпен тартпайтындығы туралы Плиний Аға магнит «немқұрайлы» қара магнезияның әйел жынысымен түсіндірді. 1774 жылы швед химигі К.Шееле кеннің құрамында белгісіз металл бар екенін көрсетті. Ол өзінің досы химик Ю. Ганға кен үлгілерін жіберді, ол пиролюзитті пеште көмірмен қыздыру арқылы металдық марганец алды. 19 ғасырдың басында оған «манган» атауы қабылданды (неміс тілінен. Manganerz – марганец кені). == Табиғатта кездесуі == Марганец жер бетіндегі ең көп таралған 14-ші элемент, ал темірден кейін жер қыртысындағы екінші ауыр металл (жер қыртысындағы атомдардың жалпы санының 0,03%). Марганецтің массалық үлесі қышқылдан (600 г/т) негізгі жыныстарға (2,2 кг/т) дейін артады. Ол көптеген кендерде темірмен бірге жүреді, бірақ марганецтің тәуелсіз кен орындары да бар. Чиатура кен орнында (Кутаиси облысы) 40%-ға дейін марганец рудалары бар. Тау жыныстарында шашыраған марганец сумен шайылып, Дүниежүзілік мұхитқа тасымалданады. Бұл ретте оның теңіз суындағы мөлшері шамалы (10^-7-10^-6%), ал мұхиттың терең жерлерінде оның концентрациясы суда ерімейтін оттегінің пайда болуымен суда еріген оттегінің тотығуынан 0,3%-ға дейін артады, гидратталған күйде (MnO₂•H₂O) және мұхиттың төменгі қабаттарына сіңіп, түбінде ферромарганец деп аталатын түйіндерді түзетін марганец оксиді, онда марганец мөлшері 45% жетуі мүмкін (олардың құрамында мыс қоспалары да бар). Мұндай түйіндер болашақта өнеркәсіп үшін марганецтің көзіне айналуы мүмкін. == Периодтық жүйедегі орны және атом құрылысы == Марганец атомының ядросында 25 протон болады. Электрлік бейтарап атомның электрон саны да 25-ке тең. Марганецтің негізгі күйдегі электрондық конфигурациясы: : <math>\mathrm{[Ar]\,3d^5\,4s^2}</math> Электрондардың қабаттар бойынша таралуы: : '''2, 8, 13, 2.''' 3d-деңгейшесінің жартылай толуы марганецтің электрондық құрылысының маңызды ерекшелігі болып саналады. Марганец атомының сыртқы және ішкі d-электрондары химиялық байланыс түзуге қатысып, әртүрлі тотығу дәрежелеріндегі қосылыстардың пайда болуына мүмкіндік береді. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі атомдық сипаттамалары ! Көрсеткіш ! Мәні |- | Атомдық нөмірі | 25 |- | Салыстырмалы атомдық массасы | 54,938 |- | Период | 4 |- | Топ | 7 |- | Блок | d |- | Электрондық конфигурациясы | [Ar] 3d⁵ 4s² |- | Электртерістілігі, Полинг шкаласы | 1,55 |- | Бірінші иондану энергиясы | 717,3 кДж/моль |- | Табиғи тұрақты изотопы | ⁵⁵Mn |- | CAS тіркеу нөмірі | 7439-96-5 |} == Изотоптары == Табиғи марганецтің құрамында бір ғана тұрақты изотоп — '''⁵⁵Mn''' болады. Оның ядросында 25 протон және 30 нейтрон бар. Осыған байланысты марганец моноизотопты элемент болып есептеледі. Марганецтің жасанды жолмен алынатын радиоактивті изотоптары да белгілі. Олар ядролық физикада, радиохимияда, медициналық зерттеулерде және геохронологияда қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің кейбір изотоптары ! Изотоп ! Жартылай ыдырау кезеңі ! Ерекшелігі |- | ⁵²Mn | Шамамен 5,59 тәулік | Радиоактивті, зерттеу мақсатында қолданылады |- | ⁵³Mn | Шамамен 3,7 млн жыл | Ұзақ өмір сүретін радионуклид, геохимиялық және ғарыштық зерттеулер үшін маңызды |- | ⁵⁴Mn | Шамамен 312 тәулік | Гамма-сәуле шығаратын радионуклид |- | ⁵⁵Mn | Тұрақты | Табиғи марганецтің негізгі және жалғыз тұрақты изотопы |} ⁵³Mn изотопы ғарыштық сәулелердің әсерінен түзілетін радионуклидтер қатарына жатады. Оның изотоптық жүйесі кейбір метеориттер мен Күн жүйесінің алғашқы қатты заттарын зерттеуде пайдаланылады. == Физикалық қасиеттері == Марганец қалыпты жағдайда күміс-сұр түсті, металдық жылтыры бар қатты зат. Ол темірге сырттай ұқсас болғанымен, таза күйінде анағұрлым морт. Сондықтан таза марганец құрылымдық материал ретінде сирек қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің физикалық қасиеттері ! Қасиет ! Мәні |- | Агрегаттық күйі | Қатты |- | Түсі | Күміс-сұр |- | Тығыздығы (20 °C шамасында) | 7,3 г/см³ |- | Балқу температурасы | 1246 °C |- | Қайнау температурасы | 2061 °C |- | Меншікті жылу сыйымдылығы | Шамамен 479 Дж/(кг·К) |- | Металдық қасиеті | Қатты және морт |- | Магниттік қасиеті | Кристалдық түрі мен температурасына тәуелді |} Марганец бірнеше кристалдық аллотропиялық түрге ие. Олардың ішінде α-, β-, γ- және δ-марганец ажыратылады. Температура артқан сайын кристалдық құрылымы өзгереді. Бұл ауысулар металлдың механикалық, электрлік және магниттік қасиеттеріне әсер етеді. Қалыпты жағдайда тұрақты α-марганецтің кристалдық құрылымы күрделі. Оның ерекше тор құрылысы марганецтің морттығы мен кейбір электрондық қасиеттерін түсіндіруге көмектеседі. === Магниттік қасиеттері === Марганецтің магниттік қасиеттері оның фазалық күйіне, температурасына, химиялық құрамына және кристалдық құрылымына тәуелді. Таза α-марганец төмен температураларда антиферромагниттік реттелу көрсетеді. Марганец бірқатар магниттік қорытпалардың құрамына кіреді. Мысалы, марганец, алюминий және кейбір басқа металдар негізіндегі қорытпалар ерекше магниттік сипаттамаларға ие болуы мүмкін. == Химиялық қасиеттері == Марганец химиялық белсенділігі бойынша көптеген асыл металдардан жоғары тұрады. Ол ауада біртіндеп тотығады, ал қыздырғанда оттегімен белсендірек әрекеттеседі. Марганецтің химиясы тотығу дәрежелерінің көптүрлілігімен ерекшеленеді. === Тотығу дәрежелері === Марганец қосылыстарында −III-тен +VII-ге дейінгі тотығу дәрежелері белгілі. Алайда олардың тұрақтылығы бірдей емес. Қарапайым бейорганикалық химияда +II, +III, +IV, +VI және +VII дәрежелері аса маңызды. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі тотығу дәрежелері ! Дәреже ! Мысал ! Ерекшелігі |- | 0 | Mn | Металл күйі |- | +II | MnO, MnCl₂, MnSO₄ | Көптеген сулы ерітінділерде салыстырмалы тұрақты |- | +III | Mn₂O₃, MnF₃ | Кейбір жағдайларда диспропорциялануға бейім |- | +IV | MnO₂ | Тотығу-тотықсыздану реакцияларында маңызды |- | +VI | K₂MnO₄ | Манганаттарда кездеседі |- | +VII | KMnO₄, Mn₂O₇ | Күшті тотықтырғыш қасиет көрсетеді |} Тотығу дәрежесі артқан сайын марганец қосылыстарының түсі, ерігіштігі және химиялық белсенділігі айтарлықтай өзгеруі мүмкін. === Оттегімен әрекеттесуі === Марганец қыздырғанда оттегімен әрекеттесіп, әртүрлі оксидтер түзеді. Мысалы: : <math>\mathrm{3Mn + 2O_2 \rightarrow Mn_3O_4}</math> Түзілетін өнім температураға, оттегінің парциалдық қысымына және реакция жағдайына байланысты өзгереді. === Қышқылдармен әрекеттесуі === Марганец сұйылтылған тотықтырмайтын қышқылдармен әрекеттесіп, екі валентті марганец тұздарын және сутекті түзе алады. : <math>\mathrm{Mn + 2HCl \rightarrow MnCl_2 + H_2\uparrow}</math> : <math>\mathrm{Mn + H_2SO_4 \rightarrow MnSO_4 + H_2\uparrow}</math> Екінші реакция сұйылтылған күкірт қышқылы үшін тән. Концентрлі тотықтырғыш қышқылдармен әрекеттесу жолдары өзгеше болуы мүмкін. === Марганецтің тотығу-тотықсыздану химиясы === Марганецтің жоғары тотығу дәрежелеріндегі қосылыстары электрон қабылдап, төменгі тотығу дәрежелеріне ауыса алады. Мысалы, қышқыл ортада перманганат ионының тотықсыздануы: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 8H^+ + 5e^- \rightarrow Mn^{2+} + 4H_2O}</math> Бейтарап немесе әлсіз сілтілік ортада перманганаттың тотықсыздануы көбіне MnO₂ тұнбасын береді: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 2H_2O + 3e^- \rightarrow MnO_2 + 4OH^-}</math> Осы реакциялардың өнімдері ортаның қышқылдығына тәуелді болады. == Марганецтің маңызды қосылыстары == === Марганец(II) оксиді === '''Марганец(II) оксиді''' — MnO. Ол марганецтің +II тотығу дәрежесіндегі негізгі оксидтерінің бірі. MnO керамика, шыны, ферриттер және марганец негізіндегі кейбір материалдарды өндіруде қолданылады. === Марганец(III) оксиді === '''Марганец(III) оксиді''' — Mn₂O₃. Ол марганецтің +III тотығу дәрежесіндегі оксиді. Кейбір катализаторлар мен электрохимиялық материалдар құрамында кездеседі. === Марганец(IV) оксиді === '''Марганец(IV) оксиді''' — MnO₂, табиғатта негізінен пиролюзит минералы түрінде кездеседі. Ол марганецтің өнеркәсіптік және технологиялық тұрғыдан аса маңызды қосылыстарының бірі. MnO₂: * құрғақ гальваникалық элементтердің катодтық материалдарының құрамына кіреді; * кейбір реакцияларда катализатор қызметін атқарады; * шыны және керамика өндірісінде қолданылады; * бірқатар өндірістік процестерде тотықтырғыш қасиет көрсетеді. Лабораториялық жағдайда MnO₂ сутек асқын тотығының айырылуын жылдамдатады: : <math>\mathrm{2H_2O_2 \xrightarrow{MnO_2} 2H_2O + O_2\uparrow}</math> Бұл реакцияда MnO₂ катализатор ретінде қызмет етеді. === Калий перманганаты === {{main|Калий перманганаты}} '''Калий перманганаты''' — KMnO₄, қою күлгін түсті кристалдық зат. Ол күшті тотықтырғыш және аналитикалық химиядағы маңызды реагент. Калий перманганатының қолданылуы: * тотығу-тотықсыздану титрлеуі; * кейбір су тазарту технологиялары; * химиялық синтез; * зертханалық талдау. Калий перманганатын органикалық заттармен және тотықсыздандырғыштармен араластырғанда қауіпті реакциялар жүруі мүмкін. === Калий манганаты === '''Калий манганаты''' — K₂MnO₄. Бұл марганецтің +VI тотығу дәрежесіндегі қосылысы. Манганат ионы MnO₄²⁻ жасыл түсті болады. Ол сілтілік ортада салыстырмалы тұрақты, ал кейбір басқа жағдайларда диспропорциялануы мүмкін. === Марганец(II) сульфаты === '''Марганец(II) сульфаты''' — MnSO₄. Бұл қосылыс: * минералдық тыңайтқыштар өндіруде; * мал азығына арналған микроэлементтік қоспаларда; * марганецтің кейбір электролиттік өндірістік процестерінде; * аккумулятор материалдары үшін жоғары тазалықтағы шикізат алуда қолданылады. === Марганец карбонилдері === Марганец органометалдық химияда да маңызды орын алады. Мысалы, димарганец декакарбонилі Mn₂(CO)₁₀ — марганец пен көміртек монооксидінің белгілі органометалдық қосылысы. Ол координациялық химияда, химиялық синтезде және металдардың электрондық құрылысын зерттеуде қолданылады. == Табиғатта таралуы == Марганец — жер қыртысында кең таралған химиялық элементтердің бірі. Оның жер қыртысындағы орташа массалық үлесі дереккөз бен есептеу әдісіне қарай шамамен 0,08–0,10% деңгейінде бағаланады. Марганец жер қыртысында негізінен химиялық қосылыстар құрамында кездеседі. Табиғи марганец минералдарының саны бірнеше жүзге жетеді. === Негізгі минералдары === {| class="wikitable sortable" |+ Марганецтің маңызды минералдары ! Минерал ! Формуласы ! Ерекшелігі |- | [[Пиролюзит]] | MnO₂ | Қара түсті, марганецтің маңызды оксидтік кені |- | [[Родохрозит]] | MnCO₃ | Қызғылт немесе қызыл түсті карбонат |- | [[Родонит]] | MnSiO₃ | Қызғылт түсті силикат; табиғи құрамында басқа элементтер болуы мүмкін |- | [[Гаусманнит]] | Mn₃O₄ | Аралас валентті марганец оксиді |- | [[Манганит]] | MnO(OH) | Марганец оксигидроксиді |- | [[Браунит]] | Mn²⁺Mn³⁺₆SiO₁₂ | Марганецке бай силикатты-оксидтік минерал |- | [[Якобсит]] | MnFe₂O₄ | Шпинель тобына жататын минерал |} Марганец минералдары кенді қабаттарда, шөгінді жыныстарда, гидротермалдық түзілімдерде, метаморфтанған тау жыныстарында және мұхит түбіндегі минералдық конкрецияларда кездеседі. === Марганец кендерінің түзілуі === Марганец кен орындары бірнеше геологиялық процестің нәтижесінде қалыптасады: # '''Шөгінді кен түзілуі''' — марганецтің су бассейндерінде химиялық немесе биогеохимиялық жолмен шөгуі. # '''Гидротермалдық кен түзілуі''' — ыстық минералданған ерітінділердің әсерінен марганец минералдарының жиналуы. # '''Үгілу және тотығу процестері''' — бастапқы минералдардың жер бетіне жақын жағдайда өзгеріп, екінші реттік марганец оксидтерін түзуі. # '''Метаморфизм''' — температура мен қысым әсерінен бұрын түзілген марганец кендерінің минералдық құрамының өзгеруі. Марганецтің суда еруі және тұнуы негізінен ортаның қышқылдығына, тотығу-тотықсыздану жағдайына, оттегінің мөлшеріне және микроорганизмдердің белсенділігіне байланысты. === Мұхит түбіндегі марганец конкрециялары === Марганец мұхит түбінде полиметалдық конкрециялар түзеді. Олардың құрамында марганецпен бірге темір, никель, мыс, кобальт және басқа элементтер кездеседі. Конкрециялар көбінесе бірнеше километр тереңдікте орналасады. Олардың қалыптасуы өте баяу жүреді және миллиондаған жылдарға созылуы мүмкін. Мұндай шикізатты өндіру технологиялық, экономикалық және экологиялық мәселелермен байланысты. Әсіресе терең теңіз организмдерінің мекендеу ортасына, түптік шөгінділерге және теңіз экожүйелеріне ықтимал әсері халықаралық ғылыми талқылаулардың нысаны болып отыр. == Әлемдік кен орындары == Марганецтің ірі кенді аудандары Африкада, Австралияда, Азияда, Еуропада және Оңтүстік Америкада орналасқан. Ең белгілі кенді провинциялардың қатарында: * Оңтүстік Африкадағы Калахари марганец кенді алабы; * Габондағы Моанда кенді ауданы; * Австралиядағы Грут-Айленд кен орны; * Украинадағы Никополь марганец алабы; * Грузиядағы Чиатура кенді ауданы; * Қазақстандағы Атасу, Жезді және Үшқатын кенді аудандары бар. Оңтүстік Африкадағы Калахари кенді алабы құрлықтағы ең ірі марганец кендерінің бірі саналады. Оның кендері палеопротерозой дәуіріндегі шөгінді және кейінгі геологиялық өзгерістермен байланысты. == Әлемдік марганец өндірісі == АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) 2026 жылғы ''Mineral Commodity Summaries'' басылымы бойынша, 2025 жылы әлемде өндірілген марганецтің жалпы мөлшері, кен құрамындағы марганецке шаққанда, шамамен '''20 миллион тонна''' болды.<ref name="USGS2026">{{cite report |author=U.S. Geological Survey |title=Mineral Commodity Summaries 2026 |year=2026 |publisher=U.S. Geological Survey |doi=10.3133/mcs2026 |url=https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 |language=en}}</ref> Бұл көрсеткіш кеннің немесе концентраттың толық салмағын емес, ондағы Mn элементінің мөлшерін білдіреді. {| class="wikitable sortable" |+ 2025 жылғы марганец өндірісі (USGS бағалауы) ! Ел ! Марганец мөлшері, мың тонна |- | [[Оңтүстік Африка Республикасы]] | 7 600 |- | [[Габон]] | 5 000 |- | [[Гана]] | 2 000 |- | [[Австралия]] | 1 600 |- | [[Бразилия]] | 800 |- | [[Үндістан]] | 790 |- | [[Қытай]] | 700 |- | [[Кот-д’Ивуар]] | 350 |- | Басқа елдер | 1 300 |- ! Әлем бойынша (дөңгелектелген) ! 20 000 |} ''Ескерту: елдер бойынша көрсеткіштер бағалау мен дөңгелектеуге негізделген. Қазақстан USGS-тің осы жиынтық кестесінде жеке жолмен көрсетілмейді, бірақ «басқа елдер» тобына кіреді.'' Марганецке сұраныс болат өндірісінің көлемімен тығыз байланысты. Сонымен қатар электр көлігі, аккумулятор өндірісі және энергияны жинақтау жүйелері оның кейбір жоғары тазалықтағы химиялық өнімдеріне сұранысты арттыруы мүмкін. == Қазақстандағы марганец == === Кен орындарының географиялық таралуы === Қазақстанда марганец кендерінің негізгі бөлігі елдің орталық бөлігінде орналасқан. 2026 жылы жарияланған ғылыми шолуда Қазақстан аумағында марганецтің 100-ден астам кен орны мен кен білінімі анықталғаны көрсетілген. Шолуда келтірілген ұлттық есеп деректеріне сәйкес, өнеркәсіптік игеруге жарамды 38 кен орны есепке алынған, оның 16-сы пайдаланылатын, ал 22-сі барланған қор ретінде сипатталған. Бұл сандардың есептік мерзімі мен жіктелуі өндірістің нақты ағымдағы жағдайынан өзгеше болуы мүмкін.<ref name="KZ2026"/> Марганец шикізатының басты шоғырлану аймақтары: * '''Атасу кенді ауданы''' — Орталық Қазақстанның маңызды темір-марганец минералдану аймақтарының бірі; * '''Жезді кенді ауданы''' — Ұлытау өңіріндегі тарихи маңызы ерекше марганец кенді ауданы; * '''Үшқатын кенді ауданы''' — марганецке бай кендерімен белгілі аудан; * '''Қаражал кенді ауданы''' — темір және марганец кендері шоғырланған өңір. Аталған ғылыми шолуда Батыс Қаражал мен Үшқатын-III кен орындары Қазақстанның марганец қорының едәуір бөлігін шоғырландыратыны атап көрсетілген.<ref name="KZ2026"/> === Жезді марганец кен орны === {{main|Жезді}} Жезді кен орны Қазақстанның геологиялық және өнеркәсіптік тарихында ерекше орын алады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде марганецтің стратегиялық маңызы күрт артты. Өйткені металл болат пен әскери техника өндірісінде қажет болды. 1942 жылғы 25 сәуірде Жезді марганец кенін өндіруді ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Құрылыс және кен өндіруге дайындық жұмыстары бір мезгілде жүргізілді. 1942 жылғы 12 маусымда Жезді марганец кеніші іске қосылды. Қазақстандық тарихи деректерде кеніштің бар болғаны 38 күн ішінде салынғаны айтылады.<ref name="Satpayev">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/23857 |title=К.И. Сатпаев и становление геологической науки Казахстана |publisher=Қазақстан тарихы порталы |language=ru |access-date=2026-10-26}}</ref> Жезді кенін игеру тарихы көрнекті қазақ геологы [[Қаныш Сәтбаев|Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың]] ғылыми және ұйымдастырушылық қызметімен байланысты. Соғыс жылдарында Жезді кенінен алынған марганец Орал мен басқа өнеркәсіп орталықтарының металлургиялық кәсіпорындарына жөнелтілді. Жезді өңірінің өнеркәсіптік және геологиялық тарихы қазіргі Ұлытау облысындағы тау-кен және балқыту ісі тарихы музейінің экспозицияларында көрсетілген. === Қазақстандағы қазіргі өндіріс === USGS-тің Қазақстанға арналған елдік шолуында 2024 жылы елде жалпы массасы '''300 900 тонна марганец концентраты''' өндірілгені, оның құрамындағы марганец мөлшері шамамен '''107 000 тонна''' болғаны көрсетілген. Бұл көрсеткіштер 2023 жылмен салыстырғанда шамамен 30%-ға төмендеген. Өндірістің азаюына кейбір кеніштердің тоқтатылуы, кен қорының сарқылуы және экономикалық жағдайлар әсер еткен.<ref name="USGSKZ">{{cite web |url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan |title=Kazakhstan — Minerals Information |publisher=U.S. Geological Survey |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> Атап айтқанда: * «Тұр» кенішінде кен өндіру 2023 жылдың соңында тоқтатылған; * «Боғаш» кенішін пайдалану экономикалық себептермен тоқтатылған; * «Жомарт» кенішінде 2024 жылы өндіру қайта басталғаны туралы хабарланған. Марганец шикізатының қоры мен өндірістің нақты көлемі әртүрлі ұғымдар: ірі геологиялық қорлардың болуы жыл сайын бірдей көлемде кен өндірілетінін білдірмейді. === Қазақстандағы ғылыми зерттеулер === Қазақстандағы марганец кендерін зерттеу геология, минералогия, металлургия және материалтану салаларындағы ғылыми жұмыстармен байланысты. Негізгі ғылыми бағыттар: * төмен сапалы марганец кендерін байыту; * темір-марганец шикізатын кешенді өңдеу; * марганец ферроқорытпаларын өндіру; * металлургиялық қалдықтарды қайта өңдеу; * кен минералдарының тотығу-тотықсыздану қасиеттерін зерттеу; * энергетикалық технологияларға арналған жоғары тазалықтағы марганец қосылыстарын алу. Қазақстан кендеріне арналған 2026 жылғы ғылыми шолуда пирометаллургиялық өңдеу әдістері, кендердің минералдық құрамы, олардың технологиялық ерекшеліктері және ресурстарды тиімді пайдалану мәселелері қарастырылған.<ref name="KZ2026"/> == Марганецті өндіру технологиялары == Марганец өндірісінің технологиясы шикізаттың химиялық құрамына және алынатын өнімнің түріне тәуелді. Негізгі өндірістік өнімдер: * марганец кендері мен концентраттары; * ферромарганец; * силикомарганец; * техникалық марганец металы; * электролиттік марганец; * жоғары тазалықтағы марганец сульфаты; * аккумуляторлық сападағы марганец диоксиді. === Кенді байыту === Кен құрамындағы пайдалы минералдарды бос жыныстан ажырату үшін бірнеше әдіс қолданылады. Олардың қатарында: * ұсату және ұнтақтау; * елеу және жіктеу; * гравитациялық байыту; * магниттік сепарация; * флотация; * күйдіру және кейінгі өңдеу бар. Таңдалатын технология кеннің минералогиялық құрамына, марганец мөлшеріне, темір мен кремний қосылыстарының үлесіне байланысты. === Пирометаллургиялық өңдеу === Марганец ферроқорытпалары негізінен жоғары температуралы пештерде өндіріледі. Бұл процестерде марганец оксидтері көміртек арқылы тотықсызданады. Жалпы реакциялардың бірі: : <math>\mathrm{MnO + C \rightarrow Mn + CO}</math> Алайда өнеркәсіптік пештерде процестер бірнеше сатымен жүреді және олардың нақты механизмі температураға, шлак құрамына және тотықсыздандырғыш жағдайға тәуелді. Ферромарганец өндірісінде темір мен марганец бірге қорытпа түзеді. Силикомарганец өндірісінде кремний де маңызды рөл атқарады. Бұл қорытпа болат өндірісінде тотықсыздандырғыш әрі легірлеуші материал ретінде қолданылады. === Электролиттік өндіру === Жоғары тазалықтағы марганецті ерітінділерден электролиз әдісі арқылы алуға болады. Бұл үшін марганецті шикізат алдымен ерітіледі, кейін ерітінді қоспалардан тазартылып, электролиттік өңдеуден өтеді. Жоғары тазалықтағы марганец металы арнайы қорытпалар мен технологиялық материалдар өндіруге қажет. Электрохимиялық және гидрометаллургиялық әдістер жоғары тазалықтағы марганец сульфатын алу үшін де қолданылады. == Металлургиядағы қолданылуы == Марганецтің экономикалық маңызы ең алдымен болат өнеркәсібімен байланысты. Ол болаттың механикалық қасиеттеріне және өндіріс кезіндегі химиялық процестерге әсер етеді. === Болатты оттегіден тазарту === Сұйық болаттағы еріген оттегі металл сапасын нашарлатуы мүмкін. Марганец оттегімен қосылып, оксид түзеді: : <math>\mathrm{Mn + O \rightarrow MnO}</math> Бұл реакция металл балқымасындағы оттегі мөлшерін төмендетуге мүмкіндік береді. === Күкірттің зиянды әсерін азайту === Болат құрамындағы күкірт кейбір жағдайларда ыстықтай өңдеу кезінде морттықтың пайда болуына ықпал етеді. Марганец күкіртпен әрекеттесіп, марганец сульфидін түзеді: : <math>\mathrm{Mn + S \rightarrow MnS}</math> Марганец сульфидінің түзілуі күкірттің темірмен түзетін кейбір зиянды фазаларының мөлшерін азайтады. Алайда MnS қосындыларының пішіні мен таралуы болаттың қасиеттеріне де әсер ететіндіктен, оларды бақылау металлургиялық технологияның маңызды бөлігі болып саналады. === Гадфильд болаты === '''Гадфильд болаты''' — марганец мөлшері жоғары, тозуға төзімді аустениттік болат. Оның классикалық құрамында шамамен 11–14% марганец және 1% шамасында көміртек болады. Бұл болат соққы жүктемесі кезінде беттік қабатының беріктенуімен ерекшеленеді. Ол: * тау-кен жабдықтарының бөлшектерінде; * ұсатқыштардың жақтарында; * теміржол және арнайы машина жасау бөлшектерінде; * тозуға төзімді құймаларда қолданылады. == Алюминий және басқа қорытпалар == Марганец алюминий қорытпаларына аз мөлшерде қосылғанда беріктік, құрылымдық тұрақтылық және коррозияға төзімділік қасиеттерін өзгерте алады. Мысалы, алюминий-марганец негізіндегі 3xxx сериялы қорытпалар жылуалмастырғыштарда, табақ материалдарда, ыдыстарда және қаптама өндірісінде кең қолданылады. Марганец мыс негізіндегі кейбір қорытпаларда және арнайы магниттік материалдарда да пайдаланылады. == Электрохимиядағы және аккумуляторлардағы маңызы == Марганец қосылыстарының электрохимиялық белсенділігі оның тотығу дәрежелерінің өзгеруіне негізделген. === Мырыш-көміртекті батареялар === Классикалық мырыш-көміртекті элементтерде марганец диоксиді катодтық белсенді зат ретінде қолданылады. Разряд кезінде MnO₂ тотықсыздану реакцияларына қатысады. === Сілтілік батареялар === Сілтілік марганецті элементтерде катод ретінде MnO₂, ал анод ретінде мырыш пайдаланылады. Жалпы разряд реакциясын қарапайым түрде былай көрсетуге болады: : <math>\mathrm{Zn + 2MnO_2 + H_2O \rightarrow ZnO + 2MnOOH}</math> Нақты механизм катодтың құрылымына және электролит жағдайына байланысты күрделі болуы мүмкін. === Литий-иондық аккумуляторлар === Марганец литий-иондық аккумуляторлардағы бірнеше катодтық материалдың құрамына кіреді. Олардың мысалдары: * литий-марганец шпинелі — LiMn₂O₄; * никель-марганец-кобальт негізіндегі қабатты оксидтер — NMC; * литий-марганец-темір фосфаты — LiMnₓFe₁₋ₓPO₄ (LMFP). Марганец қосу катодтың бағасын, жұмыс кернеуін, құрылымдық және электрохимиялық қасиеттерін өзгертуге мүмкіндік береді. === Натрий-иондық аккумуляторлар === 2025–2026 жылдары жарияланған ғылыми зерттеулерде марганец негізіндегі натрий-иондық аккумуляторлардың катодтары перспективалы материалдар ретінде қарастырылды. Марганец негізіндегі қабатты оксидтердің артықшылықтары: * шикізатының салыстырмалы қолжетімділігі; * марганецтің бірнеше тотығу дәрежесінде болуы; * жеткілікті жоғары теориялық сыйымдылық мүмкіндігі; * кобальт сияқты кейбір қымбат компоненттердің мөлшерін азайту әлеуеті. Олардың маңызды кемшіліктерінің бірі — Mn³⁺ иондарының Яһн–Теллер әсерімен байланысты кристалдық тордың бұрмалануы. Мұндай бұрмалану зарядтау-разрядтау циклдері кезінде құрылымдық тұрақтылықтың төмендеуіне және сыйымдылықтың кемуіне әкелуі мүмкін. 2026 жылғы зерттеулерде бұл мәселені шешу үшін кристалдық құрылымды реттеу, элементтермен алмастыру, беттік модификациялау және электрод-электролит шекарасын тұрақтандыру тәсілдері қарастырылған.<ref name="Battery2026">{{cite journal |author=Xing, G. and others |title=Unlocking high-performance manganese-based layered oxide cathodes for sodium-ion batteries |journal=Journal of Materials Science & Technology |year=2026 |doi=10.1016/j.jmst.2026.09.002 |language=en}}</ref> Марганец негізіндегі аккумулятор материалдары қарқынды зерттеліп жатқанымен, олардың барлық түрі өнеркәсіптік тұрғыдан толық қалыптасқан технологияға жатпайды. == Катализдегі және химиялық өндірістегі қолданылуы == Марганец қосылыстары көптеген химиялық реакцияларда катализатор немесе тотықтырғыш ретінде қолданылады. Маңызды бағыттар: * органикалық синтез; * тотығу реакциялары; * су тазарту; * газдарды тазарту; * электрохимиялық катализ; * оттегінің бөліну реакциясы. Марганец оксидтерінің каталитикалық қасиеттері олардың кристалдық құрылымына, беткі ауданына, ақауларына және тотығу дәрежесіне байланысты. == Биологиялық маңызы == Марганец — адамға, жануарларға, өсімдіктерге және көптеген микроорганизмдерге қажет микроэлемент. Ол түрлі ферменттердің кофакторы ретінде қызмет етеді. Марганец қатысатын негізгі биологиялық процестер: * аминқышқылдарының алмасуы; * көмірсу және липид алмасуы; * сүйек және дәнекер тіндердің қалыптасуы; * антиоксиданттық қорғаныс; * кейбір иммундық процестер; * фотосинтез. === Ферменттердегі рөлі === Марганец митохондриялық марганец-супероксиддисмутаза ферментінің маңызды құрамдас бөлігі. Бұл фермент супероксид радикалын сутек асқын тотығы мен оттегіге айналдыруға қатысады: : <math>\mathrm{2O_2^{\bullet-} + 2H^+ \rightarrow H_2O_2 + O_2}</math> Осылайша фермент жасушалардың тотығу стрессіне қарсы қорғаныс жүйесіне қатысады. Марганец аргиназа мен пируваткарбоксилаза сияқты ферменттердің қызметі үшін де маңызды.<ref name="NIH"/> === Фотосинтездегі рөлі === {{main|Фотосинтез}} Марганец оттек түзетін фотосинтездің маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Өсімдіктердің, балдырлардың және цианобактериялардың II фотожүйесіндегі суды тотықтыратын кешенде төрт марганец атомы мен бір кальций атомы бар Mn₄CaO₅ кластері орналасады. Бұл кешен жарық энергиясын пайдаланып судан электрондар алуға қатысады. Жалпы реакция: : <math>\mathrm{2H_2O \rightarrow O_2 + 4H^+ + 4e^-}</math> Осы процестің нәтижесінде атмосфералық оттегінің негізгі табиғи көзі болып табылатын оттекті фотосинтез жүзеге асады. Марганецтің аталған қызметі оның биосферадағы аса маңызды элементтердің бірі екенін көрсетеді. == Адам ағзасындағы марганец == Марганец тағам арқылы адам ағзасына түседі және көбінесе аш ішекте сіңіріледі. Оның ағзадағы мөлшері мен таралуы сіңу, тасымалдану, тіндерде жиналу және шығарылу процестері арқылы реттеледі. Марганецтің негізгі шығарылу жолдарының бірі — өт арқылы бөліну. === Тағамдағы көздері === Марганец көптеген өсімдік текті тағамдарда кездеседі. Негізгі көздері: * тұтас дәнді дақылдар; * жаңғақтар; * бұршақ тұқымдастар; * жапырақты көкөністер; * кейбір жемістер; * шай. Марганецтің тағамдағы мөлшері топырақ құрамына, өсімдік түріне және өңдеу тәсіліне байланысты өзгеріп отырады. === Тәуліктік қажеттілік === АҚШ Ұлттық денсаулық институттарының мәліметі бойынша, марганец үшін көптеген жас топтарында нақты ұсынылатын тәуліктік мөлшер (RDA) емес, жеткілікті тұтыну деңгейі (AI) белгіленген. {| class="wikitable" |+ Марганецтің жеткілікті тәуліктік тұтыну мөлшері ! Жас тобы ! Ерлер, мг/тәулік ! Әйелдер, мг/тәулік |- | 1–3 жас | 1,2 | 1,2 |- | 4–8 жас | 1,5 | 1,5 |- | 9–13 жас | 1,9 | 1,6 |- | 14–18 жас | 2,2 | 1,6 |- | 19 жастан жоғары | 2,3 | 1,8 |} Жүктілік кезеңінде 19 жастан асқан әйелдер үшін жеткілікті тұтыну деңгейі 2,0 мг/тәулік, ал бала емізу кезеңінде 2,6 мг/тәулік деп көрсетілген.<ref name="NIH"/> Бұл мөлшерлер медициналық емдеу нұсқаулығы емес, тамақтануды бағалауға арналған анықтамалық көрсеткіштер болып саналады. === Марганец тапшылығы === Адамдарда марганецтің айқын тапшылығы өте сирек байқалады. Оның нақты клиникалық белгілері толық анықталмаған. Ғылыми әдебиетте марганец тапшылығының сүйек түзілуіне, өсуге және кейбір зат алмасу процестеріне ықтимал әсері талқыланған. Марганец тапшылығының болуы тек жекелеген белгілерге сүйеніп анықталмайды.<ref name="NIH"/> == Уыттылығы және денсаулыққа әсері == Марганец ағзаға қажетті болғанымен, шамадан тыс әсер еткен жағдайда улы болуы мүмкін. Уыттылық әсер ету жолына, химиялық түріне, концентрациясына және ұзақтығына байланысты. === Өндірістік әсері === Марганец қосылыстарының шаңы мен түтінін ұзақ уақыт тыныс алу жүйке жүйесіне әсер етуі мүмкін. Қауіп тобына: * кен өндіру жұмысшылары; * ферроқорытпа өндірісінің қызметкерлері; * дәнекерлеу түтініне ұшырайтын жұмысшылар; * кейбір металлургиялық және химиялық өндіріс мамандары кіреді. Ұзақ мерзімді шамадан тыс әсер марганецке байланысты нейроуыттылықты туындатуы мүмкін. Ауыр созылмалы улану жағдайларында қозғалыстың баяулауы, бұлшықет сіресуі, жүрістің өзгеруі және басқа неврологиялық белгілер байқалуы ықтимал. Бұл жағдай кейде '''манганизм''' деп аталады. Оның кейбір белгілері Паркинсон ауруына ұқсас болғанымен, екеуі бірдей ауру емес. === Марганец және ауыз су === Марганец табиғи жер асты және жер үсті суларында кездеседі. Оның концентрациясы геологиялық жағдайға және су ортасының химиялық қасиеттеріне байланысты өзгеруі мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ауыз су сапасына арналған нұсқаулығында марганецтің жалпы мөлшері үшін '''0,08 мг/л''' деңгейіндегі уақытша нормативтік ұсыныс келтірілген. Бұл мән әсіресе қоспамен тамақтанатын нәрестелердің неврологиялық қауіпсіздігін ескере отырып белгіленген.<ref name="WHO">{{cite web |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/water-safety-and-quality/chemical-fact-sheets-2022/manganese-fact-sheet-2022.pdf |title=Manganese in drinking-water |publisher=World Health Organization |year=2022 |language=en}}</ref> Аталған көрсеткіш ұлттық заңнамамен белгіленетін міндетті шекті рұқсат етілген концентрациямен автоматты түрде бірдей емес. == Экологиялық маңызы == Марганец табиғи биогеохимиялық айналымдарға қатысады. Оның топырақтағы және судағы күйі тотығу-тотықсыздану жағдайына тәуелді. Оттегі аз ортада Mn(II) түрі салыстырмалы қозғалмалы және суда еритін болуы мүмкін. Тотықтырғыш ортада марганецтің жоғары валентті оксидтері түзіліп, қатты фазаға ауыса алады. Марганец оксидтері басқа металдар мен ластаушы заттардың сорбциясына және тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысады. Сондықтан марганец: * топырақ химиясында; * су экожүйелерінде; * шөгінді жыныстардың геохимиясында; * табиғи және өндірістік су тазарту процестерінде маңызды. === Биогеохимиялық айналымы === Марганецтің табиғи айналымы геологиялық, химиялық және биологиялық процестерден тұрады. Оған: * тау жыныстарының үгілуі; * минералдардың еруі; * Mn(II) иондарының тотығуы; * жоғары валентті оксидтердің тотықсыздануы; * микроорганизмдердің қатысуымен жүретін реакциялар кіреді. Кейбір бактериялар мен саңырауқұлақтар марганецтің тотығуын немесе тотықсыздануын жеделдете алады. Осы процестер марганец кендерінің қалыптасуына және табиғи сулардағы марганец мөлшерінің өзгеруіне әсер етеді. == Аналитикалық химиядағы марганец == Марганецті анықтау үшін әртүрлі химиялық және аспаптық әдістер пайдаланылады. === Перманганатометрия === '''Перманганатометрия''' — калий перманганатының тотықтырғыш қасиеттеріне негізделген көлемдік талдау әдісі. Қышқыл ортада MnO₄⁻ ионы Mn²⁺ ионына дейін тотықсызданады. Перманганат ерітіндісінің күлгін түсі титрлеу кезінде реакцияның аяқталғанын бақылауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс кейбір тотықсыздандырғыш заттарды анықтауда қолданылады. === Аспаптық талдау === Марганецтің өте аз мөлшерін анықтауда: * атомдық-абсорбциялық спектрометрия; * индуктивті байланысқан плазмалы оптикалық эмиссиялық спектрометрия (ICP-OES); * индуктивті байланысқан плазмалы масс-спектрометрия (ICP-MS); * рентгенфлуоресценттік талдау (XRF); * спектрофотометриялық әдістер пайдаланылады. ICP-MS және ICP-OES әдістері ауыз су, табиғи су, биологиялық үлгілер және өндірістік материалдар құрамындағы марганецті анықтауға мүмкіндік береді. Минералдық фазалар мен тотығу дәрежелерін зерттеуде рентгендік дифракция, электрондық микроскопия және рентгендік сіңіру спектроскопиясы қолданылады. == Заманауи ғылыми зерттеулер == 2020-жылдарда марганецке қатысты зерттеулер бірнеше бағытта қарқынды дамуда. === Энергия сақтау жүйелері === Марганец негізіндегі литий-иондық және натрий-иондық катодтарды жетілдіру маңызды ғылыми бағыттардың бірі. Зерттеулер катод материалдарының: * құрылымдық тұрақтылығын; * энергия сыйымдылығын; * жұмыс кернеуін; * циклдік төзімділігін; * экономикалық тиімділігін арттыруға бағытталған. 2026 жылғы ғылыми шолулар марганец негізіндегі катодтардың болашағын олардың салыстырмалы қолжетімділігімен байланыстырады. Сонымен қатар құрылымдық деградация, марганецтің электролитке еруі және зарядтау-разрядтау кинетикасының шектеулері маңызды мәселелер ретінде қарастырылады.<ref name="Energy2026">{{cite journal |title=Engineering manganese-based cathodes for low-cost and high-energy rechargeable batteries |year=2026 |journal=Energy & Environmental Science |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12954518/ |language=en}}</ref> === Электрокатализ === Марганец оксидтері су электролизі, оттегінің бөлінуі және басқа электрохимиялық процестер үшін зерттеледі. Олар кейбір бағалы металдарға тәуелділікті азайтуға мүмкіндік беретін материалдар қатарына жатады. Алайда зертханалық каталитикалық белсенділіктің жоғары болуы өнеркәсіптік жүйеде ұзақ мерзімді тұрақтылыққа автоматты түрде кепілдік бермейді. === Экологиялық технологиялар === Марганец негізіндегі сорбенттер, катализаторлар және оксидтік материалдар ластаушы заттарды ыдырату, судан кейбір металдарды шығару және химиялық процестерді басқару үшін зерттелуде. == Экономикалық және стратегиялық маңызы == Марганец қазіргі өнеркәсіптің бірнеше іргелі саласы үшін маңызды. Оның негізгі нарығы болат өндірісіне тәуелді. Марганецтің стратегиялық маңызын анықтайтын факторлар: * болат өндірісіндегі орны; * кейбір технологияларда толыққанды баламасының болмауы; * кен қорларының географиялық әркелкі таралуы; * кеннің сапасы мен байыту шығындары; * көлік инфрақұрылымы; * жоғары тазалықтағы өнімдерге сұраныс. Марганецке қатысты «қор», «ресурс», «кен өндіру», «концентрат өндіру» және «марганец металын өндіру» ұғымдарын ажырату қажет. Геологиялық қордың үлкен болуы оны қазіргі бағамен экономикалық тұрғыдан тиімді өндіруге болатындығын әрқашан білдірмейді. == Қызықты деректер == * Марганецтің табиғаттағы жалғыз тұрақты изотопы — ⁵⁵Mn. * Марганец пен магний атауларының тарихи шығу тегі өзара байланысты болғанымен, олар әртүрлі химиялық элементтер. * Марганецтің қара оксидтері ежелгі дәуірде пигмент және шыны өндірісіне арналған материал ретінде қолданылған. * Марганец фотосинтез кезінде молекулалық оттегінің бөлінуіне қатысатын негізгі элементтердің бірі. * Марганец диоксиді дәстүрлі құрғақ батареялардың маңызды құрамдас бөлігі. * Қазақстандағы Жезді кен орнының игерілуі Екінші дүниежүзілік соғыс тарихымен байланысты. * Марганец кейбір қосылыстарында түссізге жуық немесе әлсіз қызғылт, басқаларында жасыл, қоңыр, қара не күлгін түстер көрсетеді. * Мұхит түбіндегі марганец конкрецияларында никель, мыс және кобальт сияқты басқа да металдар кездеседі. == Қараңыз == * [[Пиролюзит]] * [[Родохрозит]] * [[Марганец(IV) оксиді]] * [[Калий перманганаты]] * [[Ферромарганец]] * [[Силикомарганец]] * [[Қорытпа]] * [[Электролиз]] * [[Фотосинтез]] * [[Микроэлемент]] * [[Жезді]] * [[Қаныш Сәтбаев]] * [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] * [[Литий-иондық аккумулятор]] * [[Натрий-иондық аккумулятор]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://periodic-table.rsc.org/element/25/manganese Royal Society of Chemistry — Manganese] * [https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 USGS — Mineral Commodity Summaries 2026] * [https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan USGS — Kazakhstan Minerals Information] * [https://ods.od.nih.gov/factsheets/Manganese-HealthProfessional/ NIH — Manganese Fact Sheet] * [https://www.mdpi.com/2076-3417/16/14/7326 Kazakhstan manganese ores — Applied Sciences, 2026] {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] dtsfd4k8l3r2fm91zq7w806makbs6eo 3686822 3686821 2026-10-27T04:54:26Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Қараңыз */ 3686822 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=25|қб қысымы 10=1347|булану жылуы=221|жылусыйымдылығы=26,3|молярлық көлем=7,35|тор құрылымы=кубтық|тор параметрлері=8,890|Тор құрылымы=кубтық|Дебай температурасы=400|жылуөткізгіштік=6,87|қб қысымы 1=1228|қб қысымы 100=1493|қайнау температурасы=2 235 (1961 °C)|қб қысымы 1 k=1691|қб қысымы 10 k=1955|қб қысымы 100 k=2333|Юнг модульі=198|Моос қаттылығы=6.0|Бринеллий қаттылығы=196|CAS тіркелу нөмірі=7439-96-5|магниттік құрылымы=парамагниттік|сурет=Mangan 1-crop.jpg|балқу жылуы=13,4|балқу температурасы=1 517 (1243 °C)|асты=[[Технеций|Tc]]|ковалентті радиус=Төмен айналу жылдамдығы: 139±5<br/> Жоғары айналу жылдамдығы: 161±8|символ=Mn|сыртқы түрі=Қатты, сынғыш металл күміс-ақ түсті|атауы=Марганец|топ=7|период=4|блок=d|атомдық масса=54.938043(2)|конфигурация=[Ar] 3d⁵ 4s^{<nowiki>2</nowiki>}|атом радиусы=127|электрондық қабықшасы=2, 8, 13, 2|тығыздық=7,21|ион радиусы=(+7e) 46 (+2e) 80|электртерістілігі=1,55|электродты потенциал=−1,180 В|Электродты потенциал=−1,180 В|тотығу дәрежелері=−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6, +7|иондалу энергиясы 1=717.3|иондалу энергиясы 2=1509.0|иондалу энергиясы 3=3248|фаза=Қатты дене|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Manganese.gif|thumb|100px|Марганец ''Mn''|солға]] '''Марганец''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Manganum''; '''Mn''') — элементтердің периодты жүйесінің VII-тобындағы химиялық элемент, асыл металдардың бірі. Реттік нөмірі 25, [[атом массасы]] 54, 938. == Шығу тарихы == Марганецтің негізгі минералдарының бірі – пиролизит – ерте заманда қара магнезия ретінде белгілі болған және оны нақтылау үшін шыны балқытуда пайдаланылған. Бұл магнитті темір рудасының бір түрі болып саналды және оны магнитпен тартпайтындығы туралы Плиний Аға магнит «немқұрайлы» қара магнезияның әйел жынысымен түсіндірді. 1774 жылы швед химигі К.Шееле кеннің құрамында белгісіз металл бар екенін көрсетті. Ол өзінің досы химик Ю. Ганға кен үлгілерін жіберді, ол пиролюзитті пеште көмірмен қыздыру арқылы металдық марганец алды. 19 ғасырдың басында оған «манган» атауы қабылданды (неміс тілінен. Manganerz – марганец кені). == Табиғатта кездесуі == Марганец жер бетіндегі ең көп таралған 14-ші элемент, ал темірден кейін жер қыртысындағы екінші ауыр металл (жер қыртысындағы атомдардың жалпы санының 0,03%). Марганецтің массалық үлесі қышқылдан (600 г/т) негізгі жыныстарға (2,2 кг/т) дейін артады. Ол көптеген кендерде темірмен бірге жүреді, бірақ марганецтің тәуелсіз кен орындары да бар. Чиатура кен орнында (Кутаиси облысы) 40%-ға дейін марганец рудалары бар. Тау жыныстарында шашыраған марганец сумен шайылып, Дүниежүзілік мұхитқа тасымалданады. Бұл ретте оның теңіз суындағы мөлшері шамалы (10^-7-10^-6%), ал мұхиттың терең жерлерінде оның концентрациясы суда ерімейтін оттегінің пайда болуымен суда еріген оттегінің тотығуынан 0,3%-ға дейін артады, гидратталған күйде (MnO₂•H₂O) және мұхиттың төменгі қабаттарына сіңіп, түбінде ферромарганец деп аталатын түйіндерді түзетін марганец оксиді, онда марганец мөлшері 45% жетуі мүмкін (олардың құрамында мыс қоспалары да бар). Мұндай түйіндер болашақта өнеркәсіп үшін марганецтің көзіне айналуы мүмкін. == Периодтық жүйедегі орны және атом құрылысы == Марганец атомының ядросында 25 протон болады. Электрлік бейтарап атомның электрон саны да 25-ке тең. Марганецтің негізгі күйдегі электрондық конфигурациясы: : <math>\mathrm{[Ar]\,3d^5\,4s^2}</math> Электрондардың қабаттар бойынша таралуы: : '''2, 8, 13, 2.''' 3d-деңгейшесінің жартылай толуы марганецтің электрондық құрылысының маңызды ерекшелігі болып саналады. Марганец атомының сыртқы және ішкі d-электрондары химиялық байланыс түзуге қатысып, әртүрлі тотығу дәрежелеріндегі қосылыстардың пайда болуына мүмкіндік береді. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі атомдық сипаттамалары ! Көрсеткіш ! Мәні |- | Атомдық нөмірі | 25 |- | Салыстырмалы атомдық массасы | 54,938 |- | Период | 4 |- | Топ | 7 |- | Блок | d |- | Электрондық конфигурациясы | [Ar] 3d⁵ 4s² |- | Электртерістілігі, Полинг шкаласы | 1,55 |- | Бірінші иондану энергиясы | 717,3 кДж/моль |- | Табиғи тұрақты изотопы | ⁵⁵Mn |- | CAS тіркеу нөмірі | 7439-96-5 |} == Изотоптары == Табиғи марганецтің құрамында бір ғана тұрақты изотоп — '''⁵⁵Mn''' болады. Оның ядросында 25 протон және 30 нейтрон бар. Осыған байланысты марганец моноизотопты элемент болып есептеледі. Марганецтің жасанды жолмен алынатын радиоактивті изотоптары да белгілі. Олар ядролық физикада, радиохимияда, медициналық зерттеулерде және геохронологияда қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің кейбір изотоптары ! Изотоп ! Жартылай ыдырау кезеңі ! Ерекшелігі |- | ⁵²Mn | Шамамен 5,59 тәулік | Радиоактивті, зерттеу мақсатында қолданылады |- | ⁵³Mn | Шамамен 3,7 млн жыл | Ұзақ өмір сүретін радионуклид, геохимиялық және ғарыштық зерттеулер үшін маңызды |- | ⁵⁴Mn | Шамамен 312 тәулік | Гамма-сәуле шығаратын радионуклид |- | ⁵⁵Mn | Тұрақты | Табиғи марганецтің негізгі және жалғыз тұрақты изотопы |} ⁵³Mn изотопы ғарыштық сәулелердің әсерінен түзілетін радионуклидтер қатарына жатады. Оның изотоптық жүйесі кейбір метеориттер мен Күн жүйесінің алғашқы қатты заттарын зерттеуде пайдаланылады. == Физикалық қасиеттері == Марганец қалыпты жағдайда күміс-сұр түсті, металдық жылтыры бар қатты зат. Ол темірге сырттай ұқсас болғанымен, таза күйінде анағұрлым морт. Сондықтан таза марганец құрылымдық материал ретінде сирек қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің физикалық қасиеттері ! Қасиет ! Мәні |- | Агрегаттық күйі | Қатты |- | Түсі | Күміс-сұр |- | Тығыздығы (20 °C шамасында) | 7,3 г/см³ |- | Балқу температурасы | 1246 °C |- | Қайнау температурасы | 2061 °C |- | Меншікті жылу сыйымдылығы | Шамамен 479 Дж/(кг·К) |- | Металдық қасиеті | Қатты және морт |- | Магниттік қасиеті | Кристалдық түрі мен температурасына тәуелді |} Марганец бірнеше кристалдық аллотропиялық түрге ие. Олардың ішінде α-, β-, γ- және δ-марганец ажыратылады. Температура артқан сайын кристалдық құрылымы өзгереді. Бұл ауысулар металлдың механикалық, электрлік және магниттік қасиеттеріне әсер етеді. Қалыпты жағдайда тұрақты α-марганецтің кристалдық құрылымы күрделі. Оның ерекше тор құрылысы марганецтің морттығы мен кейбір электрондық қасиеттерін түсіндіруге көмектеседі. === Магниттік қасиеттері === Марганецтің магниттік қасиеттері оның фазалық күйіне, температурасына, химиялық құрамына және кристалдық құрылымына тәуелді. Таза α-марганец төмен температураларда антиферромагниттік реттелу көрсетеді. Марганец бірқатар магниттік қорытпалардың құрамына кіреді. Мысалы, марганец, алюминий және кейбір басқа металдар негізіндегі қорытпалар ерекше магниттік сипаттамаларға ие болуы мүмкін. == Химиялық қасиеттері == Марганец химиялық белсенділігі бойынша көптеген асыл металдардан жоғары тұрады. Ол ауада біртіндеп тотығады, ал қыздырғанда оттегімен белсендірек әрекеттеседі. Марганецтің химиясы тотығу дәрежелерінің көптүрлілігімен ерекшеленеді. === Тотығу дәрежелері === Марганец қосылыстарында −III-тен +VII-ге дейінгі тотығу дәрежелері белгілі. Алайда олардың тұрақтылығы бірдей емес. Қарапайым бейорганикалық химияда +II, +III, +IV, +VI және +VII дәрежелері аса маңызды. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі тотығу дәрежелері ! Дәреже ! Мысал ! Ерекшелігі |- | 0 | Mn | Металл күйі |- | +II | MnO, MnCl₂, MnSO₄ | Көптеген сулы ерітінділерде салыстырмалы тұрақты |- | +III | Mn₂O₃, MnF₃ | Кейбір жағдайларда диспропорциялануға бейім |- | +IV | MnO₂ | Тотығу-тотықсыздану реакцияларында маңызды |- | +VI | K₂MnO₄ | Манганаттарда кездеседі |- | +VII | KMnO₄, Mn₂O₇ | Күшті тотықтырғыш қасиет көрсетеді |} Тотығу дәрежесі артқан сайын марганец қосылыстарының түсі, ерігіштігі және химиялық белсенділігі айтарлықтай өзгеруі мүмкін. === Оттегімен әрекеттесуі === Марганец қыздырғанда оттегімен әрекеттесіп, әртүрлі оксидтер түзеді. Мысалы: : <math>\mathrm{3Mn + 2O_2 \rightarrow Mn_3O_4}</math> Түзілетін өнім температураға, оттегінің парциалдық қысымына және реакция жағдайына байланысты өзгереді. === Қышқылдармен әрекеттесуі === Марганец сұйылтылған тотықтырмайтын қышқылдармен әрекеттесіп, екі валентті марганец тұздарын және сутекті түзе алады. : <math>\mathrm{Mn + 2HCl \rightarrow MnCl_2 + H_2\uparrow}</math> : <math>\mathrm{Mn + H_2SO_4 \rightarrow MnSO_4 + H_2\uparrow}</math> Екінші реакция сұйылтылған күкірт қышқылы үшін тән. Концентрлі тотықтырғыш қышқылдармен әрекеттесу жолдары өзгеше болуы мүмкін. === Марганецтің тотығу-тотықсыздану химиясы === Марганецтің жоғары тотығу дәрежелеріндегі қосылыстары электрон қабылдап, төменгі тотығу дәрежелеріне ауыса алады. Мысалы, қышқыл ортада перманганат ионының тотықсыздануы: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 8H^+ + 5e^- \rightarrow Mn^{2+} + 4H_2O}</math> Бейтарап немесе әлсіз сілтілік ортада перманганаттың тотықсыздануы көбіне MnO₂ тұнбасын береді: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 2H_2O + 3e^- \rightarrow MnO_2 + 4OH^-}</math> Осы реакциялардың өнімдері ортаның қышқылдығына тәуелді болады. == Марганецтің маңызды қосылыстары == === Марганец(II) оксиді === '''Марганец(II) оксиді''' — MnO. Ол марганецтің +II тотығу дәрежесіндегі негізгі оксидтерінің бірі. MnO керамика, шыны, ферриттер және марганец негізіндегі кейбір материалдарды өндіруде қолданылады. === Марганец(III) оксиді === '''Марганец(III) оксиді''' — Mn₂O₃. Ол марганецтің +III тотығу дәрежесіндегі оксиді. Кейбір катализаторлар мен электрохимиялық материалдар құрамында кездеседі. === Марганец(IV) оксиді === '''Марганец(IV) оксиді''' — MnO₂, табиғатта негізінен пиролюзит минералы түрінде кездеседі. Ол марганецтің өнеркәсіптік және технологиялық тұрғыдан аса маңызды қосылыстарының бірі. MnO₂: * құрғақ гальваникалық элементтердің катодтық материалдарының құрамына кіреді; * кейбір реакцияларда катализатор қызметін атқарады; * шыны және керамика өндірісінде қолданылады; * бірқатар өндірістік процестерде тотықтырғыш қасиет көрсетеді. Лабораториялық жағдайда MnO₂ сутек асқын тотығының айырылуын жылдамдатады: : <math>\mathrm{2H_2O_2 \xrightarrow{MnO_2} 2H_2O + O_2\uparrow}</math> Бұл реакцияда MnO₂ катализатор ретінде қызмет етеді. === Калий перманганаты === {{main|Калий перманганаты}} '''Калий перманганаты''' — KMnO₄, қою күлгін түсті кристалдық зат. Ол күшті тотықтырғыш және аналитикалық химиядағы маңызды реагент. Калий перманганатының қолданылуы: * тотығу-тотықсыздану титрлеуі; * кейбір су тазарту технологиялары; * химиялық синтез; * зертханалық талдау. Калий перманганатын органикалық заттармен және тотықсыздандырғыштармен араластырғанда қауіпті реакциялар жүруі мүмкін. === Калий манганаты === '''Калий манганаты''' — K₂MnO₄. Бұл марганецтің +VI тотығу дәрежесіндегі қосылысы. Манганат ионы MnO₄²⁻ жасыл түсті болады. Ол сілтілік ортада салыстырмалы тұрақты, ал кейбір басқа жағдайларда диспропорциялануы мүмкін. === Марганец(II) сульфаты === '''Марганец(II) сульфаты''' — MnSO₄. Бұл қосылыс: * минералдық тыңайтқыштар өндіруде; * мал азығына арналған микроэлементтік қоспаларда; * марганецтің кейбір электролиттік өндірістік процестерінде; * аккумулятор материалдары үшін жоғары тазалықтағы шикізат алуда қолданылады. === Марганец карбонилдері === Марганец органометалдық химияда да маңызды орын алады. Мысалы, димарганец декакарбонилі Mn₂(CO)₁₀ — марганец пен көміртек монооксидінің белгілі органометалдық қосылысы. Ол координациялық химияда, химиялық синтезде және металдардың электрондық құрылысын зерттеуде қолданылады. == Табиғатта таралуы == Марганец — жер қыртысында кең таралған химиялық элементтердің бірі. Оның жер қыртысындағы орташа массалық үлесі дереккөз бен есептеу әдісіне қарай шамамен 0,08–0,10% деңгейінде бағаланады. Марганец жер қыртысында негізінен химиялық қосылыстар құрамында кездеседі. Табиғи марганец минералдарының саны бірнеше жүзге жетеді. === Негізгі минералдары === {| class="wikitable sortable" |+ Марганецтің маңызды минералдары ! Минерал ! Формуласы ! Ерекшелігі |- | [[Пиролюзит]] | MnO₂ | Қара түсті, марганецтің маңызды оксидтік кені |- | [[Родохрозит]] | MnCO₃ | Қызғылт немесе қызыл түсті карбонат |- | [[Родонит]] | MnSiO₃ | Қызғылт түсті силикат; табиғи құрамында басқа элементтер болуы мүмкін |- | [[Гаусманнит]] | Mn₃O₄ | Аралас валентті марганец оксиді |- | [[Манганит]] | MnO(OH) | Марганец оксигидроксиді |- | [[Браунит]] | Mn²⁺Mn³⁺₆SiO₁₂ | Марганецке бай силикатты-оксидтік минерал |- | [[Якобсит]] | MnFe₂O₄ | Шпинель тобына жататын минерал |} Марганец минералдары кенді қабаттарда, шөгінді жыныстарда, гидротермалдық түзілімдерде, метаморфтанған тау жыныстарында және мұхит түбіндегі минералдық конкрецияларда кездеседі. === Марганец кендерінің түзілуі === Марганец кен орындары бірнеше геологиялық процестің нәтижесінде қалыптасады: # '''Шөгінді кен түзілуі''' — марганецтің су бассейндерінде химиялық немесе биогеохимиялық жолмен шөгуі. # '''Гидротермалдық кен түзілуі''' — ыстық минералданған ерітінділердің әсерінен марганец минералдарының жиналуы. # '''Үгілу және тотығу процестері''' — бастапқы минералдардың жер бетіне жақын жағдайда өзгеріп, екінші реттік марганец оксидтерін түзуі. # '''Метаморфизм''' — температура мен қысым әсерінен бұрын түзілген марганец кендерінің минералдық құрамының өзгеруі. Марганецтің суда еруі және тұнуы негізінен ортаның қышқылдығына, тотығу-тотықсыздану жағдайына, оттегінің мөлшеріне және микроорганизмдердің белсенділігіне байланысты. === Мұхит түбіндегі марганец конкрециялары === Марганец мұхит түбінде полиметалдық конкрециялар түзеді. Олардың құрамында марганецпен бірге темір, никель, мыс, кобальт және басқа элементтер кездеседі. Конкрециялар көбінесе бірнеше километр тереңдікте орналасады. Олардың қалыптасуы өте баяу жүреді және миллиондаған жылдарға созылуы мүмкін. Мұндай шикізатты өндіру технологиялық, экономикалық және экологиялық мәселелермен байланысты. Әсіресе терең теңіз организмдерінің мекендеу ортасына, түптік шөгінділерге және теңіз экожүйелеріне ықтимал әсері халықаралық ғылыми талқылаулардың нысаны болып отыр. == Әлемдік кен орындары == Марганецтің ірі кенді аудандары Африкада, Австралияда, Азияда, Еуропада және Оңтүстік Америкада орналасқан. Ең белгілі кенді провинциялардың қатарында: * Оңтүстік Африкадағы Калахари марганец кенді алабы; * Габондағы Моанда кенді ауданы; * Австралиядағы Грут-Айленд кен орны; * Украинадағы Никополь марганец алабы; * Грузиядағы Чиатура кенді ауданы; * Қазақстандағы Атасу, Жезді және Үшқатын кенді аудандары бар. Оңтүстік Африкадағы Калахари кенді алабы құрлықтағы ең ірі марганец кендерінің бірі саналады. Оның кендері палеопротерозой дәуіріндегі шөгінді және кейінгі геологиялық өзгерістермен байланысты. == Әлемдік марганец өндірісі == АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) 2026 жылғы ''Mineral Commodity Summaries'' басылымы бойынша, 2025 жылы әлемде өндірілген марганецтің жалпы мөлшері, кен құрамындағы марганецке шаққанда, шамамен '''20 миллион тонна''' болды.<ref name="USGS2026">{{cite report |author=U.S. Geological Survey |title=Mineral Commodity Summaries 2026 |year=2026 |publisher=U.S. Geological Survey |doi=10.3133/mcs2026 |url=https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 |language=en}}</ref> Бұл көрсеткіш кеннің немесе концентраттың толық салмағын емес, ондағы Mn элементінің мөлшерін білдіреді. {| class="wikitable sortable" |+ 2025 жылғы марганец өндірісі (USGS бағалауы) ! Ел ! Марганец мөлшері, мың тонна |- | [[Оңтүстік Африка Республикасы]] | 7 600 |- | [[Габон]] | 5 000 |- | [[Гана]] | 2 000 |- | [[Австралия]] | 1 600 |- | [[Бразилия]] | 800 |- | [[Үндістан]] | 790 |- | [[Қытай]] | 700 |- | [[Кот-д’Ивуар]] | 350 |- | Басқа елдер | 1 300 |- ! Әлем бойынша (дөңгелектелген) ! 20 000 |} ''Ескерту: елдер бойынша көрсеткіштер бағалау мен дөңгелектеуге негізделген. Қазақстан USGS-тің осы жиынтық кестесінде жеке жолмен көрсетілмейді, бірақ «басқа елдер» тобына кіреді.'' Марганецке сұраныс болат өндірісінің көлемімен тығыз байланысты. Сонымен қатар электр көлігі, аккумулятор өндірісі және энергияны жинақтау жүйелері оның кейбір жоғары тазалықтағы химиялық өнімдеріне сұранысты арттыруы мүмкін. == Қазақстандағы марганец == === Кен орындарының географиялық таралуы === Қазақстанда марганец кендерінің негізгі бөлігі елдің орталық бөлігінде орналасқан. 2026 жылы жарияланған ғылыми шолуда Қазақстан аумағында марганецтің 100-ден астам кен орны мен кен білінімі анықталғаны көрсетілген. Шолуда келтірілген ұлттық есеп деректеріне сәйкес, өнеркәсіптік игеруге жарамды 38 кен орны есепке алынған, оның 16-сы пайдаланылатын, ал 22-сі барланған қор ретінде сипатталған. Бұл сандардың есептік мерзімі мен жіктелуі өндірістің нақты ағымдағы жағдайынан өзгеше болуы мүмкін.<ref name="KZ2026"/> Марганец шикізатының басты шоғырлану аймақтары: * '''Атасу кенді ауданы''' — Орталық Қазақстанның маңызды темір-марганец минералдану аймақтарының бірі; * '''Жезді кенді ауданы''' — Ұлытау өңіріндегі тарихи маңызы ерекше марганец кенді ауданы; * '''Үшқатын кенді ауданы''' — марганецке бай кендерімен белгілі аудан; * '''Қаражал кенді ауданы''' — темір және марганец кендері шоғырланған өңір. Аталған ғылыми шолуда Батыс Қаражал мен Үшқатын-III кен орындары Қазақстанның марганец қорының едәуір бөлігін шоғырландыратыны атап көрсетілген.<ref name="KZ2026"/> === Жезді марганец кен орны === {{main|Жезді}} Жезді кен орны Қазақстанның геологиялық және өнеркәсіптік тарихында ерекше орын алады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде марганецтің стратегиялық маңызы күрт артты. Өйткені металл болат пен әскери техника өндірісінде қажет болды. 1942 жылғы 25 сәуірде Жезді марганец кенін өндіруді ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Құрылыс және кен өндіруге дайындық жұмыстары бір мезгілде жүргізілді. 1942 жылғы 12 маусымда Жезді марганец кеніші іске қосылды. Қазақстандық тарихи деректерде кеніштің бар болғаны 38 күн ішінде салынғаны айтылады.<ref name="Satpayev">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/23857 |title=К.И. Сатпаев и становление геологической науки Казахстана |publisher=Қазақстан тарихы порталы |language=ru |access-date=2026-10-26}}</ref> Жезді кенін игеру тарихы көрнекті қазақ геологы [[Қаныш Сәтбаев|Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың]] ғылыми және ұйымдастырушылық қызметімен байланысты. Соғыс жылдарында Жезді кенінен алынған марганец Орал мен басқа өнеркәсіп орталықтарының металлургиялық кәсіпорындарына жөнелтілді. Жезді өңірінің өнеркәсіптік және геологиялық тарихы қазіргі Ұлытау облысындағы тау-кен және балқыту ісі тарихы музейінің экспозицияларында көрсетілген. === Қазақстандағы қазіргі өндіріс === USGS-тің Қазақстанға арналған елдік шолуында 2024 жылы елде жалпы массасы '''300 900 тонна марганец концентраты''' өндірілгені, оның құрамындағы марганец мөлшері шамамен '''107 000 тонна''' болғаны көрсетілген. Бұл көрсеткіштер 2023 жылмен салыстырғанда шамамен 30%-ға төмендеген. Өндірістің азаюына кейбір кеніштердің тоқтатылуы, кен қорының сарқылуы және экономикалық жағдайлар әсер еткен.<ref name="USGSKZ">{{cite web |url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan |title=Kazakhstan — Minerals Information |publisher=U.S. Geological Survey |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> Атап айтқанда: * «Тұр» кенішінде кен өндіру 2023 жылдың соңында тоқтатылған; * «Боғаш» кенішін пайдалану экономикалық себептермен тоқтатылған; * «Жомарт» кенішінде 2024 жылы өндіру қайта басталғаны туралы хабарланған. Марганец шикізатының қоры мен өндірістің нақты көлемі әртүрлі ұғымдар: ірі геологиялық қорлардың болуы жыл сайын бірдей көлемде кен өндірілетінін білдірмейді. === Қазақстандағы ғылыми зерттеулер === Қазақстандағы марганец кендерін зерттеу геология, минералогия, металлургия және материалтану салаларындағы ғылыми жұмыстармен байланысты. Негізгі ғылыми бағыттар: * төмен сапалы марганец кендерін байыту; * темір-марганец шикізатын кешенді өңдеу; * марганец ферроқорытпаларын өндіру; * металлургиялық қалдықтарды қайта өңдеу; * кен минералдарының тотығу-тотықсыздану қасиеттерін зерттеу; * энергетикалық технологияларға арналған жоғары тазалықтағы марганец қосылыстарын алу. Қазақстан кендеріне арналған 2026 жылғы ғылыми шолуда пирометаллургиялық өңдеу әдістері, кендердің минералдық құрамы, олардың технологиялық ерекшеліктері және ресурстарды тиімді пайдалану мәселелері қарастырылған.<ref name="KZ2026"/> == Марганецті өндіру технологиялары == Марганец өндірісінің технологиясы шикізаттың химиялық құрамына және алынатын өнімнің түріне тәуелді. Негізгі өндірістік өнімдер: * марганец кендері мен концентраттары; * ферромарганец; * силикомарганец; * техникалық марганец металы; * электролиттік марганец; * жоғары тазалықтағы марганец сульфаты; * аккумуляторлық сападағы марганец диоксиді. === Кенді байыту === Кен құрамындағы пайдалы минералдарды бос жыныстан ажырату үшін бірнеше әдіс қолданылады. Олардың қатарында: * ұсату және ұнтақтау; * елеу және жіктеу; * гравитациялық байыту; * магниттік сепарация; * флотация; * күйдіру және кейінгі өңдеу бар. Таңдалатын технология кеннің минералогиялық құрамына, марганец мөлшеріне, темір мен кремний қосылыстарының үлесіне байланысты. === Пирометаллургиялық өңдеу === Марганец ферроқорытпалары негізінен жоғары температуралы пештерде өндіріледі. Бұл процестерде марганец оксидтері көміртек арқылы тотықсызданады. Жалпы реакциялардың бірі: : <math>\mathrm{MnO + C \rightarrow Mn + CO}</math> Алайда өнеркәсіптік пештерде процестер бірнеше сатымен жүреді және олардың нақты механизмі температураға, шлак құрамына және тотықсыздандырғыш жағдайға тәуелді. Ферромарганец өндірісінде темір мен марганец бірге қорытпа түзеді. Силикомарганец өндірісінде кремний де маңызды рөл атқарады. Бұл қорытпа болат өндірісінде тотықсыздандырғыш әрі легірлеуші материал ретінде қолданылады. === Электролиттік өндіру === Жоғары тазалықтағы марганецті ерітінділерден электролиз әдісі арқылы алуға болады. Бұл үшін марганецті шикізат алдымен ерітіледі, кейін ерітінді қоспалардан тазартылып, электролиттік өңдеуден өтеді. Жоғары тазалықтағы марганец металы арнайы қорытпалар мен технологиялық материалдар өндіруге қажет. Электрохимиялық және гидрометаллургиялық әдістер жоғары тазалықтағы марганец сульфатын алу үшін де қолданылады. == Металлургиядағы қолданылуы == Марганецтің экономикалық маңызы ең алдымен болат өнеркәсібімен байланысты. Ол болаттың механикалық қасиеттеріне және өндіріс кезіндегі химиялық процестерге әсер етеді. === Болатты оттегіден тазарту === Сұйық болаттағы еріген оттегі металл сапасын нашарлатуы мүмкін. Марганец оттегімен қосылып, оксид түзеді: : <math>\mathrm{Mn + O \rightarrow MnO}</math> Бұл реакция металл балқымасындағы оттегі мөлшерін төмендетуге мүмкіндік береді. === Күкірттің зиянды әсерін азайту === Болат құрамындағы күкірт кейбір жағдайларда ыстықтай өңдеу кезінде морттықтың пайда болуына ықпал етеді. Марганец күкіртпен әрекеттесіп, марганец сульфидін түзеді: : <math>\mathrm{Mn + S \rightarrow MnS}</math> Марганец сульфидінің түзілуі күкірттің темірмен түзетін кейбір зиянды фазаларының мөлшерін азайтады. Алайда MnS қосындыларының пішіні мен таралуы болаттың қасиеттеріне де әсер ететіндіктен, оларды бақылау металлургиялық технологияның маңызды бөлігі болып саналады. === Гадфильд болаты === '''Гадфильд болаты''' — марганец мөлшері жоғары, тозуға төзімді аустениттік болат. Оның классикалық құрамында шамамен 11–14% марганец және 1% шамасында көміртек болады. Бұл болат соққы жүктемесі кезінде беттік қабатының беріктенуімен ерекшеленеді. Ол: * тау-кен жабдықтарының бөлшектерінде; * ұсатқыштардың жақтарында; * теміржол және арнайы машина жасау бөлшектерінде; * тозуға төзімді құймаларда қолданылады. == Алюминий және басқа қорытпалар == Марганец алюминий қорытпаларына аз мөлшерде қосылғанда беріктік, құрылымдық тұрақтылық және коррозияға төзімділік қасиеттерін өзгерте алады. Мысалы, алюминий-марганец негізіндегі 3xxx сериялы қорытпалар жылуалмастырғыштарда, табақ материалдарда, ыдыстарда және қаптама өндірісінде кең қолданылады. Марганец мыс негізіндегі кейбір қорытпаларда және арнайы магниттік материалдарда да пайдаланылады. == Электрохимиядағы және аккумуляторлардағы маңызы == Марганец қосылыстарының электрохимиялық белсенділігі оның тотығу дәрежелерінің өзгеруіне негізделген. === Мырыш-көміртекті батареялар === Классикалық мырыш-көміртекті элементтерде марганец диоксиді катодтық белсенді зат ретінде қолданылады. Разряд кезінде MnO₂ тотықсыздану реакцияларына қатысады. === Сілтілік батареялар === Сілтілік марганецті элементтерде катод ретінде MnO₂, ал анод ретінде мырыш пайдаланылады. Жалпы разряд реакциясын қарапайым түрде былай көрсетуге болады: : <math>\mathrm{Zn + 2MnO_2 + H_2O \rightarrow ZnO + 2MnOOH}</math> Нақты механизм катодтың құрылымына және электролит жағдайына байланысты күрделі болуы мүмкін. === Литий-иондық аккумуляторлар === Марганец литий-иондық аккумуляторлардағы бірнеше катодтық материалдың құрамына кіреді. Олардың мысалдары: * литий-марганец шпинелі — LiMn₂O₄; * никель-марганец-кобальт негізіндегі қабатты оксидтер — NMC; * литий-марганец-темір фосфаты — LiMnₓFe₁₋ₓPO₄ (LMFP). Марганец қосу катодтың бағасын, жұмыс кернеуін, құрылымдық және электрохимиялық қасиеттерін өзгертуге мүмкіндік береді. === Натрий-иондық аккумуляторлар === 2025–2026 жылдары жарияланған ғылыми зерттеулерде марганец негізіндегі натрий-иондық аккумуляторлардың катодтары перспективалы материалдар ретінде қарастырылды. Марганец негізіндегі қабатты оксидтердің артықшылықтары: * шикізатының салыстырмалы қолжетімділігі; * марганецтің бірнеше тотығу дәрежесінде болуы; * жеткілікті жоғары теориялық сыйымдылық мүмкіндігі; * кобальт сияқты кейбір қымбат компоненттердің мөлшерін азайту әлеуеті. Олардың маңызды кемшіліктерінің бірі — Mn³⁺ иондарының Яһн–Теллер әсерімен байланысты кристалдық тордың бұрмалануы. Мұндай бұрмалану зарядтау-разрядтау циклдері кезінде құрылымдық тұрақтылықтың төмендеуіне және сыйымдылықтың кемуіне әкелуі мүмкін. 2026 жылғы зерттеулерде бұл мәселені шешу үшін кристалдық құрылымды реттеу, элементтермен алмастыру, беттік модификациялау және электрод-электролит шекарасын тұрақтандыру тәсілдері қарастырылған.<ref name="Battery2026">{{cite journal |author=Xing, G. and others |title=Unlocking high-performance manganese-based layered oxide cathodes for sodium-ion batteries |journal=Journal of Materials Science & Technology |year=2026 |doi=10.1016/j.jmst.2026.09.002 |language=en}}</ref> Марганец негізіндегі аккумулятор материалдары қарқынды зерттеліп жатқанымен, олардың барлық түрі өнеркәсіптік тұрғыдан толық қалыптасқан технологияға жатпайды. == Катализдегі және химиялық өндірістегі қолданылуы == Марганец қосылыстары көптеген химиялық реакцияларда катализатор немесе тотықтырғыш ретінде қолданылады. Маңызды бағыттар: * органикалық синтез; * тотығу реакциялары; * су тазарту; * газдарды тазарту; * электрохимиялық катализ; * оттегінің бөліну реакциясы. Марганец оксидтерінің каталитикалық қасиеттері олардың кристалдық құрылымына, беткі ауданына, ақауларына және тотығу дәрежесіне байланысты. == Биологиялық маңызы == Марганец — адамға, жануарларға, өсімдіктерге және көптеген микроорганизмдерге қажет микроэлемент. Ол түрлі ферменттердің кофакторы ретінде қызмет етеді. Марганец қатысатын негізгі биологиялық процестер: * аминқышқылдарының алмасуы; * көмірсу және липид алмасуы; * сүйек және дәнекер тіндердің қалыптасуы; * антиоксиданттық қорғаныс; * кейбір иммундық процестер; * фотосинтез. === Ферменттердегі рөлі === Марганец митохондриялық марганец-супероксиддисмутаза ферментінің маңызды құрамдас бөлігі. Бұл фермент супероксид радикалын сутек асқын тотығы мен оттегіге айналдыруға қатысады: : <math>\mathrm{2O_2^{\bullet-} + 2H^+ \rightarrow H_2O_2 + O_2}</math> Осылайша фермент жасушалардың тотығу стрессіне қарсы қорғаныс жүйесіне қатысады. Марганец аргиназа мен пируваткарбоксилаза сияқты ферменттердің қызметі үшін де маңызды.<ref name="NIH"/> === Фотосинтездегі рөлі === {{main|Фотосинтез}} Марганец оттек түзетін фотосинтездің маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Өсімдіктердің, балдырлардың және цианобактериялардың II фотожүйесіндегі суды тотықтыратын кешенде төрт марганец атомы мен бір кальций атомы бар Mn₄CaO₅ кластері орналасады. Бұл кешен жарық энергиясын пайдаланып судан электрондар алуға қатысады. Жалпы реакция: : <math>\mathrm{2H_2O \rightarrow O_2 + 4H^+ + 4e^-}</math> Осы процестің нәтижесінде атмосфералық оттегінің негізгі табиғи көзі болып табылатын оттекті фотосинтез жүзеге асады. Марганецтің аталған қызметі оның биосферадағы аса маңызды элементтердің бірі екенін көрсетеді. == Адам ағзасындағы марганец == Марганец тағам арқылы адам ағзасына түседі және көбінесе аш ішекте сіңіріледі. Оның ағзадағы мөлшері мен таралуы сіңу, тасымалдану, тіндерде жиналу және шығарылу процестері арқылы реттеледі. Марганецтің негізгі шығарылу жолдарының бірі — өт арқылы бөліну. === Тағамдағы көздері === Марганец көптеген өсімдік текті тағамдарда кездеседі. Негізгі көздері: * тұтас дәнді дақылдар; * жаңғақтар; * бұршақ тұқымдастар; * жапырақты көкөністер; * кейбір жемістер; * шай. Марганецтің тағамдағы мөлшері топырақ құрамына, өсімдік түріне және өңдеу тәсіліне байланысты өзгеріп отырады. === Тәуліктік қажеттілік === АҚШ Ұлттық денсаулық институттарының мәліметі бойынша, марганец үшін көптеген жас топтарында нақты ұсынылатын тәуліктік мөлшер (RDA) емес, жеткілікті тұтыну деңгейі (AI) белгіленген. {| class="wikitable" |+ Марганецтің жеткілікті тәуліктік тұтыну мөлшері ! Жас тобы ! Ерлер, мг/тәулік ! Әйелдер, мг/тәулік |- | 1–3 жас | 1,2 | 1,2 |- | 4–8 жас | 1,5 | 1,5 |- | 9–13 жас | 1,9 | 1,6 |- | 14–18 жас | 2,2 | 1,6 |- | 19 жастан жоғары | 2,3 | 1,8 |} Жүктілік кезеңінде 19 жастан асқан әйелдер үшін жеткілікті тұтыну деңгейі 2,0 мг/тәулік, ал бала емізу кезеңінде 2,6 мг/тәулік деп көрсетілген.<ref name="NIH"/> Бұл мөлшерлер медициналық емдеу нұсқаулығы емес, тамақтануды бағалауға арналған анықтамалық көрсеткіштер болып саналады. === Марганец тапшылығы === Адамдарда марганецтің айқын тапшылығы өте сирек байқалады. Оның нақты клиникалық белгілері толық анықталмаған. Ғылыми әдебиетте марганец тапшылығының сүйек түзілуіне, өсуге және кейбір зат алмасу процестеріне ықтимал әсері талқыланған. Марганец тапшылығының болуы тек жекелеген белгілерге сүйеніп анықталмайды.<ref name="NIH"/> == Уыттылығы және денсаулыққа әсері == Марганец ағзаға қажетті болғанымен, шамадан тыс әсер еткен жағдайда улы болуы мүмкін. Уыттылық әсер ету жолына, химиялық түріне, концентрациясына және ұзақтығына байланысты. === Өндірістік әсері === Марганец қосылыстарының шаңы мен түтінін ұзақ уақыт тыныс алу жүйке жүйесіне әсер етуі мүмкін. Қауіп тобына: * кен өндіру жұмысшылары; * ферроқорытпа өндірісінің қызметкерлері; * дәнекерлеу түтініне ұшырайтын жұмысшылар; * кейбір металлургиялық және химиялық өндіріс мамандары кіреді. Ұзақ мерзімді шамадан тыс әсер марганецке байланысты нейроуыттылықты туындатуы мүмкін. Ауыр созылмалы улану жағдайларында қозғалыстың баяулауы, бұлшықет сіресуі, жүрістің өзгеруі және басқа неврологиялық белгілер байқалуы ықтимал. Бұл жағдай кейде '''манганизм''' деп аталады. Оның кейбір белгілері Паркинсон ауруына ұқсас болғанымен, екеуі бірдей ауру емес. === Марганец және ауыз су === Марганец табиғи жер асты және жер үсті суларында кездеседі. Оның концентрациясы геологиялық жағдайға және су ортасының химиялық қасиеттеріне байланысты өзгеруі мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ауыз су сапасына арналған нұсқаулығында марганецтің жалпы мөлшері үшін '''0,08 мг/л''' деңгейіндегі уақытша нормативтік ұсыныс келтірілген. Бұл мән әсіресе қоспамен тамақтанатын нәрестелердің неврологиялық қауіпсіздігін ескере отырып белгіленген.<ref name="WHO">{{cite web |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/water-safety-and-quality/chemical-fact-sheets-2022/manganese-fact-sheet-2022.pdf |title=Manganese in drinking-water |publisher=World Health Organization |year=2022 |language=en}}</ref> Аталған көрсеткіш ұлттық заңнамамен белгіленетін міндетті шекті рұқсат етілген концентрациямен автоматты түрде бірдей емес. == Экологиялық маңызы == Марганец табиғи биогеохимиялық айналымдарға қатысады. Оның топырақтағы және судағы күйі тотығу-тотықсыздану жағдайына тәуелді. Оттегі аз ортада Mn(II) түрі салыстырмалы қозғалмалы және суда еритін болуы мүмкін. Тотықтырғыш ортада марганецтің жоғары валентті оксидтері түзіліп, қатты фазаға ауыса алады. Марганец оксидтері басқа металдар мен ластаушы заттардың сорбциясына және тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысады. Сондықтан марганец: * топырақ химиясында; * су экожүйелерінде; * шөгінді жыныстардың геохимиясында; * табиғи және өндірістік су тазарту процестерінде маңызды. === Биогеохимиялық айналымы === Марганецтің табиғи айналымы геологиялық, химиялық және биологиялық процестерден тұрады. Оған: * тау жыныстарының үгілуі; * минералдардың еруі; * Mn(II) иондарының тотығуы; * жоғары валентті оксидтердің тотықсыздануы; * микроорганизмдердің қатысуымен жүретін реакциялар кіреді. Кейбір бактериялар мен саңырауқұлақтар марганецтің тотығуын немесе тотықсыздануын жеделдете алады. Осы процестер марганец кендерінің қалыптасуына және табиғи сулардағы марганец мөлшерінің өзгеруіне әсер етеді. == Аналитикалық химиядағы марганец == Марганецті анықтау үшін әртүрлі химиялық және аспаптық әдістер пайдаланылады. === Перманганатометрия === '''Перманганатометрия''' — калий перманганатының тотықтырғыш қасиеттеріне негізделген көлемдік талдау әдісі. Қышқыл ортада MnO₄⁻ ионы Mn²⁺ ионына дейін тотықсызданады. Перманганат ерітіндісінің күлгін түсі титрлеу кезінде реакцияның аяқталғанын бақылауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс кейбір тотықсыздандырғыш заттарды анықтауда қолданылады. === Аспаптық талдау === Марганецтің өте аз мөлшерін анықтауда: * атомдық-абсорбциялық спектрометрия; * индуктивті байланысқан плазмалы оптикалық эмиссиялық спектрометрия (ICP-OES); * индуктивті байланысқан плазмалы масс-спектрометрия (ICP-MS); * рентгенфлуоресценттік талдау (XRF); * спектрофотометриялық әдістер пайдаланылады. ICP-MS және ICP-OES әдістері ауыз су, табиғи су, биологиялық үлгілер және өндірістік материалдар құрамындағы марганецті анықтауға мүмкіндік береді. Минералдық фазалар мен тотығу дәрежелерін зерттеуде рентгендік дифракция, электрондық микроскопия және рентгендік сіңіру спектроскопиясы қолданылады. == Заманауи ғылыми зерттеулер == 2020-жылдарда марганецке қатысты зерттеулер бірнеше бағытта қарқынды дамуда. === Энергия сақтау жүйелері === Марганец негізіндегі литий-иондық және натрий-иондық катодтарды жетілдіру маңызды ғылыми бағыттардың бірі. Зерттеулер катод материалдарының: * құрылымдық тұрақтылығын; * энергия сыйымдылығын; * жұмыс кернеуін; * циклдік төзімділігін; * экономикалық тиімділігін арттыруға бағытталған. 2026 жылғы ғылыми шолулар марганец негізіндегі катодтардың болашағын олардың салыстырмалы қолжетімділігімен байланыстырады. Сонымен қатар құрылымдық деградация, марганецтің электролитке еруі және зарядтау-разрядтау кинетикасының шектеулері маңызды мәселелер ретінде қарастырылады.<ref name="Energy2026">{{cite journal |title=Engineering manganese-based cathodes for low-cost and high-energy rechargeable batteries |year=2026 |journal=Energy & Environmental Science |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12954518/ |language=en}}</ref> === Электрокатализ === Марганец оксидтері су электролизі, оттегінің бөлінуі және басқа электрохимиялық процестер үшін зерттеледі. Олар кейбір бағалы металдарға тәуелділікті азайтуға мүмкіндік беретін материалдар қатарына жатады. Алайда зертханалық каталитикалық белсенділіктің жоғары болуы өнеркәсіптік жүйеде ұзақ мерзімді тұрақтылыққа автоматты түрде кепілдік бермейді. === Экологиялық технологиялар === Марганец негізіндегі сорбенттер, катализаторлар және оксидтік материалдар ластаушы заттарды ыдырату, судан кейбір металдарды шығару және химиялық процестерді басқару үшін зерттелуде. == Экономикалық және стратегиялық маңызы == Марганец қазіргі өнеркәсіптің бірнеше іргелі саласы үшін маңызды. Оның негізгі нарығы болат өндірісіне тәуелді. Марганецтің стратегиялық маңызын анықтайтын факторлар: * болат өндірісіндегі орны; * кейбір технологияларда толыққанды баламасының болмауы; * кен қорларының географиялық әркелкі таралуы; * кеннің сапасы мен байыту шығындары; * көлік инфрақұрылымы; * жоғары тазалықтағы өнімдерге сұраныс. Марганецке қатысты «қор», «ресурс», «кен өндіру», «концентрат өндіру» және «марганец металын өндіру» ұғымдарын ажырату қажет. Геологиялық қордың үлкен болуы оны қазіргі бағамен экономикалық тұрғыдан тиімді өндіруге болатындығын әрқашан білдірмейді. == Қызықты деректер == * Марганецтің табиғаттағы жалғыз тұрақты изотопы — ⁵⁵Mn. * Марганец пен магний атауларының тарихи шығу тегі өзара байланысты болғанымен, олар әртүрлі химиялық элементтер. * Марганецтің қара оксидтері ежелгі дәуірде пигмент және шыны өндірісіне арналған материал ретінде қолданылған. * Марганец фотосинтез кезінде молекулалық оттегінің бөлінуіне қатысатын негізгі элементтердің бірі. * Марганец диоксиді дәстүрлі құрғақ батареялардың маңызды құрамдас бөлігі. * Қазақстандағы Жезді кен орнының игерілуі Екінші дүниежүзілік соғыс тарихымен байланысты. * Марганец кейбір қосылыстарында түссізге жуық немесе әлсіз қызғылт, басқаларында жасыл, қоңыр, қара не күлгін түстер көрсетеді. * Мұхит түбіндегі марганец конкрецияларында никель, мыс және кобальт сияқты басқа да металдар кездеседі. == Қараңыз == * [[Пиролюзит]] * [[Родохрозит]] * [[Марганец(IV) оксиді]] * [[Калий перманганаты]] * [[Ферромарганец]] * [[Силикомарганец]] * [[Қорытпа]] * [[Электролиз]] * [[Фотосинтез]] * [[Қаныш Сәтбаев]] * [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] * [[Литий-иондық аккумулятор]] * [[Натрий-иондық аккумулятор]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://periodic-table.rsc.org/element/25/manganese Royal Society of Chemistry — Manganese] * [https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 USGS — Mineral Commodity Summaries 2026] * [https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan USGS — Kazakhstan Minerals Information] * [https://ods.od.nih.gov/factsheets/Manganese-HealthProfessional/ NIH — Manganese Fact Sheet] * [https://www.mdpi.com/2076-3417/16/14/7326 Kazakhstan manganese ores — Applied Sciences, 2026] {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] sbfd2ue9cfbotg65xewqfp7hn42787q 3686824 3686822 2026-10-27T04:59:21Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Ферменттердегі рөлі */ 3686824 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=25|қб қысымы 10=1347|булану жылуы=221|жылусыйымдылығы=26,3|молярлық көлем=7,35|тор құрылымы=кубтық|тор параметрлері=8,890|Тор құрылымы=кубтық|Дебай температурасы=400|жылуөткізгіштік=6,87|қб қысымы 1=1228|қб қысымы 100=1493|қайнау температурасы=2 235 (1961 °C)|қб қысымы 1 k=1691|қб қысымы 10 k=1955|қб қысымы 100 k=2333|Юнг модульі=198|Моос қаттылығы=6.0|Бринеллий қаттылығы=196|CAS тіркелу нөмірі=7439-96-5|магниттік құрылымы=парамагниттік|сурет=Mangan 1-crop.jpg|балқу жылуы=13,4|балқу температурасы=1 517 (1243 °C)|асты=[[Технеций|Tc]]|ковалентті радиус=Төмен айналу жылдамдығы: 139±5<br/> Жоғары айналу жылдамдығы: 161±8|символ=Mn|сыртқы түрі=Қатты, сынғыш металл күміс-ақ түсті|атауы=Марганец|топ=7|период=4|блок=d|атомдық масса=54.938043(2)|конфигурация=[Ar] 3d⁵ 4s^{<nowiki>2</nowiki>}|атом радиусы=127|электрондық қабықшасы=2, 8, 13, 2|тығыздық=7,21|ион радиусы=(+7e) 46 (+2e) 80|электртерістілігі=1,55|электродты потенциал=−1,180 В|Электродты потенциал=−1,180 В|тотығу дәрежелері=−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6, +7|иондалу энергиясы 1=717.3|иондалу энергиясы 2=1509.0|иондалу энергиясы 3=3248|фаза=Қатты дене|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Manganese.gif|thumb|100px|Марганец ''Mn''|солға]] '''Марганец''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Manganum''; '''Mn''') — элементтердің периодты жүйесінің VII-тобындағы химиялық элемент, асыл металдардың бірі. Реттік нөмірі 25, [[атом массасы]] 54, 938. == Шығу тарихы == Марганецтің негізгі минералдарының бірі – пиролизит – ерте заманда қара магнезия ретінде белгілі болған және оны нақтылау үшін шыны балқытуда пайдаланылған. Бұл магнитті темір рудасының бір түрі болып саналды және оны магнитпен тартпайтындығы туралы Плиний Аға магнит «немқұрайлы» қара магнезияның әйел жынысымен түсіндірді. 1774 жылы швед химигі К.Шееле кеннің құрамында белгісіз металл бар екенін көрсетті. Ол өзінің досы химик Ю. Ганға кен үлгілерін жіберді, ол пиролюзитті пеште көмірмен қыздыру арқылы металдық марганец алды. 19 ғасырдың басында оған «манган» атауы қабылданды (неміс тілінен. Manganerz – марганец кені). == Табиғатта кездесуі == Марганец жер бетіндегі ең көп таралған 14-ші элемент, ал темірден кейін жер қыртысындағы екінші ауыр металл (жер қыртысындағы атомдардың жалпы санының 0,03%). Марганецтің массалық үлесі қышқылдан (600 г/т) негізгі жыныстарға (2,2 кг/т) дейін артады. Ол көптеген кендерде темірмен бірге жүреді, бірақ марганецтің тәуелсіз кен орындары да бар. Чиатура кен орнында (Кутаиси облысы) 40%-ға дейін марганец рудалары бар. Тау жыныстарында шашыраған марганец сумен шайылып, Дүниежүзілік мұхитқа тасымалданады. Бұл ретте оның теңіз суындағы мөлшері шамалы (10^-7-10^-6%), ал мұхиттың терең жерлерінде оның концентрациясы суда ерімейтін оттегінің пайда болуымен суда еріген оттегінің тотығуынан 0,3%-ға дейін артады, гидратталған күйде (MnO₂•H₂O) және мұхиттың төменгі қабаттарына сіңіп, түбінде ферромарганец деп аталатын түйіндерді түзетін марганец оксиді, онда марганец мөлшері 45% жетуі мүмкін (олардың құрамында мыс қоспалары да бар). Мұндай түйіндер болашақта өнеркәсіп үшін марганецтің көзіне айналуы мүмкін. == Периодтық жүйедегі орны және атом құрылысы == Марганец атомының ядросында 25 протон болады. Электрлік бейтарап атомның электрон саны да 25-ке тең. Марганецтің негізгі күйдегі электрондық конфигурациясы: : <math>\mathrm{[Ar]\,3d^5\,4s^2}</math> Электрондардың қабаттар бойынша таралуы: : '''2, 8, 13, 2.''' 3d-деңгейшесінің жартылай толуы марганецтің электрондық құрылысының маңызды ерекшелігі болып саналады. Марганец атомының сыртқы және ішкі d-электрондары химиялық байланыс түзуге қатысып, әртүрлі тотығу дәрежелеріндегі қосылыстардың пайда болуына мүмкіндік береді. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі атомдық сипаттамалары ! Көрсеткіш ! Мәні |- | Атомдық нөмірі | 25 |- | Салыстырмалы атомдық массасы | 54,938 |- | Период | 4 |- | Топ | 7 |- | Блок | d |- | Электрондық конфигурациясы | [Ar] 3d⁵ 4s² |- | Электртерістілігі, Полинг шкаласы | 1,55 |- | Бірінші иондану энергиясы | 717,3 кДж/моль |- | Табиғи тұрақты изотопы | ⁵⁵Mn |- | CAS тіркеу нөмірі | 7439-96-5 |} == Изотоптары == Табиғи марганецтің құрамында бір ғана тұрақты изотоп — '''⁵⁵Mn''' болады. Оның ядросында 25 протон және 30 нейтрон бар. Осыған байланысты марганец моноизотопты элемент болып есептеледі. Марганецтің жасанды жолмен алынатын радиоактивті изотоптары да белгілі. Олар ядролық физикада, радиохимияда, медициналық зерттеулерде және геохронологияда қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің кейбір изотоптары ! Изотоп ! Жартылай ыдырау кезеңі ! Ерекшелігі |- | ⁵²Mn | Шамамен 5,59 тәулік | Радиоактивті, зерттеу мақсатында қолданылады |- | ⁵³Mn | Шамамен 3,7 млн жыл | Ұзақ өмір сүретін радионуклид, геохимиялық және ғарыштық зерттеулер үшін маңызды |- | ⁵⁴Mn | Шамамен 312 тәулік | Гамма-сәуле шығаратын радионуклид |- | ⁵⁵Mn | Тұрақты | Табиғи марганецтің негізгі және жалғыз тұрақты изотопы |} ⁵³Mn изотопы ғарыштық сәулелердің әсерінен түзілетін радионуклидтер қатарына жатады. Оның изотоптық жүйесі кейбір метеориттер мен Күн жүйесінің алғашқы қатты заттарын зерттеуде пайдаланылады. == Физикалық қасиеттері == Марганец қалыпты жағдайда күміс-сұр түсті, металдық жылтыры бар қатты зат. Ол темірге сырттай ұқсас болғанымен, таза күйінде анағұрлым морт. Сондықтан таза марганец құрылымдық материал ретінде сирек қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің физикалық қасиеттері ! Қасиет ! Мәні |- | Агрегаттық күйі | Қатты |- | Түсі | Күміс-сұр |- | Тығыздығы (20 °C шамасында) | 7,3 г/см³ |- | Балқу температурасы | 1246 °C |- | Қайнау температурасы | 2061 °C |- | Меншікті жылу сыйымдылығы | Шамамен 479 Дж/(кг·К) |- | Металдық қасиеті | Қатты және морт |- | Магниттік қасиеті | Кристалдық түрі мен температурасына тәуелді |} Марганец бірнеше кристалдық аллотропиялық түрге ие. Олардың ішінде α-, β-, γ- және δ-марганец ажыратылады. Температура артқан сайын кристалдық құрылымы өзгереді. Бұл ауысулар металлдың механикалық, электрлік және магниттік қасиеттеріне әсер етеді. Қалыпты жағдайда тұрақты α-марганецтің кристалдық құрылымы күрделі. Оның ерекше тор құрылысы марганецтің морттығы мен кейбір электрондық қасиеттерін түсіндіруге көмектеседі. === Магниттік қасиеттері === Марганецтің магниттік қасиеттері оның фазалық күйіне, температурасына, химиялық құрамына және кристалдық құрылымына тәуелді. Таза α-марганец төмен температураларда антиферромагниттік реттелу көрсетеді. Марганец бірқатар магниттік қорытпалардың құрамына кіреді. Мысалы, марганец, алюминий және кейбір басқа металдар негізіндегі қорытпалар ерекше магниттік сипаттамаларға ие болуы мүмкін. == Химиялық қасиеттері == Марганец химиялық белсенділігі бойынша көптеген асыл металдардан жоғары тұрады. Ол ауада біртіндеп тотығады, ал қыздырғанда оттегімен белсендірек әрекеттеседі. Марганецтің химиясы тотығу дәрежелерінің көптүрлілігімен ерекшеленеді. === Тотығу дәрежелері === Марганец қосылыстарында −III-тен +VII-ге дейінгі тотығу дәрежелері белгілі. Алайда олардың тұрақтылығы бірдей емес. Қарапайым бейорганикалық химияда +II, +III, +IV, +VI және +VII дәрежелері аса маңызды. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі тотығу дәрежелері ! Дәреже ! Мысал ! Ерекшелігі |- | 0 | Mn | Металл күйі |- | +II | MnO, MnCl₂, MnSO₄ | Көптеген сулы ерітінділерде салыстырмалы тұрақты |- | +III | Mn₂O₃, MnF₃ | Кейбір жағдайларда диспропорциялануға бейім |- | +IV | MnO₂ | Тотығу-тотықсыздану реакцияларында маңызды |- | +VI | K₂MnO₄ | Манганаттарда кездеседі |- | +VII | KMnO₄, Mn₂O₇ | Күшті тотықтырғыш қасиет көрсетеді |} Тотығу дәрежесі артқан сайын марганец қосылыстарының түсі, ерігіштігі және химиялық белсенділігі айтарлықтай өзгеруі мүмкін. === Оттегімен әрекеттесуі === Марганец қыздырғанда оттегімен әрекеттесіп, әртүрлі оксидтер түзеді. Мысалы: : <math>\mathrm{3Mn + 2O_2 \rightarrow Mn_3O_4}</math> Түзілетін өнім температураға, оттегінің парциалдық қысымына және реакция жағдайына байланысты өзгереді. === Қышқылдармен әрекеттесуі === Марганец сұйылтылған тотықтырмайтын қышқылдармен әрекеттесіп, екі валентті марганец тұздарын және сутекті түзе алады. : <math>\mathrm{Mn + 2HCl \rightarrow MnCl_2 + H_2\uparrow}</math> : <math>\mathrm{Mn + H_2SO_4 \rightarrow MnSO_4 + H_2\uparrow}</math> Екінші реакция сұйылтылған күкірт қышқылы үшін тән. Концентрлі тотықтырғыш қышқылдармен әрекеттесу жолдары өзгеше болуы мүмкін. === Марганецтің тотығу-тотықсыздану химиясы === Марганецтің жоғары тотығу дәрежелеріндегі қосылыстары электрон қабылдап, төменгі тотығу дәрежелеріне ауыса алады. Мысалы, қышқыл ортада перманганат ионының тотықсыздануы: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 8H^+ + 5e^- \rightarrow Mn^{2+} + 4H_2O}</math> Бейтарап немесе әлсіз сілтілік ортада перманганаттың тотықсыздануы көбіне MnO₂ тұнбасын береді: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 2H_2O + 3e^- \rightarrow MnO_2 + 4OH^-}</math> Осы реакциялардың өнімдері ортаның қышқылдығына тәуелді болады. == Марганецтің маңызды қосылыстары == === Марганец(II) оксиді === '''Марганец(II) оксиді''' — MnO. Ол марганецтің +II тотығу дәрежесіндегі негізгі оксидтерінің бірі. MnO керамика, шыны, ферриттер және марганец негізіндегі кейбір материалдарды өндіруде қолданылады. === Марганец(III) оксиді === '''Марганец(III) оксиді''' — Mn₂O₃. Ол марганецтің +III тотығу дәрежесіндегі оксиді. Кейбір катализаторлар мен электрохимиялық материалдар құрамында кездеседі. === Марганец(IV) оксиді === '''Марганец(IV) оксиді''' — MnO₂, табиғатта негізінен пиролюзит минералы түрінде кездеседі. Ол марганецтің өнеркәсіптік және технологиялық тұрғыдан аса маңызды қосылыстарының бірі. MnO₂: * құрғақ гальваникалық элементтердің катодтық материалдарының құрамына кіреді; * кейбір реакцияларда катализатор қызметін атқарады; * шыны және керамика өндірісінде қолданылады; * бірқатар өндірістік процестерде тотықтырғыш қасиет көрсетеді. Лабораториялық жағдайда MnO₂ сутек асқын тотығының айырылуын жылдамдатады: : <math>\mathrm{2H_2O_2 \xrightarrow{MnO_2} 2H_2O + O_2\uparrow}</math> Бұл реакцияда MnO₂ катализатор ретінде қызмет етеді. === Калий перманганаты === {{main|Калий перманганаты}} '''Калий перманганаты''' — KMnO₄, қою күлгін түсті кристалдық зат. Ол күшті тотықтырғыш және аналитикалық химиядағы маңызды реагент. Калий перманганатының қолданылуы: * тотығу-тотықсыздану титрлеуі; * кейбір су тазарту технологиялары; * химиялық синтез; * зертханалық талдау. Калий перманганатын органикалық заттармен және тотықсыздандырғыштармен араластырғанда қауіпті реакциялар жүруі мүмкін. === Калий манганаты === '''Калий манганаты''' — K₂MnO₄. Бұл марганецтің +VI тотығу дәрежесіндегі қосылысы. Манганат ионы MnO₄²⁻ жасыл түсті болады. Ол сілтілік ортада салыстырмалы тұрақты, ал кейбір басқа жағдайларда диспропорциялануы мүмкін. === Марганец(II) сульфаты === '''Марганец(II) сульфаты''' — MnSO₄. Бұл қосылыс: * минералдық тыңайтқыштар өндіруде; * мал азығына арналған микроэлементтік қоспаларда; * марганецтің кейбір электролиттік өндірістік процестерінде; * аккумулятор материалдары үшін жоғары тазалықтағы шикізат алуда қолданылады. === Марганец карбонилдері === Марганец органометалдық химияда да маңызды орын алады. Мысалы, димарганец декакарбонилі Mn₂(CO)₁₀ — марганец пен көміртек монооксидінің белгілі органометалдық қосылысы. Ол координациялық химияда, химиялық синтезде және металдардың электрондық құрылысын зерттеуде қолданылады. == Табиғатта таралуы == Марганец — жер қыртысында кең таралған химиялық элементтердің бірі. Оның жер қыртысындағы орташа массалық үлесі дереккөз бен есептеу әдісіне қарай шамамен 0,08–0,10% деңгейінде бағаланады. Марганец жер қыртысында негізінен химиялық қосылыстар құрамында кездеседі. Табиғи марганец минералдарының саны бірнеше жүзге жетеді. === Негізгі минералдары === {| class="wikitable sortable" |+ Марганецтің маңызды минералдары ! Минерал ! Формуласы ! Ерекшелігі |- | [[Пиролюзит]] | MnO₂ | Қара түсті, марганецтің маңызды оксидтік кені |- | [[Родохрозит]] | MnCO₃ | Қызғылт немесе қызыл түсті карбонат |- | [[Родонит]] | MnSiO₃ | Қызғылт түсті силикат; табиғи құрамында басқа элементтер болуы мүмкін |- | [[Гаусманнит]] | Mn₃O₄ | Аралас валентті марганец оксиді |- | [[Манганит]] | MnO(OH) | Марганец оксигидроксиді |- | [[Браунит]] | Mn²⁺Mn³⁺₆SiO₁₂ | Марганецке бай силикатты-оксидтік минерал |- | [[Якобсит]] | MnFe₂O₄ | Шпинель тобына жататын минерал |} Марганец минералдары кенді қабаттарда, шөгінді жыныстарда, гидротермалдық түзілімдерде, метаморфтанған тау жыныстарында және мұхит түбіндегі минералдық конкрецияларда кездеседі. === Марганец кендерінің түзілуі === Марганец кен орындары бірнеше геологиялық процестің нәтижесінде қалыптасады: # '''Шөгінді кен түзілуі''' — марганецтің су бассейндерінде химиялық немесе биогеохимиялық жолмен шөгуі. # '''Гидротермалдық кен түзілуі''' — ыстық минералданған ерітінділердің әсерінен марганец минералдарының жиналуы. # '''Үгілу және тотығу процестері''' — бастапқы минералдардың жер бетіне жақын жағдайда өзгеріп, екінші реттік марганец оксидтерін түзуі. # '''Метаморфизм''' — температура мен қысым әсерінен бұрын түзілген марганец кендерінің минералдық құрамының өзгеруі. Марганецтің суда еруі және тұнуы негізінен ортаның қышқылдығына, тотығу-тотықсыздану жағдайына, оттегінің мөлшеріне және микроорганизмдердің белсенділігіне байланысты. === Мұхит түбіндегі марганец конкрециялары === Марганец мұхит түбінде полиметалдық конкрециялар түзеді. Олардың құрамында марганецпен бірге темір, никель, мыс, кобальт және басқа элементтер кездеседі. Конкрециялар көбінесе бірнеше километр тереңдікте орналасады. Олардың қалыптасуы өте баяу жүреді және миллиондаған жылдарға созылуы мүмкін. Мұндай шикізатты өндіру технологиялық, экономикалық және экологиялық мәселелермен байланысты. Әсіресе терең теңіз организмдерінің мекендеу ортасына, түптік шөгінділерге және теңіз экожүйелеріне ықтимал әсері халықаралық ғылыми талқылаулардың нысаны болып отыр. == Әлемдік кен орындары == Марганецтің ірі кенді аудандары Африкада, Австралияда, Азияда, Еуропада және Оңтүстік Америкада орналасқан. Ең белгілі кенді провинциялардың қатарында: * Оңтүстік Африкадағы Калахари марганец кенді алабы; * Габондағы Моанда кенді ауданы; * Австралиядағы Грут-Айленд кен орны; * Украинадағы Никополь марганец алабы; * Грузиядағы Чиатура кенді ауданы; * Қазақстандағы Атасу, Жезді және Үшқатын кенді аудандары бар. Оңтүстік Африкадағы Калахари кенді алабы құрлықтағы ең ірі марганец кендерінің бірі саналады. Оның кендері палеопротерозой дәуіріндегі шөгінді және кейінгі геологиялық өзгерістермен байланысты. == Әлемдік марганец өндірісі == АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) 2026 жылғы ''Mineral Commodity Summaries'' басылымы бойынша, 2025 жылы әлемде өндірілген марганецтің жалпы мөлшері, кен құрамындағы марганецке шаққанда, шамамен '''20 миллион тонна''' болды.<ref name="USGS2026">{{cite report |author=U.S. Geological Survey |title=Mineral Commodity Summaries 2026 |year=2026 |publisher=U.S. Geological Survey |doi=10.3133/mcs2026 |url=https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 |language=en}}</ref> Бұл көрсеткіш кеннің немесе концентраттың толық салмағын емес, ондағы Mn элементінің мөлшерін білдіреді. {| class="wikitable sortable" |+ 2025 жылғы марганец өндірісі (USGS бағалауы) ! Ел ! Марганец мөлшері, мың тонна |- | [[Оңтүстік Африка Республикасы]] | 7 600 |- | [[Габон]] | 5 000 |- | [[Гана]] | 2 000 |- | [[Австралия]] | 1 600 |- | [[Бразилия]] | 800 |- | [[Үндістан]] | 790 |- | [[Қытай]] | 700 |- | [[Кот-д’Ивуар]] | 350 |- | Басқа елдер | 1 300 |- ! Әлем бойынша (дөңгелектелген) ! 20 000 |} ''Ескерту: елдер бойынша көрсеткіштер бағалау мен дөңгелектеуге негізделген. Қазақстан USGS-тің осы жиынтық кестесінде жеке жолмен көрсетілмейді, бірақ «басқа елдер» тобына кіреді.'' Марганецке сұраныс болат өндірісінің көлемімен тығыз байланысты. Сонымен қатар электр көлігі, аккумулятор өндірісі және энергияны жинақтау жүйелері оның кейбір жоғары тазалықтағы химиялық өнімдеріне сұранысты арттыруы мүмкін. == Қазақстандағы марганец == === Кен орындарының географиялық таралуы === Қазақстанда марганец кендерінің негізгі бөлігі елдің орталық бөлігінде орналасқан. 2026 жылы жарияланған ғылыми шолуда Қазақстан аумағында марганецтің 100-ден астам кен орны мен кен білінімі анықталғаны көрсетілген. Шолуда келтірілген ұлттық есеп деректеріне сәйкес, өнеркәсіптік игеруге жарамды 38 кен орны есепке алынған, оның 16-сы пайдаланылатын, ал 22-сі барланған қор ретінде сипатталған. Бұл сандардың есептік мерзімі мен жіктелуі өндірістің нақты ағымдағы жағдайынан өзгеше болуы мүмкін.<ref name="KZ2026"/> Марганец шикізатының басты шоғырлану аймақтары: * '''Атасу кенді ауданы''' — Орталық Қазақстанның маңызды темір-марганец минералдану аймақтарының бірі; * '''Жезді кенді ауданы''' — Ұлытау өңіріндегі тарихи маңызы ерекше марганец кенді ауданы; * '''Үшқатын кенді ауданы''' — марганецке бай кендерімен белгілі аудан; * '''Қаражал кенді ауданы''' — темір және марганец кендері шоғырланған өңір. Аталған ғылыми шолуда Батыс Қаражал мен Үшқатын-III кен орындары Қазақстанның марганец қорының едәуір бөлігін шоғырландыратыны атап көрсетілген.<ref name="KZ2026"/> === Жезді марганец кен орны === {{main|Жезді}} Жезді кен орны Қазақстанның геологиялық және өнеркәсіптік тарихында ерекше орын алады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде марганецтің стратегиялық маңызы күрт артты. Өйткені металл болат пен әскери техника өндірісінде қажет болды. 1942 жылғы 25 сәуірде Жезді марганец кенін өндіруді ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Құрылыс және кен өндіруге дайындық жұмыстары бір мезгілде жүргізілді. 1942 жылғы 12 маусымда Жезді марганец кеніші іске қосылды. Қазақстандық тарихи деректерде кеніштің бар болғаны 38 күн ішінде салынғаны айтылады.<ref name="Satpayev">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/23857 |title=К.И. Сатпаев и становление геологической науки Казахстана |publisher=Қазақстан тарихы порталы |language=ru |access-date=2026-10-26}}</ref> Жезді кенін игеру тарихы көрнекті қазақ геологы [[Қаныш Сәтбаев|Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың]] ғылыми және ұйымдастырушылық қызметімен байланысты. Соғыс жылдарында Жезді кенінен алынған марганец Орал мен басқа өнеркәсіп орталықтарының металлургиялық кәсіпорындарына жөнелтілді. Жезді өңірінің өнеркәсіптік және геологиялық тарихы қазіргі Ұлытау облысындағы тау-кен және балқыту ісі тарихы музейінің экспозицияларында көрсетілген. === Қазақстандағы қазіргі өндіріс === USGS-тің Қазақстанға арналған елдік шолуында 2024 жылы елде жалпы массасы '''300 900 тонна марганец концентраты''' өндірілгені, оның құрамындағы марганец мөлшері шамамен '''107 000 тонна''' болғаны көрсетілген. Бұл көрсеткіштер 2023 жылмен салыстырғанда шамамен 30%-ға төмендеген. Өндірістің азаюына кейбір кеніштердің тоқтатылуы, кен қорының сарқылуы және экономикалық жағдайлар әсер еткен.<ref name="USGSKZ">{{cite web |url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan |title=Kazakhstan — Minerals Information |publisher=U.S. Geological Survey |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> Атап айтқанда: * «Тұр» кенішінде кен өндіру 2023 жылдың соңында тоқтатылған; * «Боғаш» кенішін пайдалану экономикалық себептермен тоқтатылған; * «Жомарт» кенішінде 2024 жылы өндіру қайта басталғаны туралы хабарланған. Марганец шикізатының қоры мен өндірістің нақты көлемі әртүрлі ұғымдар: ірі геологиялық қорлардың болуы жыл сайын бірдей көлемде кен өндірілетінін білдірмейді. === Қазақстандағы ғылыми зерттеулер === Қазақстандағы марганец кендерін зерттеу геология, минералогия, металлургия және материалтану салаларындағы ғылыми жұмыстармен байланысты. Негізгі ғылыми бағыттар: * төмен сапалы марганец кендерін байыту; * темір-марганец шикізатын кешенді өңдеу; * марганец ферроқорытпаларын өндіру; * металлургиялық қалдықтарды қайта өңдеу; * кен минералдарының тотығу-тотықсыздану қасиеттерін зерттеу; * энергетикалық технологияларға арналған жоғары тазалықтағы марганец қосылыстарын алу. Қазақстан кендеріне арналған 2026 жылғы ғылыми шолуда пирометаллургиялық өңдеу әдістері, кендердің минералдық құрамы, олардың технологиялық ерекшеліктері және ресурстарды тиімді пайдалану мәселелері қарастырылған.<ref name="KZ2026"/> == Марганецті өндіру технологиялары == Марганец өндірісінің технологиясы шикізаттың химиялық құрамына және алынатын өнімнің түріне тәуелді. Негізгі өндірістік өнімдер: * марганец кендері мен концентраттары; * ферромарганец; * силикомарганец; * техникалық марганец металы; * электролиттік марганец; * жоғары тазалықтағы марганец сульфаты; * аккумуляторлық сападағы марганец диоксиді. === Кенді байыту === Кен құрамындағы пайдалы минералдарды бос жыныстан ажырату үшін бірнеше әдіс қолданылады. Олардың қатарында: * ұсату және ұнтақтау; * елеу және жіктеу; * гравитациялық байыту; * магниттік сепарация; * флотация; * күйдіру және кейінгі өңдеу бар. Таңдалатын технология кеннің минералогиялық құрамына, марганец мөлшеріне, темір мен кремний қосылыстарының үлесіне байланысты. === Пирометаллургиялық өңдеу === Марганец ферроқорытпалары негізінен жоғары температуралы пештерде өндіріледі. Бұл процестерде марганец оксидтері көміртек арқылы тотықсызданады. Жалпы реакциялардың бірі: : <math>\mathrm{MnO + C \rightarrow Mn + CO}</math> Алайда өнеркәсіптік пештерде процестер бірнеше сатымен жүреді және олардың нақты механизмі температураға, шлак құрамына және тотықсыздандырғыш жағдайға тәуелді. Ферромарганец өндірісінде темір мен марганец бірге қорытпа түзеді. Силикомарганец өндірісінде кремний де маңызды рөл атқарады. Бұл қорытпа болат өндірісінде тотықсыздандырғыш әрі легірлеуші материал ретінде қолданылады. === Электролиттік өндіру === Жоғары тазалықтағы марганецті ерітінділерден электролиз әдісі арқылы алуға болады. Бұл үшін марганецті шикізат алдымен ерітіледі, кейін ерітінді қоспалардан тазартылып, электролиттік өңдеуден өтеді. Жоғары тазалықтағы марганец металы арнайы қорытпалар мен технологиялық материалдар өндіруге қажет. Электрохимиялық және гидрометаллургиялық әдістер жоғары тазалықтағы марганец сульфатын алу үшін де қолданылады. == Металлургиядағы қолданылуы == Марганецтің экономикалық маңызы ең алдымен болат өнеркәсібімен байланысты. Ол болаттың механикалық қасиеттеріне және өндіріс кезіндегі химиялық процестерге әсер етеді. === Болатты оттегіден тазарту === Сұйық болаттағы еріген оттегі металл сапасын нашарлатуы мүмкін. Марганец оттегімен қосылып, оксид түзеді: : <math>\mathrm{Mn + O \rightarrow MnO}</math> Бұл реакция металл балқымасындағы оттегі мөлшерін төмендетуге мүмкіндік береді. === Күкірттің зиянды әсерін азайту === Болат құрамындағы күкірт кейбір жағдайларда ыстықтай өңдеу кезінде морттықтың пайда болуына ықпал етеді. Марганец күкіртпен әрекеттесіп, марганец сульфидін түзеді: : <math>\mathrm{Mn + S \rightarrow MnS}</math> Марганец сульфидінің түзілуі күкірттің темірмен түзетін кейбір зиянды фазаларының мөлшерін азайтады. Алайда MnS қосындыларының пішіні мен таралуы болаттың қасиеттеріне де әсер ететіндіктен, оларды бақылау металлургиялық технологияның маңызды бөлігі болып саналады. === Гадфильд болаты === '''Гадфильд болаты''' — марганец мөлшері жоғары, тозуға төзімді аустениттік болат. Оның классикалық құрамында шамамен 11–14% марганец және 1% шамасында көміртек болады. Бұл болат соққы жүктемесі кезінде беттік қабатының беріктенуімен ерекшеленеді. Ол: * тау-кен жабдықтарының бөлшектерінде; * ұсатқыштардың жақтарында; * теміржол және арнайы машина жасау бөлшектерінде; * тозуға төзімді құймаларда қолданылады. == Алюминий және басқа қорытпалар == Марганец алюминий қорытпаларына аз мөлшерде қосылғанда беріктік, құрылымдық тұрақтылық және коррозияға төзімділік қасиеттерін өзгерте алады. Мысалы, алюминий-марганец негізіндегі 3xxx сериялы қорытпалар жылуалмастырғыштарда, табақ материалдарда, ыдыстарда және қаптама өндірісінде кең қолданылады. Марганец мыс негізіндегі кейбір қорытпаларда және арнайы магниттік материалдарда да пайдаланылады. == Электрохимиядағы және аккумуляторлардағы маңызы == Марганец қосылыстарының электрохимиялық белсенділігі оның тотығу дәрежелерінің өзгеруіне негізделген. === Мырыш-көміртекті батареялар === Классикалық мырыш-көміртекті элементтерде марганец диоксиді катодтық белсенді зат ретінде қолданылады. Разряд кезінде MnO₂ тотықсыздану реакцияларына қатысады. === Сілтілік батареялар === Сілтілік марганецті элементтерде катод ретінде MnO₂, ал анод ретінде мырыш пайдаланылады. Жалпы разряд реакциясын қарапайым түрде былай көрсетуге болады: : <math>\mathrm{Zn + 2MnO_2 + H_2O \rightarrow ZnO + 2MnOOH}</math> Нақты механизм катодтың құрылымына және электролит жағдайына байланысты күрделі болуы мүмкін. === Литий-иондық аккумуляторлар === Марганец литий-иондық аккумуляторлардағы бірнеше катодтық материалдың құрамына кіреді. Олардың мысалдары: * литий-марганец шпинелі — LiMn₂O₄; * никель-марганец-кобальт негізіндегі қабатты оксидтер — NMC; * литий-марганец-темір фосфаты — LiMnₓFe₁₋ₓPO₄ (LMFP). Марганец қосу катодтың бағасын, жұмыс кернеуін, құрылымдық және электрохимиялық қасиеттерін өзгертуге мүмкіндік береді. === Натрий-иондық аккумуляторлар === 2025–2026 жылдары жарияланған ғылыми зерттеулерде марганец негізіндегі натрий-иондық аккумуляторлардың катодтары перспективалы материалдар ретінде қарастырылды. Марганец негізіндегі қабатты оксидтердің артықшылықтары: * шикізатының салыстырмалы қолжетімділігі; * марганецтің бірнеше тотығу дәрежесінде болуы; * жеткілікті жоғары теориялық сыйымдылық мүмкіндігі; * кобальт сияқты кейбір қымбат компоненттердің мөлшерін азайту әлеуеті. Олардың маңызды кемшіліктерінің бірі — Mn³⁺ иондарының Яһн–Теллер әсерімен байланысты кристалдық тордың бұрмалануы. Мұндай бұрмалану зарядтау-разрядтау циклдері кезінде құрылымдық тұрақтылықтың төмендеуіне және сыйымдылықтың кемуіне әкелуі мүмкін. 2026 жылғы зерттеулерде бұл мәселені шешу үшін кристалдық құрылымды реттеу, элементтермен алмастыру, беттік модификациялау және электрод-электролит шекарасын тұрақтандыру тәсілдері қарастырылған.<ref name="Battery2026">{{cite journal |author=Xing, G. and others |title=Unlocking high-performance manganese-based layered oxide cathodes for sodium-ion batteries |journal=Journal of Materials Science & Technology |year=2026 |doi=10.1016/j.jmst.2026.09.002 |language=en}}</ref> Марганец негізіндегі аккумулятор материалдары қарқынды зерттеліп жатқанымен, олардың барлық түрі өнеркәсіптік тұрғыдан толық қалыптасқан технологияға жатпайды. == Катализдегі және химиялық өндірістегі қолданылуы == Марганец қосылыстары көптеген химиялық реакцияларда катализатор немесе тотықтырғыш ретінде қолданылады. Маңызды бағыттар: * органикалық синтез; * тотығу реакциялары; * су тазарту; * газдарды тазарту; * электрохимиялық катализ; * оттегінің бөліну реакциясы. Марганец оксидтерінің каталитикалық қасиеттері олардың кристалдық құрылымына, беткі ауданына, ақауларына және тотығу дәрежесіне байланысты. == Биологиялық маңызы == Марганец — адамға, жануарларға, өсімдіктерге және көптеген микроорганизмдерге қажет микроэлемент. Ол түрлі ферменттердің кофакторы ретінде қызмет етеді. Марганец қатысатын негізгі биологиялық процестер: * аминқышқылдарының алмасуы; * көмірсу және липид алмасуы; * сүйек және дәнекер тіндердің қалыптасуы; * антиоксиданттық қорғаныс; * кейбір иммундық процестер; * фотосинтез. === Ферменттердегі рөлі === Марганец митохондриялық марганец-супероксиддисмутаза ферментінің маңызды құрамдас бөлігі. Бұл фермент супероксид радикалын сутек асқын тотығы мен оттегіге айналдыруға қатысады: : <math>\mathrm{2O_2^{\bullet-} + 2H^+ \rightarrow H_2O_2 + O_2}</math> Осылайша фермент жасушалардың тотығу стрессіне қарсы қорғаныс жүйесіне қатысады. Марганец аргиназа мен пируваткарбоксилаза сияқты ферменттердің қызметі үшін де маңызды.<ref name="NIH">{{cite web |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Manganese-HealthProfessional/ |title=Manganese — Fact Sheet for Health Professionals |publisher=National Institutes of Health |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> === Фотосинтездегі рөлі === {{main|Фотосинтез}} Марганец оттек түзетін фотосинтездің маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Өсімдіктердің, балдырлардың және цианобактериялардың II фотожүйесіндегі суды тотықтыратын кешенде төрт марганец атомы мен бір кальций атомы бар Mn₄CaO₅ кластері орналасады. Бұл кешен жарық энергиясын пайдаланып судан электрондар алуға қатысады. Жалпы реакция: : <math>\mathrm{2H_2O \rightarrow O_2 + 4H^+ + 4e^-}</math> Осы процестің нәтижесінде атмосфералық оттегінің негізгі табиғи көзі болып табылатын оттекті фотосинтез жүзеге асады. Марганецтің аталған қызметі оның биосферадағы аса маңызды элементтердің бірі екенін көрсетеді. == Адам ағзасындағы марганец == Марганец тағам арқылы адам ағзасына түседі және көбінесе аш ішекте сіңіріледі. Оның ағзадағы мөлшері мен таралуы сіңу, тасымалдану, тіндерде жиналу және шығарылу процестері арқылы реттеледі. Марганецтің негізгі шығарылу жолдарының бірі — өт арқылы бөліну. === Тағамдағы көздері === Марганец көптеген өсімдік текті тағамдарда кездеседі. Негізгі көздері: * тұтас дәнді дақылдар; * жаңғақтар; * бұршақ тұқымдастар; * жапырақты көкөністер; * кейбір жемістер; * шай. Марганецтің тағамдағы мөлшері топырақ құрамына, өсімдік түріне және өңдеу тәсіліне байланысты өзгеріп отырады. === Тәуліктік қажеттілік === АҚШ Ұлттық денсаулық институттарының мәліметі бойынша, марганец үшін көптеген жас топтарында нақты ұсынылатын тәуліктік мөлшер (RDA) емес, жеткілікті тұтыну деңгейі (AI) белгіленген. {| class="wikitable" |+ Марганецтің жеткілікті тәуліктік тұтыну мөлшері ! Жас тобы ! Ерлер, мг/тәулік ! Әйелдер, мг/тәулік |- | 1–3 жас | 1,2 | 1,2 |- | 4–8 жас | 1,5 | 1,5 |- | 9–13 жас | 1,9 | 1,6 |- | 14–18 жас | 2,2 | 1,6 |- | 19 жастан жоғары | 2,3 | 1,8 |} Жүктілік кезеңінде 19 жастан асқан әйелдер үшін жеткілікті тұтыну деңгейі 2,0 мг/тәулік, ал бала емізу кезеңінде 2,6 мг/тәулік деп көрсетілген.<ref name="NIH"/> Бұл мөлшерлер медициналық емдеу нұсқаулығы емес, тамақтануды бағалауға арналған анықтамалық көрсеткіштер болып саналады. === Марганец тапшылығы === Адамдарда марганецтің айқын тапшылығы өте сирек байқалады. Оның нақты клиникалық белгілері толық анықталмаған. Ғылыми әдебиетте марганец тапшылығының сүйек түзілуіне, өсуге және кейбір зат алмасу процестеріне ықтимал әсері талқыланған. Марганец тапшылығының болуы тек жекелеген белгілерге сүйеніп анықталмайды.<ref name="NIH"/> == Уыттылығы және денсаулыққа әсері == Марганец ағзаға қажетті болғанымен, шамадан тыс әсер еткен жағдайда улы болуы мүмкін. Уыттылық әсер ету жолына, химиялық түріне, концентрациясына және ұзақтығына байланысты. === Өндірістік әсері === Марганец қосылыстарының шаңы мен түтінін ұзақ уақыт тыныс алу жүйке жүйесіне әсер етуі мүмкін. Қауіп тобына: * кен өндіру жұмысшылары; * ферроқорытпа өндірісінің қызметкерлері; * дәнекерлеу түтініне ұшырайтын жұмысшылар; * кейбір металлургиялық және химиялық өндіріс мамандары кіреді. Ұзақ мерзімді шамадан тыс әсер марганецке байланысты нейроуыттылықты туындатуы мүмкін. Ауыр созылмалы улану жағдайларында қозғалыстың баяулауы, бұлшықет сіресуі, жүрістің өзгеруі және басқа неврологиялық белгілер байқалуы ықтимал. Бұл жағдай кейде '''манганизм''' деп аталады. Оның кейбір белгілері Паркинсон ауруына ұқсас болғанымен, екеуі бірдей ауру емес. === Марганец және ауыз су === Марганец табиғи жер асты және жер үсті суларында кездеседі. Оның концентрациясы геологиялық жағдайға және су ортасының химиялық қасиеттеріне байланысты өзгеруі мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ауыз су сапасына арналған нұсқаулығында марганецтің жалпы мөлшері үшін '''0,08 мг/л''' деңгейіндегі уақытша нормативтік ұсыныс келтірілген. Бұл мән әсіресе қоспамен тамақтанатын нәрестелердің неврологиялық қауіпсіздігін ескере отырып белгіленген.<ref name="WHO">{{cite web |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/water-safety-and-quality/chemical-fact-sheets-2022/manganese-fact-sheet-2022.pdf |title=Manganese in drinking-water |publisher=World Health Organization |year=2022 |language=en}}</ref> Аталған көрсеткіш ұлттық заңнамамен белгіленетін міндетті шекті рұқсат етілген концентрациямен автоматты түрде бірдей емес. == Экологиялық маңызы == Марганец табиғи биогеохимиялық айналымдарға қатысады. Оның топырақтағы және судағы күйі тотығу-тотықсыздану жағдайына тәуелді. Оттегі аз ортада Mn(II) түрі салыстырмалы қозғалмалы және суда еритін болуы мүмкін. Тотықтырғыш ортада марганецтің жоғары валентті оксидтері түзіліп, қатты фазаға ауыса алады. Марганец оксидтері басқа металдар мен ластаушы заттардың сорбциясына және тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысады. Сондықтан марганец: * топырақ химиясында; * су экожүйелерінде; * шөгінді жыныстардың геохимиясында; * табиғи және өндірістік су тазарту процестерінде маңызды. === Биогеохимиялық айналымы === Марганецтің табиғи айналымы геологиялық, химиялық және биологиялық процестерден тұрады. Оған: * тау жыныстарының үгілуі; * минералдардың еруі; * Mn(II) иондарының тотығуы; * жоғары валентті оксидтердің тотықсыздануы; * микроорганизмдердің қатысуымен жүретін реакциялар кіреді. Кейбір бактериялар мен саңырауқұлақтар марганецтің тотығуын немесе тотықсыздануын жеделдете алады. Осы процестер марганец кендерінің қалыптасуына және табиғи сулардағы марганец мөлшерінің өзгеруіне әсер етеді. == Аналитикалық химиядағы марганец == Марганецті анықтау үшін әртүрлі химиялық және аспаптық әдістер пайдаланылады. === Перманганатометрия === '''Перманганатометрия''' — калий перманганатының тотықтырғыш қасиеттеріне негізделген көлемдік талдау әдісі. Қышқыл ортада MnO₄⁻ ионы Mn²⁺ ионына дейін тотықсызданады. Перманганат ерітіндісінің күлгін түсі титрлеу кезінде реакцияның аяқталғанын бақылауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс кейбір тотықсыздандырғыш заттарды анықтауда қолданылады. === Аспаптық талдау === Марганецтің өте аз мөлшерін анықтауда: * атомдық-абсорбциялық спектрометрия; * индуктивті байланысқан плазмалы оптикалық эмиссиялық спектрометрия (ICP-OES); * индуктивті байланысқан плазмалы масс-спектрометрия (ICP-MS); * рентгенфлуоресценттік талдау (XRF); * спектрофотометриялық әдістер пайдаланылады. ICP-MS және ICP-OES әдістері ауыз су, табиғи су, биологиялық үлгілер және өндірістік материалдар құрамындағы марганецті анықтауға мүмкіндік береді. Минералдық фазалар мен тотығу дәрежелерін зерттеуде рентгендік дифракция, электрондық микроскопия және рентгендік сіңіру спектроскопиясы қолданылады. == Заманауи ғылыми зерттеулер == 2020-жылдарда марганецке қатысты зерттеулер бірнеше бағытта қарқынды дамуда. === Энергия сақтау жүйелері === Марганец негізіндегі литий-иондық және натрий-иондық катодтарды жетілдіру маңызды ғылыми бағыттардың бірі. Зерттеулер катод материалдарының: * құрылымдық тұрақтылығын; * энергия сыйымдылығын; * жұмыс кернеуін; * циклдік төзімділігін; * экономикалық тиімділігін арттыруға бағытталған. 2026 жылғы ғылыми шолулар марганец негізіндегі катодтардың болашағын олардың салыстырмалы қолжетімділігімен байланыстырады. Сонымен қатар құрылымдық деградация, марганецтің электролитке еруі және зарядтау-разрядтау кинетикасының шектеулері маңызды мәселелер ретінде қарастырылады.<ref name="Energy2026">{{cite journal |title=Engineering manganese-based cathodes for low-cost and high-energy rechargeable batteries |year=2026 |journal=Energy & Environmental Science |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12954518/ |language=en}}</ref> === Электрокатализ === Марганец оксидтері су электролизі, оттегінің бөлінуі және басқа электрохимиялық процестер үшін зерттеледі. Олар кейбір бағалы металдарға тәуелділікті азайтуға мүмкіндік беретін материалдар қатарына жатады. Алайда зертханалық каталитикалық белсенділіктің жоғары болуы өнеркәсіптік жүйеде ұзақ мерзімді тұрақтылыққа автоматты түрде кепілдік бермейді. === Экологиялық технологиялар === Марганец негізіндегі сорбенттер, катализаторлар және оксидтік материалдар ластаушы заттарды ыдырату, судан кейбір металдарды шығару және химиялық процестерді басқару үшін зерттелуде. == Экономикалық және стратегиялық маңызы == Марганец қазіргі өнеркәсіптің бірнеше іргелі саласы үшін маңызды. Оның негізгі нарығы болат өндірісіне тәуелді. Марганецтің стратегиялық маңызын анықтайтын факторлар: * болат өндірісіндегі орны; * кейбір технологияларда толыққанды баламасының болмауы; * кен қорларының географиялық әркелкі таралуы; * кеннің сапасы мен байыту шығындары; * көлік инфрақұрылымы; * жоғары тазалықтағы өнімдерге сұраныс. Марганецке қатысты «қор», «ресурс», «кен өндіру», «концентрат өндіру» және «марганец металын өндіру» ұғымдарын ажырату қажет. Геологиялық қордың үлкен болуы оны қазіргі бағамен экономикалық тұрғыдан тиімді өндіруге болатындығын әрқашан білдірмейді. == Қызықты деректер == * Марганецтің табиғаттағы жалғыз тұрақты изотопы — ⁵⁵Mn. * Марганец пен магний атауларының тарихи шығу тегі өзара байланысты болғанымен, олар әртүрлі химиялық элементтер. * Марганецтің қара оксидтері ежелгі дәуірде пигмент және шыны өндірісіне арналған материал ретінде қолданылған. * Марганец фотосинтез кезінде молекулалық оттегінің бөлінуіне қатысатын негізгі элементтердің бірі. * Марганец диоксиді дәстүрлі құрғақ батареялардың маңызды құрамдас бөлігі. * Қазақстандағы Жезді кен орнының игерілуі Екінші дүниежүзілік соғыс тарихымен байланысты. * Марганец кейбір қосылыстарында түссізге жуық немесе әлсіз қызғылт, басқаларында жасыл, қоңыр, қара не күлгін түстер көрсетеді. * Мұхит түбіндегі марганец конкрецияларында никель, мыс және кобальт сияқты басқа да металдар кездеседі. == Қараңыз == * [[Пиролюзит]] * [[Родохрозит]] * [[Марганец(IV) оксиді]] * [[Калий перманганаты]] * [[Ферромарганец]] * [[Силикомарганец]] * [[Қорытпа]] * [[Электролиз]] * [[Фотосинтез]] * [[Қаныш Сәтбаев]] * [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] * [[Литий-иондық аккумулятор]] * [[Натрий-иондық аккумулятор]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://periodic-table.rsc.org/element/25/manganese Royal Society of Chemistry — Manganese] * [https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 USGS — Mineral Commodity Summaries 2026] * [https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan USGS — Kazakhstan Minerals Information] * [https://ods.od.nih.gov/factsheets/Manganese-HealthProfessional/ NIH — Manganese Fact Sheet] * [https://www.mdpi.com/2076-3417/16/14/7326 Kazakhstan manganese ores — Applied Sciences, 2026] {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] ieqer4sy878kagcvg9oq707pggo6jqw 3686826 3686824 2026-10-27T05:01:06Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Жезді марганец кен орны */ 3686826 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=25|қб қысымы 10=1347|булану жылуы=221|жылусыйымдылығы=26,3|молярлық көлем=7,35|тор құрылымы=кубтық|тор параметрлері=8,890|Тор құрылымы=кубтық|Дебай температурасы=400|жылуөткізгіштік=6,87|қб қысымы 1=1228|қб қысымы 100=1493|қайнау температурасы=2 235 (1961 °C)|қб қысымы 1 k=1691|қб қысымы 10 k=1955|қб қысымы 100 k=2333|Юнг модульі=198|Моос қаттылығы=6.0|Бринеллий қаттылығы=196|CAS тіркелу нөмірі=7439-96-5|магниттік құрылымы=парамагниттік|сурет=Mangan 1-crop.jpg|балқу жылуы=13,4|балқу температурасы=1 517 (1243 °C)|асты=[[Технеций|Tc]]|ковалентті радиус=Төмен айналу жылдамдығы: 139±5<br/> Жоғары айналу жылдамдығы: 161±8|символ=Mn|сыртқы түрі=Қатты, сынғыш металл күміс-ақ түсті|атауы=Марганец|топ=7|период=4|блок=d|атомдық масса=54.938043(2)|конфигурация=[Ar] 3d⁵ 4s^{<nowiki>2</nowiki>}|атом радиусы=127|электрондық қабықшасы=2, 8, 13, 2|тығыздық=7,21|ион радиусы=(+7e) 46 (+2e) 80|электртерістілігі=1,55|электродты потенциал=−1,180 В|Электродты потенциал=−1,180 В|тотығу дәрежелері=−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6, +7|иондалу энергиясы 1=717.3|иондалу энергиясы 2=1509.0|иондалу энергиясы 3=3248|фаза=Қатты дене|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Manganese.gif|thumb|100px|Марганец ''Mn''|солға]] '''Марганец''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Manganum''; '''Mn''') — элементтердің периодты жүйесінің VII-тобындағы химиялық элемент, асыл металдардың бірі. Реттік нөмірі 25, [[атом массасы]] 54, 938. == Шығу тарихы == Марганецтің негізгі минералдарының бірі – пиролизит – ерте заманда қара магнезия ретінде белгілі болған және оны нақтылау үшін шыны балқытуда пайдаланылған. Бұл магнитті темір рудасының бір түрі болып саналды және оны магнитпен тартпайтындығы туралы Плиний Аға магнит «немқұрайлы» қара магнезияның әйел жынысымен түсіндірді. 1774 жылы швед химигі К.Шееле кеннің құрамында белгісіз металл бар екенін көрсетті. Ол өзінің досы химик Ю. Ганға кен үлгілерін жіберді, ол пиролюзитті пеште көмірмен қыздыру арқылы металдық марганец алды. 19 ғасырдың басында оған «манган» атауы қабылданды (неміс тілінен. Manganerz – марганец кені). == Табиғатта кездесуі == Марганец жер бетіндегі ең көп таралған 14-ші элемент, ал темірден кейін жер қыртысындағы екінші ауыр металл (жер қыртысындағы атомдардың жалпы санының 0,03%). Марганецтің массалық үлесі қышқылдан (600 г/т) негізгі жыныстарға (2,2 кг/т) дейін артады. Ол көптеген кендерде темірмен бірге жүреді, бірақ марганецтің тәуелсіз кен орындары да бар. Чиатура кен орнында (Кутаиси облысы) 40%-ға дейін марганец рудалары бар. Тау жыныстарында шашыраған марганец сумен шайылып, Дүниежүзілік мұхитқа тасымалданады. Бұл ретте оның теңіз суындағы мөлшері шамалы (10^-7-10^-6%), ал мұхиттың терең жерлерінде оның концентрациясы суда ерімейтін оттегінің пайда болуымен суда еріген оттегінің тотығуынан 0,3%-ға дейін артады, гидратталған күйде (MnO₂•H₂O) және мұхиттың төменгі қабаттарына сіңіп, түбінде ферромарганец деп аталатын түйіндерді түзетін марганец оксиді, онда марганец мөлшері 45% жетуі мүмкін (олардың құрамында мыс қоспалары да бар). Мұндай түйіндер болашақта өнеркәсіп үшін марганецтің көзіне айналуы мүмкін. == Периодтық жүйедегі орны және атом құрылысы == Марганец атомының ядросында 25 протон болады. Электрлік бейтарап атомның электрон саны да 25-ке тең. Марганецтің негізгі күйдегі электрондық конфигурациясы: : <math>\mathrm{[Ar]\,3d^5\,4s^2}</math> Электрондардың қабаттар бойынша таралуы: : '''2, 8, 13, 2.''' 3d-деңгейшесінің жартылай толуы марганецтің электрондық құрылысының маңызды ерекшелігі болып саналады. Марганец атомының сыртқы және ішкі d-электрондары химиялық байланыс түзуге қатысып, әртүрлі тотығу дәрежелеріндегі қосылыстардың пайда болуына мүмкіндік береді. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі атомдық сипаттамалары ! Көрсеткіш ! Мәні |- | Атомдық нөмірі | 25 |- | Салыстырмалы атомдық массасы | 54,938 |- | Период | 4 |- | Топ | 7 |- | Блок | d |- | Электрондық конфигурациясы | [Ar] 3d⁵ 4s² |- | Электртерістілігі, Полинг шкаласы | 1,55 |- | Бірінші иондану энергиясы | 717,3 кДж/моль |- | Табиғи тұрақты изотопы | ⁵⁵Mn |- | CAS тіркеу нөмірі | 7439-96-5 |} == Изотоптары == Табиғи марганецтің құрамында бір ғана тұрақты изотоп — '''⁵⁵Mn''' болады. Оның ядросында 25 протон және 30 нейтрон бар. Осыған байланысты марганец моноизотопты элемент болып есептеледі. Марганецтің жасанды жолмен алынатын радиоактивті изотоптары да белгілі. Олар ядролық физикада, радиохимияда, медициналық зерттеулерде және геохронологияда қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің кейбір изотоптары ! Изотоп ! Жартылай ыдырау кезеңі ! Ерекшелігі |- | ⁵²Mn | Шамамен 5,59 тәулік | Радиоактивті, зерттеу мақсатында қолданылады |- | ⁵³Mn | Шамамен 3,7 млн жыл | Ұзақ өмір сүретін радионуклид, геохимиялық және ғарыштық зерттеулер үшін маңызды |- | ⁵⁴Mn | Шамамен 312 тәулік | Гамма-сәуле шығаратын радионуклид |- | ⁵⁵Mn | Тұрақты | Табиғи марганецтің негізгі және жалғыз тұрақты изотопы |} ⁵³Mn изотопы ғарыштық сәулелердің әсерінен түзілетін радионуклидтер қатарына жатады. Оның изотоптық жүйесі кейбір метеориттер мен Күн жүйесінің алғашқы қатты заттарын зерттеуде пайдаланылады. == Физикалық қасиеттері == Марганец қалыпты жағдайда күміс-сұр түсті, металдық жылтыры бар қатты зат. Ол темірге сырттай ұқсас болғанымен, таза күйінде анағұрлым морт. Сондықтан таза марганец құрылымдық материал ретінде сирек қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің физикалық қасиеттері ! Қасиет ! Мәні |- | Агрегаттық күйі | Қатты |- | Түсі | Күміс-сұр |- | Тығыздығы (20 °C шамасында) | 7,3 г/см³ |- | Балқу температурасы | 1246 °C |- | Қайнау температурасы | 2061 °C |- | Меншікті жылу сыйымдылығы | Шамамен 479 Дж/(кг·К) |- | Металдық қасиеті | Қатты және морт |- | Магниттік қасиеті | Кристалдық түрі мен температурасына тәуелді |} Марганец бірнеше кристалдық аллотропиялық түрге ие. Олардың ішінде α-, β-, γ- және δ-марганец ажыратылады. Температура артқан сайын кристалдық құрылымы өзгереді. Бұл ауысулар металлдың механикалық, электрлік және магниттік қасиеттеріне әсер етеді. Қалыпты жағдайда тұрақты α-марганецтің кристалдық құрылымы күрделі. Оның ерекше тор құрылысы марганецтің морттығы мен кейбір электрондық қасиеттерін түсіндіруге көмектеседі. === Магниттік қасиеттері === Марганецтің магниттік қасиеттері оның фазалық күйіне, температурасына, химиялық құрамына және кристалдық құрылымына тәуелді. Таза α-марганец төмен температураларда антиферромагниттік реттелу көрсетеді. Марганец бірқатар магниттік қорытпалардың құрамына кіреді. Мысалы, марганец, алюминий және кейбір басқа металдар негізіндегі қорытпалар ерекше магниттік сипаттамаларға ие болуы мүмкін. == Химиялық қасиеттері == Марганец химиялық белсенділігі бойынша көптеген асыл металдардан жоғары тұрады. Ол ауада біртіндеп тотығады, ал қыздырғанда оттегімен белсендірек әрекеттеседі. Марганецтің химиясы тотығу дәрежелерінің көптүрлілігімен ерекшеленеді. === Тотығу дәрежелері === Марганец қосылыстарында −III-тен +VII-ге дейінгі тотығу дәрежелері белгілі. Алайда олардың тұрақтылығы бірдей емес. Қарапайым бейорганикалық химияда +II, +III, +IV, +VI және +VII дәрежелері аса маңызды. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі тотығу дәрежелері ! Дәреже ! Мысал ! Ерекшелігі |- | 0 | Mn | Металл күйі |- | +II | MnO, MnCl₂, MnSO₄ | Көптеген сулы ерітінділерде салыстырмалы тұрақты |- | +III | Mn₂O₃, MnF₃ | Кейбір жағдайларда диспропорциялануға бейім |- | +IV | MnO₂ | Тотығу-тотықсыздану реакцияларында маңызды |- | +VI | K₂MnO₄ | Манганаттарда кездеседі |- | +VII | KMnO₄, Mn₂O₇ | Күшті тотықтырғыш қасиет көрсетеді |} Тотығу дәрежесі артқан сайын марганец қосылыстарының түсі, ерігіштігі және химиялық белсенділігі айтарлықтай өзгеруі мүмкін. === Оттегімен әрекеттесуі === Марганец қыздырғанда оттегімен әрекеттесіп, әртүрлі оксидтер түзеді. Мысалы: : <math>\mathrm{3Mn + 2O_2 \rightarrow Mn_3O_4}</math> Түзілетін өнім температураға, оттегінің парциалдық қысымына және реакция жағдайына байланысты өзгереді. === Қышқылдармен әрекеттесуі === Марганец сұйылтылған тотықтырмайтын қышқылдармен әрекеттесіп, екі валентті марганец тұздарын және сутекті түзе алады. : <math>\mathrm{Mn + 2HCl \rightarrow MnCl_2 + H_2\uparrow}</math> : <math>\mathrm{Mn + H_2SO_4 \rightarrow MnSO_4 + H_2\uparrow}</math> Екінші реакция сұйылтылған күкірт қышқылы үшін тән. Концентрлі тотықтырғыш қышқылдармен әрекеттесу жолдары өзгеше болуы мүмкін. === Марганецтің тотығу-тотықсыздану химиясы === Марганецтің жоғары тотығу дәрежелеріндегі қосылыстары электрон қабылдап, төменгі тотығу дәрежелеріне ауыса алады. Мысалы, қышқыл ортада перманганат ионының тотықсыздануы: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 8H^+ + 5e^- \rightarrow Mn^{2+} + 4H_2O}</math> Бейтарап немесе әлсіз сілтілік ортада перманганаттың тотықсыздануы көбіне MnO₂ тұнбасын береді: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 2H_2O + 3e^- \rightarrow MnO_2 + 4OH^-}</math> Осы реакциялардың өнімдері ортаның қышқылдығына тәуелді болады. == Марганецтің маңызды қосылыстары == === Марганец(II) оксиді === '''Марганец(II) оксиді''' — MnO. Ол марганецтің +II тотығу дәрежесіндегі негізгі оксидтерінің бірі. MnO керамика, шыны, ферриттер және марганец негізіндегі кейбір материалдарды өндіруде қолданылады. === Марганец(III) оксиді === '''Марганец(III) оксиді''' — Mn₂O₃. Ол марганецтің +III тотығу дәрежесіндегі оксиді. Кейбір катализаторлар мен электрохимиялық материалдар құрамында кездеседі. === Марганец(IV) оксиді === '''Марганец(IV) оксиді''' — MnO₂, табиғатта негізінен пиролюзит минералы түрінде кездеседі. Ол марганецтің өнеркәсіптік және технологиялық тұрғыдан аса маңызды қосылыстарының бірі. MnO₂: * құрғақ гальваникалық элементтердің катодтық материалдарының құрамына кіреді; * кейбір реакцияларда катализатор қызметін атқарады; * шыны және керамика өндірісінде қолданылады; * бірқатар өндірістік процестерде тотықтырғыш қасиет көрсетеді. Лабораториялық жағдайда MnO₂ сутек асқын тотығының айырылуын жылдамдатады: : <math>\mathrm{2H_2O_2 \xrightarrow{MnO_2} 2H_2O + O_2\uparrow}</math> Бұл реакцияда MnO₂ катализатор ретінде қызмет етеді. === Калий перманганаты === {{main|Калий перманганаты}} '''Калий перманганаты''' — KMnO₄, қою күлгін түсті кристалдық зат. Ол күшті тотықтырғыш және аналитикалық химиядағы маңызды реагент. Калий перманганатының қолданылуы: * тотығу-тотықсыздану титрлеуі; * кейбір су тазарту технологиялары; * химиялық синтез; * зертханалық талдау. Калий перманганатын органикалық заттармен және тотықсыздандырғыштармен араластырғанда қауіпті реакциялар жүруі мүмкін. === Калий манганаты === '''Калий манганаты''' — K₂MnO₄. Бұл марганецтің +VI тотығу дәрежесіндегі қосылысы. Манганат ионы MnO₄²⁻ жасыл түсті болады. Ол сілтілік ортада салыстырмалы тұрақты, ал кейбір басқа жағдайларда диспропорциялануы мүмкін. === Марганец(II) сульфаты === '''Марганец(II) сульфаты''' — MnSO₄. Бұл қосылыс: * минералдық тыңайтқыштар өндіруде; * мал азығына арналған микроэлементтік қоспаларда; * марганецтің кейбір электролиттік өндірістік процестерінде; * аккумулятор материалдары үшін жоғары тазалықтағы шикізат алуда қолданылады. === Марганец карбонилдері === Марганец органометалдық химияда да маңызды орын алады. Мысалы, димарганец декакарбонилі Mn₂(CO)₁₀ — марганец пен көміртек монооксидінің белгілі органометалдық қосылысы. Ол координациялық химияда, химиялық синтезде және металдардың электрондық құрылысын зерттеуде қолданылады. == Табиғатта таралуы == Марганец — жер қыртысында кең таралған химиялық элементтердің бірі. Оның жер қыртысындағы орташа массалық үлесі дереккөз бен есептеу әдісіне қарай шамамен 0,08–0,10% деңгейінде бағаланады. Марганец жер қыртысында негізінен химиялық қосылыстар құрамында кездеседі. Табиғи марганец минералдарының саны бірнеше жүзге жетеді. === Негізгі минералдары === {| class="wikitable sortable" |+ Марганецтің маңызды минералдары ! Минерал ! Формуласы ! Ерекшелігі |- | [[Пиролюзит]] | MnO₂ | Қара түсті, марганецтің маңызды оксидтік кені |- | [[Родохрозит]] | MnCO₃ | Қызғылт немесе қызыл түсті карбонат |- | [[Родонит]] | MnSiO₃ | Қызғылт түсті силикат; табиғи құрамында басқа элементтер болуы мүмкін |- | [[Гаусманнит]] | Mn₃O₄ | Аралас валентті марганец оксиді |- | [[Манганит]] | MnO(OH) | Марганец оксигидроксиді |- | [[Браунит]] | Mn²⁺Mn³⁺₆SiO₁₂ | Марганецке бай силикатты-оксидтік минерал |- | [[Якобсит]] | MnFe₂O₄ | Шпинель тобына жататын минерал |} Марганец минералдары кенді қабаттарда, шөгінді жыныстарда, гидротермалдық түзілімдерде, метаморфтанған тау жыныстарында және мұхит түбіндегі минералдық конкрецияларда кездеседі. === Марганец кендерінің түзілуі === Марганец кен орындары бірнеше геологиялық процестің нәтижесінде қалыптасады: # '''Шөгінді кен түзілуі''' — марганецтің су бассейндерінде химиялық немесе биогеохимиялық жолмен шөгуі. # '''Гидротермалдық кен түзілуі''' — ыстық минералданған ерітінділердің әсерінен марганец минералдарының жиналуы. # '''Үгілу және тотығу процестері''' — бастапқы минералдардың жер бетіне жақын жағдайда өзгеріп, екінші реттік марганец оксидтерін түзуі. # '''Метаморфизм''' — температура мен қысым әсерінен бұрын түзілген марганец кендерінің минералдық құрамының өзгеруі. Марганецтің суда еруі және тұнуы негізінен ортаның қышқылдығына, тотығу-тотықсыздану жағдайына, оттегінің мөлшеріне және микроорганизмдердің белсенділігіне байланысты. === Мұхит түбіндегі марганец конкрециялары === Марганец мұхит түбінде полиметалдық конкрециялар түзеді. Олардың құрамында марганецпен бірге темір, никель, мыс, кобальт және басқа элементтер кездеседі. Конкрециялар көбінесе бірнеше километр тереңдікте орналасады. Олардың қалыптасуы өте баяу жүреді және миллиондаған жылдарға созылуы мүмкін. Мұндай шикізатты өндіру технологиялық, экономикалық және экологиялық мәселелермен байланысты. Әсіресе терең теңіз организмдерінің мекендеу ортасына, түптік шөгінділерге және теңіз экожүйелеріне ықтимал әсері халықаралық ғылыми талқылаулардың нысаны болып отыр. == Әлемдік кен орындары == Марганецтің ірі кенді аудандары Африкада, Австралияда, Азияда, Еуропада және Оңтүстік Америкада орналасқан. Ең белгілі кенді провинциялардың қатарында: * Оңтүстік Африкадағы Калахари марганец кенді алабы; * Габондағы Моанда кенді ауданы; * Австралиядағы Грут-Айленд кен орны; * Украинадағы Никополь марганец алабы; * Грузиядағы Чиатура кенді ауданы; * Қазақстандағы Атасу, Жезді және Үшқатын кенді аудандары бар. Оңтүстік Африкадағы Калахари кенді алабы құрлықтағы ең ірі марганец кендерінің бірі саналады. Оның кендері палеопротерозой дәуіріндегі шөгінді және кейінгі геологиялық өзгерістермен байланысты. == Әлемдік марганец өндірісі == АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) 2026 жылғы ''Mineral Commodity Summaries'' басылымы бойынша, 2025 жылы әлемде өндірілген марганецтің жалпы мөлшері, кен құрамындағы марганецке шаққанда, шамамен '''20 миллион тонна''' болды.<ref name="USGS2026">{{cite report |author=U.S. Geological Survey |title=Mineral Commodity Summaries 2026 |year=2026 |publisher=U.S. Geological Survey |doi=10.3133/mcs2026 |url=https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 |language=en}}</ref> Бұл көрсеткіш кеннің немесе концентраттың толық салмағын емес, ондағы Mn элементінің мөлшерін білдіреді. {| class="wikitable sortable" |+ 2025 жылғы марганец өндірісі (USGS бағалауы) ! Ел ! Марганец мөлшері, мың тонна |- | [[Оңтүстік Африка Республикасы]] | 7 600 |- | [[Габон]] | 5 000 |- | [[Гана]] | 2 000 |- | [[Австралия]] | 1 600 |- | [[Бразилия]] | 800 |- | [[Үндістан]] | 790 |- | [[Қытай]] | 700 |- | [[Кот-д’Ивуар]] | 350 |- | Басқа елдер | 1 300 |- ! Әлем бойынша (дөңгелектелген) ! 20 000 |} ''Ескерту: елдер бойынша көрсеткіштер бағалау мен дөңгелектеуге негізделген. Қазақстан USGS-тің осы жиынтық кестесінде жеке жолмен көрсетілмейді, бірақ «басқа елдер» тобына кіреді.'' Марганецке сұраныс болат өндірісінің көлемімен тығыз байланысты. Сонымен қатар электр көлігі, аккумулятор өндірісі және энергияны жинақтау жүйелері оның кейбір жоғары тазалықтағы химиялық өнімдеріне сұранысты арттыруы мүмкін. == Қазақстандағы марганец == === Кен орындарының географиялық таралуы === Қазақстанда марганец кендерінің негізгі бөлігі елдің орталық бөлігінде орналасқан. 2026 жылы жарияланған ғылыми шолуда Қазақстан аумағында марганецтің 100-ден астам кен орны мен кен білінімі анықталғаны көрсетілген. Шолуда келтірілген ұлттық есеп деректеріне сәйкес, өнеркәсіптік игеруге жарамды 38 кен орны есепке алынған, оның 16-сы пайдаланылатын, ал 22-сі барланған қор ретінде сипатталған. Бұл сандардың есептік мерзімі мен жіктелуі өндірістің нақты ағымдағы жағдайынан өзгеше болуы мүмкін.<ref name="KZ2026"/> Марганец шикізатының басты шоғырлану аймақтары: * '''Атасу кенді ауданы''' — Орталық Қазақстанның маңызды темір-марганец минералдану аймақтарының бірі; * '''Жезді кенді ауданы''' — Ұлытау өңіріндегі тарихи маңызы ерекше марганец кенді ауданы; * '''Үшқатын кенді ауданы''' — марганецке бай кендерімен белгілі аудан; * '''Қаражал кенді ауданы''' — темір және марганец кендері шоғырланған өңір. Аталған ғылыми шолуда Батыс Қаражал мен Үшқатын-III кен орындары Қазақстанның марганец қорының едәуір бөлігін шоғырландыратыны атап көрсетілген.<ref name="KZ2026"/> === Жезді марганец кен орны === Жезді кен орны Қазақстанның геологиялық және өнеркәсіптік тарихында ерекше орын алады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде марганецтің стратегиялық маңызы күрт артты. Өйткені металл болат пен әскери техника өндірісінде қажет болды. 1942 жылғы 25 сәуірде Жезді марганец кенін өндіруді ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Құрылыс және кен өндіруге дайындық жұмыстары бір мезгілде жүргізілді. 1942 жылғы 12 маусымда Жезді марганец кеніші іске қосылды. Қазақстандық тарихи деректерде кеніштің бар болғаны 38 күн ішінде салынғаны айтылады.<ref name="Satpayev">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/23857 |title=К.И. Сатпаев и становление геологической науки Казахстана |publisher=Қазақстан тарихы порталы |language=ru |access-date=2026-10-26}}</ref> Жезді кенін игеру тарихы көрнекті қазақ геологы [[Қаныш Сәтбаев|Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың]] ғылыми және ұйымдастырушылық қызметімен байланысты. Соғыс жылдарында Жезді кенінен алынған марганец Орал мен басқа өнеркәсіп орталықтарының металлургиялық кәсіпорындарына жөнелтілді. Жезді өңірінің өнеркәсіптік және геологиялық тарихы қазіргі Ұлытау облысындағы тау-кен және балқыту ісі тарихы музейінің экспозицияларында көрсетілген. === Қазақстандағы қазіргі өндіріс === USGS-тің Қазақстанға арналған елдік шолуында 2024 жылы елде жалпы массасы '''300 900 тонна марганец концентраты''' өндірілгені, оның құрамындағы марганец мөлшері шамамен '''107 000 тонна''' болғаны көрсетілген. Бұл көрсеткіштер 2023 жылмен салыстырғанда шамамен 30%-ға төмендеген. Өндірістің азаюына кейбір кеніштердің тоқтатылуы, кен қорының сарқылуы және экономикалық жағдайлар әсер еткен.<ref name="USGSKZ">{{cite web |url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan |title=Kazakhstan — Minerals Information |publisher=U.S. Geological Survey |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> Атап айтқанда: * «Тұр» кенішінде кен өндіру 2023 жылдың соңында тоқтатылған; * «Боғаш» кенішін пайдалану экономикалық себептермен тоқтатылған; * «Жомарт» кенішінде 2024 жылы өндіру қайта басталғаны туралы хабарланған. Марганец шикізатының қоры мен өндірістің нақты көлемі әртүрлі ұғымдар: ірі геологиялық қорлардың болуы жыл сайын бірдей көлемде кен өндірілетінін білдірмейді. === Қазақстандағы ғылыми зерттеулер === Қазақстандағы марганец кендерін зерттеу геология, минералогия, металлургия және материалтану салаларындағы ғылыми жұмыстармен байланысты. Негізгі ғылыми бағыттар: * төмен сапалы марганец кендерін байыту; * темір-марганец шикізатын кешенді өңдеу; * марганец ферроқорытпаларын өндіру; * металлургиялық қалдықтарды қайта өңдеу; * кен минералдарының тотығу-тотықсыздану қасиеттерін зерттеу; * энергетикалық технологияларға арналған жоғары тазалықтағы марганец қосылыстарын алу. Қазақстан кендеріне арналған 2026 жылғы ғылыми шолуда пирометаллургиялық өңдеу әдістері, кендердің минералдық құрамы, олардың технологиялық ерекшеліктері және ресурстарды тиімді пайдалану мәселелері қарастырылған.<ref name="KZ2026"/> == Марганецті өндіру технологиялары == Марганец өндірісінің технологиясы шикізаттың химиялық құрамына және алынатын өнімнің түріне тәуелді. Негізгі өндірістік өнімдер: * марганец кендері мен концентраттары; * ферромарганец; * силикомарганец; * техникалық марганец металы; * электролиттік марганец; * жоғары тазалықтағы марганец сульфаты; * аккумуляторлық сападағы марганец диоксиді. === Кенді байыту === Кен құрамындағы пайдалы минералдарды бос жыныстан ажырату үшін бірнеше әдіс қолданылады. Олардың қатарында: * ұсату және ұнтақтау; * елеу және жіктеу; * гравитациялық байыту; * магниттік сепарация; * флотация; * күйдіру және кейінгі өңдеу бар. Таңдалатын технология кеннің минералогиялық құрамына, марганец мөлшеріне, темір мен кремний қосылыстарының үлесіне байланысты. === Пирометаллургиялық өңдеу === Марганец ферроқорытпалары негізінен жоғары температуралы пештерде өндіріледі. Бұл процестерде марганец оксидтері көміртек арқылы тотықсызданады. Жалпы реакциялардың бірі: : <math>\mathrm{MnO + C \rightarrow Mn + CO}</math> Алайда өнеркәсіптік пештерде процестер бірнеше сатымен жүреді және олардың нақты механизмі температураға, шлак құрамына және тотықсыздандырғыш жағдайға тәуелді. Ферромарганец өндірісінде темір мен марганец бірге қорытпа түзеді. Силикомарганец өндірісінде кремний де маңызды рөл атқарады. Бұл қорытпа болат өндірісінде тотықсыздандырғыш әрі легірлеуші материал ретінде қолданылады. === Электролиттік өндіру === Жоғары тазалықтағы марганецті ерітінділерден электролиз әдісі арқылы алуға болады. Бұл үшін марганецті шикізат алдымен ерітіледі, кейін ерітінді қоспалардан тазартылып, электролиттік өңдеуден өтеді. Жоғары тазалықтағы марганец металы арнайы қорытпалар мен технологиялық материалдар өндіруге қажет. Электрохимиялық және гидрометаллургиялық әдістер жоғары тазалықтағы марганец сульфатын алу үшін де қолданылады. == Металлургиядағы қолданылуы == Марганецтің экономикалық маңызы ең алдымен болат өнеркәсібімен байланысты. Ол болаттың механикалық қасиеттеріне және өндіріс кезіндегі химиялық процестерге әсер етеді. === Болатты оттегіден тазарту === Сұйық болаттағы еріген оттегі металл сапасын нашарлатуы мүмкін. Марганец оттегімен қосылып, оксид түзеді: : <math>\mathrm{Mn + O \rightarrow MnO}</math> Бұл реакция металл балқымасындағы оттегі мөлшерін төмендетуге мүмкіндік береді. === Күкірттің зиянды әсерін азайту === Болат құрамындағы күкірт кейбір жағдайларда ыстықтай өңдеу кезінде морттықтың пайда болуына ықпал етеді. Марганец күкіртпен әрекеттесіп, марганец сульфидін түзеді: : <math>\mathrm{Mn + S \rightarrow MnS}</math> Марганец сульфидінің түзілуі күкірттің темірмен түзетін кейбір зиянды фазаларының мөлшерін азайтады. Алайда MnS қосындыларының пішіні мен таралуы болаттың қасиеттеріне де әсер ететіндіктен, оларды бақылау металлургиялық технологияның маңызды бөлігі болып саналады. === Гадфильд болаты === '''Гадфильд болаты''' — марганец мөлшері жоғары, тозуға төзімді аустениттік болат. Оның классикалық құрамында шамамен 11–14% марганец және 1% шамасында көміртек болады. Бұл болат соққы жүктемесі кезінде беттік қабатының беріктенуімен ерекшеленеді. Ол: * тау-кен жабдықтарының бөлшектерінде; * ұсатқыштардың жақтарында; * теміржол және арнайы машина жасау бөлшектерінде; * тозуға төзімді құймаларда қолданылады. == Алюминий және басқа қорытпалар == Марганец алюминий қорытпаларына аз мөлшерде қосылғанда беріктік, құрылымдық тұрақтылық және коррозияға төзімділік қасиеттерін өзгерте алады. Мысалы, алюминий-марганец негізіндегі 3xxx сериялы қорытпалар жылуалмастырғыштарда, табақ материалдарда, ыдыстарда және қаптама өндірісінде кең қолданылады. Марганец мыс негізіндегі кейбір қорытпаларда және арнайы магниттік материалдарда да пайдаланылады. == Электрохимиядағы және аккумуляторлардағы маңызы == Марганец қосылыстарының электрохимиялық белсенділігі оның тотығу дәрежелерінің өзгеруіне негізделген. === Мырыш-көміртекті батареялар === Классикалық мырыш-көміртекті элементтерде марганец диоксиді катодтық белсенді зат ретінде қолданылады. Разряд кезінде MnO₂ тотықсыздану реакцияларына қатысады. === Сілтілік батареялар === Сілтілік марганецті элементтерде катод ретінде MnO₂, ал анод ретінде мырыш пайдаланылады. Жалпы разряд реакциясын қарапайым түрде былай көрсетуге болады: : <math>\mathrm{Zn + 2MnO_2 + H_2O \rightarrow ZnO + 2MnOOH}</math> Нақты механизм катодтың құрылымына және электролит жағдайына байланысты күрделі болуы мүмкін. === Литий-иондық аккумуляторлар === Марганец литий-иондық аккумуляторлардағы бірнеше катодтық материалдың құрамына кіреді. Олардың мысалдары: * литий-марганец шпинелі — LiMn₂O₄; * никель-марганец-кобальт негізіндегі қабатты оксидтер — NMC; * литий-марганец-темір фосфаты — LiMnₓFe₁₋ₓPO₄ (LMFP). Марганец қосу катодтың бағасын, жұмыс кернеуін, құрылымдық және электрохимиялық қасиеттерін өзгертуге мүмкіндік береді. === Натрий-иондық аккумуляторлар === 2025–2026 жылдары жарияланған ғылыми зерттеулерде марганец негізіндегі натрий-иондық аккумуляторлардың катодтары перспективалы материалдар ретінде қарастырылды. Марганец негізіндегі қабатты оксидтердің артықшылықтары: * шикізатының салыстырмалы қолжетімділігі; * марганецтің бірнеше тотығу дәрежесінде болуы; * жеткілікті жоғары теориялық сыйымдылық мүмкіндігі; * кобальт сияқты кейбір қымбат компоненттердің мөлшерін азайту әлеуеті. Олардың маңызды кемшіліктерінің бірі — Mn³⁺ иондарының Яһн–Теллер әсерімен байланысты кристалдық тордың бұрмалануы. Мұндай бұрмалану зарядтау-разрядтау циклдері кезінде құрылымдық тұрақтылықтың төмендеуіне және сыйымдылықтың кемуіне әкелуі мүмкін. 2026 жылғы зерттеулерде бұл мәселені шешу үшін кристалдық құрылымды реттеу, элементтермен алмастыру, беттік модификациялау және электрод-электролит шекарасын тұрақтандыру тәсілдері қарастырылған.<ref name="Battery2026">{{cite journal |author=Xing, G. and others |title=Unlocking high-performance manganese-based layered oxide cathodes for sodium-ion batteries |journal=Journal of Materials Science & Technology |year=2026 |doi=10.1016/j.jmst.2026.09.002 |language=en}}</ref> Марганец негізіндегі аккумулятор материалдары қарқынды зерттеліп жатқанымен, олардың барлық түрі өнеркәсіптік тұрғыдан толық қалыптасқан технологияға жатпайды. == Катализдегі және химиялық өндірістегі қолданылуы == Марганец қосылыстары көптеген химиялық реакцияларда катализатор немесе тотықтырғыш ретінде қолданылады. Маңызды бағыттар: * органикалық синтез; * тотығу реакциялары; * су тазарту; * газдарды тазарту; * электрохимиялық катализ; * оттегінің бөліну реакциясы. Марганец оксидтерінің каталитикалық қасиеттері олардың кристалдық құрылымына, беткі ауданына, ақауларына және тотығу дәрежесіне байланысты. == Биологиялық маңызы == Марганец — адамға, жануарларға, өсімдіктерге және көптеген микроорганизмдерге қажет микроэлемент. Ол түрлі ферменттердің кофакторы ретінде қызмет етеді. Марганец қатысатын негізгі биологиялық процестер: * аминқышқылдарының алмасуы; * көмірсу және липид алмасуы; * сүйек және дәнекер тіндердің қалыптасуы; * антиоксиданттық қорғаныс; * кейбір иммундық процестер; * фотосинтез. === Ферменттердегі рөлі === Марганец митохондриялық марганец-супероксиддисмутаза ферментінің маңызды құрамдас бөлігі. Бұл фермент супероксид радикалын сутек асқын тотығы мен оттегіге айналдыруға қатысады: : <math>\mathrm{2O_2^{\bullet-} + 2H^+ \rightarrow H_2O_2 + O_2}</math> Осылайша фермент жасушалардың тотығу стрессіне қарсы қорғаныс жүйесіне қатысады. Марганец аргиназа мен пируваткарбоксилаза сияқты ферменттердің қызметі үшін де маңызды.<ref name="NIH">{{cite web |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Manganese-HealthProfessional/ |title=Manganese — Fact Sheet for Health Professionals |publisher=National Institutes of Health |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> === Фотосинтездегі рөлі === {{main|Фотосинтез}} Марганец оттек түзетін фотосинтездің маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Өсімдіктердің, балдырлардың және цианобактериялардың II фотожүйесіндегі суды тотықтыратын кешенде төрт марганец атомы мен бір кальций атомы бар Mn₄CaO₅ кластері орналасады. Бұл кешен жарық энергиясын пайдаланып судан электрондар алуға қатысады. Жалпы реакция: : <math>\mathrm{2H_2O \rightarrow O_2 + 4H^+ + 4e^-}</math> Осы процестің нәтижесінде атмосфералық оттегінің негізгі табиғи көзі болып табылатын оттекті фотосинтез жүзеге асады. Марганецтің аталған қызметі оның биосферадағы аса маңызды элементтердің бірі екенін көрсетеді. == Адам ағзасындағы марганец == Марганец тағам арқылы адам ағзасына түседі және көбінесе аш ішекте сіңіріледі. Оның ағзадағы мөлшері мен таралуы сіңу, тасымалдану, тіндерде жиналу және шығарылу процестері арқылы реттеледі. Марганецтің негізгі шығарылу жолдарының бірі — өт арқылы бөліну. === Тағамдағы көздері === Марганец көптеген өсімдік текті тағамдарда кездеседі. Негізгі көздері: * тұтас дәнді дақылдар; * жаңғақтар; * бұршақ тұқымдастар; * жапырақты көкөністер; * кейбір жемістер; * шай. Марганецтің тағамдағы мөлшері топырақ құрамына, өсімдік түріне және өңдеу тәсіліне байланысты өзгеріп отырады. === Тәуліктік қажеттілік === АҚШ Ұлттық денсаулық институттарының мәліметі бойынша, марганец үшін көптеген жас топтарында нақты ұсынылатын тәуліктік мөлшер (RDA) емес, жеткілікті тұтыну деңгейі (AI) белгіленген. {| class="wikitable" |+ Марганецтің жеткілікті тәуліктік тұтыну мөлшері ! Жас тобы ! Ерлер, мг/тәулік ! Әйелдер, мг/тәулік |- | 1–3 жас | 1,2 | 1,2 |- | 4–8 жас | 1,5 | 1,5 |- | 9–13 жас | 1,9 | 1,6 |- | 14–18 жас | 2,2 | 1,6 |- | 19 жастан жоғары | 2,3 | 1,8 |} Жүктілік кезеңінде 19 жастан асқан әйелдер үшін жеткілікті тұтыну деңгейі 2,0 мг/тәулік, ал бала емізу кезеңінде 2,6 мг/тәулік деп көрсетілген.<ref name="NIH"/> Бұл мөлшерлер медициналық емдеу нұсқаулығы емес, тамақтануды бағалауға арналған анықтамалық көрсеткіштер болып саналады. === Марганец тапшылығы === Адамдарда марганецтің айқын тапшылығы өте сирек байқалады. Оның нақты клиникалық белгілері толық анықталмаған. Ғылыми әдебиетте марганец тапшылығының сүйек түзілуіне, өсуге және кейбір зат алмасу процестеріне ықтимал әсері талқыланған. Марганец тапшылығының болуы тек жекелеген белгілерге сүйеніп анықталмайды.<ref name="NIH"/> == Уыттылығы және денсаулыққа әсері == Марганец ағзаға қажетті болғанымен, шамадан тыс әсер еткен жағдайда улы болуы мүмкін. Уыттылық әсер ету жолына, химиялық түріне, концентрациясына және ұзақтығына байланысты. === Өндірістік әсері === Марганец қосылыстарының шаңы мен түтінін ұзақ уақыт тыныс алу жүйке жүйесіне әсер етуі мүмкін. Қауіп тобына: * кен өндіру жұмысшылары; * ферроқорытпа өндірісінің қызметкерлері; * дәнекерлеу түтініне ұшырайтын жұмысшылар; * кейбір металлургиялық және химиялық өндіріс мамандары кіреді. Ұзақ мерзімді шамадан тыс әсер марганецке байланысты нейроуыттылықты туындатуы мүмкін. Ауыр созылмалы улану жағдайларында қозғалыстың баяулауы, бұлшықет сіресуі, жүрістің өзгеруі және басқа неврологиялық белгілер байқалуы ықтимал. Бұл жағдай кейде '''манганизм''' деп аталады. Оның кейбір белгілері Паркинсон ауруына ұқсас болғанымен, екеуі бірдей ауру емес. === Марганец және ауыз су === Марганец табиғи жер асты және жер үсті суларында кездеседі. Оның концентрациясы геологиялық жағдайға және су ортасының химиялық қасиеттеріне байланысты өзгеруі мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ауыз су сапасына арналған нұсқаулығында марганецтің жалпы мөлшері үшін '''0,08 мг/л''' деңгейіндегі уақытша нормативтік ұсыныс келтірілген. Бұл мән әсіресе қоспамен тамақтанатын нәрестелердің неврологиялық қауіпсіздігін ескере отырып белгіленген.<ref name="WHO">{{cite web |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/water-safety-and-quality/chemical-fact-sheets-2022/manganese-fact-sheet-2022.pdf |title=Manganese in drinking-water |publisher=World Health Organization |year=2022 |language=en}}</ref> Аталған көрсеткіш ұлттық заңнамамен белгіленетін міндетті шекті рұқсат етілген концентрациямен автоматты түрде бірдей емес. == Экологиялық маңызы == Марганец табиғи биогеохимиялық айналымдарға қатысады. Оның топырақтағы және судағы күйі тотығу-тотықсыздану жағдайына тәуелді. Оттегі аз ортада Mn(II) түрі салыстырмалы қозғалмалы және суда еритін болуы мүмкін. Тотықтырғыш ортада марганецтің жоғары валентті оксидтері түзіліп, қатты фазаға ауыса алады. Марганец оксидтері басқа металдар мен ластаушы заттардың сорбциясына және тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысады. Сондықтан марганец: * топырақ химиясында; * су экожүйелерінде; * шөгінді жыныстардың геохимиясында; * табиғи және өндірістік су тазарту процестерінде маңызды. === Биогеохимиялық айналымы === Марганецтің табиғи айналымы геологиялық, химиялық және биологиялық процестерден тұрады. Оған: * тау жыныстарының үгілуі; * минералдардың еруі; * Mn(II) иондарының тотығуы; * жоғары валентті оксидтердің тотықсыздануы; * микроорганизмдердің қатысуымен жүретін реакциялар кіреді. Кейбір бактериялар мен саңырауқұлақтар марганецтің тотығуын немесе тотықсыздануын жеделдете алады. Осы процестер марганец кендерінің қалыптасуына және табиғи сулардағы марганец мөлшерінің өзгеруіне әсер етеді. == Аналитикалық химиядағы марганец == Марганецті анықтау үшін әртүрлі химиялық және аспаптық әдістер пайдаланылады. === Перманганатометрия === '''Перманганатометрия''' — калий перманганатының тотықтырғыш қасиеттеріне негізделген көлемдік талдау әдісі. Қышқыл ортада MnO₄⁻ ионы Mn²⁺ ионына дейін тотықсызданады. Перманганат ерітіндісінің күлгін түсі титрлеу кезінде реакцияның аяқталғанын бақылауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс кейбір тотықсыздандырғыш заттарды анықтауда қолданылады. === Аспаптық талдау === Марганецтің өте аз мөлшерін анықтауда: * атомдық-абсорбциялық спектрометрия; * индуктивті байланысқан плазмалы оптикалық эмиссиялық спектрометрия (ICP-OES); * индуктивті байланысқан плазмалы масс-спектрометрия (ICP-MS); * рентгенфлуоресценттік талдау (XRF); * спектрофотометриялық әдістер пайдаланылады. ICP-MS және ICP-OES әдістері ауыз су, табиғи су, биологиялық үлгілер және өндірістік материалдар құрамындағы марганецті анықтауға мүмкіндік береді. Минералдық фазалар мен тотығу дәрежелерін зерттеуде рентгендік дифракция, электрондық микроскопия және рентгендік сіңіру спектроскопиясы қолданылады. == Заманауи ғылыми зерттеулер == 2020-жылдарда марганецке қатысты зерттеулер бірнеше бағытта қарқынды дамуда. === Энергия сақтау жүйелері === Марганец негізіндегі литий-иондық және натрий-иондық катодтарды жетілдіру маңызды ғылыми бағыттардың бірі. Зерттеулер катод материалдарының: * құрылымдық тұрақтылығын; * энергия сыйымдылығын; * жұмыс кернеуін; * циклдік төзімділігін; * экономикалық тиімділігін арттыруға бағытталған. 2026 жылғы ғылыми шолулар марганец негізіндегі катодтардың болашағын олардың салыстырмалы қолжетімділігімен байланыстырады. Сонымен қатар құрылымдық деградация, марганецтің электролитке еруі және зарядтау-разрядтау кинетикасының шектеулері маңызды мәселелер ретінде қарастырылады.<ref name="Energy2026">{{cite journal |title=Engineering manganese-based cathodes for low-cost and high-energy rechargeable batteries |year=2026 |journal=Energy & Environmental Science |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12954518/ |language=en}}</ref> === Электрокатализ === Марганец оксидтері су электролизі, оттегінің бөлінуі және басқа электрохимиялық процестер үшін зерттеледі. Олар кейбір бағалы металдарға тәуелділікті азайтуға мүмкіндік беретін материалдар қатарына жатады. Алайда зертханалық каталитикалық белсенділіктің жоғары болуы өнеркәсіптік жүйеде ұзақ мерзімді тұрақтылыққа автоматты түрде кепілдік бермейді. === Экологиялық технологиялар === Марганец негізіндегі сорбенттер, катализаторлар және оксидтік материалдар ластаушы заттарды ыдырату, судан кейбір металдарды шығару және химиялық процестерді басқару үшін зерттелуде. == Экономикалық және стратегиялық маңызы == Марганец қазіргі өнеркәсіптің бірнеше іргелі саласы үшін маңызды. Оның негізгі нарығы болат өндірісіне тәуелді. Марганецтің стратегиялық маңызын анықтайтын факторлар: * болат өндірісіндегі орны; * кейбір технологияларда толыққанды баламасының болмауы; * кен қорларының географиялық әркелкі таралуы; * кеннің сапасы мен байыту шығындары; * көлік инфрақұрылымы; * жоғары тазалықтағы өнімдерге сұраныс. Марганецке қатысты «қор», «ресурс», «кен өндіру», «концентрат өндіру» және «марганец металын өндіру» ұғымдарын ажырату қажет. Геологиялық қордың үлкен болуы оны қазіргі бағамен экономикалық тұрғыдан тиімді өндіруге болатындығын әрқашан білдірмейді. == Қызықты деректер == * Марганецтің табиғаттағы жалғыз тұрақты изотопы — ⁵⁵Mn. * Марганец пен магний атауларының тарихи шығу тегі өзара байланысты болғанымен, олар әртүрлі химиялық элементтер. * Марганецтің қара оксидтері ежелгі дәуірде пигмент және шыны өндірісіне арналған материал ретінде қолданылған. * Марганец фотосинтез кезінде молекулалық оттегінің бөлінуіне қатысатын негізгі элементтердің бірі. * Марганец диоксиді дәстүрлі құрғақ батареялардың маңызды құрамдас бөлігі. * Қазақстандағы Жезді кен орнының игерілуі Екінші дүниежүзілік соғыс тарихымен байланысты. * Марганец кейбір қосылыстарында түссізге жуық немесе әлсіз қызғылт, басқаларында жасыл, қоңыр, қара не күлгін түстер көрсетеді. * Мұхит түбіндегі марганец конкрецияларында никель, мыс және кобальт сияқты басқа да металдар кездеседі. == Қараңыз == * [[Пиролюзит]] * [[Родохрозит]] * [[Марганец(IV) оксиді]] * [[Калий перманганаты]] * [[Ферромарганец]] * [[Силикомарганец]] * [[Қорытпа]] * [[Электролиз]] * [[Фотосинтез]] * [[Қаныш Сәтбаев]] * [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] * [[Литий-иондық аккумулятор]] * [[Натрий-иондық аккумулятор]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://periodic-table.rsc.org/element/25/manganese Royal Society of Chemistry — Manganese] * [https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 USGS — Mineral Commodity Summaries 2026] * [https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan USGS — Kazakhstan Minerals Information] * [https://ods.od.nih.gov/factsheets/Manganese-HealthProfessional/ NIH — Manganese Fact Sheet] * [https://www.mdpi.com/2076-3417/16/14/7326 Kazakhstan manganese ores — Applied Sciences, 2026] {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] afzc09z1knqqi46rvxqmo9n4bka8z9m 3686827 3686826 2026-10-27T05:02:05Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Кен орындарының географиялық таралуы */ 3686827 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=25|қб қысымы 10=1347|булану жылуы=221|жылусыйымдылығы=26,3|молярлық көлем=7,35|тор құрылымы=кубтық|тор параметрлері=8,890|Тор құрылымы=кубтық|Дебай температурасы=400|жылуөткізгіштік=6,87|қб қысымы 1=1228|қб қысымы 100=1493|қайнау температурасы=2 235 (1961 °C)|қб қысымы 1 k=1691|қб қысымы 10 k=1955|қб қысымы 100 k=2333|Юнг модульі=198|Моос қаттылығы=6.0|Бринеллий қаттылығы=196|CAS тіркелу нөмірі=7439-96-5|магниттік құрылымы=парамагниттік|сурет=Mangan 1-crop.jpg|балқу жылуы=13,4|балқу температурасы=1 517 (1243 °C)|асты=[[Технеций|Tc]]|ковалентті радиус=Төмен айналу жылдамдығы: 139±5<br/> Жоғары айналу жылдамдығы: 161±8|символ=Mn|сыртқы түрі=Қатты, сынғыш металл күміс-ақ түсті|атауы=Марганец|топ=7|период=4|блок=d|атомдық масса=54.938043(2)|конфигурация=[Ar] 3d⁵ 4s^{<nowiki>2</nowiki>}|атом радиусы=127|электрондық қабықшасы=2, 8, 13, 2|тығыздық=7,21|ион радиусы=(+7e) 46 (+2e) 80|электртерістілігі=1,55|электродты потенциал=−1,180 В|Электродты потенциал=−1,180 В|тотығу дәрежелері=−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6, +7|иондалу энергиясы 1=717.3|иондалу энергиясы 2=1509.0|иондалу энергиясы 3=3248|фаза=Қатты дене|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Manganese.gif|thumb|100px|Марганец ''Mn''|солға]] '''Марганец''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Manganum''; '''Mn''') — элементтердің периодты жүйесінің VII-тобындағы химиялық элемент, асыл металдардың бірі. Реттік нөмірі 25, [[атом массасы]] 54, 938. == Шығу тарихы == Марганецтің негізгі минералдарының бірі – пиролизит – ерте заманда қара магнезия ретінде белгілі болған және оны нақтылау үшін шыны балқытуда пайдаланылған. Бұл магнитті темір рудасының бір түрі болып саналды және оны магнитпен тартпайтындығы туралы Плиний Аға магнит «немқұрайлы» қара магнезияның әйел жынысымен түсіндірді. 1774 жылы швед химигі К.Шееле кеннің құрамында белгісіз металл бар екенін көрсетті. Ол өзінің досы химик Ю. Ганға кен үлгілерін жіберді, ол пиролюзитті пеште көмірмен қыздыру арқылы металдық марганец алды. 19 ғасырдың басында оған «манган» атауы қабылданды (неміс тілінен. Manganerz – марганец кені). == Табиғатта кездесуі == Марганец жер бетіндегі ең көп таралған 14-ші элемент, ал темірден кейін жер қыртысындағы екінші ауыр металл (жер қыртысындағы атомдардың жалпы санының 0,03%). Марганецтің массалық үлесі қышқылдан (600 г/т) негізгі жыныстарға (2,2 кг/т) дейін артады. Ол көптеген кендерде темірмен бірге жүреді, бірақ марганецтің тәуелсіз кен орындары да бар. Чиатура кен орнында (Кутаиси облысы) 40%-ға дейін марганец рудалары бар. Тау жыныстарында шашыраған марганец сумен шайылып, Дүниежүзілік мұхитқа тасымалданады. Бұл ретте оның теңіз суындағы мөлшері шамалы (10^-7-10^-6%), ал мұхиттың терең жерлерінде оның концентрациясы суда ерімейтін оттегінің пайда болуымен суда еріген оттегінің тотығуынан 0,3%-ға дейін артады, гидратталған күйде (MnO₂•H₂O) және мұхиттың төменгі қабаттарына сіңіп, түбінде ферромарганец деп аталатын түйіндерді түзетін марганец оксиді, онда марганец мөлшері 45% жетуі мүмкін (олардың құрамында мыс қоспалары да бар). Мұндай түйіндер болашақта өнеркәсіп үшін марганецтің көзіне айналуы мүмкін. == Периодтық жүйедегі орны және атом құрылысы == Марганец атомының ядросында 25 протон болады. Электрлік бейтарап атомның электрон саны да 25-ке тең. Марганецтің негізгі күйдегі электрондық конфигурациясы: : <math>\mathrm{[Ar]\,3d^5\,4s^2}</math> Электрондардың қабаттар бойынша таралуы: : '''2, 8, 13, 2.''' 3d-деңгейшесінің жартылай толуы марганецтің электрондық құрылысының маңызды ерекшелігі болып саналады. Марганец атомының сыртқы және ішкі d-электрондары химиялық байланыс түзуге қатысып, әртүрлі тотығу дәрежелеріндегі қосылыстардың пайда болуына мүмкіндік береді. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі атомдық сипаттамалары ! Көрсеткіш ! Мәні |- | Атомдық нөмірі | 25 |- | Салыстырмалы атомдық массасы | 54,938 |- | Период | 4 |- | Топ | 7 |- | Блок | d |- | Электрондық конфигурациясы | [Ar] 3d⁵ 4s² |- | Электртерістілігі, Полинг шкаласы | 1,55 |- | Бірінші иондану энергиясы | 717,3 кДж/моль |- | Табиғи тұрақты изотопы | ⁵⁵Mn |- | CAS тіркеу нөмірі | 7439-96-5 |} == Изотоптары == Табиғи марганецтің құрамында бір ғана тұрақты изотоп — '''⁵⁵Mn''' болады. Оның ядросында 25 протон және 30 нейтрон бар. Осыған байланысты марганец моноизотопты элемент болып есептеледі. Марганецтің жасанды жолмен алынатын радиоактивті изотоптары да белгілі. Олар ядролық физикада, радиохимияда, медициналық зерттеулерде және геохронологияда қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің кейбір изотоптары ! Изотоп ! Жартылай ыдырау кезеңі ! Ерекшелігі |- | ⁵²Mn | Шамамен 5,59 тәулік | Радиоактивті, зерттеу мақсатында қолданылады |- | ⁵³Mn | Шамамен 3,7 млн жыл | Ұзақ өмір сүретін радионуклид, геохимиялық және ғарыштық зерттеулер үшін маңызды |- | ⁵⁴Mn | Шамамен 312 тәулік | Гамма-сәуле шығаратын радионуклид |- | ⁵⁵Mn | Тұрақты | Табиғи марганецтің негізгі және жалғыз тұрақты изотопы |} ⁵³Mn изотопы ғарыштық сәулелердің әсерінен түзілетін радионуклидтер қатарына жатады. Оның изотоптық жүйесі кейбір метеориттер мен Күн жүйесінің алғашқы қатты заттарын зерттеуде пайдаланылады. == Физикалық қасиеттері == Марганец қалыпты жағдайда күміс-сұр түсті, металдық жылтыры бар қатты зат. Ол темірге сырттай ұқсас болғанымен, таза күйінде анағұрлым морт. Сондықтан таза марганец құрылымдық материал ретінде сирек қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің физикалық қасиеттері ! Қасиет ! Мәні |- | Агрегаттық күйі | Қатты |- | Түсі | Күміс-сұр |- | Тығыздығы (20 °C шамасында) | 7,3 г/см³ |- | Балқу температурасы | 1246 °C |- | Қайнау температурасы | 2061 °C |- | Меншікті жылу сыйымдылығы | Шамамен 479 Дж/(кг·К) |- | Металдық қасиеті | Қатты және морт |- | Магниттік қасиеті | Кристалдық түрі мен температурасына тәуелді |} Марганец бірнеше кристалдық аллотропиялық түрге ие. Олардың ішінде α-, β-, γ- және δ-марганец ажыратылады. Температура артқан сайын кристалдық құрылымы өзгереді. Бұл ауысулар металлдың механикалық, электрлік және магниттік қасиеттеріне әсер етеді. Қалыпты жағдайда тұрақты α-марганецтің кристалдық құрылымы күрделі. Оның ерекше тор құрылысы марганецтің морттығы мен кейбір электрондық қасиеттерін түсіндіруге көмектеседі. === Магниттік қасиеттері === Марганецтің магниттік қасиеттері оның фазалық күйіне, температурасына, химиялық құрамына және кристалдық құрылымына тәуелді. Таза α-марганец төмен температураларда антиферромагниттік реттелу көрсетеді. Марганец бірқатар магниттік қорытпалардың құрамына кіреді. Мысалы, марганец, алюминий және кейбір басқа металдар негізіндегі қорытпалар ерекше магниттік сипаттамаларға ие болуы мүмкін. == Химиялық қасиеттері == Марганец химиялық белсенділігі бойынша көптеген асыл металдардан жоғары тұрады. Ол ауада біртіндеп тотығады, ал қыздырғанда оттегімен белсендірек әрекеттеседі. Марганецтің химиясы тотығу дәрежелерінің көптүрлілігімен ерекшеленеді. === Тотығу дәрежелері === Марганец қосылыстарында −III-тен +VII-ге дейінгі тотығу дәрежелері белгілі. Алайда олардың тұрақтылығы бірдей емес. Қарапайым бейорганикалық химияда +II, +III, +IV, +VI және +VII дәрежелері аса маңызды. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі тотығу дәрежелері ! Дәреже ! Мысал ! Ерекшелігі |- | 0 | Mn | Металл күйі |- | +II | MnO, MnCl₂, MnSO₄ | Көптеген сулы ерітінділерде салыстырмалы тұрақты |- | +III | Mn₂O₃, MnF₃ | Кейбір жағдайларда диспропорциялануға бейім |- | +IV | MnO₂ | Тотығу-тотықсыздану реакцияларында маңызды |- | +VI | K₂MnO₄ | Манганаттарда кездеседі |- | +VII | KMnO₄, Mn₂O₇ | Күшті тотықтырғыш қасиет көрсетеді |} Тотығу дәрежесі артқан сайын марганец қосылыстарының түсі, ерігіштігі және химиялық белсенділігі айтарлықтай өзгеруі мүмкін. === Оттегімен әрекеттесуі === Марганец қыздырғанда оттегімен әрекеттесіп, әртүрлі оксидтер түзеді. Мысалы: : <math>\mathrm{3Mn + 2O_2 \rightarrow Mn_3O_4}</math> Түзілетін өнім температураға, оттегінің парциалдық қысымына және реакция жағдайына байланысты өзгереді. === Қышқылдармен әрекеттесуі === Марганец сұйылтылған тотықтырмайтын қышқылдармен әрекеттесіп, екі валентті марганец тұздарын және сутекті түзе алады. : <math>\mathrm{Mn + 2HCl \rightarrow MnCl_2 + H_2\uparrow}</math> : <math>\mathrm{Mn + H_2SO_4 \rightarrow MnSO_4 + H_2\uparrow}</math> Екінші реакция сұйылтылған күкірт қышқылы үшін тән. Концентрлі тотықтырғыш қышқылдармен әрекеттесу жолдары өзгеше болуы мүмкін. === Марганецтің тотығу-тотықсыздану химиясы === Марганецтің жоғары тотығу дәрежелеріндегі қосылыстары электрон қабылдап, төменгі тотығу дәрежелеріне ауыса алады. Мысалы, қышқыл ортада перманганат ионының тотықсыздануы: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 8H^+ + 5e^- \rightarrow Mn^{2+} + 4H_2O}</math> Бейтарап немесе әлсіз сілтілік ортада перманганаттың тотықсыздануы көбіне MnO₂ тұнбасын береді: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 2H_2O + 3e^- \rightarrow MnO_2 + 4OH^-}</math> Осы реакциялардың өнімдері ортаның қышқылдығына тәуелді болады. == Марганецтің маңызды қосылыстары == === Марганец(II) оксиді === '''Марганец(II) оксиді''' — MnO. Ол марганецтің +II тотығу дәрежесіндегі негізгі оксидтерінің бірі. MnO керамика, шыны, ферриттер және марганец негізіндегі кейбір материалдарды өндіруде қолданылады. === Марганец(III) оксиді === '''Марганец(III) оксиді''' — Mn₂O₃. Ол марганецтің +III тотығу дәрежесіндегі оксиді. Кейбір катализаторлар мен электрохимиялық материалдар құрамында кездеседі. === Марганец(IV) оксиді === '''Марганец(IV) оксиді''' — MnO₂, табиғатта негізінен пиролюзит минералы түрінде кездеседі. Ол марганецтің өнеркәсіптік және технологиялық тұрғыдан аса маңызды қосылыстарының бірі. MnO₂: * құрғақ гальваникалық элементтердің катодтық материалдарының құрамына кіреді; * кейбір реакцияларда катализатор қызметін атқарады; * шыны және керамика өндірісінде қолданылады; * бірқатар өндірістік процестерде тотықтырғыш қасиет көрсетеді. Лабораториялық жағдайда MnO₂ сутек асқын тотығының айырылуын жылдамдатады: : <math>\mathrm{2H_2O_2 \xrightarrow{MnO_2} 2H_2O + O_2\uparrow}</math> Бұл реакцияда MnO₂ катализатор ретінде қызмет етеді. === Калий перманганаты === {{main|Калий перманганаты}} '''Калий перманганаты''' — KMnO₄, қою күлгін түсті кристалдық зат. Ол күшті тотықтырғыш және аналитикалық химиядағы маңызды реагент. Калий перманганатының қолданылуы: * тотығу-тотықсыздану титрлеуі; * кейбір су тазарту технологиялары; * химиялық синтез; * зертханалық талдау. Калий перманганатын органикалық заттармен және тотықсыздандырғыштармен араластырғанда қауіпті реакциялар жүруі мүмкін. === Калий манганаты === '''Калий манганаты''' — K₂MnO₄. Бұл марганецтің +VI тотығу дәрежесіндегі қосылысы. Манганат ионы MnO₄²⁻ жасыл түсті болады. Ол сілтілік ортада салыстырмалы тұрақты, ал кейбір басқа жағдайларда диспропорциялануы мүмкін. === Марганец(II) сульфаты === '''Марганец(II) сульфаты''' — MnSO₄. Бұл қосылыс: * минералдық тыңайтқыштар өндіруде; * мал азығына арналған микроэлементтік қоспаларда; * марганецтің кейбір электролиттік өндірістік процестерінде; * аккумулятор материалдары үшін жоғары тазалықтағы шикізат алуда қолданылады. === Марганец карбонилдері === Марганец органометалдық химияда да маңызды орын алады. Мысалы, димарганец декакарбонилі Mn₂(CO)₁₀ — марганец пен көміртек монооксидінің белгілі органометалдық қосылысы. Ол координациялық химияда, химиялық синтезде және металдардың электрондық құрылысын зерттеуде қолданылады. == Табиғатта таралуы == Марганец — жер қыртысында кең таралған химиялық элементтердің бірі. Оның жер қыртысындағы орташа массалық үлесі дереккөз бен есептеу әдісіне қарай шамамен 0,08–0,10% деңгейінде бағаланады. Марганец жер қыртысында негізінен химиялық қосылыстар құрамында кездеседі. Табиғи марганец минералдарының саны бірнеше жүзге жетеді. === Негізгі минералдары === {| class="wikitable sortable" |+ Марганецтің маңызды минералдары ! Минерал ! Формуласы ! Ерекшелігі |- | [[Пиролюзит]] | MnO₂ | Қара түсті, марганецтің маңызды оксидтік кені |- | [[Родохрозит]] | MnCO₃ | Қызғылт немесе қызыл түсті карбонат |- | [[Родонит]] | MnSiO₃ | Қызғылт түсті силикат; табиғи құрамында басқа элементтер болуы мүмкін |- | [[Гаусманнит]] | Mn₃O₄ | Аралас валентті марганец оксиді |- | [[Манганит]] | MnO(OH) | Марганец оксигидроксиді |- | [[Браунит]] | Mn²⁺Mn³⁺₆SiO₁₂ | Марганецке бай силикатты-оксидтік минерал |- | [[Якобсит]] | MnFe₂O₄ | Шпинель тобына жататын минерал |} Марганец минералдары кенді қабаттарда, шөгінді жыныстарда, гидротермалдық түзілімдерде, метаморфтанған тау жыныстарында және мұхит түбіндегі минералдық конкрецияларда кездеседі. === Марганец кендерінің түзілуі === Марганец кен орындары бірнеше геологиялық процестің нәтижесінде қалыптасады: # '''Шөгінді кен түзілуі''' — марганецтің су бассейндерінде химиялық немесе биогеохимиялық жолмен шөгуі. # '''Гидротермалдық кен түзілуі''' — ыстық минералданған ерітінділердің әсерінен марганец минералдарының жиналуы. # '''Үгілу және тотығу процестері''' — бастапқы минералдардың жер бетіне жақын жағдайда өзгеріп, екінші реттік марганец оксидтерін түзуі. # '''Метаморфизм''' — температура мен қысым әсерінен бұрын түзілген марганец кендерінің минералдық құрамының өзгеруі. Марганецтің суда еруі және тұнуы негізінен ортаның қышқылдығына, тотығу-тотықсыздану жағдайына, оттегінің мөлшеріне және микроорганизмдердің белсенділігіне байланысты. === Мұхит түбіндегі марганец конкрециялары === Марганец мұхит түбінде полиметалдық конкрециялар түзеді. Олардың құрамында марганецпен бірге темір, никель, мыс, кобальт және басқа элементтер кездеседі. Конкрециялар көбінесе бірнеше километр тереңдікте орналасады. Олардың қалыптасуы өте баяу жүреді және миллиондаған жылдарға созылуы мүмкін. Мұндай шикізатты өндіру технологиялық, экономикалық және экологиялық мәселелермен байланысты. Әсіресе терең теңіз организмдерінің мекендеу ортасына, түптік шөгінділерге және теңіз экожүйелеріне ықтимал әсері халықаралық ғылыми талқылаулардың нысаны болып отыр. == Әлемдік кен орындары == Марганецтің ірі кенді аудандары Африкада, Австралияда, Азияда, Еуропада және Оңтүстік Америкада орналасқан. Ең белгілі кенді провинциялардың қатарында: * Оңтүстік Африкадағы Калахари марганец кенді алабы; * Габондағы Моанда кенді ауданы; * Австралиядағы Грут-Айленд кен орны; * Украинадағы Никополь марганец алабы; * Грузиядағы Чиатура кенді ауданы; * Қазақстандағы Атасу, Жезді және Үшқатын кенді аудандары бар. Оңтүстік Африкадағы Калахари кенді алабы құрлықтағы ең ірі марганец кендерінің бірі саналады. Оның кендері палеопротерозой дәуіріндегі шөгінді және кейінгі геологиялық өзгерістермен байланысты. == Әлемдік марганец өндірісі == АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) 2026 жылғы ''Mineral Commodity Summaries'' басылымы бойынша, 2025 жылы әлемде өндірілген марганецтің жалпы мөлшері, кен құрамындағы марганецке шаққанда, шамамен '''20 миллион тонна''' болды.<ref name="USGS2026">{{cite report |author=U.S. Geological Survey |title=Mineral Commodity Summaries 2026 |year=2026 |publisher=U.S. Geological Survey |doi=10.3133/mcs2026 |url=https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 |language=en}}</ref> Бұл көрсеткіш кеннің немесе концентраттың толық салмағын емес, ондағы Mn элементінің мөлшерін білдіреді. {| class="wikitable sortable" |+ 2025 жылғы марганец өндірісі (USGS бағалауы) ! Ел ! Марганец мөлшері, мың тонна |- | [[Оңтүстік Африка Республикасы]] | 7 600 |- | [[Габон]] | 5 000 |- | [[Гана]] | 2 000 |- | [[Австралия]] | 1 600 |- | [[Бразилия]] | 800 |- | [[Үндістан]] | 790 |- | [[Қытай]] | 700 |- | [[Кот-д’Ивуар]] | 350 |- | Басқа елдер | 1 300 |- ! Әлем бойынша (дөңгелектелген) ! 20 000 |} ''Ескерту: елдер бойынша көрсеткіштер бағалау мен дөңгелектеуге негізделген. Қазақстан USGS-тің осы жиынтық кестесінде жеке жолмен көрсетілмейді, бірақ «басқа елдер» тобына кіреді.'' Марганецке сұраныс болат өндірісінің көлемімен тығыз байланысты. Сонымен қатар электр көлігі, аккумулятор өндірісі және энергияны жинақтау жүйелері оның кейбір жоғары тазалықтағы химиялық өнімдеріне сұранысты арттыруы мүмкін. == Қазақстандағы марганец == === Кен орындарының географиялық таралуы === Қазақстанда марганец кендерінің негізгі бөлігі елдің орталық бөлігінде орналасқан. 2026 жылы жарияланған ғылыми шолуда Қазақстан аумағында марганецтің 100-ден астам кен орны мен кен білінімі анықталғаны көрсетілген. Шолуда келтірілген ұлттық есеп деректеріне сәйкес, өнеркәсіптік игеруге жарамды 38 кен орны есепке алынған, оның 16-сы пайдаланылатын, ал 22-сі барланған қор ретінде сипатталған. Бұл сандардың есептік мерзімі мен жіктелуі өндірістің нақты ағымдағы жағдайынан өзгеше болуы мүмкін.<ref name="KZ2026">{{cite journal |title=Pyrometallurgical Processing of Iron Manganese Ores: A Review with Emphasis on Kazakhstan’s Mineral Resources and Technological Prospects |journal=Applied Sciences |year=2026 |volume=16 |issue=14 |article-number=7326 |url=https://www.mdpi.com/2076-3417/16/14/7326 |language=en}}</ref> Марганец шикізатының басты шоғырлану аймақтары: * '''Атасу кенді ауданы''' — Орталық Қазақстанның маңызды темір-марганец минералдану аймақтарының бірі; * '''Жезді кенді ауданы''' — Ұлытау өңіріндегі тарихи маңызы ерекше марганец кенді ауданы; * '''Үшқатын кенді ауданы''' — марганецке бай кендерімен белгілі аудан; * '''Қаражал кенді ауданы''' — темір және марганец кендері шоғырланған өңір. Аталған ғылыми шолуда Батыс Қаражал мен Үшқатын-III кен орындары Қазақстанның марганец қорының едәуір бөлігін шоғырландыратыны атап көрсетілген.<ref name="KZ2026"/> === Жезді марганец кен орны === Жезді кен орны Қазақстанның геологиялық және өнеркәсіптік тарихында ерекше орын алады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде марганецтің стратегиялық маңызы күрт артты. Өйткені металл болат пен әскери техника өндірісінде қажет болды. 1942 жылғы 25 сәуірде Жезді марганец кенін өндіруді ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Құрылыс және кен өндіруге дайындық жұмыстары бір мезгілде жүргізілді. 1942 жылғы 12 маусымда Жезді марганец кеніші іске қосылды. Қазақстандық тарихи деректерде кеніштің бар болғаны 38 күн ішінде салынғаны айтылады.<ref name="Satpayev">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/23857 |title=К.И. Сатпаев и становление геологической науки Казахстана |publisher=Қазақстан тарихы порталы |language=ru |access-date=2026-10-26}}</ref> Жезді кенін игеру тарихы көрнекті қазақ геологы [[Қаныш Сәтбаев|Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың]] ғылыми және ұйымдастырушылық қызметімен байланысты. Соғыс жылдарында Жезді кенінен алынған марганец Орал мен басқа өнеркәсіп орталықтарының металлургиялық кәсіпорындарына жөнелтілді. Жезді өңірінің өнеркәсіптік және геологиялық тарихы қазіргі Ұлытау облысындағы тау-кен және балқыту ісі тарихы музейінің экспозицияларында көрсетілген. === Қазақстандағы қазіргі өндіріс === USGS-тің Қазақстанға арналған елдік шолуында 2024 жылы елде жалпы массасы '''300 900 тонна марганец концентраты''' өндірілгені, оның құрамындағы марганец мөлшері шамамен '''107 000 тонна''' болғаны көрсетілген. Бұл көрсеткіштер 2023 жылмен салыстырғанда шамамен 30%-ға төмендеген. Өндірістің азаюына кейбір кеніштердің тоқтатылуы, кен қорының сарқылуы және экономикалық жағдайлар әсер еткен.<ref name="USGSKZ">{{cite web |url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan |title=Kazakhstan — Minerals Information |publisher=U.S. Geological Survey |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> Атап айтқанда: * «Тұр» кенішінде кен өндіру 2023 жылдың соңында тоқтатылған; * «Боғаш» кенішін пайдалану экономикалық себептермен тоқтатылған; * «Жомарт» кенішінде 2024 жылы өндіру қайта басталғаны туралы хабарланған. Марганец шикізатының қоры мен өндірістің нақты көлемі әртүрлі ұғымдар: ірі геологиялық қорлардың болуы жыл сайын бірдей көлемде кен өндірілетінін білдірмейді. === Қазақстандағы ғылыми зерттеулер === Қазақстандағы марганец кендерін зерттеу геология, минералогия, металлургия және материалтану салаларындағы ғылыми жұмыстармен байланысты. Негізгі ғылыми бағыттар: * төмен сапалы марганец кендерін байыту; * темір-марганец шикізатын кешенді өңдеу; * марганец ферроқорытпаларын өндіру; * металлургиялық қалдықтарды қайта өңдеу; * кен минералдарының тотығу-тотықсыздану қасиеттерін зерттеу; * энергетикалық технологияларға арналған жоғары тазалықтағы марганец қосылыстарын алу. Қазақстан кендеріне арналған 2026 жылғы ғылыми шолуда пирометаллургиялық өңдеу әдістері, кендердің минералдық құрамы, олардың технологиялық ерекшеліктері және ресурстарды тиімді пайдалану мәселелері қарастырылған.<ref name="KZ2026"/> == Марганецті өндіру технологиялары == Марганец өндірісінің технологиясы шикізаттың химиялық құрамына және алынатын өнімнің түріне тәуелді. Негізгі өндірістік өнімдер: * марганец кендері мен концентраттары; * ферромарганец; * силикомарганец; * техникалық марганец металы; * электролиттік марганец; * жоғары тазалықтағы марганец сульфаты; * аккумуляторлық сападағы марганец диоксиді. === Кенді байыту === Кен құрамындағы пайдалы минералдарды бос жыныстан ажырату үшін бірнеше әдіс қолданылады. Олардың қатарында: * ұсату және ұнтақтау; * елеу және жіктеу; * гравитациялық байыту; * магниттік сепарация; * флотация; * күйдіру және кейінгі өңдеу бар. Таңдалатын технология кеннің минералогиялық құрамына, марганец мөлшеріне, темір мен кремний қосылыстарының үлесіне байланысты. === Пирометаллургиялық өңдеу === Марганец ферроқорытпалары негізінен жоғары температуралы пештерде өндіріледі. Бұл процестерде марганец оксидтері көміртек арқылы тотықсызданады. Жалпы реакциялардың бірі: : <math>\mathrm{MnO + C \rightarrow Mn + CO}</math> Алайда өнеркәсіптік пештерде процестер бірнеше сатымен жүреді және олардың нақты механизмі температураға, шлак құрамына және тотықсыздандырғыш жағдайға тәуелді. Ферромарганец өндірісінде темір мен марганец бірге қорытпа түзеді. Силикомарганец өндірісінде кремний де маңызды рөл атқарады. Бұл қорытпа болат өндірісінде тотықсыздандырғыш әрі легірлеуші материал ретінде қолданылады. === Электролиттік өндіру === Жоғары тазалықтағы марганецті ерітінділерден электролиз әдісі арқылы алуға болады. Бұл үшін марганецті шикізат алдымен ерітіледі, кейін ерітінді қоспалардан тазартылып, электролиттік өңдеуден өтеді. Жоғары тазалықтағы марганец металы арнайы қорытпалар мен технологиялық материалдар өндіруге қажет. Электрохимиялық және гидрометаллургиялық әдістер жоғары тазалықтағы марганец сульфатын алу үшін де қолданылады. == Металлургиядағы қолданылуы == Марганецтің экономикалық маңызы ең алдымен болат өнеркәсібімен байланысты. Ол болаттың механикалық қасиеттеріне және өндіріс кезіндегі химиялық процестерге әсер етеді. === Болатты оттегіден тазарту === Сұйық болаттағы еріген оттегі металл сапасын нашарлатуы мүмкін. Марганец оттегімен қосылып, оксид түзеді: : <math>\mathrm{Mn + O \rightarrow MnO}</math> Бұл реакция металл балқымасындағы оттегі мөлшерін төмендетуге мүмкіндік береді. === Күкірттің зиянды әсерін азайту === Болат құрамындағы күкірт кейбір жағдайларда ыстықтай өңдеу кезінде морттықтың пайда болуына ықпал етеді. Марганец күкіртпен әрекеттесіп, марганец сульфидін түзеді: : <math>\mathrm{Mn + S \rightarrow MnS}</math> Марганец сульфидінің түзілуі күкірттің темірмен түзетін кейбір зиянды фазаларының мөлшерін азайтады. Алайда MnS қосындыларының пішіні мен таралуы болаттың қасиеттеріне де әсер ететіндіктен, оларды бақылау металлургиялық технологияның маңызды бөлігі болып саналады. === Гадфильд болаты === '''Гадфильд болаты''' — марганец мөлшері жоғары, тозуға төзімді аустениттік болат. Оның классикалық құрамында шамамен 11–14% марганец және 1% шамасында көміртек болады. Бұл болат соққы жүктемесі кезінде беттік қабатының беріктенуімен ерекшеленеді. Ол: * тау-кен жабдықтарының бөлшектерінде; * ұсатқыштардың жақтарында; * теміржол және арнайы машина жасау бөлшектерінде; * тозуға төзімді құймаларда қолданылады. == Алюминий және басқа қорытпалар == Марганец алюминий қорытпаларына аз мөлшерде қосылғанда беріктік, құрылымдық тұрақтылық және коррозияға төзімділік қасиеттерін өзгерте алады. Мысалы, алюминий-марганец негізіндегі 3xxx сериялы қорытпалар жылуалмастырғыштарда, табақ материалдарда, ыдыстарда және қаптама өндірісінде кең қолданылады. Марганец мыс негізіндегі кейбір қорытпаларда және арнайы магниттік материалдарда да пайдаланылады. == Электрохимиядағы және аккумуляторлардағы маңызы == Марганец қосылыстарының электрохимиялық белсенділігі оның тотығу дәрежелерінің өзгеруіне негізделген. === Мырыш-көміртекті батареялар === Классикалық мырыш-көміртекті элементтерде марганец диоксиді катодтық белсенді зат ретінде қолданылады. Разряд кезінде MnO₂ тотықсыздану реакцияларына қатысады. === Сілтілік батареялар === Сілтілік марганецті элементтерде катод ретінде MnO₂, ал анод ретінде мырыш пайдаланылады. Жалпы разряд реакциясын қарапайым түрде былай көрсетуге болады: : <math>\mathrm{Zn + 2MnO_2 + H_2O \rightarrow ZnO + 2MnOOH}</math> Нақты механизм катодтың құрылымына және электролит жағдайына байланысты күрделі болуы мүмкін. === Литий-иондық аккумуляторлар === Марганец литий-иондық аккумуляторлардағы бірнеше катодтық материалдың құрамына кіреді. Олардың мысалдары: * литий-марганец шпинелі — LiMn₂O₄; * никель-марганец-кобальт негізіндегі қабатты оксидтер — NMC; * литий-марганец-темір фосфаты — LiMnₓFe₁₋ₓPO₄ (LMFP). Марганец қосу катодтың бағасын, жұмыс кернеуін, құрылымдық және электрохимиялық қасиеттерін өзгертуге мүмкіндік береді. === Натрий-иондық аккумуляторлар === 2025–2026 жылдары жарияланған ғылыми зерттеулерде марганец негізіндегі натрий-иондық аккумуляторлардың катодтары перспективалы материалдар ретінде қарастырылды. Марганец негізіндегі қабатты оксидтердің артықшылықтары: * шикізатының салыстырмалы қолжетімділігі; * марганецтің бірнеше тотығу дәрежесінде болуы; * жеткілікті жоғары теориялық сыйымдылық мүмкіндігі; * кобальт сияқты кейбір қымбат компоненттердің мөлшерін азайту әлеуеті. Олардың маңызды кемшіліктерінің бірі — Mn³⁺ иондарының Яһн–Теллер әсерімен байланысты кристалдық тордың бұрмалануы. Мұндай бұрмалану зарядтау-разрядтау циклдері кезінде құрылымдық тұрақтылықтың төмендеуіне және сыйымдылықтың кемуіне әкелуі мүмкін. 2026 жылғы зерттеулерде бұл мәселені шешу үшін кристалдық құрылымды реттеу, элементтермен алмастыру, беттік модификациялау және электрод-электролит шекарасын тұрақтандыру тәсілдері қарастырылған.<ref name="Battery2026">{{cite journal |author=Xing, G. and others |title=Unlocking high-performance manganese-based layered oxide cathodes for sodium-ion batteries |journal=Journal of Materials Science & Technology |year=2026 |doi=10.1016/j.jmst.2026.09.002 |language=en}}</ref> Марганец негізіндегі аккумулятор материалдары қарқынды зерттеліп жатқанымен, олардың барлық түрі өнеркәсіптік тұрғыдан толық қалыптасқан технологияға жатпайды. == Катализдегі және химиялық өндірістегі қолданылуы == Марганец қосылыстары көптеген химиялық реакцияларда катализатор немесе тотықтырғыш ретінде қолданылады. Маңызды бағыттар: * органикалық синтез; * тотығу реакциялары; * су тазарту; * газдарды тазарту; * электрохимиялық катализ; * оттегінің бөліну реакциясы. Марганец оксидтерінің каталитикалық қасиеттері олардың кристалдық құрылымына, беткі ауданына, ақауларына және тотығу дәрежесіне байланысты. == Биологиялық маңызы == Марганец — адамға, жануарларға, өсімдіктерге және көптеген микроорганизмдерге қажет микроэлемент. Ол түрлі ферменттердің кофакторы ретінде қызмет етеді. Марганец қатысатын негізгі биологиялық процестер: * аминқышқылдарының алмасуы; * көмірсу және липид алмасуы; * сүйек және дәнекер тіндердің қалыптасуы; * антиоксиданттық қорғаныс; * кейбір иммундық процестер; * фотосинтез. === Ферменттердегі рөлі === Марганец митохондриялық марганец-супероксиддисмутаза ферментінің маңызды құрамдас бөлігі. Бұл фермент супероксид радикалын сутек асқын тотығы мен оттегіге айналдыруға қатысады: : <math>\mathrm{2O_2^{\bullet-} + 2H^+ \rightarrow H_2O_2 + O_2}</math> Осылайша фермент жасушалардың тотығу стрессіне қарсы қорғаныс жүйесіне қатысады. Марганец аргиназа мен пируваткарбоксилаза сияқты ферменттердің қызметі үшін де маңызды.<ref name="NIH">{{cite web |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Manganese-HealthProfessional/ |title=Manganese — Fact Sheet for Health Professionals |publisher=National Institutes of Health |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> === Фотосинтездегі рөлі === {{main|Фотосинтез}} Марганец оттек түзетін фотосинтездің маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Өсімдіктердің, балдырлардың және цианобактериялардың II фотожүйесіндегі суды тотықтыратын кешенде төрт марганец атомы мен бір кальций атомы бар Mn₄CaO₅ кластері орналасады. Бұл кешен жарық энергиясын пайдаланып судан электрондар алуға қатысады. Жалпы реакция: : <math>\mathrm{2H_2O \rightarrow O_2 + 4H^+ + 4e^-}</math> Осы процестің нәтижесінде атмосфералық оттегінің негізгі табиғи көзі болып табылатын оттекті фотосинтез жүзеге асады. Марганецтің аталған қызметі оның биосферадағы аса маңызды элементтердің бірі екенін көрсетеді. == Адам ағзасындағы марганец == Марганец тағам арқылы адам ағзасына түседі және көбінесе аш ішекте сіңіріледі. Оның ағзадағы мөлшері мен таралуы сіңу, тасымалдану, тіндерде жиналу және шығарылу процестері арқылы реттеледі. Марганецтің негізгі шығарылу жолдарының бірі — өт арқылы бөліну. === Тағамдағы көздері === Марганец көптеген өсімдік текті тағамдарда кездеседі. Негізгі көздері: * тұтас дәнді дақылдар; * жаңғақтар; * бұршақ тұқымдастар; * жапырақты көкөністер; * кейбір жемістер; * шай. Марганецтің тағамдағы мөлшері топырақ құрамына, өсімдік түріне және өңдеу тәсіліне байланысты өзгеріп отырады. === Тәуліктік қажеттілік === АҚШ Ұлттық денсаулық институттарының мәліметі бойынша, марганец үшін көптеген жас топтарында нақты ұсынылатын тәуліктік мөлшер (RDA) емес, жеткілікті тұтыну деңгейі (AI) белгіленген. {| class="wikitable" |+ Марганецтің жеткілікті тәуліктік тұтыну мөлшері ! Жас тобы ! Ерлер, мг/тәулік ! Әйелдер, мг/тәулік |- | 1–3 жас | 1,2 | 1,2 |- | 4–8 жас | 1,5 | 1,5 |- | 9–13 жас | 1,9 | 1,6 |- | 14–18 жас | 2,2 | 1,6 |- | 19 жастан жоғары | 2,3 | 1,8 |} Жүктілік кезеңінде 19 жастан асқан әйелдер үшін жеткілікті тұтыну деңгейі 2,0 мг/тәулік, ал бала емізу кезеңінде 2,6 мг/тәулік деп көрсетілген.<ref name="NIH"/> Бұл мөлшерлер медициналық емдеу нұсқаулығы емес, тамақтануды бағалауға арналған анықтамалық көрсеткіштер болып саналады. === Марганец тапшылығы === Адамдарда марганецтің айқын тапшылығы өте сирек байқалады. Оның нақты клиникалық белгілері толық анықталмаған. Ғылыми әдебиетте марганец тапшылығының сүйек түзілуіне, өсуге және кейбір зат алмасу процестеріне ықтимал әсері талқыланған. Марганец тапшылығының болуы тек жекелеген белгілерге сүйеніп анықталмайды.<ref name="NIH"/> == Уыттылығы және денсаулыққа әсері == Марганец ағзаға қажетті болғанымен, шамадан тыс әсер еткен жағдайда улы болуы мүмкін. Уыттылық әсер ету жолына, химиялық түріне, концентрациясына және ұзақтығына байланысты. === Өндірістік әсері === Марганец қосылыстарының шаңы мен түтінін ұзақ уақыт тыныс алу жүйке жүйесіне әсер етуі мүмкін. Қауіп тобына: * кен өндіру жұмысшылары; * ферроқорытпа өндірісінің қызметкерлері; * дәнекерлеу түтініне ұшырайтын жұмысшылар; * кейбір металлургиялық және химиялық өндіріс мамандары кіреді. Ұзақ мерзімді шамадан тыс әсер марганецке байланысты нейроуыттылықты туындатуы мүмкін. Ауыр созылмалы улану жағдайларында қозғалыстың баяулауы, бұлшықет сіресуі, жүрістің өзгеруі және басқа неврологиялық белгілер байқалуы ықтимал. Бұл жағдай кейде '''манганизм''' деп аталады. Оның кейбір белгілері Паркинсон ауруына ұқсас болғанымен, екеуі бірдей ауру емес. === Марганец және ауыз су === Марганец табиғи жер асты және жер үсті суларында кездеседі. Оның концентрациясы геологиялық жағдайға және су ортасының химиялық қасиеттеріне байланысты өзгеруі мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ауыз су сапасына арналған нұсқаулығында марганецтің жалпы мөлшері үшін '''0,08 мг/л''' деңгейіндегі уақытша нормативтік ұсыныс келтірілген. Бұл мән әсіресе қоспамен тамақтанатын нәрестелердің неврологиялық қауіпсіздігін ескере отырып белгіленген.<ref name="WHO">{{cite web |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/water-safety-and-quality/chemical-fact-sheets-2022/manganese-fact-sheet-2022.pdf |title=Manganese in drinking-water |publisher=World Health Organization |year=2022 |language=en}}</ref> Аталған көрсеткіш ұлттық заңнамамен белгіленетін міндетті шекті рұқсат етілген концентрациямен автоматты түрде бірдей емес. == Экологиялық маңызы == Марганец табиғи биогеохимиялық айналымдарға қатысады. Оның топырақтағы және судағы күйі тотығу-тотықсыздану жағдайына тәуелді. Оттегі аз ортада Mn(II) түрі салыстырмалы қозғалмалы және суда еритін болуы мүмкін. Тотықтырғыш ортада марганецтің жоғары валентті оксидтері түзіліп, қатты фазаға ауыса алады. Марганец оксидтері басқа металдар мен ластаушы заттардың сорбциясына және тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысады. Сондықтан марганец: * топырақ химиясында; * су экожүйелерінде; * шөгінді жыныстардың геохимиясында; * табиғи және өндірістік су тазарту процестерінде маңызды. === Биогеохимиялық айналымы === Марганецтің табиғи айналымы геологиялық, химиялық және биологиялық процестерден тұрады. Оған: * тау жыныстарының үгілуі; * минералдардың еруі; * Mn(II) иондарының тотығуы; * жоғары валентті оксидтердің тотықсыздануы; * микроорганизмдердің қатысуымен жүретін реакциялар кіреді. Кейбір бактериялар мен саңырауқұлақтар марганецтің тотығуын немесе тотықсыздануын жеделдете алады. Осы процестер марганец кендерінің қалыптасуына және табиғи сулардағы марганец мөлшерінің өзгеруіне әсер етеді. == Аналитикалық химиядағы марганец == Марганецті анықтау үшін әртүрлі химиялық және аспаптық әдістер пайдаланылады. === Перманганатометрия === '''Перманганатометрия''' — калий перманганатының тотықтырғыш қасиеттеріне негізделген көлемдік талдау әдісі. Қышқыл ортада MnO₄⁻ ионы Mn²⁺ ионына дейін тотықсызданады. Перманганат ерітіндісінің күлгін түсі титрлеу кезінде реакцияның аяқталғанын бақылауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс кейбір тотықсыздандырғыш заттарды анықтауда қолданылады. === Аспаптық талдау === Марганецтің өте аз мөлшерін анықтауда: * атомдық-абсорбциялық спектрометрия; * индуктивті байланысқан плазмалы оптикалық эмиссиялық спектрометрия (ICP-OES); * индуктивті байланысқан плазмалы масс-спектрометрия (ICP-MS); * рентгенфлуоресценттік талдау (XRF); * спектрофотометриялық әдістер пайдаланылады. ICP-MS және ICP-OES әдістері ауыз су, табиғи су, биологиялық үлгілер және өндірістік материалдар құрамындағы марганецті анықтауға мүмкіндік береді. Минералдық фазалар мен тотығу дәрежелерін зерттеуде рентгендік дифракция, электрондық микроскопия және рентгендік сіңіру спектроскопиясы қолданылады. == Заманауи ғылыми зерттеулер == 2020-жылдарда марганецке қатысты зерттеулер бірнеше бағытта қарқынды дамуда. === Энергия сақтау жүйелері === Марганец негізіндегі литий-иондық және натрий-иондық катодтарды жетілдіру маңызды ғылыми бағыттардың бірі. Зерттеулер катод материалдарының: * құрылымдық тұрақтылығын; * энергия сыйымдылығын; * жұмыс кернеуін; * циклдік төзімділігін; * экономикалық тиімділігін арттыруға бағытталған. 2026 жылғы ғылыми шолулар марганец негізіндегі катодтардың болашағын олардың салыстырмалы қолжетімділігімен байланыстырады. Сонымен қатар құрылымдық деградация, марганецтің электролитке еруі және зарядтау-разрядтау кинетикасының шектеулері маңызды мәселелер ретінде қарастырылады.<ref name="Energy2026">{{cite journal |title=Engineering manganese-based cathodes for low-cost and high-energy rechargeable batteries |year=2026 |journal=Energy & Environmental Science |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12954518/ |language=en}}</ref> === Электрокатализ === Марганец оксидтері су электролизі, оттегінің бөлінуі және басқа электрохимиялық процестер үшін зерттеледі. Олар кейбір бағалы металдарға тәуелділікті азайтуға мүмкіндік беретін материалдар қатарына жатады. Алайда зертханалық каталитикалық белсенділіктің жоғары болуы өнеркәсіптік жүйеде ұзақ мерзімді тұрақтылыққа автоматты түрде кепілдік бермейді. === Экологиялық технологиялар === Марганец негізіндегі сорбенттер, катализаторлар және оксидтік материалдар ластаушы заттарды ыдырату, судан кейбір металдарды шығару және химиялық процестерді басқару үшін зерттелуде. == Экономикалық және стратегиялық маңызы == Марганец қазіргі өнеркәсіптің бірнеше іргелі саласы үшін маңызды. Оның негізгі нарығы болат өндірісіне тәуелді. Марганецтің стратегиялық маңызын анықтайтын факторлар: * болат өндірісіндегі орны; * кейбір технологияларда толыққанды баламасының болмауы; * кен қорларының географиялық әркелкі таралуы; * кеннің сапасы мен байыту шығындары; * көлік инфрақұрылымы; * жоғары тазалықтағы өнімдерге сұраныс. Марганецке қатысты «қор», «ресурс», «кен өндіру», «концентрат өндіру» және «марганец металын өндіру» ұғымдарын ажырату қажет. Геологиялық қордың үлкен болуы оны қазіргі бағамен экономикалық тұрғыдан тиімді өндіруге болатындығын әрқашан білдірмейді. == Қызықты деректер == * Марганецтің табиғаттағы жалғыз тұрақты изотопы — ⁵⁵Mn. * Марганец пен магний атауларының тарихи шығу тегі өзара байланысты болғанымен, олар әртүрлі химиялық элементтер. * Марганецтің қара оксидтері ежелгі дәуірде пигмент және шыны өндірісіне арналған материал ретінде қолданылған. * Марганец фотосинтез кезінде молекулалық оттегінің бөлінуіне қатысатын негізгі элементтердің бірі. * Марганец диоксиді дәстүрлі құрғақ батареялардың маңызды құрамдас бөлігі. * Қазақстандағы Жезді кен орнының игерілуі Екінші дүниежүзілік соғыс тарихымен байланысты. * Марганец кейбір қосылыстарында түссізге жуық немесе әлсіз қызғылт, басқаларында жасыл, қоңыр, қара не күлгін түстер көрсетеді. * Мұхит түбіндегі марганец конкрецияларында никель, мыс және кобальт сияқты басқа да металдар кездеседі. == Қараңыз == * [[Пиролюзит]] * [[Родохрозит]] * [[Марганец(IV) оксиді]] * [[Калий перманганаты]] * [[Ферромарганец]] * [[Силикомарганец]] * [[Қорытпа]] * [[Электролиз]] * [[Фотосинтез]] * [[Қаныш Сәтбаев]] * [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] * [[Литий-иондық аккумулятор]] * [[Натрий-иондық аккумулятор]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://periodic-table.rsc.org/element/25/manganese Royal Society of Chemistry — Manganese] * [https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 USGS — Mineral Commodity Summaries 2026] * [https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan USGS — Kazakhstan Minerals Information] * [https://ods.od.nih.gov/factsheets/Manganese-HealthProfessional/ NIH — Manganese Fact Sheet] * [https://www.mdpi.com/2076-3417/16/14/7326 Kazakhstan manganese ores — Applied Sciences, 2026] {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] 0jm6zjwpovf6t7u5na6w1772e5jx0i3 3686828 3686827 2026-10-27T05:02:45Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Қараңыз */ 3686828 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=25|қб қысымы 10=1347|булану жылуы=221|жылусыйымдылығы=26,3|молярлық көлем=7,35|тор құрылымы=кубтық|тор параметрлері=8,890|Тор құрылымы=кубтық|Дебай температурасы=400|жылуөткізгіштік=6,87|қб қысымы 1=1228|қб қысымы 100=1493|қайнау температурасы=2 235 (1961 °C)|қб қысымы 1 k=1691|қб қысымы 10 k=1955|қб қысымы 100 k=2333|Юнг модульі=198|Моос қаттылығы=6.0|Бринеллий қаттылығы=196|CAS тіркелу нөмірі=7439-96-5|магниттік құрылымы=парамагниттік|сурет=Mangan 1-crop.jpg|балқу жылуы=13,4|балқу температурасы=1 517 (1243 °C)|асты=[[Технеций|Tc]]|ковалентті радиус=Төмен айналу жылдамдығы: 139±5<br/> Жоғары айналу жылдамдығы: 161±8|символ=Mn|сыртқы түрі=Қатты, сынғыш металл күміс-ақ түсті|атауы=Марганец|топ=7|период=4|блок=d|атомдық масса=54.938043(2)|конфигурация=[Ar] 3d⁵ 4s^{<nowiki>2</nowiki>}|атом радиусы=127|электрондық қабықшасы=2, 8, 13, 2|тығыздық=7,21|ион радиусы=(+7e) 46 (+2e) 80|электртерістілігі=1,55|электродты потенциал=−1,180 В|Электродты потенциал=−1,180 В|тотығу дәрежелері=−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6, +7|иондалу энергиясы 1=717.3|иондалу энергиясы 2=1509.0|иондалу энергиясы 3=3248|фаза=Қатты дене|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Manganese.gif|thumb|100px|Марганец ''Mn''|солға]] '''Марганец''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Manganum''; '''Mn''') — элементтердің периодты жүйесінің VII-тобындағы химиялық элемент, асыл металдардың бірі. Реттік нөмірі 25, [[атом массасы]] 54, 938. == Шығу тарихы == Марганецтің негізгі минералдарының бірі – пиролизит – ерте заманда қара магнезия ретінде белгілі болған және оны нақтылау үшін шыны балқытуда пайдаланылған. Бұл магнитті темір рудасының бір түрі болып саналды және оны магнитпен тартпайтындығы туралы Плиний Аға магнит «немқұрайлы» қара магнезияның әйел жынысымен түсіндірді. 1774 жылы швед химигі К.Шееле кеннің құрамында белгісіз металл бар екенін көрсетті. Ол өзінің досы химик Ю. Ганға кен үлгілерін жіберді, ол пиролюзитті пеште көмірмен қыздыру арқылы металдық марганец алды. 19 ғасырдың басында оған «манган» атауы қабылданды (неміс тілінен. Manganerz – марганец кені). == Табиғатта кездесуі == Марганец жер бетіндегі ең көп таралған 14-ші элемент, ал темірден кейін жер қыртысындағы екінші ауыр металл (жер қыртысындағы атомдардың жалпы санының 0,03%). Марганецтің массалық үлесі қышқылдан (600 г/т) негізгі жыныстарға (2,2 кг/т) дейін артады. Ол көптеген кендерде темірмен бірге жүреді, бірақ марганецтің тәуелсіз кен орындары да бар. Чиатура кен орнында (Кутаиси облысы) 40%-ға дейін марганец рудалары бар. Тау жыныстарында шашыраған марганец сумен шайылып, Дүниежүзілік мұхитқа тасымалданады. Бұл ретте оның теңіз суындағы мөлшері шамалы (10^-7-10^-6%), ал мұхиттың терең жерлерінде оның концентрациясы суда ерімейтін оттегінің пайда болуымен суда еріген оттегінің тотығуынан 0,3%-ға дейін артады, гидратталған күйде (MnO₂•H₂O) және мұхиттың төменгі қабаттарына сіңіп, түбінде ферромарганец деп аталатын түйіндерді түзетін марганец оксиді, онда марганец мөлшері 45% жетуі мүмкін (олардың құрамында мыс қоспалары да бар). Мұндай түйіндер болашақта өнеркәсіп үшін марганецтің көзіне айналуы мүмкін. == Периодтық жүйедегі орны және атом құрылысы == Марганец атомының ядросында 25 протон болады. Электрлік бейтарап атомның электрон саны да 25-ке тең. Марганецтің негізгі күйдегі электрондық конфигурациясы: : <math>\mathrm{[Ar]\,3d^5\,4s^2}</math> Электрондардың қабаттар бойынша таралуы: : '''2, 8, 13, 2.''' 3d-деңгейшесінің жартылай толуы марганецтің электрондық құрылысының маңызды ерекшелігі болып саналады. Марганец атомының сыртқы және ішкі d-электрондары химиялық байланыс түзуге қатысып, әртүрлі тотығу дәрежелеріндегі қосылыстардың пайда болуына мүмкіндік береді. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі атомдық сипаттамалары ! Көрсеткіш ! Мәні |- | Атомдық нөмірі | 25 |- | Салыстырмалы атомдық массасы | 54,938 |- | Период | 4 |- | Топ | 7 |- | Блок | d |- | Электрондық конфигурациясы | [Ar] 3d⁵ 4s² |- | Электртерістілігі, Полинг шкаласы | 1,55 |- | Бірінші иондану энергиясы | 717,3 кДж/моль |- | Табиғи тұрақты изотопы | ⁵⁵Mn |- | CAS тіркеу нөмірі | 7439-96-5 |} == Изотоптары == Табиғи марганецтің құрамында бір ғана тұрақты изотоп — '''⁵⁵Mn''' болады. Оның ядросында 25 протон және 30 нейтрон бар. Осыған байланысты марганец моноизотопты элемент болып есептеледі. Марганецтің жасанды жолмен алынатын радиоактивті изотоптары да белгілі. Олар ядролық физикада, радиохимияда, медициналық зерттеулерде және геохронологияда қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің кейбір изотоптары ! Изотоп ! Жартылай ыдырау кезеңі ! Ерекшелігі |- | ⁵²Mn | Шамамен 5,59 тәулік | Радиоактивті, зерттеу мақсатында қолданылады |- | ⁵³Mn | Шамамен 3,7 млн жыл | Ұзақ өмір сүретін радионуклид, геохимиялық және ғарыштық зерттеулер үшін маңызды |- | ⁵⁴Mn | Шамамен 312 тәулік | Гамма-сәуле шығаратын радионуклид |- | ⁵⁵Mn | Тұрақты | Табиғи марганецтің негізгі және жалғыз тұрақты изотопы |} ⁵³Mn изотопы ғарыштық сәулелердің әсерінен түзілетін радионуклидтер қатарына жатады. Оның изотоптық жүйесі кейбір метеориттер мен Күн жүйесінің алғашқы қатты заттарын зерттеуде пайдаланылады. == Физикалық қасиеттері == Марганец қалыпты жағдайда күміс-сұр түсті, металдық жылтыры бар қатты зат. Ол темірге сырттай ұқсас болғанымен, таза күйінде анағұрлым морт. Сондықтан таза марганец құрылымдық материал ретінде сирек қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің физикалық қасиеттері ! Қасиет ! Мәні |- | Агрегаттық күйі | Қатты |- | Түсі | Күміс-сұр |- | Тығыздығы (20 °C шамасында) | 7,3 г/см³ |- | Балқу температурасы | 1246 °C |- | Қайнау температурасы | 2061 °C |- | Меншікті жылу сыйымдылығы | Шамамен 479 Дж/(кг·К) |- | Металдық қасиеті | Қатты және морт |- | Магниттік қасиеті | Кристалдық түрі мен температурасына тәуелді |} Марганец бірнеше кристалдық аллотропиялық түрге ие. Олардың ішінде α-, β-, γ- және δ-марганец ажыратылады. Температура артқан сайын кристалдық құрылымы өзгереді. Бұл ауысулар металлдың механикалық, электрлік және магниттік қасиеттеріне әсер етеді. Қалыпты жағдайда тұрақты α-марганецтің кристалдық құрылымы күрделі. Оның ерекше тор құрылысы марганецтің морттығы мен кейбір электрондық қасиеттерін түсіндіруге көмектеседі. === Магниттік қасиеттері === Марганецтің магниттік қасиеттері оның фазалық күйіне, температурасына, химиялық құрамына және кристалдық құрылымына тәуелді. Таза α-марганец төмен температураларда антиферромагниттік реттелу көрсетеді. Марганец бірқатар магниттік қорытпалардың құрамына кіреді. Мысалы, марганец, алюминий және кейбір басқа металдар негізіндегі қорытпалар ерекше магниттік сипаттамаларға ие болуы мүмкін. == Химиялық қасиеттері == Марганец химиялық белсенділігі бойынша көптеген асыл металдардан жоғары тұрады. Ол ауада біртіндеп тотығады, ал қыздырғанда оттегімен белсендірек әрекеттеседі. Марганецтің химиясы тотығу дәрежелерінің көптүрлілігімен ерекшеленеді. === Тотығу дәрежелері === Марганец қосылыстарында −III-тен +VII-ге дейінгі тотығу дәрежелері белгілі. Алайда олардың тұрақтылығы бірдей емес. Қарапайым бейорганикалық химияда +II, +III, +IV, +VI және +VII дәрежелері аса маңызды. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі тотығу дәрежелері ! Дәреже ! Мысал ! Ерекшелігі |- | 0 | Mn | Металл күйі |- | +II | MnO, MnCl₂, MnSO₄ | Көптеген сулы ерітінділерде салыстырмалы тұрақты |- | +III | Mn₂O₃, MnF₃ | Кейбір жағдайларда диспропорциялануға бейім |- | +IV | MnO₂ | Тотығу-тотықсыздану реакцияларында маңызды |- | +VI | K₂MnO₄ | Манганаттарда кездеседі |- | +VII | KMnO₄, Mn₂O₇ | Күшті тотықтырғыш қасиет көрсетеді |} Тотығу дәрежесі артқан сайын марганец қосылыстарының түсі, ерігіштігі және химиялық белсенділігі айтарлықтай өзгеруі мүмкін. === Оттегімен әрекеттесуі === Марганец қыздырғанда оттегімен әрекеттесіп, әртүрлі оксидтер түзеді. Мысалы: : <math>\mathrm{3Mn + 2O_2 \rightarrow Mn_3O_4}</math> Түзілетін өнім температураға, оттегінің парциалдық қысымына және реакция жағдайына байланысты өзгереді. === Қышқылдармен әрекеттесуі === Марганец сұйылтылған тотықтырмайтын қышқылдармен әрекеттесіп, екі валентті марганец тұздарын және сутекті түзе алады. : <math>\mathrm{Mn + 2HCl \rightarrow MnCl_2 + H_2\uparrow}</math> : <math>\mathrm{Mn + H_2SO_4 \rightarrow MnSO_4 + H_2\uparrow}</math> Екінші реакция сұйылтылған күкірт қышқылы үшін тән. Концентрлі тотықтырғыш қышқылдармен әрекеттесу жолдары өзгеше болуы мүмкін. === Марганецтің тотығу-тотықсыздану химиясы === Марганецтің жоғары тотығу дәрежелеріндегі қосылыстары электрон қабылдап, төменгі тотығу дәрежелеріне ауыса алады. Мысалы, қышқыл ортада перманганат ионының тотықсыздануы: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 8H^+ + 5e^- \rightarrow Mn^{2+} + 4H_2O}</math> Бейтарап немесе әлсіз сілтілік ортада перманганаттың тотықсыздануы көбіне MnO₂ тұнбасын береді: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 2H_2O + 3e^- \rightarrow MnO_2 + 4OH^-}</math> Осы реакциялардың өнімдері ортаның қышқылдығына тәуелді болады. == Марганецтің маңызды қосылыстары == === Марганец(II) оксиді === '''Марганец(II) оксиді''' — MnO. Ол марганецтің +II тотығу дәрежесіндегі негізгі оксидтерінің бірі. MnO керамика, шыны, ферриттер және марганец негізіндегі кейбір материалдарды өндіруде қолданылады. === Марганец(III) оксиді === '''Марганец(III) оксиді''' — Mn₂O₃. Ол марганецтің +III тотығу дәрежесіндегі оксиді. Кейбір катализаторлар мен электрохимиялық материалдар құрамында кездеседі. === Марганец(IV) оксиді === '''Марганец(IV) оксиді''' — MnO₂, табиғатта негізінен пиролюзит минералы түрінде кездеседі. Ол марганецтің өнеркәсіптік және технологиялық тұрғыдан аса маңызды қосылыстарының бірі. MnO₂: * құрғақ гальваникалық элементтердің катодтық материалдарының құрамына кіреді; * кейбір реакцияларда катализатор қызметін атқарады; * шыны және керамика өндірісінде қолданылады; * бірқатар өндірістік процестерде тотықтырғыш қасиет көрсетеді. Лабораториялық жағдайда MnO₂ сутек асқын тотығының айырылуын жылдамдатады: : <math>\mathrm{2H_2O_2 \xrightarrow{MnO_2} 2H_2O + O_2\uparrow}</math> Бұл реакцияда MnO₂ катализатор ретінде қызмет етеді. === Калий перманганаты === {{main|Калий перманганаты}} '''Калий перманганаты''' — KMnO₄, қою күлгін түсті кристалдық зат. Ол күшті тотықтырғыш және аналитикалық химиядағы маңызды реагент. Калий перманганатының қолданылуы: * тотығу-тотықсыздану титрлеуі; * кейбір су тазарту технологиялары; * химиялық синтез; * зертханалық талдау. Калий перманганатын органикалық заттармен және тотықсыздандырғыштармен араластырғанда қауіпті реакциялар жүруі мүмкін. === Калий манганаты === '''Калий манганаты''' — K₂MnO₄. Бұл марганецтің +VI тотығу дәрежесіндегі қосылысы. Манганат ионы MnO₄²⁻ жасыл түсті болады. Ол сілтілік ортада салыстырмалы тұрақты, ал кейбір басқа жағдайларда диспропорциялануы мүмкін. === Марганец(II) сульфаты === '''Марганец(II) сульфаты''' — MnSO₄. Бұл қосылыс: * минералдық тыңайтқыштар өндіруде; * мал азығына арналған микроэлементтік қоспаларда; * марганецтің кейбір электролиттік өндірістік процестерінде; * аккумулятор материалдары үшін жоғары тазалықтағы шикізат алуда қолданылады. === Марганец карбонилдері === Марганец органометалдық химияда да маңызды орын алады. Мысалы, димарганец декакарбонилі Mn₂(CO)₁₀ — марганец пен көміртек монооксидінің белгілі органометалдық қосылысы. Ол координациялық химияда, химиялық синтезде және металдардың электрондық құрылысын зерттеуде қолданылады. == Табиғатта таралуы == Марганец — жер қыртысында кең таралған химиялық элементтердің бірі. Оның жер қыртысындағы орташа массалық үлесі дереккөз бен есептеу әдісіне қарай шамамен 0,08–0,10% деңгейінде бағаланады. Марганец жер қыртысында негізінен химиялық қосылыстар құрамында кездеседі. Табиғи марганец минералдарының саны бірнеше жүзге жетеді. === Негізгі минералдары === {| class="wikitable sortable" |+ Марганецтің маңызды минералдары ! Минерал ! Формуласы ! Ерекшелігі |- | [[Пиролюзит]] | MnO₂ | Қара түсті, марганецтің маңызды оксидтік кені |- | [[Родохрозит]] | MnCO₃ | Қызғылт немесе қызыл түсті карбонат |- | [[Родонит]] | MnSiO₃ | Қызғылт түсті силикат; табиғи құрамында басқа элементтер болуы мүмкін |- | [[Гаусманнит]] | Mn₃O₄ | Аралас валентті марганец оксиді |- | [[Манганит]] | MnO(OH) | Марганец оксигидроксиді |- | [[Браунит]] | Mn²⁺Mn³⁺₆SiO₁₂ | Марганецке бай силикатты-оксидтік минерал |- | [[Якобсит]] | MnFe₂O₄ | Шпинель тобына жататын минерал |} Марганец минералдары кенді қабаттарда, шөгінді жыныстарда, гидротермалдық түзілімдерде, метаморфтанған тау жыныстарында және мұхит түбіндегі минералдық конкрецияларда кездеседі. === Марганец кендерінің түзілуі === Марганец кен орындары бірнеше геологиялық процестің нәтижесінде қалыптасады: # '''Шөгінді кен түзілуі''' — марганецтің су бассейндерінде химиялық немесе биогеохимиялық жолмен шөгуі. # '''Гидротермалдық кен түзілуі''' — ыстық минералданған ерітінділердің әсерінен марганец минералдарының жиналуы. # '''Үгілу және тотығу процестері''' — бастапқы минералдардың жер бетіне жақын жағдайда өзгеріп, екінші реттік марганец оксидтерін түзуі. # '''Метаморфизм''' — температура мен қысым әсерінен бұрын түзілген марганец кендерінің минералдық құрамының өзгеруі. Марганецтің суда еруі және тұнуы негізінен ортаның қышқылдығына, тотығу-тотықсыздану жағдайына, оттегінің мөлшеріне және микроорганизмдердің белсенділігіне байланысты. === Мұхит түбіндегі марганец конкрециялары === Марганец мұхит түбінде полиметалдық конкрециялар түзеді. Олардың құрамында марганецпен бірге темір, никель, мыс, кобальт және басқа элементтер кездеседі. Конкрециялар көбінесе бірнеше километр тереңдікте орналасады. Олардың қалыптасуы өте баяу жүреді және миллиондаған жылдарға созылуы мүмкін. Мұндай шикізатты өндіру технологиялық, экономикалық және экологиялық мәселелермен байланысты. Әсіресе терең теңіз организмдерінің мекендеу ортасына, түптік шөгінділерге және теңіз экожүйелеріне ықтимал әсері халықаралық ғылыми талқылаулардың нысаны болып отыр. == Әлемдік кен орындары == Марганецтің ірі кенді аудандары Африкада, Австралияда, Азияда, Еуропада және Оңтүстік Америкада орналасқан. Ең белгілі кенді провинциялардың қатарында: * Оңтүстік Африкадағы Калахари марганец кенді алабы; * Габондағы Моанда кенді ауданы; * Австралиядағы Грут-Айленд кен орны; * Украинадағы Никополь марганец алабы; * Грузиядағы Чиатура кенді ауданы; * Қазақстандағы Атасу, Жезді және Үшқатын кенді аудандары бар. Оңтүстік Африкадағы Калахари кенді алабы құрлықтағы ең ірі марганец кендерінің бірі саналады. Оның кендері палеопротерозой дәуіріндегі шөгінді және кейінгі геологиялық өзгерістермен байланысты. == Әлемдік марганец өндірісі == АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) 2026 жылғы ''Mineral Commodity Summaries'' басылымы бойынша, 2025 жылы әлемде өндірілген марганецтің жалпы мөлшері, кен құрамындағы марганецке шаққанда, шамамен '''20 миллион тонна''' болды.<ref name="USGS2026">{{cite report |author=U.S. Geological Survey |title=Mineral Commodity Summaries 2026 |year=2026 |publisher=U.S. Geological Survey |doi=10.3133/mcs2026 |url=https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 |language=en}}</ref> Бұл көрсеткіш кеннің немесе концентраттың толық салмағын емес, ондағы Mn элементінің мөлшерін білдіреді. {| class="wikitable sortable" |+ 2025 жылғы марганец өндірісі (USGS бағалауы) ! Ел ! Марганец мөлшері, мың тонна |- | [[Оңтүстік Африка Республикасы]] | 7 600 |- | [[Габон]] | 5 000 |- | [[Гана]] | 2 000 |- | [[Австралия]] | 1 600 |- | [[Бразилия]] | 800 |- | [[Үндістан]] | 790 |- | [[Қытай]] | 700 |- | [[Кот-д’Ивуар]] | 350 |- | Басқа елдер | 1 300 |- ! Әлем бойынша (дөңгелектелген) ! 20 000 |} ''Ескерту: елдер бойынша көрсеткіштер бағалау мен дөңгелектеуге негізделген. Қазақстан USGS-тің осы жиынтық кестесінде жеке жолмен көрсетілмейді, бірақ «басқа елдер» тобына кіреді.'' Марганецке сұраныс болат өндірісінің көлемімен тығыз байланысты. Сонымен қатар электр көлігі, аккумулятор өндірісі және энергияны жинақтау жүйелері оның кейбір жоғары тазалықтағы химиялық өнімдеріне сұранысты арттыруы мүмкін. == Қазақстандағы марганец == === Кен орындарының географиялық таралуы === Қазақстанда марганец кендерінің негізгі бөлігі елдің орталық бөлігінде орналасқан. 2026 жылы жарияланған ғылыми шолуда Қазақстан аумағында марганецтің 100-ден астам кен орны мен кен білінімі анықталғаны көрсетілген. Шолуда келтірілген ұлттық есеп деректеріне сәйкес, өнеркәсіптік игеруге жарамды 38 кен орны есепке алынған, оның 16-сы пайдаланылатын, ал 22-сі барланған қор ретінде сипатталған. Бұл сандардың есептік мерзімі мен жіктелуі өндірістің нақты ағымдағы жағдайынан өзгеше болуы мүмкін.<ref name="KZ2026">{{cite journal |title=Pyrometallurgical Processing of Iron Manganese Ores: A Review with Emphasis on Kazakhstan’s Mineral Resources and Technological Prospects |journal=Applied Sciences |year=2026 |volume=16 |issue=14 |article-number=7326 |url=https://www.mdpi.com/2076-3417/16/14/7326 |language=en}}</ref> Марганец шикізатының басты шоғырлану аймақтары: * '''Атасу кенді ауданы''' — Орталық Қазақстанның маңызды темір-марганец минералдану аймақтарының бірі; * '''Жезді кенді ауданы''' — Ұлытау өңіріндегі тарихи маңызы ерекше марганец кенді ауданы; * '''Үшқатын кенді ауданы''' — марганецке бай кендерімен белгілі аудан; * '''Қаражал кенді ауданы''' — темір және марганец кендері шоғырланған өңір. Аталған ғылыми шолуда Батыс Қаражал мен Үшқатын-III кен орындары Қазақстанның марганец қорының едәуір бөлігін шоғырландыратыны атап көрсетілген.<ref name="KZ2026"/> === Жезді марганец кен орны === Жезді кен орны Қазақстанның геологиялық және өнеркәсіптік тарихында ерекше орын алады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде марганецтің стратегиялық маңызы күрт артты. Өйткені металл болат пен әскери техника өндірісінде қажет болды. 1942 жылғы 25 сәуірде Жезді марганец кенін өндіруді ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Құрылыс және кен өндіруге дайындық жұмыстары бір мезгілде жүргізілді. 1942 жылғы 12 маусымда Жезді марганец кеніші іске қосылды. Қазақстандық тарихи деректерде кеніштің бар болғаны 38 күн ішінде салынғаны айтылады.<ref name="Satpayev">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/23857 |title=К.И. Сатпаев и становление геологической науки Казахстана |publisher=Қазақстан тарихы порталы |language=ru |access-date=2026-10-26}}</ref> Жезді кенін игеру тарихы көрнекті қазақ геологы [[Қаныш Сәтбаев|Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың]] ғылыми және ұйымдастырушылық қызметімен байланысты. Соғыс жылдарында Жезді кенінен алынған марганец Орал мен басқа өнеркәсіп орталықтарының металлургиялық кәсіпорындарына жөнелтілді. Жезді өңірінің өнеркәсіптік және геологиялық тарихы қазіргі Ұлытау облысындағы тау-кен және балқыту ісі тарихы музейінің экспозицияларында көрсетілген. === Қазақстандағы қазіргі өндіріс === USGS-тің Қазақстанға арналған елдік шолуында 2024 жылы елде жалпы массасы '''300 900 тонна марганец концентраты''' өндірілгені, оның құрамындағы марганец мөлшері шамамен '''107 000 тонна''' болғаны көрсетілген. Бұл көрсеткіштер 2023 жылмен салыстырғанда шамамен 30%-ға төмендеген. Өндірістің азаюына кейбір кеніштердің тоқтатылуы, кен қорының сарқылуы және экономикалық жағдайлар әсер еткен.<ref name="USGSKZ">{{cite web |url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan |title=Kazakhstan — Minerals Information |publisher=U.S. Geological Survey |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> Атап айтқанда: * «Тұр» кенішінде кен өндіру 2023 жылдың соңында тоқтатылған; * «Боғаш» кенішін пайдалану экономикалық себептермен тоқтатылған; * «Жомарт» кенішінде 2024 жылы өндіру қайта басталғаны туралы хабарланған. Марганец шикізатының қоры мен өндірістің нақты көлемі әртүрлі ұғымдар: ірі геологиялық қорлардың болуы жыл сайын бірдей көлемде кен өндірілетінін білдірмейді. === Қазақстандағы ғылыми зерттеулер === Қазақстандағы марганец кендерін зерттеу геология, минералогия, металлургия және материалтану салаларындағы ғылыми жұмыстармен байланысты. Негізгі ғылыми бағыттар: * төмен сапалы марганец кендерін байыту; * темір-марганец шикізатын кешенді өңдеу; * марганец ферроқорытпаларын өндіру; * металлургиялық қалдықтарды қайта өңдеу; * кен минералдарының тотығу-тотықсыздану қасиеттерін зерттеу; * энергетикалық технологияларға арналған жоғары тазалықтағы марганец қосылыстарын алу. Қазақстан кендеріне арналған 2026 жылғы ғылыми шолуда пирометаллургиялық өңдеу әдістері, кендердің минералдық құрамы, олардың технологиялық ерекшеліктері және ресурстарды тиімді пайдалану мәселелері қарастырылған.<ref name="KZ2026"/> == Марганецті өндіру технологиялары == Марганец өндірісінің технологиясы шикізаттың химиялық құрамына және алынатын өнімнің түріне тәуелді. Негізгі өндірістік өнімдер: * марганец кендері мен концентраттары; * ферромарганец; * силикомарганец; * техникалық марганец металы; * электролиттік марганец; * жоғары тазалықтағы марганец сульфаты; * аккумуляторлық сападағы марганец диоксиді. === Кенді байыту === Кен құрамындағы пайдалы минералдарды бос жыныстан ажырату үшін бірнеше әдіс қолданылады. Олардың қатарында: * ұсату және ұнтақтау; * елеу және жіктеу; * гравитациялық байыту; * магниттік сепарация; * флотация; * күйдіру және кейінгі өңдеу бар. Таңдалатын технология кеннің минералогиялық құрамына, марганец мөлшеріне, темір мен кремний қосылыстарының үлесіне байланысты. === Пирометаллургиялық өңдеу === Марганец ферроқорытпалары негізінен жоғары температуралы пештерде өндіріледі. Бұл процестерде марганец оксидтері көміртек арқылы тотықсызданады. Жалпы реакциялардың бірі: : <math>\mathrm{MnO + C \rightarrow Mn + CO}</math> Алайда өнеркәсіптік пештерде процестер бірнеше сатымен жүреді және олардың нақты механизмі температураға, шлак құрамына және тотықсыздандырғыш жағдайға тәуелді. Ферромарганец өндірісінде темір мен марганец бірге қорытпа түзеді. Силикомарганец өндірісінде кремний де маңызды рөл атқарады. Бұл қорытпа болат өндірісінде тотықсыздандырғыш әрі легірлеуші материал ретінде қолданылады. === Электролиттік өндіру === Жоғары тазалықтағы марганецті ерітінділерден электролиз әдісі арқылы алуға болады. Бұл үшін марганецті шикізат алдымен ерітіледі, кейін ерітінді қоспалардан тазартылып, электролиттік өңдеуден өтеді. Жоғары тазалықтағы марганец металы арнайы қорытпалар мен технологиялық материалдар өндіруге қажет. Электрохимиялық және гидрометаллургиялық әдістер жоғары тазалықтағы марганец сульфатын алу үшін де қолданылады. == Металлургиядағы қолданылуы == Марганецтің экономикалық маңызы ең алдымен болат өнеркәсібімен байланысты. Ол болаттың механикалық қасиеттеріне және өндіріс кезіндегі химиялық процестерге әсер етеді. === Болатты оттегіден тазарту === Сұйық болаттағы еріген оттегі металл сапасын нашарлатуы мүмкін. Марганец оттегімен қосылып, оксид түзеді: : <math>\mathrm{Mn + O \rightarrow MnO}</math> Бұл реакция металл балқымасындағы оттегі мөлшерін төмендетуге мүмкіндік береді. === Күкірттің зиянды әсерін азайту === Болат құрамындағы күкірт кейбір жағдайларда ыстықтай өңдеу кезінде морттықтың пайда болуына ықпал етеді. Марганец күкіртпен әрекеттесіп, марганец сульфидін түзеді: : <math>\mathrm{Mn + S \rightarrow MnS}</math> Марганец сульфидінің түзілуі күкірттің темірмен түзетін кейбір зиянды фазаларының мөлшерін азайтады. Алайда MnS қосындыларының пішіні мен таралуы болаттың қасиеттеріне де әсер ететіндіктен, оларды бақылау металлургиялық технологияның маңызды бөлігі болып саналады. === Гадфильд болаты === '''Гадфильд болаты''' — марганец мөлшері жоғары, тозуға төзімді аустениттік болат. Оның классикалық құрамында шамамен 11–14% марганец және 1% шамасында көміртек болады. Бұл болат соққы жүктемесі кезінде беттік қабатының беріктенуімен ерекшеленеді. Ол: * тау-кен жабдықтарының бөлшектерінде; * ұсатқыштардың жақтарында; * теміржол және арнайы машина жасау бөлшектерінде; * тозуға төзімді құймаларда қолданылады. == Алюминий және басқа қорытпалар == Марганец алюминий қорытпаларына аз мөлшерде қосылғанда беріктік, құрылымдық тұрақтылық және коррозияға төзімділік қасиеттерін өзгерте алады. Мысалы, алюминий-марганец негізіндегі 3xxx сериялы қорытпалар жылуалмастырғыштарда, табақ материалдарда, ыдыстарда және қаптама өндірісінде кең қолданылады. Марганец мыс негізіндегі кейбір қорытпаларда және арнайы магниттік материалдарда да пайдаланылады. == Электрохимиядағы және аккумуляторлардағы маңызы == Марганец қосылыстарының электрохимиялық белсенділігі оның тотығу дәрежелерінің өзгеруіне негізделген. === Мырыш-көміртекті батареялар === Классикалық мырыш-көміртекті элементтерде марганец диоксиді катодтық белсенді зат ретінде қолданылады. Разряд кезінде MnO₂ тотықсыздану реакцияларына қатысады. === Сілтілік батареялар === Сілтілік марганецті элементтерде катод ретінде MnO₂, ал анод ретінде мырыш пайдаланылады. Жалпы разряд реакциясын қарапайым түрде былай көрсетуге болады: : <math>\mathrm{Zn + 2MnO_2 + H_2O \rightarrow ZnO + 2MnOOH}</math> Нақты механизм катодтың құрылымына және электролит жағдайына байланысты күрделі болуы мүмкін. === Литий-иондық аккумуляторлар === Марганец литий-иондық аккумуляторлардағы бірнеше катодтық материалдың құрамына кіреді. Олардың мысалдары: * литий-марганец шпинелі — LiMn₂O₄; * никель-марганец-кобальт негізіндегі қабатты оксидтер — NMC; * литий-марганец-темір фосфаты — LiMnₓFe₁₋ₓPO₄ (LMFP). Марганец қосу катодтың бағасын, жұмыс кернеуін, құрылымдық және электрохимиялық қасиеттерін өзгертуге мүмкіндік береді. === Натрий-иондық аккумуляторлар === 2025–2026 жылдары жарияланған ғылыми зерттеулерде марганец негізіндегі натрий-иондық аккумуляторлардың катодтары перспективалы материалдар ретінде қарастырылды. Марганец негізіндегі қабатты оксидтердің артықшылықтары: * шикізатының салыстырмалы қолжетімділігі; * марганецтің бірнеше тотығу дәрежесінде болуы; * жеткілікті жоғары теориялық сыйымдылық мүмкіндігі; * кобальт сияқты кейбір қымбат компоненттердің мөлшерін азайту әлеуеті. Олардың маңызды кемшіліктерінің бірі — Mn³⁺ иондарының Яһн–Теллер әсерімен байланысты кристалдық тордың бұрмалануы. Мұндай бұрмалану зарядтау-разрядтау циклдері кезінде құрылымдық тұрақтылықтың төмендеуіне және сыйымдылықтың кемуіне әкелуі мүмкін. 2026 жылғы зерттеулерде бұл мәселені шешу үшін кристалдық құрылымды реттеу, элементтермен алмастыру, беттік модификациялау және электрод-электролит шекарасын тұрақтандыру тәсілдері қарастырылған.<ref name="Battery2026">{{cite journal |author=Xing, G. and others |title=Unlocking high-performance manganese-based layered oxide cathodes for sodium-ion batteries |journal=Journal of Materials Science & Technology |year=2026 |doi=10.1016/j.jmst.2026.09.002 |language=en}}</ref> Марганец негізіндегі аккумулятор материалдары қарқынды зерттеліп жатқанымен, олардың барлық түрі өнеркәсіптік тұрғыдан толық қалыптасқан технологияға жатпайды. == Катализдегі және химиялық өндірістегі қолданылуы == Марганец қосылыстары көптеген химиялық реакцияларда катализатор немесе тотықтырғыш ретінде қолданылады. Маңызды бағыттар: * органикалық синтез; * тотығу реакциялары; * су тазарту; * газдарды тазарту; * электрохимиялық катализ; * оттегінің бөліну реакциясы. Марганец оксидтерінің каталитикалық қасиеттері олардың кристалдық құрылымына, беткі ауданына, ақауларына және тотығу дәрежесіне байланысты. == Биологиялық маңызы == Марганец — адамға, жануарларға, өсімдіктерге және көптеген микроорганизмдерге қажет микроэлемент. Ол түрлі ферменттердің кофакторы ретінде қызмет етеді. Марганец қатысатын негізгі биологиялық процестер: * аминқышқылдарының алмасуы; * көмірсу және липид алмасуы; * сүйек және дәнекер тіндердің қалыптасуы; * антиоксиданттық қорғаныс; * кейбір иммундық процестер; * фотосинтез. === Ферменттердегі рөлі === Марганец митохондриялық марганец-супероксиддисмутаза ферментінің маңызды құрамдас бөлігі. Бұл фермент супероксид радикалын сутек асқын тотығы мен оттегіге айналдыруға қатысады: : <math>\mathrm{2O_2^{\bullet-} + 2H^+ \rightarrow H_2O_2 + O_2}</math> Осылайша фермент жасушалардың тотығу стрессіне қарсы қорғаныс жүйесіне қатысады. Марганец аргиназа мен пируваткарбоксилаза сияқты ферменттердің қызметі үшін де маңызды.<ref name="NIH">{{cite web |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Manganese-HealthProfessional/ |title=Manganese — Fact Sheet for Health Professionals |publisher=National Institutes of Health |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> === Фотосинтездегі рөлі === {{main|Фотосинтез}} Марганец оттек түзетін фотосинтездің маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Өсімдіктердің, балдырлардың және цианобактериялардың II фотожүйесіндегі суды тотықтыратын кешенде төрт марганец атомы мен бір кальций атомы бар Mn₄CaO₅ кластері орналасады. Бұл кешен жарық энергиясын пайдаланып судан электрондар алуға қатысады. Жалпы реакция: : <math>\mathrm{2H_2O \rightarrow O_2 + 4H^+ + 4e^-}</math> Осы процестің нәтижесінде атмосфералық оттегінің негізгі табиғи көзі болып табылатын оттекті фотосинтез жүзеге асады. Марганецтің аталған қызметі оның биосферадағы аса маңызды элементтердің бірі екенін көрсетеді. == Адам ағзасындағы марганец == Марганец тағам арқылы адам ағзасына түседі және көбінесе аш ішекте сіңіріледі. Оның ағзадағы мөлшері мен таралуы сіңу, тасымалдану, тіндерде жиналу және шығарылу процестері арқылы реттеледі. Марганецтің негізгі шығарылу жолдарының бірі — өт арқылы бөліну. === Тағамдағы көздері === Марганец көптеген өсімдік текті тағамдарда кездеседі. Негізгі көздері: * тұтас дәнді дақылдар; * жаңғақтар; * бұршақ тұқымдастар; * жапырақты көкөністер; * кейбір жемістер; * шай. Марганецтің тағамдағы мөлшері топырақ құрамына, өсімдік түріне және өңдеу тәсіліне байланысты өзгеріп отырады. === Тәуліктік қажеттілік === АҚШ Ұлттық денсаулық институттарының мәліметі бойынша, марганец үшін көптеген жас топтарында нақты ұсынылатын тәуліктік мөлшер (RDA) емес, жеткілікті тұтыну деңгейі (AI) белгіленген. {| class="wikitable" |+ Марганецтің жеткілікті тәуліктік тұтыну мөлшері ! Жас тобы ! Ерлер, мг/тәулік ! Әйелдер, мг/тәулік |- | 1–3 жас | 1,2 | 1,2 |- | 4–8 жас | 1,5 | 1,5 |- | 9–13 жас | 1,9 | 1,6 |- | 14–18 жас | 2,2 | 1,6 |- | 19 жастан жоғары | 2,3 | 1,8 |} Жүктілік кезеңінде 19 жастан асқан әйелдер үшін жеткілікті тұтыну деңгейі 2,0 мг/тәулік, ал бала емізу кезеңінде 2,6 мг/тәулік деп көрсетілген.<ref name="NIH"/> Бұл мөлшерлер медициналық емдеу нұсқаулығы емес, тамақтануды бағалауға арналған анықтамалық көрсеткіштер болып саналады. === Марганец тапшылығы === Адамдарда марганецтің айқын тапшылығы өте сирек байқалады. Оның нақты клиникалық белгілері толық анықталмаған. Ғылыми әдебиетте марганец тапшылығының сүйек түзілуіне, өсуге және кейбір зат алмасу процестеріне ықтимал әсері талқыланған. Марганец тапшылығының болуы тек жекелеген белгілерге сүйеніп анықталмайды.<ref name="NIH"/> == Уыттылығы және денсаулыққа әсері == Марганец ағзаға қажетті болғанымен, шамадан тыс әсер еткен жағдайда улы болуы мүмкін. Уыттылық әсер ету жолына, химиялық түріне, концентрациясына және ұзақтығына байланысты. === Өндірістік әсері === Марганец қосылыстарының шаңы мен түтінін ұзақ уақыт тыныс алу жүйке жүйесіне әсер етуі мүмкін. Қауіп тобына: * кен өндіру жұмысшылары; * ферроқорытпа өндірісінің қызметкерлері; * дәнекерлеу түтініне ұшырайтын жұмысшылар; * кейбір металлургиялық және химиялық өндіріс мамандары кіреді. Ұзақ мерзімді шамадан тыс әсер марганецке байланысты нейроуыттылықты туындатуы мүмкін. Ауыр созылмалы улану жағдайларында қозғалыстың баяулауы, бұлшықет сіресуі, жүрістің өзгеруі және басқа неврологиялық белгілер байқалуы ықтимал. Бұл жағдай кейде '''манганизм''' деп аталады. Оның кейбір белгілері Паркинсон ауруына ұқсас болғанымен, екеуі бірдей ауру емес. === Марганец және ауыз су === Марганец табиғи жер асты және жер үсті суларында кездеседі. Оның концентрациясы геологиялық жағдайға және су ортасының химиялық қасиеттеріне байланысты өзгеруі мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ауыз су сапасына арналған нұсқаулығында марганецтің жалпы мөлшері үшін '''0,08 мг/л''' деңгейіндегі уақытша нормативтік ұсыныс келтірілген. Бұл мән әсіресе қоспамен тамақтанатын нәрестелердің неврологиялық қауіпсіздігін ескере отырып белгіленген.<ref name="WHO">{{cite web |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/water-safety-and-quality/chemical-fact-sheets-2022/manganese-fact-sheet-2022.pdf |title=Manganese in drinking-water |publisher=World Health Organization |year=2022 |language=en}}</ref> Аталған көрсеткіш ұлттық заңнамамен белгіленетін міндетті шекті рұқсат етілген концентрациямен автоматты түрде бірдей емес. == Экологиялық маңызы == Марганец табиғи биогеохимиялық айналымдарға қатысады. Оның топырақтағы және судағы күйі тотығу-тотықсыздану жағдайына тәуелді. Оттегі аз ортада Mn(II) түрі салыстырмалы қозғалмалы және суда еритін болуы мүмкін. Тотықтырғыш ортада марганецтің жоғары валентті оксидтері түзіліп, қатты фазаға ауыса алады. Марганец оксидтері басқа металдар мен ластаушы заттардың сорбциясына және тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысады. Сондықтан марганец: * топырақ химиясында; * су экожүйелерінде; * шөгінді жыныстардың геохимиясында; * табиғи және өндірістік су тазарту процестерінде маңызды. === Биогеохимиялық айналымы === Марганецтің табиғи айналымы геологиялық, химиялық және биологиялық процестерден тұрады. Оған: * тау жыныстарының үгілуі; * минералдардың еруі; * Mn(II) иондарының тотығуы; * жоғары валентті оксидтердің тотықсыздануы; * микроорганизмдердің қатысуымен жүретін реакциялар кіреді. Кейбір бактериялар мен саңырауқұлақтар марганецтің тотығуын немесе тотықсыздануын жеделдете алады. Осы процестер марганец кендерінің қалыптасуына және табиғи сулардағы марганец мөлшерінің өзгеруіне әсер етеді. == Аналитикалық химиядағы марганец == Марганецті анықтау үшін әртүрлі химиялық және аспаптық әдістер пайдаланылады. === Перманганатометрия === '''Перманганатометрия''' — калий перманганатының тотықтырғыш қасиеттеріне негізделген көлемдік талдау әдісі. Қышқыл ортада MnO₄⁻ ионы Mn²⁺ ионына дейін тотықсызданады. Перманганат ерітіндісінің күлгін түсі титрлеу кезінде реакцияның аяқталғанын бақылауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс кейбір тотықсыздандырғыш заттарды анықтауда қолданылады. === Аспаптық талдау === Марганецтің өте аз мөлшерін анықтауда: * атомдық-абсорбциялық спектрометрия; * индуктивті байланысқан плазмалы оптикалық эмиссиялық спектрометрия (ICP-OES); * индуктивті байланысқан плазмалы масс-спектрометрия (ICP-MS); * рентгенфлуоресценттік талдау (XRF); * спектрофотометриялық әдістер пайдаланылады. ICP-MS және ICP-OES әдістері ауыз су, табиғи су, биологиялық үлгілер және өндірістік материалдар құрамындағы марганецті анықтауға мүмкіндік береді. Минералдық фазалар мен тотығу дәрежелерін зерттеуде рентгендік дифракция, электрондық микроскопия және рентгендік сіңіру спектроскопиясы қолданылады. == Заманауи ғылыми зерттеулер == 2020-жылдарда марганецке қатысты зерттеулер бірнеше бағытта қарқынды дамуда. === Энергия сақтау жүйелері === Марганец негізіндегі литий-иондық және натрий-иондық катодтарды жетілдіру маңызды ғылыми бағыттардың бірі. Зерттеулер катод материалдарының: * құрылымдық тұрақтылығын; * энергия сыйымдылығын; * жұмыс кернеуін; * циклдік төзімділігін; * экономикалық тиімділігін арттыруға бағытталған. 2026 жылғы ғылыми шолулар марганец негізіндегі катодтардың болашағын олардың салыстырмалы қолжетімділігімен байланыстырады. Сонымен қатар құрылымдық деградация, марганецтің электролитке еруі және зарядтау-разрядтау кинетикасының шектеулері маңызды мәселелер ретінде қарастырылады.<ref name="Energy2026">{{cite journal |title=Engineering manganese-based cathodes for low-cost and high-energy rechargeable batteries |year=2026 |journal=Energy & Environmental Science |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12954518/ |language=en}}</ref> === Электрокатализ === Марганец оксидтері су электролизі, оттегінің бөлінуі және басқа электрохимиялық процестер үшін зерттеледі. Олар кейбір бағалы металдарға тәуелділікті азайтуға мүмкіндік беретін материалдар қатарына жатады. Алайда зертханалық каталитикалық белсенділіктің жоғары болуы өнеркәсіптік жүйеде ұзақ мерзімді тұрақтылыққа автоматты түрде кепілдік бермейді. === Экологиялық технологиялар === Марганец негізіндегі сорбенттер, катализаторлар және оксидтік материалдар ластаушы заттарды ыдырату, судан кейбір металдарды шығару және химиялық процестерді басқару үшін зерттелуде. == Экономикалық және стратегиялық маңызы == Марганец қазіргі өнеркәсіптің бірнеше іргелі саласы үшін маңызды. Оның негізгі нарығы болат өндірісіне тәуелді. Марганецтің стратегиялық маңызын анықтайтын факторлар: * болат өндірісіндегі орны; * кейбір технологияларда толыққанды баламасының болмауы; * кен қорларының географиялық әркелкі таралуы; * кеннің сапасы мен байыту шығындары; * көлік инфрақұрылымы; * жоғары тазалықтағы өнімдерге сұраныс. Марганецке қатысты «қор», «ресурс», «кен өндіру», «концентрат өндіру» және «марганец металын өндіру» ұғымдарын ажырату қажет. Геологиялық қордың үлкен болуы оны қазіргі бағамен экономикалық тұрғыдан тиімді өндіруге болатындығын әрқашан білдірмейді. == Қызықты деректер == * Марганецтің табиғаттағы жалғыз тұрақты изотопы — ⁵⁵Mn. * Марганец пен магний атауларының тарихи шығу тегі өзара байланысты болғанымен, олар әртүрлі химиялық элементтер. * Марганецтің қара оксидтері ежелгі дәуірде пигмент және шыны өндірісіне арналған материал ретінде қолданылған. * Марганец фотосинтез кезінде молекулалық оттегінің бөлінуіне қатысатын негізгі элементтердің бірі. * Марганец диоксиді дәстүрлі құрғақ батареялардың маңызды құрамдас бөлігі. * Қазақстандағы Жезді кен орнының игерілуі Екінші дүниежүзілік соғыс тарихымен байланысты. * Марганец кейбір қосылыстарында түссізге жуық немесе әлсіз қызғылт, басқаларында жасыл, қоңыр, қара не күлгін түстер көрсетеді. * Мұхит түбіндегі марганец конкрецияларында никель, мыс және кобальт сияқты басқа да металдар кездеседі. == Қараңыз == * [[Пиролюзит]] * [[Родохрозит]] * [[Марганец(IV) оксиді]] * [[Калий перманганаты]] * [[Ферромарганец]] * [[Силикомарганец]] * [[Қорытпа]] * [[Электролиз]] * [[Фотосинтез]] * [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] * [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] * [[Литий-иондық аккумулятор]] * [[Натрий-иондық аккумулятор]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://periodic-table.rsc.org/element/25/manganese Royal Society of Chemistry — Manganese] * [https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 USGS — Mineral Commodity Summaries 2026] * [https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan USGS — Kazakhstan Minerals Information] * [https://ods.od.nih.gov/factsheets/Manganese-HealthProfessional/ NIH — Manganese Fact Sheet] * [https://www.mdpi.com/2076-3417/16/14/7326 Kazakhstan manganese ores — Applied Sciences, 2026] {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] pbdivdozzwd8mtpz7l6e2xq9dv6c1t8 3686830 3686828 2026-10-27T05:03:35Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Қараңыз */ 3686830 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=25|қб қысымы 10=1347|булану жылуы=221|жылусыйымдылығы=26,3|молярлық көлем=7,35|тор құрылымы=кубтық|тор параметрлері=8,890|Тор құрылымы=кубтық|Дебай температурасы=400|жылуөткізгіштік=6,87|қб қысымы 1=1228|қб қысымы 100=1493|қайнау температурасы=2 235 (1961 °C)|қб қысымы 1 k=1691|қб қысымы 10 k=1955|қб қысымы 100 k=2333|Юнг модульі=198|Моос қаттылығы=6.0|Бринеллий қаттылығы=196|CAS тіркелу нөмірі=7439-96-5|магниттік құрылымы=парамагниттік|сурет=Mangan 1-crop.jpg|балқу жылуы=13,4|балқу температурасы=1 517 (1243 °C)|асты=[[Технеций|Tc]]|ковалентті радиус=Төмен айналу жылдамдығы: 139±5<br/> Жоғары айналу жылдамдығы: 161±8|символ=Mn|сыртқы түрі=Қатты, сынғыш металл күміс-ақ түсті|атауы=Марганец|топ=7|период=4|блок=d|атомдық масса=54.938043(2)|конфигурация=[Ar] 3d⁵ 4s^{<nowiki>2</nowiki>}|атом радиусы=127|электрондық қабықшасы=2, 8, 13, 2|тығыздық=7,21|ион радиусы=(+7e) 46 (+2e) 80|электртерістілігі=1,55|электродты потенциал=−1,180 В|Электродты потенциал=−1,180 В|тотығу дәрежелері=−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6, +7|иондалу энергиясы 1=717.3|иондалу энергиясы 2=1509.0|иондалу энергиясы 3=3248|фаза=Қатты дене|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Manganese.gif|thumb|100px|Марганец ''Mn''|солға]] '''Марганец''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Manganum''; '''Mn''') — элементтердің периодты жүйесінің VII-тобындағы химиялық элемент, асыл металдардың бірі. Реттік нөмірі 25, [[атом массасы]] 54, 938. == Шығу тарихы == Марганецтің негізгі минералдарының бірі – пиролизит – ерте заманда қара магнезия ретінде белгілі болған және оны нақтылау үшін шыны балқытуда пайдаланылған. Бұл магнитті темір рудасының бір түрі болып саналды және оны магнитпен тартпайтындығы туралы Плиний Аға магнит «немқұрайлы» қара магнезияның әйел жынысымен түсіндірді. 1774 жылы швед химигі К.Шееле кеннің құрамында белгісіз металл бар екенін көрсетті. Ол өзінің досы химик Ю. Ганға кен үлгілерін жіберді, ол пиролюзитті пеште көмірмен қыздыру арқылы металдық марганец алды. 19 ғасырдың басында оған «манган» атауы қабылданды (неміс тілінен. Manganerz – марганец кені). == Табиғатта кездесуі == Марганец жер бетіндегі ең көп таралған 14-ші элемент, ал темірден кейін жер қыртысындағы екінші ауыр металл (жер қыртысындағы атомдардың жалпы санының 0,03%). Марганецтің массалық үлесі қышқылдан (600 г/т) негізгі жыныстарға (2,2 кг/т) дейін артады. Ол көптеген кендерде темірмен бірге жүреді, бірақ марганецтің тәуелсіз кен орындары да бар. Чиатура кен орнында (Кутаиси облысы) 40%-ға дейін марганец рудалары бар. Тау жыныстарында шашыраған марганец сумен шайылып, Дүниежүзілік мұхитқа тасымалданады. Бұл ретте оның теңіз суындағы мөлшері шамалы (10^-7-10^-6%), ал мұхиттың терең жерлерінде оның концентрациясы суда ерімейтін оттегінің пайда болуымен суда еріген оттегінің тотығуынан 0,3%-ға дейін артады, гидратталған күйде (MnO₂•H₂O) және мұхиттың төменгі қабаттарына сіңіп, түбінде ферромарганец деп аталатын түйіндерді түзетін марганец оксиді, онда марганец мөлшері 45% жетуі мүмкін (олардың құрамында мыс қоспалары да бар). Мұндай түйіндер болашақта өнеркәсіп үшін марганецтің көзіне айналуы мүмкін. == Периодтық жүйедегі орны және атом құрылысы == Марганец атомының ядросында 25 протон болады. Электрлік бейтарап атомның электрон саны да 25-ке тең. Марганецтің негізгі күйдегі электрондық конфигурациясы: : <math>\mathrm{[Ar]\,3d^5\,4s^2}</math> Электрондардың қабаттар бойынша таралуы: : '''2, 8, 13, 2.''' 3d-деңгейшесінің жартылай толуы марганецтің электрондық құрылысының маңызды ерекшелігі болып саналады. Марганец атомының сыртқы және ішкі d-электрондары химиялық байланыс түзуге қатысып, әртүрлі тотығу дәрежелеріндегі қосылыстардың пайда болуына мүмкіндік береді. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі атомдық сипаттамалары ! Көрсеткіш ! Мәні |- | Атомдық нөмірі | 25 |- | Салыстырмалы атомдық массасы | 54,938 |- | Период | 4 |- | Топ | 7 |- | Блок | d |- | Электрондық конфигурациясы | [Ar] 3d⁵ 4s² |- | Электртерістілігі, Полинг шкаласы | 1,55 |- | Бірінші иондану энергиясы | 717,3 кДж/моль |- | Табиғи тұрақты изотопы | ⁵⁵Mn |- | CAS тіркеу нөмірі | 7439-96-5 |} == Изотоптары == Табиғи марганецтің құрамында бір ғана тұрақты изотоп — '''⁵⁵Mn''' болады. Оның ядросында 25 протон және 30 нейтрон бар. Осыған байланысты марганец моноизотопты элемент болып есептеледі. Марганецтің жасанды жолмен алынатын радиоактивті изотоптары да белгілі. Олар ядролық физикада, радиохимияда, медициналық зерттеулерде және геохронологияда қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің кейбір изотоптары ! Изотоп ! Жартылай ыдырау кезеңі ! Ерекшелігі |- | ⁵²Mn | Шамамен 5,59 тәулік | Радиоактивті, зерттеу мақсатында қолданылады |- | ⁵³Mn | Шамамен 3,7 млн жыл | Ұзақ өмір сүретін радионуклид, геохимиялық және ғарыштық зерттеулер үшін маңызды |- | ⁵⁴Mn | Шамамен 312 тәулік | Гамма-сәуле шығаратын радионуклид |- | ⁵⁵Mn | Тұрақты | Табиғи марганецтің негізгі және жалғыз тұрақты изотопы |} ⁵³Mn изотопы ғарыштық сәулелердің әсерінен түзілетін радионуклидтер қатарына жатады. Оның изотоптық жүйесі кейбір метеориттер мен Күн жүйесінің алғашқы қатты заттарын зерттеуде пайдаланылады. == Физикалық қасиеттері == Марганец қалыпты жағдайда күміс-сұр түсті, металдық жылтыры бар қатты зат. Ол темірге сырттай ұқсас болғанымен, таза күйінде анағұрлым морт. Сондықтан таза марганец құрылымдық материал ретінде сирек қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің физикалық қасиеттері ! Қасиет ! Мәні |- | Агрегаттық күйі | Қатты |- | Түсі | Күміс-сұр |- | Тығыздығы (20 °C шамасында) | 7,3 г/см³ |- | Балқу температурасы | 1246 °C |- | Қайнау температурасы | 2061 °C |- | Меншікті жылу сыйымдылығы | Шамамен 479 Дж/(кг·К) |- | Металдық қасиеті | Қатты және морт |- | Магниттік қасиеті | Кристалдық түрі мен температурасына тәуелді |} Марганец бірнеше кристалдық аллотропиялық түрге ие. Олардың ішінде α-, β-, γ- және δ-марганец ажыратылады. Температура артқан сайын кристалдық құрылымы өзгереді. Бұл ауысулар металлдың механикалық, электрлік және магниттік қасиеттеріне әсер етеді. Қалыпты жағдайда тұрақты α-марганецтің кристалдық құрылымы күрделі. Оның ерекше тор құрылысы марганецтің морттығы мен кейбір электрондық қасиеттерін түсіндіруге көмектеседі. === Магниттік қасиеттері === Марганецтің магниттік қасиеттері оның фазалық күйіне, температурасына, химиялық құрамына және кристалдық құрылымына тәуелді. Таза α-марганец төмен температураларда антиферромагниттік реттелу көрсетеді. Марганец бірқатар магниттік қорытпалардың құрамына кіреді. Мысалы, марганец, алюминий және кейбір басқа металдар негізіндегі қорытпалар ерекше магниттік сипаттамаларға ие болуы мүмкін. == Химиялық қасиеттері == Марганец химиялық белсенділігі бойынша көптеген асыл металдардан жоғары тұрады. Ол ауада біртіндеп тотығады, ал қыздырғанда оттегімен белсендірек әрекеттеседі. Марганецтің химиясы тотығу дәрежелерінің көптүрлілігімен ерекшеленеді. === Тотығу дәрежелері === Марганец қосылыстарында −III-тен +VII-ге дейінгі тотығу дәрежелері белгілі. Алайда олардың тұрақтылығы бірдей емес. Қарапайым бейорганикалық химияда +II, +III, +IV, +VI және +VII дәрежелері аса маңызды. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі тотығу дәрежелері ! Дәреже ! Мысал ! Ерекшелігі |- | 0 | Mn | Металл күйі |- | +II | MnO, MnCl₂, MnSO₄ | Көптеген сулы ерітінділерде салыстырмалы тұрақты |- | +III | Mn₂O₃, MnF₃ | Кейбір жағдайларда диспропорциялануға бейім |- | +IV | MnO₂ | Тотығу-тотықсыздану реакцияларында маңызды |- | +VI | K₂MnO₄ | Манганаттарда кездеседі |- | +VII | KMnO₄, Mn₂O₇ | Күшті тотықтырғыш қасиет көрсетеді |} Тотығу дәрежесі артқан сайын марганец қосылыстарының түсі, ерігіштігі және химиялық белсенділігі айтарлықтай өзгеруі мүмкін. === Оттегімен әрекеттесуі === Марганец қыздырғанда оттегімен әрекеттесіп, әртүрлі оксидтер түзеді. Мысалы: : <math>\mathrm{3Mn + 2O_2 \rightarrow Mn_3O_4}</math> Түзілетін өнім температураға, оттегінің парциалдық қысымына және реакция жағдайына байланысты өзгереді. === Қышқылдармен әрекеттесуі === Марганец сұйылтылған тотықтырмайтын қышқылдармен әрекеттесіп, екі валентті марганец тұздарын және сутекті түзе алады. : <math>\mathrm{Mn + 2HCl \rightarrow MnCl_2 + H_2\uparrow}</math> : <math>\mathrm{Mn + H_2SO_4 \rightarrow MnSO_4 + H_2\uparrow}</math> Екінші реакция сұйылтылған күкірт қышқылы үшін тән. Концентрлі тотықтырғыш қышқылдармен әрекеттесу жолдары өзгеше болуы мүмкін. === Марганецтің тотығу-тотықсыздану химиясы === Марганецтің жоғары тотығу дәрежелеріндегі қосылыстары электрон қабылдап, төменгі тотығу дәрежелеріне ауыса алады. Мысалы, қышқыл ортада перманганат ионының тотықсыздануы: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 8H^+ + 5e^- \rightarrow Mn^{2+} + 4H_2O}</math> Бейтарап немесе әлсіз сілтілік ортада перманганаттың тотықсыздануы көбіне MnO₂ тұнбасын береді: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 2H_2O + 3e^- \rightarrow MnO_2 + 4OH^-}</math> Осы реакциялардың өнімдері ортаның қышқылдығына тәуелді болады. == Марганецтің маңызды қосылыстары == === Марганец(II) оксиді === '''Марганец(II) оксиді''' — MnO. Ол марганецтің +II тотығу дәрежесіндегі негізгі оксидтерінің бірі. MnO керамика, шыны, ферриттер және марганец негізіндегі кейбір материалдарды өндіруде қолданылады. === Марганец(III) оксиді === '''Марганец(III) оксиді''' — Mn₂O₃. Ол марганецтің +III тотығу дәрежесіндегі оксиді. Кейбір катализаторлар мен электрохимиялық материалдар құрамында кездеседі. === Марганец(IV) оксиді === '''Марганец(IV) оксиді''' — MnO₂, табиғатта негізінен пиролюзит минералы түрінде кездеседі. Ол марганецтің өнеркәсіптік және технологиялық тұрғыдан аса маңызды қосылыстарының бірі. MnO₂: * құрғақ гальваникалық элементтердің катодтық материалдарының құрамына кіреді; * кейбір реакцияларда катализатор қызметін атқарады; * шыны және керамика өндірісінде қолданылады; * бірқатар өндірістік процестерде тотықтырғыш қасиет көрсетеді. Лабораториялық жағдайда MnO₂ сутек асқын тотығының айырылуын жылдамдатады: : <math>\mathrm{2H_2O_2 \xrightarrow{MnO_2} 2H_2O + O_2\uparrow}</math> Бұл реакцияда MnO₂ катализатор ретінде қызмет етеді. === Калий перманганаты === {{main|Калий перманганаты}} '''Калий перманганаты''' — KMnO₄, қою күлгін түсті кристалдық зат. Ол күшті тотықтырғыш және аналитикалық химиядағы маңызды реагент. Калий перманганатының қолданылуы: * тотығу-тотықсыздану титрлеуі; * кейбір су тазарту технологиялары; * химиялық синтез; * зертханалық талдау. Калий перманганатын органикалық заттармен және тотықсыздандырғыштармен араластырғанда қауіпті реакциялар жүруі мүмкін. === Калий манганаты === '''Калий манганаты''' — K₂MnO₄. Бұл марганецтің +VI тотығу дәрежесіндегі қосылысы. Манганат ионы MnO₄²⁻ жасыл түсті болады. Ол сілтілік ортада салыстырмалы тұрақты, ал кейбір басқа жағдайларда диспропорциялануы мүмкін. === Марганец(II) сульфаты === '''Марганец(II) сульфаты''' — MnSO₄. Бұл қосылыс: * минералдық тыңайтқыштар өндіруде; * мал азығына арналған микроэлементтік қоспаларда; * марганецтің кейбір электролиттік өндірістік процестерінде; * аккумулятор материалдары үшін жоғары тазалықтағы шикізат алуда қолданылады. === Марганец карбонилдері === Марганец органометалдық химияда да маңызды орын алады. Мысалы, димарганец декакарбонилі Mn₂(CO)₁₀ — марганец пен көміртек монооксидінің белгілі органометалдық қосылысы. Ол координациялық химияда, химиялық синтезде және металдардың электрондық құрылысын зерттеуде қолданылады. == Табиғатта таралуы == Марганец — жер қыртысында кең таралған химиялық элементтердің бірі. Оның жер қыртысындағы орташа массалық үлесі дереккөз бен есептеу әдісіне қарай шамамен 0,08–0,10% деңгейінде бағаланады. Марганец жер қыртысында негізінен химиялық қосылыстар құрамында кездеседі. Табиғи марганец минералдарының саны бірнеше жүзге жетеді. === Негізгі минералдары === {| class="wikitable sortable" |+ Марганецтің маңызды минералдары ! Минерал ! Формуласы ! Ерекшелігі |- | [[Пиролюзит]] | MnO₂ | Қара түсті, марганецтің маңызды оксидтік кені |- | [[Родохрозит]] | MnCO₃ | Қызғылт немесе қызыл түсті карбонат |- | [[Родонит]] | MnSiO₃ | Қызғылт түсті силикат; табиғи құрамында басқа элементтер болуы мүмкін |- | [[Гаусманнит]] | Mn₃O₄ | Аралас валентті марганец оксиді |- | [[Манганит]] | MnO(OH) | Марганец оксигидроксиді |- | [[Браунит]] | Mn²⁺Mn³⁺₆SiO₁₂ | Марганецке бай силикатты-оксидтік минерал |- | [[Якобсит]] | MnFe₂O₄ | Шпинель тобына жататын минерал |} Марганец минералдары кенді қабаттарда, шөгінді жыныстарда, гидротермалдық түзілімдерде, метаморфтанған тау жыныстарында және мұхит түбіндегі минералдық конкрецияларда кездеседі. === Марганец кендерінің түзілуі === Марганец кен орындары бірнеше геологиялық процестің нәтижесінде қалыптасады: # '''Шөгінді кен түзілуі''' — марганецтің су бассейндерінде химиялық немесе биогеохимиялық жолмен шөгуі. # '''Гидротермалдық кен түзілуі''' — ыстық минералданған ерітінділердің әсерінен марганец минералдарының жиналуы. # '''Үгілу және тотығу процестері''' — бастапқы минералдардың жер бетіне жақын жағдайда өзгеріп, екінші реттік марганец оксидтерін түзуі. # '''Метаморфизм''' — температура мен қысым әсерінен бұрын түзілген марганец кендерінің минералдық құрамының өзгеруі. Марганецтің суда еруі және тұнуы негізінен ортаның қышқылдығына, тотығу-тотықсыздану жағдайына, оттегінің мөлшеріне және микроорганизмдердің белсенділігіне байланысты. === Мұхит түбіндегі марганец конкрециялары === Марганец мұхит түбінде полиметалдық конкрециялар түзеді. Олардың құрамында марганецпен бірге темір, никель, мыс, кобальт және басқа элементтер кездеседі. Конкрециялар көбінесе бірнеше километр тереңдікте орналасады. Олардың қалыптасуы өте баяу жүреді және миллиондаған жылдарға созылуы мүмкін. Мұндай шикізатты өндіру технологиялық, экономикалық және экологиялық мәселелермен байланысты. Әсіресе терең теңіз организмдерінің мекендеу ортасына, түптік шөгінділерге және теңіз экожүйелеріне ықтимал әсері халықаралық ғылыми талқылаулардың нысаны болып отыр. == Әлемдік кен орындары == Марганецтің ірі кенді аудандары Африкада, Австралияда, Азияда, Еуропада және Оңтүстік Америкада орналасқан. Ең белгілі кенді провинциялардың қатарында: * Оңтүстік Африкадағы Калахари марганец кенді алабы; * Габондағы Моанда кенді ауданы; * Австралиядағы Грут-Айленд кен орны; * Украинадағы Никополь марганец алабы; * Грузиядағы Чиатура кенді ауданы; * Қазақстандағы Атасу, Жезді және Үшқатын кенді аудандары бар. Оңтүстік Африкадағы Калахари кенді алабы құрлықтағы ең ірі марганец кендерінің бірі саналады. Оның кендері палеопротерозой дәуіріндегі шөгінді және кейінгі геологиялық өзгерістермен байланысты. == Әлемдік марганец өндірісі == АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) 2026 жылғы ''Mineral Commodity Summaries'' басылымы бойынша, 2025 жылы әлемде өндірілген марганецтің жалпы мөлшері, кен құрамындағы марганецке шаққанда, шамамен '''20 миллион тонна''' болды.<ref name="USGS2026">{{cite report |author=U.S. Geological Survey |title=Mineral Commodity Summaries 2026 |year=2026 |publisher=U.S. Geological Survey |doi=10.3133/mcs2026 |url=https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 |language=en}}</ref> Бұл көрсеткіш кеннің немесе концентраттың толық салмағын емес, ондағы Mn элементінің мөлшерін білдіреді. {| class="wikitable sortable" |+ 2025 жылғы марганец өндірісі (USGS бағалауы) ! Ел ! Марганец мөлшері, мың тонна |- | [[Оңтүстік Африка Республикасы]] | 7 600 |- | [[Габон]] | 5 000 |- | [[Гана]] | 2 000 |- | [[Австралия]] | 1 600 |- | [[Бразилия]] | 800 |- | [[Үндістан]] | 790 |- | [[Қытай]] | 700 |- | [[Кот-д’Ивуар]] | 350 |- | Басқа елдер | 1 300 |- ! Әлем бойынша (дөңгелектелген) ! 20 000 |} ''Ескерту: елдер бойынша көрсеткіштер бағалау мен дөңгелектеуге негізделген. Қазақстан USGS-тің осы жиынтық кестесінде жеке жолмен көрсетілмейді, бірақ «басқа елдер» тобына кіреді.'' Марганецке сұраныс болат өндірісінің көлемімен тығыз байланысты. Сонымен қатар электр көлігі, аккумулятор өндірісі және энергияны жинақтау жүйелері оның кейбір жоғары тазалықтағы химиялық өнімдеріне сұранысты арттыруы мүмкін. == Қазақстандағы марганец == === Кен орындарының географиялық таралуы === Қазақстанда марганец кендерінің негізгі бөлігі елдің орталық бөлігінде орналасқан. 2026 жылы жарияланған ғылыми шолуда Қазақстан аумағында марганецтің 100-ден астам кен орны мен кен білінімі анықталғаны көрсетілген. Шолуда келтірілген ұлттық есеп деректеріне сәйкес, өнеркәсіптік игеруге жарамды 38 кен орны есепке алынған, оның 16-сы пайдаланылатын, ал 22-сі барланған қор ретінде сипатталған. Бұл сандардың есептік мерзімі мен жіктелуі өндірістің нақты ағымдағы жағдайынан өзгеше болуы мүмкін.<ref name="KZ2026">{{cite journal |title=Pyrometallurgical Processing of Iron Manganese Ores: A Review with Emphasis on Kazakhstan’s Mineral Resources and Technological Prospects |journal=Applied Sciences |year=2026 |volume=16 |issue=14 |article-number=7326 |url=https://www.mdpi.com/2076-3417/16/14/7326 |language=en}}</ref> Марганец шикізатының басты шоғырлану аймақтары: * '''Атасу кенді ауданы''' — Орталық Қазақстанның маңызды темір-марганец минералдану аймақтарының бірі; * '''Жезді кенді ауданы''' — Ұлытау өңіріндегі тарихи маңызы ерекше марганец кенді ауданы; * '''Үшқатын кенді ауданы''' — марганецке бай кендерімен белгілі аудан; * '''Қаражал кенді ауданы''' — темір және марганец кендері шоғырланған өңір. Аталған ғылыми шолуда Батыс Қаражал мен Үшқатын-III кен орындары Қазақстанның марганец қорының едәуір бөлігін шоғырландыратыны атап көрсетілген.<ref name="KZ2026"/> === Жезді марганец кен орны === Жезді кен орны Қазақстанның геологиялық және өнеркәсіптік тарихында ерекше орын алады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде марганецтің стратегиялық маңызы күрт артты. Өйткені металл болат пен әскери техника өндірісінде қажет болды. 1942 жылғы 25 сәуірде Жезді марганец кенін өндіруді ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Құрылыс және кен өндіруге дайындық жұмыстары бір мезгілде жүргізілді. 1942 жылғы 12 маусымда Жезді марганец кеніші іске қосылды. Қазақстандық тарихи деректерде кеніштің бар болғаны 38 күн ішінде салынғаны айтылады.<ref name="Satpayev">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/23857 |title=К.И. Сатпаев и становление геологической науки Казахстана |publisher=Қазақстан тарихы порталы |language=ru |access-date=2026-10-26}}</ref> Жезді кенін игеру тарихы көрнекті қазақ геологы [[Қаныш Сәтбаев|Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың]] ғылыми және ұйымдастырушылық қызметімен байланысты. Соғыс жылдарында Жезді кенінен алынған марганец Орал мен басқа өнеркәсіп орталықтарының металлургиялық кәсіпорындарына жөнелтілді. Жезді өңірінің өнеркәсіптік және геологиялық тарихы қазіргі Ұлытау облысындағы тау-кен және балқыту ісі тарихы музейінің экспозицияларында көрсетілген. === Қазақстандағы қазіргі өндіріс === USGS-тің Қазақстанға арналған елдік шолуында 2024 жылы елде жалпы массасы '''300 900 тонна марганец концентраты''' өндірілгені, оның құрамындағы марганец мөлшері шамамен '''107 000 тонна''' болғаны көрсетілген. Бұл көрсеткіштер 2023 жылмен салыстырғанда шамамен 30%-ға төмендеген. Өндірістің азаюына кейбір кеніштердің тоқтатылуы, кен қорының сарқылуы және экономикалық жағдайлар әсер еткен.<ref name="USGSKZ">{{cite web |url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan |title=Kazakhstan — Minerals Information |publisher=U.S. Geological Survey |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> Атап айтқанда: * «Тұр» кенішінде кен өндіру 2023 жылдың соңында тоқтатылған; * «Боғаш» кенішін пайдалану экономикалық себептермен тоқтатылған; * «Жомарт» кенішінде 2024 жылы өндіру қайта басталғаны туралы хабарланған. Марганец шикізатының қоры мен өндірістің нақты көлемі әртүрлі ұғымдар: ірі геологиялық қорлардың болуы жыл сайын бірдей көлемде кен өндірілетінін білдірмейді. === Қазақстандағы ғылыми зерттеулер === Қазақстандағы марганец кендерін зерттеу геология, минералогия, металлургия және материалтану салаларындағы ғылыми жұмыстармен байланысты. Негізгі ғылыми бағыттар: * төмен сапалы марганец кендерін байыту; * темір-марганец шикізатын кешенді өңдеу; * марганец ферроқорытпаларын өндіру; * металлургиялық қалдықтарды қайта өңдеу; * кен минералдарының тотығу-тотықсыздану қасиеттерін зерттеу; * энергетикалық технологияларға арналған жоғары тазалықтағы марганец қосылыстарын алу. Қазақстан кендеріне арналған 2026 жылғы ғылыми шолуда пирометаллургиялық өңдеу әдістері, кендердің минералдық құрамы, олардың технологиялық ерекшеліктері және ресурстарды тиімді пайдалану мәселелері қарастырылған.<ref name="KZ2026"/> == Марганецті өндіру технологиялары == Марганец өндірісінің технологиясы шикізаттың химиялық құрамына және алынатын өнімнің түріне тәуелді. Негізгі өндірістік өнімдер: * марганец кендері мен концентраттары; * ферромарганец; * силикомарганец; * техникалық марганец металы; * электролиттік марганец; * жоғары тазалықтағы марганец сульфаты; * аккумуляторлық сападағы марганец диоксиді. === Кенді байыту === Кен құрамындағы пайдалы минералдарды бос жыныстан ажырату үшін бірнеше әдіс қолданылады. Олардың қатарында: * ұсату және ұнтақтау; * елеу және жіктеу; * гравитациялық байыту; * магниттік сепарация; * флотация; * күйдіру және кейінгі өңдеу бар. Таңдалатын технология кеннің минералогиялық құрамына, марганец мөлшеріне, темір мен кремний қосылыстарының үлесіне байланысты. === Пирометаллургиялық өңдеу === Марганец ферроқорытпалары негізінен жоғары температуралы пештерде өндіріледі. Бұл процестерде марганец оксидтері көміртек арқылы тотықсызданады. Жалпы реакциялардың бірі: : <math>\mathrm{MnO + C \rightarrow Mn + CO}</math> Алайда өнеркәсіптік пештерде процестер бірнеше сатымен жүреді және олардың нақты механизмі температураға, шлак құрамына және тотықсыздандырғыш жағдайға тәуелді. Ферромарганец өндірісінде темір мен марганец бірге қорытпа түзеді. Силикомарганец өндірісінде кремний де маңызды рөл атқарады. Бұл қорытпа болат өндірісінде тотықсыздандырғыш әрі легірлеуші материал ретінде қолданылады. === Электролиттік өндіру === Жоғары тазалықтағы марганецті ерітінділерден электролиз әдісі арқылы алуға болады. Бұл үшін марганецті шикізат алдымен ерітіледі, кейін ерітінді қоспалардан тазартылып, электролиттік өңдеуден өтеді. Жоғары тазалықтағы марганец металы арнайы қорытпалар мен технологиялық материалдар өндіруге қажет. Электрохимиялық және гидрометаллургиялық әдістер жоғары тазалықтағы марганец сульфатын алу үшін де қолданылады. == Металлургиядағы қолданылуы == Марганецтің экономикалық маңызы ең алдымен болат өнеркәсібімен байланысты. Ол болаттың механикалық қасиеттеріне және өндіріс кезіндегі химиялық процестерге әсер етеді. === Болатты оттегіден тазарту === Сұйық болаттағы еріген оттегі металл сапасын нашарлатуы мүмкін. Марганец оттегімен қосылып, оксид түзеді: : <math>\mathrm{Mn + O \rightarrow MnO}</math> Бұл реакция металл балқымасындағы оттегі мөлшерін төмендетуге мүмкіндік береді. === Күкірттің зиянды әсерін азайту === Болат құрамындағы күкірт кейбір жағдайларда ыстықтай өңдеу кезінде морттықтың пайда болуына ықпал етеді. Марганец күкіртпен әрекеттесіп, марганец сульфидін түзеді: : <math>\mathrm{Mn + S \rightarrow MnS}</math> Марганец сульфидінің түзілуі күкірттің темірмен түзетін кейбір зиянды фазаларының мөлшерін азайтады. Алайда MnS қосындыларының пішіні мен таралуы болаттың қасиеттеріне де әсер ететіндіктен, оларды бақылау металлургиялық технологияның маңызды бөлігі болып саналады. === Гадфильд болаты === '''Гадфильд болаты''' — марганец мөлшері жоғары, тозуға төзімді аустениттік болат. Оның классикалық құрамында шамамен 11–14% марганец және 1% шамасында көміртек болады. Бұл болат соққы жүктемесі кезінде беттік қабатының беріктенуімен ерекшеленеді. Ол: * тау-кен жабдықтарының бөлшектерінде; * ұсатқыштардың жақтарында; * теміржол және арнайы машина жасау бөлшектерінде; * тозуға төзімді құймаларда қолданылады. == Алюминий және басқа қорытпалар == Марганец алюминий қорытпаларына аз мөлшерде қосылғанда беріктік, құрылымдық тұрақтылық және коррозияға төзімділік қасиеттерін өзгерте алады. Мысалы, алюминий-марганец негізіндегі 3xxx сериялы қорытпалар жылуалмастырғыштарда, табақ материалдарда, ыдыстарда және қаптама өндірісінде кең қолданылады. Марганец мыс негізіндегі кейбір қорытпаларда және арнайы магниттік материалдарда да пайдаланылады. == Электрохимиядағы және аккумуляторлардағы маңызы == Марганец қосылыстарының электрохимиялық белсенділігі оның тотығу дәрежелерінің өзгеруіне негізделген. === Мырыш-көміртекті батареялар === Классикалық мырыш-көміртекті элементтерде марганец диоксиді катодтық белсенді зат ретінде қолданылады. Разряд кезінде MnO₂ тотықсыздану реакцияларына қатысады. === Сілтілік батареялар === Сілтілік марганецті элементтерде катод ретінде MnO₂, ал анод ретінде мырыш пайдаланылады. Жалпы разряд реакциясын қарапайым түрде былай көрсетуге болады: : <math>\mathrm{Zn + 2MnO_2 + H_2O \rightarrow ZnO + 2MnOOH}</math> Нақты механизм катодтың құрылымына және электролит жағдайына байланысты күрделі болуы мүмкін. === Литий-иондық аккумуляторлар === Марганец литий-иондық аккумуляторлардағы бірнеше катодтық материалдың құрамына кіреді. Олардың мысалдары: * литий-марганец шпинелі — LiMn₂O₄; * никель-марганец-кобальт негізіндегі қабатты оксидтер — NMC; * литий-марганец-темір фосфаты — LiMnₓFe₁₋ₓPO₄ (LMFP). Марганец қосу катодтың бағасын, жұмыс кернеуін, құрылымдық және электрохимиялық қасиеттерін өзгертуге мүмкіндік береді. === Натрий-иондық аккумуляторлар === 2025–2026 жылдары жарияланған ғылыми зерттеулерде марганец негізіндегі натрий-иондық аккумуляторлардың катодтары перспективалы материалдар ретінде қарастырылды. Марганец негізіндегі қабатты оксидтердің артықшылықтары: * шикізатының салыстырмалы қолжетімділігі; * марганецтің бірнеше тотығу дәрежесінде болуы; * жеткілікті жоғары теориялық сыйымдылық мүмкіндігі; * кобальт сияқты кейбір қымбат компоненттердің мөлшерін азайту әлеуеті. Олардың маңызды кемшіліктерінің бірі — Mn³⁺ иондарының Яһн–Теллер әсерімен байланысты кристалдық тордың бұрмалануы. Мұндай бұрмалану зарядтау-разрядтау циклдері кезінде құрылымдық тұрақтылықтың төмендеуіне және сыйымдылықтың кемуіне әкелуі мүмкін. 2026 жылғы зерттеулерде бұл мәселені шешу үшін кристалдық құрылымды реттеу, элементтермен алмастыру, беттік модификациялау және электрод-электролит шекарасын тұрақтандыру тәсілдері қарастырылған.<ref name="Battery2026">{{cite journal |author=Xing, G. and others |title=Unlocking high-performance manganese-based layered oxide cathodes for sodium-ion batteries |journal=Journal of Materials Science & Technology |year=2026 |doi=10.1016/j.jmst.2026.09.002 |language=en}}</ref> Марганец негізіндегі аккумулятор материалдары қарқынды зерттеліп жатқанымен, олардың барлық түрі өнеркәсіптік тұрғыдан толық қалыптасқан технологияға жатпайды. == Катализдегі және химиялық өндірістегі қолданылуы == Марганец қосылыстары көптеген химиялық реакцияларда катализатор немесе тотықтырғыш ретінде қолданылады. Маңызды бағыттар: * органикалық синтез; * тотығу реакциялары; * су тазарту; * газдарды тазарту; * электрохимиялық катализ; * оттегінің бөліну реакциясы. Марганец оксидтерінің каталитикалық қасиеттері олардың кристалдық құрылымына, беткі ауданына, ақауларына және тотығу дәрежесіне байланысты. == Биологиялық маңызы == Марганец — адамға, жануарларға, өсімдіктерге және көптеген микроорганизмдерге қажет микроэлемент. Ол түрлі ферменттердің кофакторы ретінде қызмет етеді. Марганец қатысатын негізгі биологиялық процестер: * аминқышқылдарының алмасуы; * көмірсу және липид алмасуы; * сүйек және дәнекер тіндердің қалыптасуы; * антиоксиданттық қорғаныс; * кейбір иммундық процестер; * фотосинтез. === Ферменттердегі рөлі === Марганец митохондриялық марганец-супероксиддисмутаза ферментінің маңызды құрамдас бөлігі. Бұл фермент супероксид радикалын сутек асқын тотығы мен оттегіге айналдыруға қатысады: : <math>\mathrm{2O_2^{\bullet-} + 2H^+ \rightarrow H_2O_2 + O_2}</math> Осылайша фермент жасушалардың тотығу стрессіне қарсы қорғаныс жүйесіне қатысады. Марганец аргиназа мен пируваткарбоксилаза сияқты ферменттердің қызметі үшін де маңызды.<ref name="NIH">{{cite web |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Manganese-HealthProfessional/ |title=Manganese — Fact Sheet for Health Professionals |publisher=National Institutes of Health |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> === Фотосинтездегі рөлі === {{main|Фотосинтез}} Марганец оттек түзетін фотосинтездің маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Өсімдіктердің, балдырлардың және цианобактериялардың II фотожүйесіндегі суды тотықтыратын кешенде төрт марганец атомы мен бір кальций атомы бар Mn₄CaO₅ кластері орналасады. Бұл кешен жарық энергиясын пайдаланып судан электрондар алуға қатысады. Жалпы реакция: : <math>\mathrm{2H_2O \rightarrow O_2 + 4H^+ + 4e^-}</math> Осы процестің нәтижесінде атмосфералық оттегінің негізгі табиғи көзі болып табылатын оттекті фотосинтез жүзеге асады. Марганецтің аталған қызметі оның биосферадағы аса маңызды элементтердің бірі екенін көрсетеді. == Адам ағзасындағы марганец == Марганец тағам арқылы адам ағзасына түседі және көбінесе аш ішекте сіңіріледі. Оның ағзадағы мөлшері мен таралуы сіңу, тасымалдану, тіндерде жиналу және шығарылу процестері арқылы реттеледі. Марганецтің негізгі шығарылу жолдарының бірі — өт арқылы бөліну. === Тағамдағы көздері === Марганец көптеген өсімдік текті тағамдарда кездеседі. Негізгі көздері: * тұтас дәнді дақылдар; * жаңғақтар; * бұршақ тұқымдастар; * жапырақты көкөністер; * кейбір жемістер; * шай. Марганецтің тағамдағы мөлшері топырақ құрамына, өсімдік түріне және өңдеу тәсіліне байланысты өзгеріп отырады. === Тәуліктік қажеттілік === АҚШ Ұлттық денсаулық институттарының мәліметі бойынша, марганец үшін көптеген жас топтарында нақты ұсынылатын тәуліктік мөлшер (RDA) емес, жеткілікті тұтыну деңгейі (AI) белгіленген. {| class="wikitable" |+ Марганецтің жеткілікті тәуліктік тұтыну мөлшері ! Жас тобы ! Ерлер, мг/тәулік ! Әйелдер, мг/тәулік |- | 1–3 жас | 1,2 | 1,2 |- | 4–8 жас | 1,5 | 1,5 |- | 9–13 жас | 1,9 | 1,6 |- | 14–18 жас | 2,2 | 1,6 |- | 19 жастан жоғары | 2,3 | 1,8 |} Жүктілік кезеңінде 19 жастан асқан әйелдер үшін жеткілікті тұтыну деңгейі 2,0 мг/тәулік, ал бала емізу кезеңінде 2,6 мг/тәулік деп көрсетілген.<ref name="NIH"/> Бұл мөлшерлер медициналық емдеу нұсқаулығы емес, тамақтануды бағалауға арналған анықтамалық көрсеткіштер болып саналады. === Марганец тапшылығы === Адамдарда марганецтің айқын тапшылығы өте сирек байқалады. Оның нақты клиникалық белгілері толық анықталмаған. Ғылыми әдебиетте марганец тапшылығының сүйек түзілуіне, өсуге және кейбір зат алмасу процестеріне ықтимал әсері талқыланған. Марганец тапшылығының болуы тек жекелеген белгілерге сүйеніп анықталмайды.<ref name="NIH"/> == Уыттылығы және денсаулыққа әсері == Марганец ағзаға қажетті болғанымен, шамадан тыс әсер еткен жағдайда улы болуы мүмкін. Уыттылық әсер ету жолына, химиялық түріне, концентрациясына және ұзақтығына байланысты. === Өндірістік әсері === Марганец қосылыстарының шаңы мен түтінін ұзақ уақыт тыныс алу жүйке жүйесіне әсер етуі мүмкін. Қауіп тобына: * кен өндіру жұмысшылары; * ферроқорытпа өндірісінің қызметкерлері; * дәнекерлеу түтініне ұшырайтын жұмысшылар; * кейбір металлургиялық және химиялық өндіріс мамандары кіреді. Ұзақ мерзімді шамадан тыс әсер марганецке байланысты нейроуыттылықты туындатуы мүмкін. Ауыр созылмалы улану жағдайларында қозғалыстың баяулауы, бұлшықет сіресуі, жүрістің өзгеруі және басқа неврологиялық белгілер байқалуы ықтимал. Бұл жағдай кейде '''манганизм''' деп аталады. Оның кейбір белгілері Паркинсон ауруына ұқсас болғанымен, екеуі бірдей ауру емес. === Марганец және ауыз су === Марганец табиғи жер асты және жер үсті суларында кездеседі. Оның концентрациясы геологиялық жағдайға және су ортасының химиялық қасиеттеріне байланысты өзгеруі мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ауыз су сапасына арналған нұсқаулығында марганецтің жалпы мөлшері үшін '''0,08 мг/л''' деңгейіндегі уақытша нормативтік ұсыныс келтірілген. Бұл мән әсіресе қоспамен тамақтанатын нәрестелердің неврологиялық қауіпсіздігін ескере отырып белгіленген.<ref name="WHO">{{cite web |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/water-safety-and-quality/chemical-fact-sheets-2022/manganese-fact-sheet-2022.pdf |title=Manganese in drinking-water |publisher=World Health Organization |year=2022 |language=en}}</ref> Аталған көрсеткіш ұлттық заңнамамен белгіленетін міндетті шекті рұқсат етілген концентрациямен автоматты түрде бірдей емес. == Экологиялық маңызы == Марганец табиғи биогеохимиялық айналымдарға қатысады. Оның топырақтағы және судағы күйі тотығу-тотықсыздану жағдайына тәуелді. Оттегі аз ортада Mn(II) түрі салыстырмалы қозғалмалы және суда еритін болуы мүмкін. Тотықтырғыш ортада марганецтің жоғары валентті оксидтері түзіліп, қатты фазаға ауыса алады. Марганец оксидтері басқа металдар мен ластаушы заттардың сорбциясына және тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысады. Сондықтан марганец: * топырақ химиясында; * су экожүйелерінде; * шөгінді жыныстардың геохимиясында; * табиғи және өндірістік су тазарту процестерінде маңызды. === Биогеохимиялық айналымы === Марганецтің табиғи айналымы геологиялық, химиялық және биологиялық процестерден тұрады. Оған: * тау жыныстарының үгілуі; * минералдардың еруі; * Mn(II) иондарының тотығуы; * жоғары валентті оксидтердің тотықсыздануы; * микроорганизмдердің қатысуымен жүретін реакциялар кіреді. Кейбір бактериялар мен саңырауқұлақтар марганецтің тотығуын немесе тотықсыздануын жеделдете алады. Осы процестер марганец кендерінің қалыптасуына және табиғи сулардағы марганец мөлшерінің өзгеруіне әсер етеді. == Аналитикалық химиядағы марганец == Марганецті анықтау үшін әртүрлі химиялық және аспаптық әдістер пайдаланылады. === Перманганатометрия === '''Перманганатометрия''' — калий перманганатының тотықтырғыш қасиеттеріне негізделген көлемдік талдау әдісі. Қышқыл ортада MnO₄⁻ ионы Mn²⁺ ионына дейін тотықсызданады. Перманганат ерітіндісінің күлгін түсі титрлеу кезінде реакцияның аяқталғанын бақылауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс кейбір тотықсыздандырғыш заттарды анықтауда қолданылады. === Аспаптық талдау === Марганецтің өте аз мөлшерін анықтауда: * атомдық-абсорбциялық спектрометрия; * индуктивті байланысқан плазмалы оптикалық эмиссиялық спектрометрия (ICP-OES); * индуктивті байланысқан плазмалы масс-спектрометрия (ICP-MS); * рентгенфлуоресценттік талдау (XRF); * спектрофотометриялық әдістер пайдаланылады. ICP-MS және ICP-OES әдістері ауыз су, табиғи су, биологиялық үлгілер және өндірістік материалдар құрамындағы марганецті анықтауға мүмкіндік береді. Минералдық фазалар мен тотығу дәрежелерін зерттеуде рентгендік дифракция, электрондық микроскопия және рентгендік сіңіру спектроскопиясы қолданылады. == Заманауи ғылыми зерттеулер == 2020-жылдарда марганецке қатысты зерттеулер бірнеше бағытта қарқынды дамуда. === Энергия сақтау жүйелері === Марганец негізіндегі литий-иондық және натрий-иондық катодтарды жетілдіру маңызды ғылыми бағыттардың бірі. Зерттеулер катод материалдарының: * құрылымдық тұрақтылығын; * энергия сыйымдылығын; * жұмыс кернеуін; * циклдік төзімділігін; * экономикалық тиімділігін арттыруға бағытталған. 2026 жылғы ғылыми шолулар марганец негізіндегі катодтардың болашағын олардың салыстырмалы қолжетімділігімен байланыстырады. Сонымен қатар құрылымдық деградация, марганецтің электролитке еруі және зарядтау-разрядтау кинетикасының шектеулері маңызды мәселелер ретінде қарастырылады.<ref name="Energy2026">{{cite journal |title=Engineering manganese-based cathodes for low-cost and high-energy rechargeable batteries |year=2026 |journal=Energy & Environmental Science |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12954518/ |language=en}}</ref> === Электрокатализ === Марганец оксидтері су электролизі, оттегінің бөлінуі және басқа электрохимиялық процестер үшін зерттеледі. Олар кейбір бағалы металдарға тәуелділікті азайтуға мүмкіндік беретін материалдар қатарына жатады. Алайда зертханалық каталитикалық белсенділіктің жоғары болуы өнеркәсіптік жүйеде ұзақ мерзімді тұрақтылыққа автоматты түрде кепілдік бермейді. === Экологиялық технологиялар === Марганец негізіндегі сорбенттер, катализаторлар және оксидтік материалдар ластаушы заттарды ыдырату, судан кейбір металдарды шығару және химиялық процестерді басқару үшін зерттелуде. == Экономикалық және стратегиялық маңызы == Марганец қазіргі өнеркәсіптің бірнеше іргелі саласы үшін маңызды. Оның негізгі нарығы болат өндірісіне тәуелді. Марганецтің стратегиялық маңызын анықтайтын факторлар: * болат өндірісіндегі орны; * кейбір технологияларда толыққанды баламасының болмауы; * кен қорларының географиялық әркелкі таралуы; * кеннің сапасы мен байыту шығындары; * көлік инфрақұрылымы; * жоғары тазалықтағы өнімдерге сұраныс. Марганецке қатысты «қор», «ресурс», «кен өндіру», «концентрат өндіру» және «марганец металын өндіру» ұғымдарын ажырату қажет. Геологиялық қордың үлкен болуы оны қазіргі бағамен экономикалық тұрғыдан тиімді өндіруге болатындығын әрқашан білдірмейді. == Қызықты деректер == * Марганецтің табиғаттағы жалғыз тұрақты изотопы — ⁵⁵Mn. * Марганец пен магний атауларының тарихи шығу тегі өзара байланысты болғанымен, олар әртүрлі химиялық элементтер. * Марганецтің қара оксидтері ежелгі дәуірде пигмент және шыны өндірісіне арналған материал ретінде қолданылған. * Марганец фотосинтез кезінде молекулалық оттегінің бөлінуіне қатысатын негізгі элементтердің бірі. * Марганец диоксиді дәстүрлі құрғақ батареялардың маңызды құрамдас бөлігі. * Қазақстандағы Жезді кен орнының игерілуі Екінші дүниежүзілік соғыс тарихымен байланысты. * Марганец кейбір қосылыстарында түссізге жуық немесе әлсіз қызғылт, басқаларында жасыл, қоңыр, қара не күлгін түстер көрсетеді. * Мұхит түбіндегі марганец конкрецияларында никель, мыс және кобальт сияқты басқа да металдар кездеседі. == Қараңыз == * [[Пиролюзит]] * [[Родохрозит]] * [[Марганец(IV) оксиді]] * [[Калий перманганаты]] * [[Ферромарганец]] * [[Силикомарганец]] * [[Қорытпалар]] * [[Электролиз]] * [[Фотосинтез]] * [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] * [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] * [[Литий-иондық аккумулятор]] * [[Натрий-иондық аккумулятор]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://periodic-table.rsc.org/element/25/manganese Royal Society of Chemistry — Manganese] * [https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 USGS — Mineral Commodity Summaries 2026] * [https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan USGS — Kazakhstan Minerals Information] * [https://ods.od.nih.gov/factsheets/Manganese-HealthProfessional/ NIH — Manganese Fact Sheet] * [https://www.mdpi.com/2076-3417/16/14/7326 Kazakhstan manganese ores — Applied Sciences, 2026] {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] 07wyuscyj098qjm4xwkb2jtfibozdxr 3686835 3686830 2026-10-27T05:12:38Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Натрий-иондық аккумуляторлар */ 3686835 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент|нөмірі=25|қб қысымы 10=1347|булану жылуы=221|жылусыйымдылығы=26,3|молярлық көлем=7,35|тор құрылымы=кубтық|тор параметрлері=8,890|Тор құрылымы=кубтық|Дебай температурасы=400|жылуөткізгіштік=6,87|қб қысымы 1=1228|қб қысымы 100=1493|қайнау температурасы=2 235 (1961 °C)|қб қысымы 1 k=1691|қб қысымы 10 k=1955|қб қысымы 100 k=2333|Юнг модульі=198|Моос қаттылығы=6.0|Бринеллий қаттылығы=196|CAS тіркелу нөмірі=7439-96-5|магниттік құрылымы=парамагниттік|сурет=Mangan 1-crop.jpg|балқу жылуы=13,4|балқу температурасы=1 517 (1243 °C)|асты=[[Технеций|Tc]]|ковалентті радиус=Төмен айналу жылдамдығы: 139±5<br/> Жоғары айналу жылдамдығы: 161±8|символ=Mn|сыртқы түрі=Қатты, сынғыш металл күміс-ақ түсті|атауы=Марганец|топ=7|период=4|блок=d|атомдық масса=54.938043(2)|конфигурация=[Ar] 3d⁵ 4s^{<nowiki>2</nowiki>}|атом радиусы=127|электрондық қабықшасы=2, 8, 13, 2|тығыздық=7,21|ион радиусы=(+7e) 46 (+2e) 80|электртерістілігі=1,55|электродты потенциал=−1,180 В|Электродты потенциал=−1,180 В|тотығу дәрежелері=−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6, +7|иондалу энергиясы 1=717.3|иондалу энергиясы 2=1509.0|иондалу энергиясы 3=3248|фаза=Қатты дене|тип=[[Ауыр металдар]]}}[[Сурет:Manganese.gif|thumb|100px|Марганец ''Mn''|солға]] '''Марганец''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Manganum''; '''Mn''') — элементтердің периодты жүйесінің VII-тобындағы химиялық элемент, асыл металдардың бірі. Реттік нөмірі 25, [[атом массасы]] 54, 938. == Шығу тарихы == Марганецтің негізгі минералдарының бірі – пиролизит – ерте заманда қара магнезия ретінде белгілі болған және оны нақтылау үшін шыны балқытуда пайдаланылған. Бұл магнитті темір рудасының бір түрі болып саналды және оны магнитпен тартпайтындығы туралы Плиний Аға магнит «немқұрайлы» қара магнезияның әйел жынысымен түсіндірді. 1774 жылы швед химигі К.Шееле кеннің құрамында белгісіз металл бар екенін көрсетті. Ол өзінің досы химик Ю. Ганға кен үлгілерін жіберді, ол пиролюзитті пеште көмірмен қыздыру арқылы металдық марганец алды. 19 ғасырдың басында оған «манган» атауы қабылданды (неміс тілінен. Manganerz – марганец кені). == Табиғатта кездесуі == Марганец жер бетіндегі ең көп таралған 14-ші элемент, ал темірден кейін жер қыртысындағы екінші ауыр металл (жер қыртысындағы атомдардың жалпы санының 0,03%). Марганецтің массалық үлесі қышқылдан (600 г/т) негізгі жыныстарға (2,2 кг/т) дейін артады. Ол көптеген кендерде темірмен бірге жүреді, бірақ марганецтің тәуелсіз кен орындары да бар. Чиатура кен орнында (Кутаиси облысы) 40%-ға дейін марганец рудалары бар. Тау жыныстарында шашыраған марганец сумен шайылып, Дүниежүзілік мұхитқа тасымалданады. Бұл ретте оның теңіз суындағы мөлшері шамалы (10^-7-10^-6%), ал мұхиттың терең жерлерінде оның концентрациясы суда ерімейтін оттегінің пайда болуымен суда еріген оттегінің тотығуынан 0,3%-ға дейін артады, гидратталған күйде (MnO₂•H₂O) және мұхиттың төменгі қабаттарына сіңіп, түбінде ферромарганец деп аталатын түйіндерді түзетін марганец оксиді, онда марганец мөлшері 45% жетуі мүмкін (олардың құрамында мыс қоспалары да бар). Мұндай түйіндер болашақта өнеркәсіп үшін марганецтің көзіне айналуы мүмкін. == Периодтық жүйедегі орны және атом құрылысы == Марганец атомының ядросында 25 протон болады. Электрлік бейтарап атомның электрон саны да 25-ке тең. Марганецтің негізгі күйдегі электрондық конфигурациясы: : <math>\mathrm{[Ar]\,3d^5\,4s^2}</math> Электрондардың қабаттар бойынша таралуы: : '''2, 8, 13, 2.''' 3d-деңгейшесінің жартылай толуы марганецтің электрондық құрылысының маңызды ерекшелігі болып саналады. Марганец атомының сыртқы және ішкі d-электрондары химиялық байланыс түзуге қатысып, әртүрлі тотығу дәрежелеріндегі қосылыстардың пайда болуына мүмкіндік береді. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі атомдық сипаттамалары ! Көрсеткіш ! Мәні |- | Атомдық нөмірі | 25 |- | Салыстырмалы атомдық массасы | 54,938 |- | Период | 4 |- | Топ | 7 |- | Блок | d |- | Электрондық конфигурациясы | [Ar] 3d⁵ 4s² |- | Электртерістілігі, Полинг шкаласы | 1,55 |- | Бірінші иондану энергиясы | 717,3 кДж/моль |- | Табиғи тұрақты изотопы | ⁵⁵Mn |- | CAS тіркеу нөмірі | 7439-96-5 |} == Изотоптары == Табиғи марганецтің құрамында бір ғана тұрақты изотоп — '''⁵⁵Mn''' болады. Оның ядросында 25 протон және 30 нейтрон бар. Осыған байланысты марганец моноизотопты элемент болып есептеледі. Марганецтің жасанды жолмен алынатын радиоактивті изотоптары да белгілі. Олар ядролық физикада, радиохимияда, медициналық зерттеулерде және геохронологияда қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің кейбір изотоптары ! Изотоп ! Жартылай ыдырау кезеңі ! Ерекшелігі |- | ⁵²Mn | Шамамен 5,59 тәулік | Радиоактивті, зерттеу мақсатында қолданылады |- | ⁵³Mn | Шамамен 3,7 млн жыл | Ұзақ өмір сүретін радионуклид, геохимиялық және ғарыштық зерттеулер үшін маңызды |- | ⁵⁴Mn | Шамамен 312 тәулік | Гамма-сәуле шығаратын радионуклид |- | ⁵⁵Mn | Тұрақты | Табиғи марганецтің негізгі және жалғыз тұрақты изотопы |} ⁵³Mn изотопы ғарыштық сәулелердің әсерінен түзілетін радионуклидтер қатарына жатады. Оның изотоптық жүйесі кейбір метеориттер мен Күн жүйесінің алғашқы қатты заттарын зерттеуде пайдаланылады. == Физикалық қасиеттері == Марганец қалыпты жағдайда күміс-сұр түсті, металдық жылтыры бар қатты зат. Ол темірге сырттай ұқсас болғанымен, таза күйінде анағұрлым морт. Сондықтан таза марганец құрылымдық материал ретінде сирек қолданылады. {| class="wikitable" |+ Марганецтің физикалық қасиеттері ! Қасиет ! Мәні |- | Агрегаттық күйі | Қатты |- | Түсі | Күміс-сұр |- | Тығыздығы (20 °C шамасында) | 7,3 г/см³ |- | Балқу температурасы | 1246 °C |- | Қайнау температурасы | 2061 °C |- | Меншікті жылу сыйымдылығы | Шамамен 479 Дж/(кг·К) |- | Металдық қасиеті | Қатты және морт |- | Магниттік қасиеті | Кристалдық түрі мен температурасына тәуелді |} Марганец бірнеше кристалдық аллотропиялық түрге ие. Олардың ішінде α-, β-, γ- және δ-марганец ажыратылады. Температура артқан сайын кристалдық құрылымы өзгереді. Бұл ауысулар металлдың механикалық, электрлік және магниттік қасиеттеріне әсер етеді. Қалыпты жағдайда тұрақты α-марганецтің кристалдық құрылымы күрделі. Оның ерекше тор құрылысы марганецтің морттығы мен кейбір электрондық қасиеттерін түсіндіруге көмектеседі. === Магниттік қасиеттері === Марганецтің магниттік қасиеттері оның фазалық күйіне, температурасына, химиялық құрамына және кристалдық құрылымына тәуелді. Таза α-марганец төмен температураларда антиферромагниттік реттелу көрсетеді. Марганец бірқатар магниттік қорытпалардың құрамына кіреді. Мысалы, марганец, алюминий және кейбір басқа металдар негізіндегі қорытпалар ерекше магниттік сипаттамаларға ие болуы мүмкін. == Химиялық қасиеттері == Марганец химиялық белсенділігі бойынша көптеген асыл металдардан жоғары тұрады. Ол ауада біртіндеп тотығады, ал қыздырғанда оттегімен белсендірек әрекеттеседі. Марганецтің химиясы тотығу дәрежелерінің көптүрлілігімен ерекшеленеді. === Тотығу дәрежелері === Марганец қосылыстарында −III-тен +VII-ге дейінгі тотығу дәрежелері белгілі. Алайда олардың тұрақтылығы бірдей емес. Қарапайым бейорганикалық химияда +II, +III, +IV, +VI және +VII дәрежелері аса маңызды. {| class="wikitable" |+ Марганецтің негізгі тотығу дәрежелері ! Дәреже ! Мысал ! Ерекшелігі |- | 0 | Mn | Металл күйі |- | +II | MnO, MnCl₂, MnSO₄ | Көптеген сулы ерітінділерде салыстырмалы тұрақты |- | +III | Mn₂O₃, MnF₃ | Кейбір жағдайларда диспропорциялануға бейім |- | +IV | MnO₂ | Тотығу-тотықсыздану реакцияларында маңызды |- | +VI | K₂MnO₄ | Манганаттарда кездеседі |- | +VII | KMnO₄, Mn₂O₇ | Күшті тотықтырғыш қасиет көрсетеді |} Тотығу дәрежесі артқан сайын марганец қосылыстарының түсі, ерігіштігі және химиялық белсенділігі айтарлықтай өзгеруі мүмкін. === Оттегімен әрекеттесуі === Марганец қыздырғанда оттегімен әрекеттесіп, әртүрлі оксидтер түзеді. Мысалы: : <math>\mathrm{3Mn + 2O_2 \rightarrow Mn_3O_4}</math> Түзілетін өнім температураға, оттегінің парциалдық қысымына және реакция жағдайына байланысты өзгереді. === Қышқылдармен әрекеттесуі === Марганец сұйылтылған тотықтырмайтын қышқылдармен әрекеттесіп, екі валентті марганец тұздарын және сутекті түзе алады. : <math>\mathrm{Mn + 2HCl \rightarrow MnCl_2 + H_2\uparrow}</math> : <math>\mathrm{Mn + H_2SO_4 \rightarrow MnSO_4 + H_2\uparrow}</math> Екінші реакция сұйылтылған күкірт қышқылы үшін тән. Концентрлі тотықтырғыш қышқылдармен әрекеттесу жолдары өзгеше болуы мүмкін. === Марганецтің тотығу-тотықсыздану химиясы === Марганецтің жоғары тотығу дәрежелеріндегі қосылыстары электрон қабылдап, төменгі тотығу дәрежелеріне ауыса алады. Мысалы, қышқыл ортада перманганат ионының тотықсыздануы: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 8H^+ + 5e^- \rightarrow Mn^{2+} + 4H_2O}</math> Бейтарап немесе әлсіз сілтілік ортада перманганаттың тотықсыздануы көбіне MnO₂ тұнбасын береді: : <math>\mathrm{MnO_4^- + 2H_2O + 3e^- \rightarrow MnO_2 + 4OH^-}</math> Осы реакциялардың өнімдері ортаның қышқылдығына тәуелді болады. == Марганецтің маңызды қосылыстары == === Марганец(II) оксиді === '''Марганец(II) оксиді''' — MnO. Ол марганецтің +II тотығу дәрежесіндегі негізгі оксидтерінің бірі. MnO керамика, шыны, ферриттер және марганец негізіндегі кейбір материалдарды өндіруде қолданылады. === Марганец(III) оксиді === '''Марганец(III) оксиді''' — Mn₂O₃. Ол марганецтің +III тотығу дәрежесіндегі оксиді. Кейбір катализаторлар мен электрохимиялық материалдар құрамында кездеседі. === Марганец(IV) оксиді === '''Марганец(IV) оксиді''' — MnO₂, табиғатта негізінен пиролюзит минералы түрінде кездеседі. Ол марганецтің өнеркәсіптік және технологиялық тұрғыдан аса маңызды қосылыстарының бірі. MnO₂: * құрғақ гальваникалық элементтердің катодтық материалдарының құрамына кіреді; * кейбір реакцияларда катализатор қызметін атқарады; * шыны және керамика өндірісінде қолданылады; * бірқатар өндірістік процестерде тотықтырғыш қасиет көрсетеді. Лабораториялық жағдайда MnO₂ сутек асқын тотығының айырылуын жылдамдатады: : <math>\mathrm{2H_2O_2 \xrightarrow{MnO_2} 2H_2O + O_2\uparrow}</math> Бұл реакцияда MnO₂ катализатор ретінде қызмет етеді. === Калий перманганаты === {{main|Калий перманганаты}} '''Калий перманганаты''' — KMnO₄, қою күлгін түсті кристалдық зат. Ол күшті тотықтырғыш және аналитикалық химиядағы маңызды реагент. Калий перманганатының қолданылуы: * тотығу-тотықсыздану титрлеуі; * кейбір су тазарту технологиялары; * химиялық синтез; * зертханалық талдау. Калий перманганатын органикалық заттармен және тотықсыздандырғыштармен араластырғанда қауіпті реакциялар жүруі мүмкін. === Калий манганаты === '''Калий манганаты''' — K₂MnO₄. Бұл марганецтің +VI тотығу дәрежесіндегі қосылысы. Манганат ионы MnO₄²⁻ жасыл түсті болады. Ол сілтілік ортада салыстырмалы тұрақты, ал кейбір басқа жағдайларда диспропорциялануы мүмкін. === Марганец(II) сульфаты === '''Марганец(II) сульфаты''' — MnSO₄. Бұл қосылыс: * минералдық тыңайтқыштар өндіруде; * мал азығына арналған микроэлементтік қоспаларда; * марганецтің кейбір электролиттік өндірістік процестерінде; * аккумулятор материалдары үшін жоғары тазалықтағы шикізат алуда қолданылады. === Марганец карбонилдері === Марганец органометалдық химияда да маңызды орын алады. Мысалы, димарганец декакарбонилі Mn₂(CO)₁₀ — марганец пен көміртек монооксидінің белгілі органометалдық қосылысы. Ол координациялық химияда, химиялық синтезде және металдардың электрондық құрылысын зерттеуде қолданылады. == Табиғатта таралуы == Марганец — жер қыртысында кең таралған химиялық элементтердің бірі. Оның жер қыртысындағы орташа массалық үлесі дереккөз бен есептеу әдісіне қарай шамамен 0,08–0,10% деңгейінде бағаланады. Марганец жер қыртысында негізінен химиялық қосылыстар құрамында кездеседі. Табиғи марганец минералдарының саны бірнеше жүзге жетеді. === Негізгі минералдары === {| class="wikitable sortable" |+ Марганецтің маңызды минералдары ! Минерал ! Формуласы ! Ерекшелігі |- | [[Пиролюзит]] | MnO₂ | Қара түсті, марганецтің маңызды оксидтік кені |- | [[Родохрозит]] | MnCO₃ | Қызғылт немесе қызыл түсті карбонат |- | [[Родонит]] | MnSiO₃ | Қызғылт түсті силикат; табиғи құрамында басқа элементтер болуы мүмкін |- | [[Гаусманнит]] | Mn₃O₄ | Аралас валентті марганец оксиді |- | [[Манганит]] | MnO(OH) | Марганец оксигидроксиді |- | [[Браунит]] | Mn²⁺Mn³⁺₆SiO₁₂ | Марганецке бай силикатты-оксидтік минерал |- | [[Якобсит]] | MnFe₂O₄ | Шпинель тобына жататын минерал |} Марганец минералдары кенді қабаттарда, шөгінді жыныстарда, гидротермалдық түзілімдерде, метаморфтанған тау жыныстарында және мұхит түбіндегі минералдық конкрецияларда кездеседі. === Марганец кендерінің түзілуі === Марганец кен орындары бірнеше геологиялық процестің нәтижесінде қалыптасады: # '''Шөгінді кен түзілуі''' — марганецтің су бассейндерінде химиялық немесе биогеохимиялық жолмен шөгуі. # '''Гидротермалдық кен түзілуі''' — ыстық минералданған ерітінділердің әсерінен марганец минералдарының жиналуы. # '''Үгілу және тотығу процестері''' — бастапқы минералдардың жер бетіне жақын жағдайда өзгеріп, екінші реттік марганец оксидтерін түзуі. # '''Метаморфизм''' — температура мен қысым әсерінен бұрын түзілген марганец кендерінің минералдық құрамының өзгеруі. Марганецтің суда еруі және тұнуы негізінен ортаның қышқылдығына, тотығу-тотықсыздану жағдайына, оттегінің мөлшеріне және микроорганизмдердің белсенділігіне байланысты. === Мұхит түбіндегі марганец конкрециялары === Марганец мұхит түбінде полиметалдық конкрециялар түзеді. Олардың құрамында марганецпен бірге темір, никель, мыс, кобальт және басқа элементтер кездеседі. Конкрециялар көбінесе бірнеше километр тереңдікте орналасады. Олардың қалыптасуы өте баяу жүреді және миллиондаған жылдарға созылуы мүмкін. Мұндай шикізатты өндіру технологиялық, экономикалық және экологиялық мәселелермен байланысты. Әсіресе терең теңіз организмдерінің мекендеу ортасына, түптік шөгінділерге және теңіз экожүйелеріне ықтимал әсері халықаралық ғылыми талқылаулардың нысаны болып отыр. == Әлемдік кен орындары == Марганецтің ірі кенді аудандары Африкада, Австралияда, Азияда, Еуропада және Оңтүстік Америкада орналасқан. Ең белгілі кенді провинциялардың қатарында: * Оңтүстік Африкадағы Калахари марганец кенді алабы; * Габондағы Моанда кенді ауданы; * Австралиядағы Грут-Айленд кен орны; * Украинадағы Никополь марганец алабы; * Грузиядағы Чиатура кенді ауданы; * Қазақстандағы Атасу, Жезді және Үшқатын кенді аудандары бар. Оңтүстік Африкадағы Калахари кенді алабы құрлықтағы ең ірі марганец кендерінің бірі саналады. Оның кендері палеопротерозой дәуіріндегі шөгінді және кейінгі геологиялық өзгерістермен байланысты. == Әлемдік марганец өндірісі == АҚШ Геологиялық қызметінің (USGS) 2026 жылғы ''Mineral Commodity Summaries'' басылымы бойынша, 2025 жылы әлемде өндірілген марганецтің жалпы мөлшері, кен құрамындағы марганецке шаққанда, шамамен '''20 миллион тонна''' болды.<ref name="USGS2026">{{cite report |author=U.S. Geological Survey |title=Mineral Commodity Summaries 2026 |year=2026 |publisher=U.S. Geological Survey |doi=10.3133/mcs2026 |url=https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 |language=en}}</ref> Бұл көрсеткіш кеннің немесе концентраттың толық салмағын емес, ондағы Mn элементінің мөлшерін білдіреді. {| class="wikitable sortable" |+ 2025 жылғы марганец өндірісі (USGS бағалауы) ! Ел ! Марганец мөлшері, мың тонна |- | [[Оңтүстік Африка Республикасы]] | 7 600 |- | [[Габон]] | 5 000 |- | [[Гана]] | 2 000 |- | [[Австралия]] | 1 600 |- | [[Бразилия]] | 800 |- | [[Үндістан]] | 790 |- | [[Қытай]] | 700 |- | [[Кот-д’Ивуар]] | 350 |- | Басқа елдер | 1 300 |- ! Әлем бойынша (дөңгелектелген) ! 20 000 |} ''Ескерту: елдер бойынша көрсеткіштер бағалау мен дөңгелектеуге негізделген. Қазақстан USGS-тің осы жиынтық кестесінде жеке жолмен көрсетілмейді, бірақ «басқа елдер» тобына кіреді.'' Марганецке сұраныс болат өндірісінің көлемімен тығыз байланысты. Сонымен қатар электр көлігі, аккумулятор өндірісі және энергияны жинақтау жүйелері оның кейбір жоғары тазалықтағы химиялық өнімдеріне сұранысты арттыруы мүмкін. == Қазақстандағы марганец == === Кен орындарының географиялық таралуы === Қазақстанда марганец кендерінің негізгі бөлігі елдің орталық бөлігінде орналасқан. 2026 жылы жарияланған ғылыми шолуда Қазақстан аумағында марганецтің 100-ден астам кен орны мен кен білінімі анықталғаны көрсетілген. Шолуда келтірілген ұлттық есеп деректеріне сәйкес, өнеркәсіптік игеруге жарамды 38 кен орны есепке алынған, оның 16-сы пайдаланылатын, ал 22-сі барланған қор ретінде сипатталған. Бұл сандардың есептік мерзімі мен жіктелуі өндірістің нақты ағымдағы жағдайынан өзгеше болуы мүмкін.<ref name="KZ2026">{{cite journal |title=Pyrometallurgical Processing of Iron Manganese Ores: A Review with Emphasis on Kazakhstan’s Mineral Resources and Technological Prospects |journal=Applied Sciences |year=2026 |volume=16 |issue=14 |article-number=7326 |url=https://www.mdpi.com/2076-3417/16/14/7326 |language=en}}</ref> Марганец шикізатының басты шоғырлану аймақтары: * '''Атасу кенді ауданы''' — Орталық Қазақстанның маңызды темір-марганец минералдану аймақтарының бірі; * '''Жезді кенді ауданы''' — Ұлытау өңіріндегі тарихи маңызы ерекше марганец кенді ауданы; * '''Үшқатын кенді ауданы''' — марганецке бай кендерімен белгілі аудан; * '''Қаражал кенді ауданы''' — темір және марганец кендері шоғырланған өңір. Аталған ғылыми шолуда Батыс Қаражал мен Үшқатын-III кен орындары Қазақстанның марганец қорының едәуір бөлігін шоғырландыратыны атап көрсетілген.<ref name="KZ2026"/> === Жезді марганец кен орны === Жезді кен орны Қазақстанның геологиялық және өнеркәсіптік тарихында ерекше орын алады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде марганецтің стратегиялық маңызы күрт артты. Өйткені металл болат пен әскери техника өндірісінде қажет болды. 1942 жылғы 25 сәуірде Жезді марганец кенін өндіруді ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Құрылыс және кен өндіруге дайындық жұмыстары бір мезгілде жүргізілді. 1942 жылғы 12 маусымда Жезді марганец кеніші іске қосылды. Қазақстандық тарихи деректерде кеніштің бар болғаны 38 күн ішінде салынғаны айтылады.<ref name="Satpayev">{{cite web |url=https://e-history.kz/ru/news/show/23857 |title=К.И. Сатпаев и становление геологической науки Казахстана |publisher=Қазақстан тарихы порталы |language=ru |access-date=2026-10-26}}</ref> Жезді кенін игеру тарихы көрнекті қазақ геологы [[Қаныш Сәтбаев|Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың]] ғылыми және ұйымдастырушылық қызметімен байланысты. Соғыс жылдарында Жезді кенінен алынған марганец Орал мен басқа өнеркәсіп орталықтарының металлургиялық кәсіпорындарына жөнелтілді. Жезді өңірінің өнеркәсіптік және геологиялық тарихы қазіргі Ұлытау облысындағы тау-кен және балқыту ісі тарихы музейінің экспозицияларында көрсетілген. === Қазақстандағы қазіргі өндіріс === USGS-тің Қазақстанға арналған елдік шолуында 2024 жылы елде жалпы массасы '''300 900 тонна марганец концентраты''' өндірілгені, оның құрамындағы марганец мөлшері шамамен '''107 000 тонна''' болғаны көрсетілген. Бұл көрсеткіштер 2023 жылмен салыстырғанда шамамен 30%-ға төмендеген. Өндірістің азаюына кейбір кеніштердің тоқтатылуы, кен қорының сарқылуы және экономикалық жағдайлар әсер еткен.<ref name="USGSKZ">{{cite web |url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan |title=Kazakhstan — Minerals Information |publisher=U.S. Geological Survey |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> Атап айтқанда: * «Тұр» кенішінде кен өндіру 2023 жылдың соңында тоқтатылған; * «Боғаш» кенішін пайдалану экономикалық себептермен тоқтатылған; * «Жомарт» кенішінде 2024 жылы өндіру қайта басталғаны туралы хабарланған. Марганец шикізатының қоры мен өндірістің нақты көлемі әртүрлі ұғымдар: ірі геологиялық қорлардың болуы жыл сайын бірдей көлемде кен өндірілетінін білдірмейді. === Қазақстандағы ғылыми зерттеулер === Қазақстандағы марганец кендерін зерттеу геология, минералогия, металлургия және материалтану салаларындағы ғылыми жұмыстармен байланысты. Негізгі ғылыми бағыттар: * төмен сапалы марганец кендерін байыту; * темір-марганец шикізатын кешенді өңдеу; * марганец ферроқорытпаларын өндіру; * металлургиялық қалдықтарды қайта өңдеу; * кен минералдарының тотығу-тотықсыздану қасиеттерін зерттеу; * энергетикалық технологияларға арналған жоғары тазалықтағы марганец қосылыстарын алу. Қазақстан кендеріне арналған 2026 жылғы ғылыми шолуда пирометаллургиялық өңдеу әдістері, кендердің минералдық құрамы, олардың технологиялық ерекшеліктері және ресурстарды тиімді пайдалану мәселелері қарастырылған.<ref name="KZ2026"/> == Марганецті өндіру технологиялары == Марганец өндірісінің технологиясы шикізаттың химиялық құрамына және алынатын өнімнің түріне тәуелді. Негізгі өндірістік өнімдер: * марганец кендері мен концентраттары; * ферромарганец; * силикомарганец; * техникалық марганец металы; * электролиттік марганец; * жоғары тазалықтағы марганец сульфаты; * аккумуляторлық сападағы марганец диоксиді. === Кенді байыту === Кен құрамындағы пайдалы минералдарды бос жыныстан ажырату үшін бірнеше әдіс қолданылады. Олардың қатарында: * ұсату және ұнтақтау; * елеу және жіктеу; * гравитациялық байыту; * магниттік сепарация; * флотация; * күйдіру және кейінгі өңдеу бар. Таңдалатын технология кеннің минералогиялық құрамына, марганец мөлшеріне, темір мен кремний қосылыстарының үлесіне байланысты. === Пирометаллургиялық өңдеу === Марганец ферроқорытпалары негізінен жоғары температуралы пештерде өндіріледі. Бұл процестерде марганец оксидтері көміртек арқылы тотықсызданады. Жалпы реакциялардың бірі: : <math>\mathrm{MnO + C \rightarrow Mn + CO}</math> Алайда өнеркәсіптік пештерде процестер бірнеше сатымен жүреді және олардың нақты механизмі температураға, шлак құрамына және тотықсыздандырғыш жағдайға тәуелді. Ферромарганец өндірісінде темір мен марганец бірге қорытпа түзеді. Силикомарганец өндірісінде кремний де маңызды рөл атқарады. Бұл қорытпа болат өндірісінде тотықсыздандырғыш әрі легірлеуші материал ретінде қолданылады. === Электролиттік өндіру === Жоғары тазалықтағы марганецті ерітінділерден электролиз әдісі арқылы алуға болады. Бұл үшін марганецті шикізат алдымен ерітіледі, кейін ерітінді қоспалардан тазартылып, электролиттік өңдеуден өтеді. Жоғары тазалықтағы марганец металы арнайы қорытпалар мен технологиялық материалдар өндіруге қажет. Электрохимиялық және гидрометаллургиялық әдістер жоғары тазалықтағы марганец сульфатын алу үшін де қолданылады. == Металлургиядағы қолданылуы == Марганецтің экономикалық маңызы ең алдымен болат өнеркәсібімен байланысты. Ол болаттың механикалық қасиеттеріне және өндіріс кезіндегі химиялық процестерге әсер етеді. === Болатты оттегіден тазарту === Сұйық болаттағы еріген оттегі металл сапасын нашарлатуы мүмкін. Марганец оттегімен қосылып, оксид түзеді: : <math>\mathrm{Mn + O \rightarrow MnO}</math> Бұл реакция металл балқымасындағы оттегі мөлшерін төмендетуге мүмкіндік береді. === Күкірттің зиянды әсерін азайту === Болат құрамындағы күкірт кейбір жағдайларда ыстықтай өңдеу кезінде морттықтың пайда болуына ықпал етеді. Марганец күкіртпен әрекеттесіп, марганец сульфидін түзеді: : <math>\mathrm{Mn + S \rightarrow MnS}</math> Марганец сульфидінің түзілуі күкірттің темірмен түзетін кейбір зиянды фазаларының мөлшерін азайтады. Алайда MnS қосындыларының пішіні мен таралуы болаттың қасиеттеріне де әсер ететіндіктен, оларды бақылау металлургиялық технологияның маңызды бөлігі болып саналады. === Гадфильд болаты === '''Гадфильд болаты''' — марганец мөлшері жоғары, тозуға төзімді аустениттік болат. Оның классикалық құрамында шамамен 11–14% марганец және 1% шамасында көміртек болады. Бұл болат соққы жүктемесі кезінде беттік қабатының беріктенуімен ерекшеленеді. Ол: * тау-кен жабдықтарының бөлшектерінде; * ұсатқыштардың жақтарында; * теміржол және арнайы машина жасау бөлшектерінде; * тозуға төзімді құймаларда қолданылады. == Алюминий және басқа қорытпалар == Марганец алюминий қорытпаларына аз мөлшерде қосылғанда беріктік, құрылымдық тұрақтылық және коррозияға төзімділік қасиеттерін өзгерте алады. Мысалы, алюминий-марганец негізіндегі 3xxx сериялы қорытпалар жылуалмастырғыштарда, табақ материалдарда, ыдыстарда және қаптама өндірісінде кең қолданылады. Марганец мыс негізіндегі кейбір қорытпаларда және арнайы магниттік материалдарда да пайдаланылады. == Электрохимиядағы және аккумуляторлардағы маңызы == Марганец қосылыстарының электрохимиялық белсенділігі оның тотығу дәрежелерінің өзгеруіне негізделген. === Мырыш-көміртекті батареялар === Классикалық мырыш-көміртекті элементтерде марганец диоксиді катодтық белсенді зат ретінде қолданылады. Разряд кезінде MnO₂ тотықсыздану реакцияларына қатысады. === Сілтілік батареялар === Сілтілік марганецті элементтерде катод ретінде MnO₂, ал анод ретінде мырыш пайдаланылады. Жалпы разряд реакциясын қарапайым түрде былай көрсетуге болады: : <math>\mathrm{Zn + 2MnO_2 + H_2O \rightarrow ZnO + 2MnOOH}</math> Нақты механизм катодтың құрылымына және электролит жағдайына байланысты күрделі болуы мүмкін. === Литий-иондық аккумуляторлар === Марганец литий-иондық аккумуляторлардағы бірнеше катодтық материалдың құрамына кіреді. Олардың мысалдары: * литий-марганец шпинелі — LiMn₂O₄; * никель-марганец-кобальт негізіндегі қабатты оксидтер — NMC; * литий-марганец-темір фосфаты — LiMnₓFe₁₋ₓPO₄ (LMFP). Марганец қосу катодтың бағасын, жұмыс кернеуін, құрылымдық және электрохимиялық қасиеттерін өзгертуге мүмкіндік береді. === Натрий-иондық аккумуляторлар === 2025–2026 жылдары жарияланған ғылыми зерттеулерде марганец негізіндегі натрий-иондық аккумуляторлардың катодтары перспективалы материалдар ретінде қарастырылды. Марганец негізіндегі қабатты оксидтердің артықшылықтары: * шикізатының салыстырмалы қолжетімділігі; * марганецтің бірнеше тотығу дәрежесінде болуы; * жеткілікті жоғары теориялық сыйымдылық мүмкіндігі; * кобальт сияқты кейбір қымбат компоненттердің мөлшерін азайту әлеуеті. Олардың маңызды кемшіліктерінің бірі — Mn³⁺ иондарының Ян–Теллер әсерімен байланысты кристалдық тордың бұрмалануы. Мұндай бұрмалану зарядтау-разрядтау циклдері кезінде құрылымдық тұрақтылықтың төмендеуіне және сыйымдылықтың кемуіне әкелуі мүмкін. 2026 жылғы зерттеулерде бұл мәселені шешу үшін кристалдық құрылымды реттеу, элементтермен алмастыру, беттік модификациялау және электрод-электролит шекарасын тұрақтандыру тәсілдері қарастырылған.<ref name="Battery2026">{{cite journal |author=Xing, G. and others |title=Unlocking high-performance manganese-based layered oxide cathodes for sodium-ion batteries |journal=Journal of Materials Science & Technology |year=2026 |doi=10.1016/j.jmst.2026.09.002 |language=en}}</ref> Марганец негізіндегі аккумулятор материалдары қарқынды зерттеліп жатқанымен, олардың барлық түрі өнеркәсіптік тұрғыдан толық қалыптасқан технологияға жатпайды. == Катализдегі және химиялық өндірістегі қолданылуы == Марганец қосылыстары көптеген химиялық реакцияларда катализатор немесе тотықтырғыш ретінде қолданылады. Маңызды бағыттар: * органикалық синтез; * тотығу реакциялары; * су тазарту; * газдарды тазарту; * электрохимиялық катализ; * оттегінің бөліну реакциясы. Марганец оксидтерінің каталитикалық қасиеттері олардың кристалдық құрылымына, беткі ауданына, ақауларына және тотығу дәрежесіне байланысты. == Биологиялық маңызы == Марганец — адамға, жануарларға, өсімдіктерге және көптеген микроорганизмдерге қажет микроэлемент. Ол түрлі ферменттердің кофакторы ретінде қызмет етеді. Марганец қатысатын негізгі биологиялық процестер: * аминқышқылдарының алмасуы; * көмірсу және липид алмасуы; * сүйек және дәнекер тіндердің қалыптасуы; * антиоксиданттық қорғаныс; * кейбір иммундық процестер; * фотосинтез. === Ферменттердегі рөлі === Марганец митохондриялық марганец-супероксиддисмутаза ферментінің маңызды құрамдас бөлігі. Бұл фермент супероксид радикалын сутек асқын тотығы мен оттегіге айналдыруға қатысады: : <math>\mathrm{2O_2^{\bullet-} + 2H^+ \rightarrow H_2O_2 + O_2}</math> Осылайша фермент жасушалардың тотығу стрессіне қарсы қорғаныс жүйесіне қатысады. Марганец аргиназа мен пируваткарбоксилаза сияқты ферменттердің қызметі үшін де маңызды.<ref name="NIH">{{cite web |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Manganese-HealthProfessional/ |title=Manganese — Fact Sheet for Health Professionals |publisher=National Institutes of Health |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> === Фотосинтездегі рөлі === {{main|Фотосинтез}} Марганец оттек түзетін фотосинтездің маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Өсімдіктердің, балдырлардың және цианобактериялардың II фотожүйесіндегі суды тотықтыратын кешенде төрт марганец атомы мен бір кальций атомы бар Mn₄CaO₅ кластері орналасады. Бұл кешен жарық энергиясын пайдаланып судан электрондар алуға қатысады. Жалпы реакция: : <math>\mathrm{2H_2O \rightarrow O_2 + 4H^+ + 4e^-}</math> Осы процестің нәтижесінде атмосфералық оттегінің негізгі табиғи көзі болып табылатын оттекті фотосинтез жүзеге асады. Марганецтің аталған қызметі оның биосферадағы аса маңызды элементтердің бірі екенін көрсетеді. == Адам ағзасындағы марганец == Марганец тағам арқылы адам ағзасына түседі және көбінесе аш ішекте сіңіріледі. Оның ағзадағы мөлшері мен таралуы сіңу, тасымалдану, тіндерде жиналу және шығарылу процестері арқылы реттеледі. Марганецтің негізгі шығарылу жолдарының бірі — өт арқылы бөліну. === Тағамдағы көздері === Марганец көптеген өсімдік текті тағамдарда кездеседі. Негізгі көздері: * тұтас дәнді дақылдар; * жаңғақтар; * бұршақ тұқымдастар; * жапырақты көкөністер; * кейбір жемістер; * шай. Марганецтің тағамдағы мөлшері топырақ құрамына, өсімдік түріне және өңдеу тәсіліне байланысты өзгеріп отырады. === Тәуліктік қажеттілік === АҚШ Ұлттық денсаулық институттарының мәліметі бойынша, марганец үшін көптеген жас топтарында нақты ұсынылатын тәуліктік мөлшер (RDA) емес, жеткілікті тұтыну деңгейі (AI) белгіленген. {| class="wikitable" |+ Марганецтің жеткілікті тәуліктік тұтыну мөлшері ! Жас тобы ! Ерлер, мг/тәулік ! Әйелдер, мг/тәулік |- | 1–3 жас | 1,2 | 1,2 |- | 4–8 жас | 1,5 | 1,5 |- | 9–13 жас | 1,9 | 1,6 |- | 14–18 жас | 2,2 | 1,6 |- | 19 жастан жоғары | 2,3 | 1,8 |} Жүктілік кезеңінде 19 жастан асқан әйелдер үшін жеткілікті тұтыну деңгейі 2,0 мг/тәулік, ал бала емізу кезеңінде 2,6 мг/тәулік деп көрсетілген.<ref name="NIH"/> Бұл мөлшерлер медициналық емдеу нұсқаулығы емес, тамақтануды бағалауға арналған анықтамалық көрсеткіштер болып саналады. === Марганец тапшылығы === Адамдарда марганецтің айқын тапшылығы өте сирек байқалады. Оның нақты клиникалық белгілері толық анықталмаған. Ғылыми әдебиетте марганец тапшылығының сүйек түзілуіне, өсуге және кейбір зат алмасу процестеріне ықтимал әсері талқыланған. Марганец тапшылығының болуы тек жекелеген белгілерге сүйеніп анықталмайды.<ref name="NIH"/> == Уыттылығы және денсаулыққа әсері == Марганец ағзаға қажетті болғанымен, шамадан тыс әсер еткен жағдайда улы болуы мүмкін. Уыттылық әсер ету жолына, химиялық түріне, концентрациясына және ұзақтығына байланысты. === Өндірістік әсері === Марганец қосылыстарының шаңы мен түтінін ұзақ уақыт тыныс алу жүйке жүйесіне әсер етуі мүмкін. Қауіп тобына: * кен өндіру жұмысшылары; * ферроқорытпа өндірісінің қызметкерлері; * дәнекерлеу түтініне ұшырайтын жұмысшылар; * кейбір металлургиялық және химиялық өндіріс мамандары кіреді. Ұзақ мерзімді шамадан тыс әсер марганецке байланысты нейроуыттылықты туындатуы мүмкін. Ауыр созылмалы улану жағдайларында қозғалыстың баяулауы, бұлшықет сіресуі, жүрістің өзгеруі және басқа неврологиялық белгілер байқалуы ықтимал. Бұл жағдай кейде '''манганизм''' деп аталады. Оның кейбір белгілері Паркинсон ауруына ұқсас болғанымен, екеуі бірдей ауру емес. === Марганец және ауыз су === Марганец табиғи жер асты және жер үсті суларында кездеседі. Оның концентрациясы геологиялық жағдайға және су ортасының химиялық қасиеттеріне байланысты өзгеруі мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ауыз су сапасына арналған нұсқаулығында марганецтің жалпы мөлшері үшін '''0,08 мг/л''' деңгейіндегі уақытша нормативтік ұсыныс келтірілген. Бұл мән әсіресе қоспамен тамақтанатын нәрестелердің неврологиялық қауіпсіздігін ескере отырып белгіленген.<ref name="WHO">{{cite web |url=https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/water-safety-and-quality/chemical-fact-sheets-2022/manganese-fact-sheet-2022.pdf |title=Manganese in drinking-water |publisher=World Health Organization |year=2022 |language=en}}</ref> Аталған көрсеткіш ұлттық заңнамамен белгіленетін міндетті шекті рұқсат етілген концентрациямен автоматты түрде бірдей емес. == Экологиялық маңызы == Марганец табиғи биогеохимиялық айналымдарға қатысады. Оның топырақтағы және судағы күйі тотығу-тотықсыздану жағдайына тәуелді. Оттегі аз ортада Mn(II) түрі салыстырмалы қозғалмалы және суда еритін болуы мүмкін. Тотықтырғыш ортада марганецтің жоғары валентті оксидтері түзіліп, қатты фазаға ауыса алады. Марганец оксидтері басқа металдар мен ластаушы заттардың сорбциясына және тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысады. Сондықтан марганец: * топырақ химиясында; * су экожүйелерінде; * шөгінді жыныстардың геохимиясында; * табиғи және өндірістік су тазарту процестерінде маңызды. === Биогеохимиялық айналымы === Марганецтің табиғи айналымы геологиялық, химиялық және биологиялық процестерден тұрады. Оған: * тау жыныстарының үгілуі; * минералдардың еруі; * Mn(II) иондарының тотығуы; * жоғары валентті оксидтердің тотықсыздануы; * микроорганизмдердің қатысуымен жүретін реакциялар кіреді. Кейбір бактериялар мен саңырауқұлақтар марганецтің тотығуын немесе тотықсыздануын жеделдете алады. Осы процестер марганец кендерінің қалыптасуына және табиғи сулардағы марганец мөлшерінің өзгеруіне әсер етеді. == Аналитикалық химиядағы марганец == Марганецті анықтау үшін әртүрлі химиялық және аспаптық әдістер пайдаланылады. === Перманганатометрия === '''Перманганатометрия''' — калий перманганатының тотықтырғыш қасиеттеріне негізделген көлемдік талдау әдісі. Қышқыл ортада MnO₄⁻ ионы Mn²⁺ ионына дейін тотықсызданады. Перманганат ерітіндісінің күлгін түсі титрлеу кезінде реакцияның аяқталғанын бақылауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс кейбір тотықсыздандырғыш заттарды анықтауда қолданылады. === Аспаптық талдау === Марганецтің өте аз мөлшерін анықтауда: * атомдық-абсорбциялық спектрометрия; * индуктивті байланысқан плазмалы оптикалық эмиссиялық спектрометрия (ICP-OES); * индуктивті байланысқан плазмалы масс-спектрометрия (ICP-MS); * рентгенфлуоресценттік талдау (XRF); * спектрофотометриялық әдістер пайдаланылады. ICP-MS және ICP-OES әдістері ауыз су, табиғи су, биологиялық үлгілер және өндірістік материалдар құрамындағы марганецті анықтауға мүмкіндік береді. Минералдық фазалар мен тотығу дәрежелерін зерттеуде рентгендік дифракция, электрондық микроскопия және рентгендік сіңіру спектроскопиясы қолданылады. == Заманауи ғылыми зерттеулер == 2020-жылдарда марганецке қатысты зерттеулер бірнеше бағытта қарқынды дамуда. === Энергия сақтау жүйелері === Марганец негізіндегі литий-иондық және натрий-иондық катодтарды жетілдіру маңызды ғылыми бағыттардың бірі. Зерттеулер катод материалдарының: * құрылымдық тұрақтылығын; * энергия сыйымдылығын; * жұмыс кернеуін; * циклдік төзімділігін; * экономикалық тиімділігін арттыруға бағытталған. 2026 жылғы ғылыми шолулар марганец негізіндегі катодтардың болашағын олардың салыстырмалы қолжетімділігімен байланыстырады. Сонымен қатар құрылымдық деградация, марганецтің электролитке еруі және зарядтау-разрядтау кинетикасының шектеулері маңызды мәселелер ретінде қарастырылады.<ref name="Energy2026">{{cite journal |title=Engineering manganese-based cathodes for low-cost and high-energy rechargeable batteries |year=2026 |journal=Energy & Environmental Science |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12954518/ |language=en}}</ref> === Электрокатализ === Марганец оксидтері су электролизі, оттегінің бөлінуі және басқа электрохимиялық процестер үшін зерттеледі. Олар кейбір бағалы металдарға тәуелділікті азайтуға мүмкіндік беретін материалдар қатарына жатады. Алайда зертханалық каталитикалық белсенділіктің жоғары болуы өнеркәсіптік жүйеде ұзақ мерзімді тұрақтылыққа автоматты түрде кепілдік бермейді. === Экологиялық технологиялар === Марганец негізіндегі сорбенттер, катализаторлар және оксидтік материалдар ластаушы заттарды ыдырату, судан кейбір металдарды шығару және химиялық процестерді басқару үшін зерттелуде. == Экономикалық және стратегиялық маңызы == Марганец қазіргі өнеркәсіптің бірнеше іргелі саласы үшін маңызды. Оның негізгі нарығы болат өндірісіне тәуелді. Марганецтің стратегиялық маңызын анықтайтын факторлар: * болат өндірісіндегі орны; * кейбір технологияларда толыққанды баламасының болмауы; * кен қорларының географиялық әркелкі таралуы; * кеннің сапасы мен байыту шығындары; * көлік инфрақұрылымы; * жоғары тазалықтағы өнімдерге сұраныс. Марганецке қатысты «қор», «ресурс», «кен өндіру», «концентрат өндіру» және «марганец металын өндіру» ұғымдарын ажырату қажет. Геологиялық қордың үлкен болуы оны қазіргі бағамен экономикалық тұрғыдан тиімді өндіруге болатындығын әрқашан білдірмейді. == Қызықты деректер == * Марганецтің табиғаттағы жалғыз тұрақты изотопы — ⁵⁵Mn. * Марганец пен магний атауларының тарихи шығу тегі өзара байланысты болғанымен, олар әртүрлі химиялық элементтер. * Марганецтің қара оксидтері ежелгі дәуірде пигмент және шыны өндірісіне арналған материал ретінде қолданылған. * Марганец фотосинтез кезінде молекулалық оттегінің бөлінуіне қатысатын негізгі элементтердің бірі. * Марганец диоксиді дәстүрлі құрғақ батареялардың маңызды құрамдас бөлігі. * Қазақстандағы Жезді кен орнының игерілуі Екінші дүниежүзілік соғыс тарихымен байланысты. * Марганец кейбір қосылыстарында түссізге жуық немесе әлсіз қызғылт, басқаларында жасыл, қоңыр, қара не күлгін түстер көрсетеді. * Мұхит түбіндегі марганец конкрецияларында никель, мыс және кобальт сияқты басқа да металдар кездеседі. == Қараңыз == * [[Пиролюзит]] * [[Родохрозит]] * [[Марганец(IV) оксиді]] * [[Калий перманганаты]] * [[Ферромарганец]] * [[Силикомарганец]] * [[Қорытпалар]] * [[Электролиз]] * [[Фотосинтез]] * [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] * [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] * [[Литий-иондық аккумулятор]] * [[Натрий-иондық аккумулятор]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://periodic-table.rsc.org/element/25/manganese Royal Society of Chemistry — Manganese] * [https://pubs.usgs.gov/publication/mcs2026 USGS — Mineral Commodity Summaries 2026] * [https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/kazakhstan USGS — Kazakhstan Minerals Information] * [https://ods.od.nih.gov/factsheets/Manganese-HealthProfessional/ NIH — Manganese Fact Sheet] * [https://www.mdpi.com/2076-3417/16/14/7326 Kazakhstan manganese ores — Applied Sciences, 2026] {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] 4jirv3ly5ld1ffpy6bvving9bqp6in1 0 18929 3686991 3392248 2026-10-27T11:22:30Z Султанова Айжан 187428 3686991 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Society.svg|thumb|right]] {{мағына|Қоғам (айрық)}} '''Қоғам''' - ''жалпы мағынасында'', [[мәдениет]]і ортақ, белгілі бір аумақта тұратын және өздерін біртұтас, өзгеше бірлестік деп білетін адамдар тобы; ''тар мағынасында'' бұрыннан немесе жақсы танымал ұлттық бірлестік. Бұл ұғым әлеуметтанудағы ең маңызды ұғымдардын бірі болып табылатындығына қарамстан, оны қолдану әсіресе оның екінші өзіндік отбасылық, экономикалық және саяси институттары мен анық шекаралары бар әйгілі ұлттық мемлекеттерге қолданыла алатын мағынасында пайдалану бірқатар қиындықтар мен кикілжіндер туғызып отыр.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> <mark>Қоғам-бұл ортақ мүдделері, мәдениеті, тұрмыс-тіршілігі және белгілі бір аумағы бар, бір-бірімен тұрақты өзара әрекеттесетін адамдардың ірі тобы немесе әлеуметтік жүйесі</mark>. ==Түсіндірме== Қоғам дегеніміз не? Бұл сұраққа жай ғана жауап беру қиын. Қоғам - өте нәзік әрі күрделі материя. Оны қолмен ұстауға немесе [[микроскоп]]пен қарап көруге болмайды. Олай болса, қоғамды анықтайтын өлшемді табу қажет. «Қоғам» деген сөздің мағынасы кең: алғашқы қауымдық қоғам, феодалдық қоғам, капиталистік қоғам, француз қоғамы, [[демократия]]лық қоғам т.б. Бұл арада алдымен белгілі бір қауымның немесе жеке бір елдің тарихи даму кезеңдері еске түседі. Ал осы сөзді жалпы мағынада алсақ, онда бүкіл адамзат тарихы және оның болашағы туралы ойлаймыз. Бұл - әлемнің барлық халықтарының жиынтығы жөніндегі ұғым. Басқа сөзбен айтсақ, адамдардың өзара қатынас тәсілі және бірігу формаларынан тұратын, табиғаттан ерекшеленген дүниенің бір бөлігі. Қоғам туралы түсінікті нақтылай түссек, қоғам деп - бірігіп еңбек ететін жеке адамдардың жиынтығын және олардың арасындағы екі жақты қатынасты айтамыз. Біріншісі, қоғам - адамның өмір сүру тәсілі. Қоғамсыз адам жоқ, адамсыз қоғам жоқ. Екіншіден, қоғам жеке адамдардан ғана тұрмайды, ол сол жеке адамдардың өзара қатынасын көрсетеді. Жеке адам қоғамға ұжым арқылы енеді. Ол сонымен қатар бірнеше ұжымдардың мүшесі болады (еңбек, партия, кәсіподақ, т.б.). Демек, қоғам - ұжымдардың ұжымы, бірлігі болып көрінеді. ==Әлеуметтік топтар, қатынастар== Адамдар қоғамда белгілі бір әлеуметтік топқа, тапқа, [[ұлт]]қа жатады. Әлеуметтік топтардың, таптардың, ұлттардың [[экономика]]лық, әлеуметтік, саяси, мәдени өмірдегі көп салалы байланыстары мен іс-әрекеті қоғамдық қатынас деп аталады. Сонымен, қоғамды адамдардың өмір сүру тәсілі деп түсіну үшін, олардың өмір сүруін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастарды білу қажет. Қоғамдық қатынас мынадай ерекшеліктерімен сипатталады: : 1) қоғамға қажетті қатынас түрлері болады; : 2) [[субъект]] (жеке адам, адамдар) топтық сипатта болады; : 3) қоғамның [[объектив]]тік сипаты болады, яғни қоғам адамдар сол қатынасқа енгісі келе ме жоқ па, оған қарамастан өмір сүреді. Қоғамның материалдық өндіріс саласындағы қатынасы мен рухани саласындағы қатынасын ажырата білу керек. Біріншісі қоғамның өмір сүруі мен дамуына материалдық жағдай жасайды, ал екіншісі ([[идеология]]лық, саяси, [[құқық]]тық, имандылық т.б.) - адамдардың рухани-мәдени құндылықты жасаудағы өзара байланыстарының нәтижесі. Сонымен қатар материалдық және рухани қатынастар ... ==Қоғам және Саясат== Қоғам және Саясат - саяси ғылым мен басқа да әлеуметтік-гуманитарлық пәндердің өзара диалектикалық байланысын білдіретін ұғымдар. Қоғам - қатынастардың және адамдар арасындағы өзара байланыстардың тұтас жүйесі. Оның құрамдас бөліктері болып күрделі ұйымдасқан әлеуметтік жүйелер немесе қоғамдық өмірдің мына салалары болып табылады: экономикалық, әлеуметтік, саяси, рухани. Саясат жалпы қоғам шеңберінде қоғам өмірінің әртүрлі салаларында адамдар¬дың өзара әрекеттесуін реттеуді жүзеге асырады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Қоғамның белгілері == Әлеуметтануда қоғамға түпкілікті анықтама беруге және оның маңызды белгілерін – оның өмірінің ең типтік, тұрақты және қайталанатын сәттерін бөліп көрсетуге бірнеше рет талпыныс жасалды. Сонымен, Эмиль Дюркгейм қоғамның тұрақтылығы мен бірлігінің іргелі негізін ұжымдық сананың, адам эгоизмінің жойқын күшіне тосқауыл болатын ортақ ерік-жігердің болуының белгілерінен көреді. Роберт Мертон қоғам үшін ең бастысы – белгілі бір іргелі құндылықтардың болуы, соның арқасында әрбір жеке адам қоғамды сақтаудың негізі болып табылатын жалпы өмірлік нормаларды сақтауға бағытталғанына сенімді. Нейл Смелсер адамдардың бірлестігі ретіндегі қоғамның айрықша белгілері ретінде географиялық шекаралардың, ортақ заңнамалық жүйенің және белгілі бір ұлттық жүйенің болуын анықтайды. (әлеуметтік-мәдени) сәйкестік. Американдық әлеуметтанушы Эдвард Шилс қоғамның негізін бүкіл аумақты бақылауды қамтамасыз ететін және жалпы мәдениетті сіңіретін мемлекеттік биліктің жұмыс істеуі сияқты сипаттама деп санайды. Қазіргі әлеуметтану әдебиетінде қоғамға деген көзқарас адамдар арасында қалыптасқан әлеуметтік кеңістікте және уақытта бар әлеуметтік байланыстар мен өзара әрекеттестіктердің «шоғыры» ретінде белгіленді, олардың ең ортақ белгілері автономия, өзін-өзі жаңғырту, үлкен интеграциялық жүйе болып табылады. күші және өзін-өзі реттеудің жоғары деңгейі. Бұл көзқарас қоғамның келесі ерекше белгілерін көрсетеді.Қоғамның бірінші айрықша белгісі – адамдар өмірінің әлеуметтік сипатын, олардың қарым-қатынасы мен өзара әрекетінің әлеуметтік ерекшеліктерін білдіретін әлеуметтік қауымдастықтың болуы. Қоғамдастық қоғамнан бұрын тұрады, керісінше емес. Алайда, әлеуметтік қауымдастық кездейсоқ емес, оның табиғи субстратында – адамдардың органикалық қауымдастығы мен олардың туыстық байланыстары мен қатынастарында пайда болады. Қоғамның (әлеуметтік қауымдастықтың) табиғи негізін құрайтын бұл табиғи алғышарттар мен органикалық қарым-қатынастар ондағы әлеуметтік-органикалық типтегі қатынастарға – ерлі-зайыптылар мен балалар мен ата-аналар, ағалар мен апалар, басқа да туыстарға айналады. == Түрлері == ===Бос уақыт қоғамы=== Бос уақыт қоғамы - [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек]] өзінің бұрынғы мәнінен айрылатын қоғам концепциясы. Осындай қоғамдарда жалдамалы еңбектің ең аз көлемі бұрын еңбек ие болған мәнге жеткен бос уақытқа [[мүдде]]лілікке әкеледі делінген. ===Молшылық қоғамы=== Молшылық қоғамы - 50 жж. аяғындағы базистік экономикалық дефицит және қамтамасыздандырылмағандық негізінен жеңілген, бірақ жеке байлық «жалпыға ортақ босандықпен» (мысалы, автомобильдер шамадан көп өндірілді, бірақ жолдарды жөндеу және қоршаған ортаны ластауды бақылауға көңіл бөлінбеді) қатар жүрген және капитализмнің ауытқуларынан зардап шеккен тұлғалар жеткілікті қамтамасыз етілмеген кездегі американдық қоғамға берілген баға. ===Тәуекел қоғамы=== Тәуекел қоғамы - қазіргі қоғамның жайы туралы тұжырымдама; оған сәйкес қоғамға әрқашан адамзат білімінің өсуі мен қоршаған орта әсерін көрсететін «сенімсіздіктен жасанды пайда болған» деп сипаттама беріледі (мысалы, ядролық соғыс, экологиялық апат себептері бойынша). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Әлеуметтік жүйелер]] [[Санат:Қоғам]] njuikuwyzhtastqhnyaxf8wl0ct6u97 3687020 3686991 2026-10-27T11:58:32Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3238167 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Society.svg|thumb|right]] {{мағына|Қоғам (айрық)}} '''Қоғам''' - ''жалпы мағынасында'', [[мәдениет]]і ортақ, белгілі бір аумақта тұратын және өздерін біртұтас, өзгеше бірлестік деп білетін адамдар тобы; ''тар мағынасында'' бұрыннан немесе жақсы танымал ұлттық бірлестік. Бұл ұғым әлеуметтанудағы ең маңызды ұғымдардын бірі болып табылатындығына қарамстан, оны қолдану әсіресе оның екінші өзіндік отбасылық, экономикалық және саяси институттары мен анық шекаралары бар әйгілі ұлттық мемлекеттерге қолданыла алатын мағынасында пайдалану бірқатар қиындықтар мен кикілжіндер туғызып отыр.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> ==Түсіндірме== Қоғам дегеніміз не? Бұл сұраққа жай ғана жауап беру қиын. Қоғам - өте нәзік әрі күрделі материя. Оны қолмен ұстауға немесе [[микроскоп]]пен қарап көруге болмайды. Олай болса, қоғамды анықтайтын өлшемді табу қажет. «Қоғам» деген сөздің мағынасы кең: алғашқы қауымдық қоғам, феодалдық қоғам, капиталистік қоғам, француз қоғамы, [[демократия]]лық қоғам т.б. Бұл арада алдымен белгілі бір қауымның немесе жеке бір елдің тарихи даму кезеңдері еске түседі. Ал осы сөзді жалпы мағынада алсақ, онда бүкіл адамзат тарихы және оның болашағы туралы ойлаймыз. Бұл - әлемнің барлық халықтарының жиынтығы жөніндегі ұғым. Басқа сөзбен айтсақ, адамдардың өзара қатынас тәсілі және бірігу формаларынан тұратын, табиғаттан ерекшеленген дүниенің бір бөлігі. Қоғам туралы түсінікті нақтылай түссек, қоғам деп - бірігіп еңбек ететін жеке адамдардың жиынтығын және олардың арасындағы екі жақты қатынасты айтамыз. Біріншісі, қоғам - адамның өмір сүру тәсілі. Қоғамсыз адам жоқ, адамсыз қоғам жоқ. Екіншіден, қоғам жеке адамдардан ғана тұрмайды, ол сол жеке адамдардың өзара қатынасын көрсетеді. Жеке адам қоғамға ұжым арқылы енеді. Ол сонымен қатар бірнеше ұжымдардың мүшесі болады (еңбек, партия, кәсіподақ, т.б.). Демек, қоғам - ұжымдардың ұжымы, бірлігі болып көрінеді. ==Әлеуметтік топтар, қатынастар== Адамдар қоғамда белгілі бір әлеуметтік топқа, тапқа, [[ұлт]]қа жатады. Әлеуметтік топтардың, таптардың, ұлттардың [[экономика]]лық, әлеуметтік, саяси, мәдени өмірдегі көп салалы байланыстары мен іс-әрекеті қоғамдық қатынас деп аталады. Сонымен, қоғамды адамдардың өмір сүру тәсілі деп түсіну үшін, олардың өмір сүруін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастарды білу қажет. Қоғамдық қатынас мынадай ерекшеліктерімен сипатталады: : 1) қоғамға қажетті қатынас түрлері болады; : 2) [[субъект]] (жеке адам, адамдар) топтық сипатта болады; : 3) қоғамның [[объектив]]тік сипаты болады, яғни қоғам адамдар сол қатынасқа енгісі келе ме жоқ па, оған қарамастан өмір сүреді. Қоғамның материалдық өндіріс саласындағы қатынасы мен рухани саласындағы қатынасын ажырата білу керек. Біріншісі қоғамның өмір сүруі мен дамуына материалдық жағдай жасайды, ал екіншісі ([[идеология]]лық, саяси, [[құқық]]тық, имандылық т.б.) - адамдардың рухани-мәдени құндылықты жасаудағы өзара байланыстарының нәтижесі. Сонымен қатар материалдық және рухани қатынастар ... ==Қоғам және Саясат== Қоғам және Саясат - саяси ғылым мен басқа да әлеуметтік-гуманитарлық пәндердің өзара диалектикалық байланысын білдіретін ұғымдар. Қоғам - қатынастардың және адамдар арасындағы өзара байланыстардың тұтас жүйесі. Оның құрамдас бөліктері болып күрделі ұйымдасқан әлеуметтік жүйелер немесе қоғамдық өмірдің мына салалары болып табылады: экономикалық, әлеуметтік, саяси, рухани. Саясат жалпы қоғам шеңберінде қоғам өмірінің әртүрлі салаларында адамдар¬дың өзара әрекеттесуін реттеуді жүзеге асырады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Қоғамның белгілері == Әлеуметтануда қоғамға түпкілікті анықтама беруге және оның маңызды белгілерін – оның өмірінің ең типтік, тұрақты және қайталанатын сәттерін бөліп көрсетуге бірнеше рет талпыныс жасалды. Сонымен, Эмиль Дюркгейм қоғамның тұрақтылығы мен бірлігінің іргелі негізін ұжымдық сананың, адам эгоизмінің жойқын күшіне тосқауыл болатын ортақ ерік-жігердің болуының белгілерінен көреді. Роберт Мертон қоғам үшін ең бастысы – белгілі бір іргелі құндылықтардың болуы, соның арқасында әрбір жеке адам қоғамды сақтаудың негізі болып табылатын жалпы өмірлік нормаларды сақтауға бағытталғанына сенімді. Нейл Смелсер адамдардың бірлестігі ретіндегі қоғамның айрықша белгілері ретінде географиялық шекаралардың, ортақ заңнамалық жүйенің және белгілі бір ұлттық жүйенің болуын анықтайды. (әлеуметтік-мәдени) сәйкестік. Американдық әлеуметтанушы Эдвард Шилс қоғамның негізін бүкіл аумақты бақылауды қамтамасыз ететін және жалпы мәдениетті сіңіретін мемлекеттік биліктің жұмыс істеуі сияқты сипаттама деп санайды. Қазіргі әлеуметтану әдебиетінде қоғамға деген көзқарас адамдар арасында қалыптасқан әлеуметтік кеңістікте және уақытта бар әлеуметтік байланыстар мен өзара әрекеттестіктердің «шоғыры» ретінде белгіленді, олардың ең ортақ белгілері автономия, өзін-өзі жаңғырту, үлкен интеграциялық жүйе болып табылады. күші және өзін-өзі реттеудің жоғары деңгейі. Бұл көзқарас қоғамның келесі ерекше белгілерін көрсетеді.Қоғамның бірінші айрықша белгісі – адамдар өмірінің әлеуметтік сипатын, олардың қарым-қатынасы мен өзара әрекетінің әлеуметтік ерекшеліктерін білдіретін әлеуметтік қауымдастықтың болуы. Қоғамдастық қоғамнан бұрын тұрады, керісінше емес. Алайда, әлеуметтік қауымдастық кездейсоқ емес, оның табиғи субстратында – адамдардың органикалық қауымдастығы мен олардың туыстық байланыстары мен қатынастарында пайда болады. Қоғамның (әлеуметтік қауымдастықтың) табиғи негізін құрайтын бұл табиғи алғышарттар мен органикалық қарым-қатынастар ондағы әлеуметтік-органикалық типтегі қатынастарға – ерлі-зайыптылар мен балалар мен ата-аналар, ағалар мен апалар, басқа да туыстарға айналады. == Түрлері == ===Бос уақыт қоғамы=== Бос уақыт қоғамы - [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек]] өзінің бұрынғы мәнінен айрылатын қоғам концепциясы. Осындай қоғамдарда жалдамалы еңбектің ең аз көлемі бұрын еңбек ие болған мәнге жеткен бос уақытқа [[мүдде]]лілікке әкеледі делінген. ===Молшылық қоғамы=== Молшылық қоғамы - 50 жж. аяғындағы базистік экономикалық дефицит және қамтамасыздандырылмағандық негізінен жеңілген, бірақ жеке байлық «жалпыға ортақ босандықпен» (мысалы, автомобильдер шамадан көп өндірілді, бірақ жолдарды жөндеу және қоршаған ортаны ластауды бақылауға көңіл бөлінбеді) қатар жүрген және капитализмнің ауытқуларынан зардап шеккен тұлғалар жеткілікті қамтамасыз етілмеген кездегі американдық қоғамға берілген баға. ===Тәуекел қоғамы=== Тәуекел қоғамы - қазіргі қоғамның жайы туралы тұжырымдама; оған сәйкес қоғамға әрқашан адамзат білімінің өсуі мен қоршаған орта әсерін көрсететін «сенімсіздіктен жасанды пайда болған» деп сипаттама беріледі (мысалы, ядролық соғыс, экологиялық апат себептері бойынша). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Әлеуметтік жүйелер]] [[Санат:Қоғам]] tr2wvh2u1qtp549s2yd580kugjmjo8v 0 18994 3687003 3670479 2026-10-27T11:42:39Z Алма Досова 187333 Логикалық қателік 3687003 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр стансасының, құрылысшылар базасының және ... кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан болды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлықта жұмысшы поселкесінің шеңберіне Комсомольск елді мекені де енгізілген болатын. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындардың саны - 124098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Белсенді экономикалық тұрғындары – 66,4 мың адам. Зейнетақылар мен сыйақыларды алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы. 2009 жыл бойынша п 27,1 мың ш. метр тұрғын үй пайдалануға берілді, немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер. 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұымыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп,1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жеке меншік (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] ovdzytxdbbm8rzyxpoc3ks5ck5lgar2 3687005 3687003 2026-10-27T11:46:48Z Алма Досова 187333 толықтыру 3687005 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр стансасының, құрылысшылар базасының және ... кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан болды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлықта жұмысшы поселкесінің шеңберіне Комсомольск елді мекені де енгізілген болатын. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындардың саны - 124098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Белсенді экономикалық тұрғындары – 66,4 мың адам. Зейнетақылар мен сыйақыларды алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы. 2009 жыл бойынша п 27,1 мың ш. метр тұрғын үй пайдалануға берілді, немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер. 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұымыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп,1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жекеменшік медициналық мекеме (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] 9qkwgxui3m51jzw4nbpiybstmzfnuls 3687006 3687005 2026-10-27T11:47:28Z Алма Досова 187333 тыныс белгіге байланысты қате 3687006 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр стансасының, құрылысшылар базасының және ... кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан болды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлықта жұмысшы поселкесінің шеңберіне Комсомольск елді мекені де енгізілген болатын. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындардың саны - 124098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Белсенді экономикалық тұрғындары – 66,4 мың адам. Зейнетақылар мен сыйақыларды алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы. 2009 жыл бойынша п 27,1 мың ш. метр тұрғын үй пайдалануға берілді, немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер. 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұымыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп, 1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жекеменшік медициналық мекеме (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] 3dnvhnkyuee5feh6qj6x5znz35uk7o5 3687007 3687006 2026-10-27T11:48:00Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3687007 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр стансасының, құрылысшылар базасының және ... кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан болды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлықта жұмысшы поселкесінің шеңберіне Комсомольск елді мекені де енгізілген болатын. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындардың саны - 124098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Белсенді экономикалық тұрғындары – 66,4 мың адам. Зейнетақылар мен сыйақыларды алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы. 2009 жыл бойынша п 27,1 мың ш. метр тұрғын үй пайдалануға берілді, немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер. 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұмыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп, 1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жекеменшік медициналық мекеме (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] nfxnszp52yw7y27qpjhdei63rzlkw3f 3687008 3687007 2026-10-27T11:49:53Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3687008 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр стансасының, құрылысшылар базасының және ... кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан болды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлықта жұмысшы поселкесінің шеңберіне Комсомольск елді мекені де енгізілген болатын. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындардың саны - 124098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Белсенді экономикалық тұрғындары – 66,4 мың адам. Зейнетақылар мен сыйақыларды алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы. , немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер. 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұмыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп, 1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жекеменшік медициналық мекеме (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] tajqtlun45suab304ec0zlqfe45kwo9 3687009 3687008 2026-10-27T11:50:32Z Алма Досова 187333 тыныс белгіге байланысты қате 3687009 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр стансасының, құрылысшылар базасының және ... кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан болды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлықта жұмысшы поселкесінің шеңберіне Комсомольск елді мекені де енгізілген болатын. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындардың саны - 124098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Белсенді экономикалық тұрғындары – 66,4 мың адам. Зейнетақылар мен сыйақыларды алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59 295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы. , немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер. 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұмыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп, 1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жекеменшік медициналық мекеме (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] bhk021hoe554pox9oxzcp5k76g9hntb 3687010 3687009 2026-10-27T11:51:30Z Алма Досова 187333 Сөздерді қолданудағы қателік 3687010 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр стансасының, құрылысшылар базасының және ... кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан болды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлықта жұмысшы поселкесінің шеңберіне Комсомольск елді мекені де енгізілген болатын. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындардың саны - 124098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Белсенді экономикалық тұрғындары – 66,4 мың адам. Зейнетақы мен жәрдемақы алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59 295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы. , немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер. 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұмыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп, 1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жекеменшік медициналық мекеме (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] 1arrjo4zqolpbxttge3wu8jnctutnea 3687011 3687010 2026-10-27T11:52:11Z Алма Досова 187333 Сөздерді қолданудағы қателік 3687011 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр стансасының, құрылысшылар базасының және ... кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан болды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлықта жұмысшы поселкесінің шеңберіне Комсомольск елді мекені де енгізілген болатын. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындардың саны - 124098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Экономикалық белсенді халық – 66,4 мың адам. Зейнетақы мен жәрдемақы алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59 295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы. , немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер. 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұмыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп, 1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жекеменшік медициналық мекеме (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] d67byje95r1863t3dddbzhvag9in7mw 3687012 3687011 2026-10-27T11:53:17Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3687012 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр стансасының, құрылысшылар базасының және ... кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан болды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлықта жұмысшы поселкесінің шеңберіне Комсомольск елді мекені де енгізілген болатын. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындар саны - 124098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Экономикалық белсенді халық – 66,4 мың адам. Зейнетақы мен жәрдемақы алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59 295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы. , немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер. 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұмыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп, 1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жекеменшік медициналық мекеме (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] 0smdlg4xe5swfqchue1c47o71yk19hg 3687013 3687012 2026-10-27T11:53:30Z Алма Досова 187333 тыныс белгіге байланысты қате 3687013 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр стансасының, құрылысшылар базасының және ... кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан болды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлықта жұмысшы поселкесінің шеңберіне Комсомольск елді мекені де енгізілген болатын. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындар саны - 124 098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Экономикалық белсенді халық – 66,4 мың адам. Зейнетақы мен жәрдемақы алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59 295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы. , немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер. 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұмыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп, 1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жекеменшік медициналық мекеме (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] f34s7nwavqpxemuryhtsu263s18cg2k 3687017 3687013 2026-10-27T11:54:39Z Алма Досова 187333 Сөздерді қолданудағы қателік 3687017 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр стансасының, құрылысшылар базасының және ... кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан болды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлық бойынша жұмысшы кентінің құрамына Комсомольск елді мекені де енгізілді. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындар саны - 124 098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Экономикалық белсенді халық – 66,4 мың адам. Зейнетақы мен жәрдемақы алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59 295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы. , немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер. 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұмыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп, 1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жекеменшік медициналық мекеме (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] abo26hg6jm488hhw64haikchezbqkt8 3687018 3687017 2026-10-27T11:55:28Z Алма Досова 187333 стилистикалық қателіктер 3687018 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр стансасының, құрылысшылар базасының және ... кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан тұрды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлық бойынша жұмысшы кентінің құрамына Комсомольск елді мекені де енгізілді. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындар саны - 124 098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Экономикалық белсенді халық – 66,4 мың адам. Зейнетақы мен жәрдемақы алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59 295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы. , немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер. 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұмыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп, 1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жекеменшік медициналық мекеме (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] 8ycb2m8815iol8v7pilxxy4idg4ckxs 0 20292 3686989 3522546 2026-10-27T11:18:56Z Алма Досова 187333 3686989 wikitext text/x-wiki {{otheruses4|Қазақстан облысы|Қырғызстан облысы туралы мақала|Қарасу ауданы (Қырғызстан)}} {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Қарасу ауданы |елтаңба = Qarasw seal.jpg |елтаңба аты = |карта = Karasu District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 19 |lat_sec = 12 |lon_dir = E |lon_deg = 65 |lon_min = 22 |lon_sec = 12 |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = [[1939 жыл]] |тұрғыны = 20 544<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[орыстар]] (43,12%)<br /> [[қазақтар]] (27,89%)<br /> [[украиндар]] (11,8%)<br /> [[немістер]] (4,56%)<br /> [[беларустар]] (4,42%)<br /> [[татарлар]] (1,96%)<br /> [[молдовандар]]&nbsp;(1,21%)<br /> [[шешендер]] (0,85%)<br /> басқалары (4,19%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 12,8 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Қарасу (Қарасу ауданы)|Қарасу]] |ауылдық округтер саны = 13 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 39 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Қарасу ауылы, Исаков көшесі, №73 |әкімі = Қайрат Темірханұлы Оспанов |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-karasy-audany-akimat?lang=kk Қарасу ауданының әкімдігі }} '''Қарасу ауданы''' — [[Қостанай облысы]]ның шығысындағы әкімшілік-аумақтық бөлініс.<ref>Қазақстан табиғаты: Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып — Алматы: "Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т. 3. — 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т. 3), ISBN 9965-893-19-5</ref> [[1939 жыл|1939]] жылы құрылды. [[1997 жыл|1997]] жылы аудан құрамына бұрынғы [[Октябрь ауданы (Торғай облысы)|Октябрь ауданы]] қосылды. Жер аумағы — 12,8 мың км². Орталығы — [[Қарасу (Қарасу ауданы)|Қарасу]] ауылы. == Географиялық орны == Солтүстігінде [[Сарыкөл ауданы|Сарыкөл]], батысында [[Алтынсарин ауданы|Алтынсарин]], [[Әулиекөл ауданы|Әулиекөл]], оңтүстігінде [[Науырзым ауданы|Науырзым]], шығысында [[Солтүстік Қазақстан облысы|СҚО-ның]] [[Ғабит Мүсірепов ауданы|Ғабит Мүсірепов]] және [[Ақмола облысы]]ның [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл]], [[Жарқайың ауданы|Жарқайың]] аудандарымен шектеседі. == Жер бедері == Аудан аумағы [[Торғай Үстірті]]нің солтүстік-шығыс бөлігін алып жатыр. Жер бедері негізінен жазық келген. Кейбір жерлері кішігірім өзендермен оңтүстіктен солтүстікке қарай аздап тілімделген. Төбелі-жонды келген аумақтарында көл қазаншұңқырлары жиі кездеседі. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Ауданның климаты тым континеттік, қысы суық боранды, жазы біршама ыстық келеді. Қаңтардағы ауаның жылдық орташа температурасы — -17…-18°С, шілдеде — 19…21°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері — 250–300 мм. Аудан жерінің топырағы солтүстік бөлігінде қара, оңтүстігінде қоңыр, қызғылт қоңыр болып келеді. Құсмұрын көліне таяу маңда сортаңды қара және қоңыр топырақтар, басқа көлдердің жайылымдарында шалғынды қара топырақ дамыған. Өсімдіктерін жусан аралас астық тұқымдас (селеу, бетеге, қылқан боз, айрауық, т.б.) шөптесіндер құрайды. Солтүстігінде терек аралас қайың шоқтары кездеседі. Жануарлар дүниесінен қасқыр, түлкі, қоян, суыр, сарышұнақ; құстардан қаз, үйрек, аққу, көл жағалай қызғыш, тауқұдірет, шымшық, далалы жерлерде бозторғай, дуадақ, т.б. мекендейді. == Су торабы == Жерүсті сулары [[Қарасу (Қойбағар көлі алабындағы өзен)|Қарасу]] (Қойбағар саласымен), [[Құндызды (өзен)|Құндызды]], Сүйгенсай және [[Тімтуір (өзен)|Тімтуір]] өзендерінен тұрады. Ауданда бірнеше көлдер бар. Олар: [[Алабота (Қостанай облысы)|Алабота]], [[Құсмұрын (көл)|Құсмұрын]] (шығыс бөлігі), [[Қойбағар (Обаған алабындағы көл)|Қойбағар]], [[Тімтуір (көл)|Тімтәуір]], [[Жаншора]], [[Биесойған]] және [[Жекекөл (көл)|Жекекөл]]. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 25240 || {{өсім}}31191 || {{құлдырау}}30820 || {{құлдырау}}30337 || {{өсім}}37360 || {{құлдырау}}29238 || {{құлдырау}}24177 |} Тұрғындар саны – 25 258 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 28,50%, [[орыстар]] – 42,28%, [[украиндар]] – 12,04%, [[беларустар]] – 4,52%, [[немістер]] – 4,45%, [[молдовандар]] – 1,19%, [[шешендер]] – 0,81%, [[удмурттар]] – 0,55%, [[башқұрттар]] – 0,54%, [[әзербайжандар]] – 0,34%, [[мордвалар]] – 0,32%, [[чуваштар]] – 0,32%, [[армяндар]] – 0,22%, [[поляктар]] – 0,20%, [[корейлер]] – 0,19%, [[ингуштар]] – 0,13%, басқа ұлт өкілдері – 1,41%. == Әкімшілік бөлінісі == 39 елді мекен 13 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ ! Әкімшілік бірлік !! Орталығы !! Елді мекендері !! Халқы (2021) |- | [[Айдарлы ауылдық округі (Қостанай облысы)|Айдарлы ауылдық округі]] || [[Айдарлы (Қостанай облысы)|Айдарлы]] ауылы || 4 || {{құлдырау}}1158 |- | [[Жалғызхан ауылдық округі]] || [[Жалғызхан]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}548 |- | [[Жамбыл ауылдық округі (Қарасу ауданы)|Жамбыл ауылдық округі]] || [[Жамбыл (Қарасу ауданы)|Жамбыл]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}1011 |- | [[Ильичёв ауылдық округі]] || [[Комсомольское (Қарасу ауданы)|Комсомольское]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}1167 |- | [[Қарамырза ауылдық округі]] || [[Қарамырза (Қостанай облысы)|Қарамырза]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}785 |- | [[Қарасу ауылдық округі (Қарасу ауданы)|Қарасу ауылдық округі]] || [[Қарасу (Қарасу ауданы)|Қарасу]] ауылы || 5 || {{құлдырау}}4780 |- | [[Қойбағар ауылдық округі]] || [[Қойбағар (ауыл)|Қойбағар]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}1853 |- | [[Люблин ауылдық округі]] || [[Люблинка (Қостанай облысы)|Люблинка]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}1147 |- | [[Новопавлов ауылдық округі (Қостанай облысы)|Новопавлов ауылдық округі]] || [[Новопавловка (Қостанай облысы)|Новопавловка]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}761 |- | [[Октябрь ауылдық округі (Қарасу ауданы)|Октябрь ауылдық округі]] || [[Октябрьское (Қарасу ауданы)|Октябрьское]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}3986 |- | [[Ушаков ауылдық округі]] || [[Ушаково (Қостанай облысы)|Ушаково]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}459 |- | [[Черняев ауылдық округі]] || [[Ленин (Қарасу ауданы)|Ленин]] ауылы || 6 || {{құлдырау}}958 |- | [[Шалғышы ауылдық округі]] || [[Шалғышы]] ауылы || 4 || {{құлдырау}}2554 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Елді мекен !! Халқы <br>(2021) |- | [[Қарасу (Қарасу ауданы)|Қарасу]] || {{құлдырау}}3393 |- | [[Октябрьское (Қарасу ауданы)|Октябрьское]] || {{құлдырау}}2423 |- | [[Железнодорожное (Қостанай облысы)|Железнодорожное]] || {{құлдырау}}1424 |- | [[Шалғышы]] || {{құлдырау}}1332 |- | [[Қойбағар (ауыл)|Қойбағар]] || {{құлдырау}}1254 |- | [[Восток (Қостанай облысы)|Восток]] || {{құлдырау}}1210 |- | [[Целинное (Шалғышы ауылдық округі)|Целинное]] || {{құлдырау}}877 |- | [[Люблинка (Қостанай облысы)|Люблинка]] || {{құлдырау}}866 |- | [[Новопавловка (Қостанай облысы)|Новопавловка]] || {{құлдырау}}761 |- | [[Қарамырза (Қостанай облысы)|Қарамырза]] || {{құлдырау}}661 |- | [[Комсомольское (Қарасу ауданы)|Комсомольское]] || {{құлдырау}}654 |- | [[Амангелді (Қарасу ауданы)|Амангелді]] || {{құлдырау}}598 |- | [[Жалғызхан]] || {{құлдырау}}548 |- | [[Жамбыл (Қарасу ауданы)|Жамбыл]] || {{құлдырау}}513 |- | [[Айдарлы (Қостанай облысы)|Айдарлы]] || {{құлдырау}}501 |} == Шаруашылығы == Ауыл шаруашылығына жарамды жерінің аумағы — 1,27 млн га, оның 855 мың га-сы — егістік, шабындық — 3,4 мың га, жайылым — 367,4 мың га (2009). == Қатынас жолдары == Аудан жері арқылы Қарталы ([[Ресей]] аумағында)–[[Астана]] темір жол магистралі, одан басқа [[Қостанай]]–Қарасу, Қарасу–Қойбағар, Қарасу–[[Сарыкөл (Сарыкөл ауданы)|Сарыкөл]], Қарасу–Шалғыншы, Қарасу–[[Есіл (қала)|Есіл]] автомобиль жолдары өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай облысы}} {{Қарасу ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қарасу ауданы]] sx5k8t9ene4fpw45k8i7ykxaqtuggim 3686990 3686989 2026-10-27T11:20:58Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3686990 wikitext text/x-wiki {{otheruses4|Қазақстан облысы|Қырғызстан облысы туралы мақала|Қарасу ауданы (Қырғызстан)}} {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Қарасу ауданы |елтаңба = Qarasw seal.jpg |елтаңба аты = |карта = Karasu District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 19 |lat_sec = 12 |lon_dir = E |lon_deg = 65 |lon_min = 22 |lon_sec = 12 |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = [[1939 жыл]] |тұрғыны = 20 544<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[орыстар]] (43,12%)<br /> [[қазақтар]] (27,89%)<br /> [[украиндар]] (11,8%)<br /> [[немістер]] (4,56%)<br /> [[беларустар]] (4,42%)<br /> [[татарлар]] (1,96%)<br /> [[молдовандар]]&nbsp;(1,21%)<br /> [[шешендер]] (0,85%)<br /> басқалары (4,19%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 12,8 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Қарасу (Қарасу ауданы)|Қарасу]] |ауылдық округтер саны = 13 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 39 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Қарасу ауылы, Исаков көшесі, №73 |әкімі = Қайрат Темірханұлы Оспанов |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-karasy-audany-akimat?lang=kk Қарасу ауданының әкімдігі }} '''Қарасу ауданы''' — [[Қостанай облысы]]ның шығысындағы әкімшілік-аумақтық бөлініс.<ref>Қазақстан табиғаты: Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып — Алматы: "Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т. 3. — 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т. 3), ISBN 9965-893-19-5</ref> [[1939 жыл|1939]] жылы құрылды. [[1997 жыл|1997]] жылы аудан құрамына бұрынғы [[Октябрь ауданы (Торғай облысы)|Октябрь ауданы]] қосылды. Жер аумағы — 12,8 мың км². Орталығы — [[Қарасу (Қарасу ауданы)|Қарасу]] ауылы. == Географиялық орны == Солтүстігінде [[Сарыкөл ауданы|Сарыкөл]], батысында [[Алтынсарин ауданы|Алтынсарин]], [[Әулиекөл ауданы|Әулиекөл]], оңтүстігінде [[Науырзым ауданы|Науырзым]], шығысында [[Солтүстік Қазақстан облысы|СҚО-ның]] [[Ғабит Мүсірепов ауданы|Ғабит Мүсірепов]] және [[Ақмола облысы]]ның [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл]], [[Жарқайың ауданы|Жарқайың]] аудандарымен шектеседі. == Жер бедері == Аудан аумағы [[Торғай Үстірті]]нің солтүстік-шығыс бөлігін алып жатыр. Жер бедері негізінен жазық келген. Кейбір жерлері кішігірім өзендермен оңтүстіктен солтүстікке қарай аздап тілімделген. Төбелі-жонды келген аумақтарында көл қазаншұңқырлары жиі кездеседі. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Ауданның климаты тым континеттік, қысы суық боранды, жазы біршама ыстық келеді. Қаңтардағы ауаның жылдық орташа температурасы — -17…-18°С, шілдеде — 19…21°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері — 250–300 мм. Аудан жерінің топырағы солтүстік бөлігінде қара, оңтүстігінде қоңыр, қызғылт қоңыр болып келеді. Құсмұрын көліне таяу маңда сортаңды қара және қоңыр топырақтар, басқа көлдердің жайылымдарында шалғынды қара топырақ дамыған. Өсімдіктерін жусан аралас астық тұқымдас (селеу, бетеге, қылқан боз, айрауық, т.б.) шөптесіндер құрайды. Солтүстігінде терек аралас қайың шоқтары кездеседі. Жануарлар дүниесінен қасқыр, түлкі, қоян, суыр, сарышұнақ; құстардан қаз, үйрек, аққу, көл жағалай қызғыш, тауқұдірет, шымшық, далалы жерлерде бозторғай, дуадақ, т.б. мекендейді. == Су торабы == Жерүсті сулары [[Қарасу (Қойбағар көлі алабындағы өзен)|Қарасу]] (Қойбағар саласымен), [[Құндызды (өзен)|Құндызды]], Сүйгенсай және [[Тімтуір (өзен)|Тімтуір]] өзендерінен тұрады. Ауданда бірнеше көл бар. Олар: [[Алабота (Қостанай облысы)|Алабота]], [[Құсмұрын (көл)|Құсмұрын]] (шығыс бөлігі), [[Қойбағар (Обаған алабындағы көл)|Қойбағар]], [[Тімтуір (көл)|Тімтәуір]], [[Жаншора]], [[Биесойған]] және [[Жекекөл (көл)|Жекекөл]]. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 25240 || {{өсім}}31191 || {{құлдырау}}30820 || {{құлдырау}}30337 || {{өсім}}37360 || {{құлдырау}}29238 || {{құлдырау}}24177 |} Тұрғындар саны – 25 258 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 28,50%, [[орыстар]] – 42,28%, [[украиндар]] – 12,04%, [[беларустар]] – 4,52%, [[немістер]] – 4,45%, [[молдовандар]] – 1,19%, [[шешендер]] – 0,81%, [[удмурттар]] – 0,55%, [[башқұрттар]] – 0,54%, [[әзербайжандар]] – 0,34%, [[мордвалар]] – 0,32%, [[чуваштар]] – 0,32%, [[армяндар]] – 0,22%, [[поляктар]] – 0,20%, [[корейлер]] – 0,19%, [[ингуштар]] – 0,13%, басқа ұлт өкілдері – 1,41%. == Әкімшілік бөлінісі == 39 елді мекен 13 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ ! Әкімшілік бірлік !! Орталығы !! Елді мекендері !! Халқы (2021) |- | [[Айдарлы ауылдық округі (Қостанай облысы)|Айдарлы ауылдық округі]] || [[Айдарлы (Қостанай облысы)|Айдарлы]] ауылы || 4 || {{құлдырау}}1158 |- | [[Жалғызхан ауылдық округі]] || [[Жалғызхан]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}548 |- | [[Жамбыл ауылдық округі (Қарасу ауданы)|Жамбыл ауылдық округі]] || [[Жамбыл (Қарасу ауданы)|Жамбыл]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}1011 |- | [[Ильичёв ауылдық округі]] || [[Комсомольское (Қарасу ауданы)|Комсомольское]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}1167 |- | [[Қарамырза ауылдық округі]] || [[Қарамырза (Қостанай облысы)|Қарамырза]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}785 |- | [[Қарасу ауылдық округі (Қарасу ауданы)|Қарасу ауылдық округі]] || [[Қарасу (Қарасу ауданы)|Қарасу]] ауылы || 5 || {{құлдырау}}4780 |- | [[Қойбағар ауылдық округі]] || [[Қойбағар (ауыл)|Қойбағар]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}1853 |- | [[Люблин ауылдық округі]] || [[Люблинка (Қостанай облысы)|Люблинка]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}1147 |- | [[Новопавлов ауылдық округі (Қостанай облысы)|Новопавлов ауылдық округі]] || [[Новопавловка (Қостанай облысы)|Новопавловка]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}761 |- | [[Октябрь ауылдық округі (Қарасу ауданы)|Октябрь ауылдық округі]] || [[Октябрьское (Қарасу ауданы)|Октябрьское]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}3986 |- | [[Ушаков ауылдық округі]] || [[Ушаково (Қостанай облысы)|Ушаково]] ауылы || 3 || {{құлдырау}}459 |- | [[Черняев ауылдық округі]] || [[Ленин (Қарасу ауданы)|Ленин]] ауылы || 6 || {{құлдырау}}958 |- | [[Шалғышы ауылдық округі]] || [[Шалғышы]] ауылы || 4 || {{құлдырау}}2554 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Елді мекен !! Халқы <br>(2021) |- | [[Қарасу (Қарасу ауданы)|Қарасу]] || {{құлдырау}}3393 |- | [[Октябрьское (Қарасу ауданы)|Октябрьское]] || {{құлдырау}}2423 |- | [[Железнодорожное (Қостанай облысы)|Железнодорожное]] || {{құлдырау}}1424 |- | [[Шалғышы]] || {{құлдырау}}1332 |- | [[Қойбағар (ауыл)|Қойбағар]] || {{құлдырау}}1254 |- | [[Восток (Қостанай облысы)|Восток]] || {{құлдырау}}1210 |- | [[Целинное (Шалғышы ауылдық округі)|Целинное]] || {{құлдырау}}877 |- | [[Люблинка (Қостанай облысы)|Люблинка]] || {{құлдырау}}866 |- | [[Новопавловка (Қостанай облысы)|Новопавловка]] || {{құлдырау}}761 |- | [[Қарамырза (Қостанай облысы)|Қарамырза]] || {{құлдырау}}661 |- | [[Комсомольское (Қарасу ауданы)|Комсомольское]] || {{құлдырау}}654 |- | [[Амангелді (Қарасу ауданы)|Амангелді]] || {{құлдырау}}598 |- | [[Жалғызхан]] || {{құлдырау}}548 |- | [[Жамбыл (Қарасу ауданы)|Жамбыл]] || {{құлдырау}}513 |- | [[Айдарлы (Қостанай облысы)|Айдарлы]] || {{құлдырау}}501 |} == Шаруашылығы == Ауыл шаруашылығына жарамды жерінің аумағы — 1,27 млн га, оның 855 мың га-сы — егістік, шабындық — 3,4 мың га, жайылым — 367,4 мың га (2009). == Қатынас жолдары == Аудан жері арқылы Қарталы ([[Ресей]] аумағында)–[[Астана]] темір жол магистралі, одан басқа [[Қостанай]]–Қарасу, Қарасу–Қойбағар, Қарасу–[[Сарыкөл (Сарыкөл ауданы)|Сарыкөл]], Қарасу–Шалғыншы, Қарасу–[[Есіл (қала)|Есіл]] автомобиль жолдары өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай облысы}} {{Қарасу ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қарасу ауданы]] r74o2y9lthx6ryvi5apfazq00mihpqc 0 20347 3686922 3667575 2026-10-27T09:37:39Z Nurken 111493 /* */ 3686922 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Индер ауданы |елтаңба = Inder District seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = Атырау облысы |аудан орталығы = [[Индербор]] |ауылдық округтер саны = 6 |кенттік әкімдіктер саны = 1 |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 13 |қалалар саны = |әкімі = Серік Бағытжанұлы Нысанбаев |әкімдіктің мекенжайы = Индербор кенті, Қонаев көшесі, №12 |құрылған уақыты = 1928-1930, 1933-1963, 1964 |жер аумағы = 10,9 мың |жер аумағы бойынша орны = 5-ші |тұрғыны = 32 826<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = 3-ші |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 2,9 |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 96,66 %<br>[[орыстар]] 2,70 %<br>басқалары 0,64 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = +7 71234 |пошта индексі = 0602XX |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/atyrau-inder?lang=kk Индер ауданының әкімдігі |карта = Inder District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = Inder District in Atyrau Region.svg |ортаққордағы санаты = }} '''Индер ауданы''' — [[Атырау облысы]]ның солтүстігіндегі әкімшілік бірлік. [[1928 жыл]]ы "Есбол ауданы" болып құрылған. Аудан орталығы – [[Индербор]] кенті. ==Жалпы сипаттама== Жер аумағы 10,9 мың км². Тұрғыны 33,5 мың адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге 3,1 адамнан келеді (2018). Құрамында 1 кенттік, 6 ауылдық әкімшілік округі және оларға қарасты 13 ауыл бар. Аудан орталығы [[Индербор|Индербор кенті]]. Индербор кентінің [[Атырау]] қаласына дейінгі арақашықтығы - 200 км. Ең ірі елді мекендері: Индербор кенті, Есбол, Өрлік, Елтай, Көктоғай, Жарсуат және Бөдене ауылдары. Жер бедері — негізінен жусанды жазық далалық. Сондай-ақ тұйықталған қуыстар, құлама [[сай]]лар, [[сор]]лар кездеседі. Сайлардың тереңдігі шамамен (1-1,5 м), олардың ұзындығы бірнеше шақырымға созылады. 6-10 м-дей ойпаңда орналасқан сорлардың суы тұзды келеді. Тұзды көлдер жазда көбіне кеуіп қалады. Онша биік емес дөңестер оңтүстік-батысында Оңдасын жалымен (Димаштөбе), солтүстігінде Тотжалмен, шығысында Көктаумен ұштасады. Бұл аумақта жүздеген [[қазаншұңқыр]]лар, терең [[оқпан]]дар, үлкенді-кішілі [[үңгір]]лер, [[жыра]]лар кездеседі. == Географиясы, рельефі және геологиялық құрылысы== Аудан оңтүстігінде [[Исатай ауданы|Исатай]], [[Махамбет ауданы|Махамбет]] аудандарымен, шығысында [[Қызылқоға ауданы]]мен, солтүстігінде БҚО-ның [[Ақжайық ауданы|Ақжайық]], [[Жаңақала ауданы|Жаңақала]] аудандарымен шектесiп жатыр. Индер ауданы – Атырау облысындағы өнеркәсіпті және ауыл шаруашылықты аудандарының бірі. Индер ауданының жері [[Каспий маңы ойпаты]]ның солтүстігін алып жатыр. Ауданды екіге бөліп жатқан [[Жайық]] өзенінің батыс жағы, негізінен, жазық құмды [[шөл]] болып келеді, ал шығыс жағы [[үстірт]]ті ([[Индер (тау)|Индер]] мен Жамантау тауларының [[теңіз]] деңгейінен биіктігі 52 және 26 м). Одан әрі сортаң топырақты жазыққа айналады. Индер тауында карстық опырылымдар мен үйінділер өте жиі тараған. Аймақ [[рельеф]]і жазық, топырағы сазды. Ауданның қазіргі жер бедері антропогенде болған бірнеше теңіз трансгрес- сияларымен (Баку, Хазар, Хвальн) байланысты. Индер ауданы жерінде шығыстан [[Ойыл (өзен)|Ойыл өзенінің]] жаңа [[Өзен атырауы|атырауы]] аласара келіп ұсақ тұйық [[көлтабан]]дарымен аяқталады. Бұл саздақты-құмайтты атыраудың биіктігі солтүстікте 5 м., ал оңтүстік етегінде 10-15 м. Ауданның орталық бөлігінде теңіздің шегінуінен пайда болған әр жастағы бір-бірімен жалғасқан ежелгі теңіздік атыраулары (Жайық- Көшім, Оңтүстік-Жайық маңы) жатыр. [[File:Индер тауы 2011ж.jpg |thumb|left|300px|Индер тауы]] Жайық-Көшім ежелгі теңіз-атырауы (дельтасы) Жайық өзенінің оң жағымен тұйық өзендер өңірінің арасында орналасқан. Абсолюттіқ биіктігі 0—10 м шамасы. Саздақтармен құмдақтардан түзілген және тармақталған құрғақ арналармен тілімденген. Оларды биіктігі 3—3,5 м [[қырқалар]] бөліп тұрады. Оңтүстік-Жайық маңы теңіздік-атырауы [[Индер (тау)|Индер]] тауының оңтүстігінде Жайықтың сол жағымен шығыста Ойылдың тұйық ағынсыз атырауының арасында жатыр. Рельефі белесті-жалды болып келеді, биіктікгері 4—5 м. Ауданның батыс жартысын алып жатқан Еділ-Жайық өзендер аралығында орналасқан Нарын құмының шығыс шеті. Бұл өңірде беткі ағындар жоқ. Нағыз құмды шөлмен сипатталады. Шығысында [[Төбешікті құмдар, бұталық төбелер|төбешікті құмдар]] батысқа қарай төбешікті-қырқалы, қырқалы- шағыл құмдарға жалғасады. Қамыс, Самара көлдер ойысына жақын жатқан құмдарда аздаған айырмашылықтар бар. Қара және Сары өзендер көктемде тасыған кезде оның тармақтарымен келген немесе жерге сіңіп, жер астымен келген сулар құмдарды ылғалдандырып грунт суларын тұшытады. Индер ауданының рельефін құруда желдің маңызы зор. Құмды жазықтарда эолды-рельеф формалары кеңінен таралған. Орта төбешікті құмдардың биіктіктері 5-6 м, ал еспелі шағыл құмдардың биіктігі 18 м-ге дейін жетеді. Аудан рельефінің жалпы көрінісі ойпатты жазық болғанмен мұнда түпкілікті тау жыныстарынан түзілген, тұзкүмбездерінен жасалған Индер, Жамантау таулары бар. Оңтүстік беткейі жер қабықты тілімделіп келген. Платформа кембрийге дейін пайда болған, екі қабаттан тұрады. Төменгі іргетасы, кристалды тау жыныстарынан тұратын бөлігі 20 шақырымдық тереңде жатыр. Оның бетін кейінгі эралардың (палеозой, мезозой және кайнозой) шөгінді тысы жапқан. Ауданның жер бетінде [[Неоген кезеңі|неогеннің]] құм-саз құрылымынан тұратын шөгінді жыныстар кеңінен таралған. Ежелгі тау жыныстарынан [[пермь кезеңі]]нің Кунгур ярусының шөгінділері [[Индер (тау)|Индер]] тауында жер бетіне шыққан. Олар тастұзынан, гипсінен, гипсті- мергельді тақта-тастардан түзілген. == Халқы == {| class="wikitable" !1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 1999 !! 2009 !! 2023 |- | 25360 || {{құлдырау}}15077 || {{өсім}}22395 || {{құлдырау}}22299 || {{өсім}}27571 || {{өсім}}29032 || {{өсім}}30582 || {{өсім}}32826 |} Тұрғыны 2021 жыл басында 32 254 адам болды.<ref>https://stat.gov.kz/region/252311/statistical_information/industry/2361 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202503/https://stat.gov.kz/region/252311/statistical_information/industry/2361 |date=2021-06-24 }}</ref> Жекеленген этностары бойынша халық саны төмендегіше бөлінеді:(2021 ж.) * [[Қазақтар]] –31 140 адам * [[Орыстар]] -906 * [[Татарлар]] -75 * [[Өзбектер]] 53 * [[Қарақалпақтар]] -19 * [[Шешендер]] – 12 * [[Немістер]] -11 * [[Даргиндер]] -5 * [[Грузиндер]] -4 * [[Корейлер]] -2 * [[Болгарлар]] -2 * [[Лактар]] -1 * Басқа ұлттар -24 Халықтың 1 км2-ге шаққандағы орташа тығыздығы — 2,7 адам. == Тарихы == ''Қараңыз:[[Индер ауданындағы орыс казак станицалары]]'' Аудан аумағын ақ гвардияшылардан тазарту үшін 1919 жылдың 22 желтоқсанынан 1920 жылдың 3 қаңтарының кешіне дейін В.И.Чапаев дивизиясы ұрыс жүргізді. Азат етілген елді мекендерде Горы, Гребенщик, Кулагино, Өрлік, Зеленый селолық кеңестерін құру қолға алынды. Олардың бәрі де Зеленый болыстық атқару комитетіне бағынды. Ал Зеленый болыстық комитеті 1920 жылы 6 қаңтарда құрылған Гурьев уездік революциялық комитетіне бағынды. Түрлі себептермен 1923 жылдың аяғында Зеленый болыскомы таратылып, оның орнына Топайлы болыскомы құрылып, орталығы әуелі Топайлы, кейін [[Есбол (Индер ауданы)|Кулагино]] ауылы болды. Оған бұрын орыстар көбірек мекендеген 11 ауыл қарады, оларда 1927 жылы 8299 адам тұрды.<br /> 1928 ж. республика бойынша жаңаша әкімшілік-аумақтық аудандастыру шаралары жүргізілді. Бес басқышты (ауыл-село, облыс, уезд, губерния, өлке) баскару жүйесінің орнына төрт басқышты (ауыл-село, аудан, округ, өлке) басқару жүйесі енгізіліп, 1928 ж. 6 мамырда Гурьев округі кұрылды. Оның кұрамына кірген жеті әкімшілік бөліктің бірі — [[Есбол ауданы]]. 1928 ж. 17 қаңтарда құрылған [[Есбол ауданы]]ның орталығы № 9 ауыл болған. Ол екі жылдан кейін таратылып, Гурьев ауданының кұрамына енгізілген.<br /> Жайықтың оң бетіндегі кұм ішіндегі ауылдар да кеңестерге біріктірілді. 1931 жылы Толыбай және Мәмбет кеңестері құрылып, бұл ауылдық кеңеске төрт мал серіктігі қараған. Олар: “Шұбалаң”, “Тұрмантай”, Үлкеншағыл”, “Жұлдыз”. 1939 жылы бұл серіктіктер таратылып, Жайық бойындағы шаруашылықтарға қосылды.<br /> 1933 ж. Гурьев өз алдына облыс болып жариялануына байланысты сол жылдың 26 тамызындағы округгік комитеттің шешімімен Есбол ауданы қайта құрылып, орталығы Кулагино селосы болып бекітіледі. Оның құрамына 28 ауылдық, селолық кеңес кірген. 1942 жылы жазында Мәмбет ауылдық кеңесі таратылып, оған қарасты “Мәмбет”, “Энгельс”, “Еңбек” шағын шаруашылықтары тиісінше Зеленый, Жарсуат, Бөдене ауылдарындағы ұжымшарлар құрамына енгізілген.<br /> Аудан 1963 жылы көршілес Бақсай ауданымен біріктіріліп, 1964 ж. қайта бөлінді. Содан Индер ауданы атанып, орталығы [[Индербор]] кенті болды. == Әкімшілік бөлінісі == ''Қараңыз:[[Қазан төңкерісіне дейінгі Индер аймағының аумақтық бөлінісі]]'' [[Сурет:Индер ауданының әкімшілік бөлінісі.png|center|300px]] 13 елді мекен 6 ауылдық округ пен 1 кенттік әкімдікке біріктірілген: {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !! Орталығы !!Елді мекендері !!Халқы (2021) |- | [[Индербор кенттік әкімдігі]] || [[Индербор]] кенті || 1 || {{өсім}}15664 |- | [[Бөдене ауылдық округі]] || [[Бөдене (Атырау облысы)|Бөдене]] ауылы || 1 || {{өсім}}1560 |- | [[Елтай ауылдық округі (Атырау облысы)|Елтай ауылдық округі]] || [[Елтай (Атырау облысы)|Елтай]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}3186 |- | [[Есбол ауылдық округі (Индер ауданы)|Есбол ауылдық округі]] || [[Есбол (Индер ауданы)|Есбол]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}4426 |- | [[Жарсуат ауылдық округі (Атырау облысы)|Жарсуат ауылдық округі]] || [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]] ауылы || 5 || {{құлдырау}}2696 |- | [[Көктоғай ауылдық округі]] || [[Көктоғай (Атырау облысы)|Көктоғай]] ауылы || 1 || {{өсім}}2465 |- | [[Өрлік ауылдық округі]] || [[Өрлік]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}2505 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Статусы !! Халқы (2021) |- | '''[[Индербор]]''' || кент || {{өсім}} 15664 |- | [[Есбол (Индер ауданы)|'''Есбол (Кулагино)''']] || ауыл || {{құлдырау}} 3953 |- | '''[[Өрлік]]''' || ауыл || {{құлдырау}} 2505 |- | [[Көктоғай (Атырау облысы)|'''Көктоғай (Зелёное)''']] || ауыл || {{өсім}} 2465 |- | [[Елтай (Атырау облысы)|'''Елтай''']] || ауыл || {{құлдырау}} 2325 |- | [[Жарсуат (Атырау облысы)|'''Жарсуат''']] || ауыл || {{өсім}} 1964 |- | [[Бөдене (Атырау облысы)|'''Бөдене''']] || ауыл || {{өсім}} 1560 |- | [[Аққала (Атырау облысы)|Аққала (Горы)]] || ауыл || {{өсім}} 861 |- | [[Құрылыс (Атырау облысы)|Құрылыс]] || ауыл || {{құлдырау}} 599 |} == Әкімдері == * Дүйсенғали Төленов * Сағидолла Құлғалиев * Нұрлан Мұханбетқалиев 2006-2008 * Талғат Досан 2008 * Әлібек Нәутиев 2008-2009 * Жанкелді Рахметқалиев 2009-2012 * Берікқали Сәрсенғалиев 2012-2013 * Серік Арыстан 2013-2019 * Мейірім Қалауи 2019-2021 * Салауат Өтеғұлов 2021-2022 * Дарын Шамұратов 2022-2024 * Серік Нысанбаев 2024- ==Климаты== Индер ауданы мұхиттардан қашық жатуына байланысты олардың климатты жұмсартарлық әсері байқалмайды. Сол сияқты Каспий теңізінің әсері де тек қана жағалауларында сезіледі. Аудан аумағының климаты арктикалық, иран және тұран ауа массаларының әсерінен қалыптасады. Жылдың салқын кезінде мұнда Сібір антициклонының батыс тармағын (Воейков осінен) келген ауа массасы үстем болады. Жылы кезде олар Орта Азиямен Ираннан келген ыстық тропиктік ауамен алмасады. Осы ауа массаларының әсерінен өте қуаң шұғыл континентгік шөлейт климат типі қалыптасады. Жылы атлант ауа массаларының да аудан аума- ғының ылғалына әсері мардымсыз, өйткені жолда күшті өзгеріске үшырап жетеді және жазық жер бедерінің үстімен тоқтамай өтіп кетеді. Шұғыл континенттік климат жыл мезгілдерінде үлкен айырмашылықтармен сипатталады. Жазы өте ыстық, қысы суық, түсетін жауын-шашын аз, ал буланушылық өте көп болуынан байқалады. Индер ауданының климаты метеостансалардың мәліметтері бойынша, ең салқын ай қаңтарда -13,0°С. Жалпы қыс қоңыржай салқын, онша ұзақ емес. Жаз аудан аумағында ыстық және ұзак болады. Ең жылы шілде айының орташа температурасы +25,0°, бірақ кей жылдары ауаның темературасы +45°С дейін көтеріледі. Орташа жылдык температураның амплитудасы (айырмашылығы) 37°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 242-282 мм. Қуаңшылық жылдары 80 мм-н аспаған (1891). Жауын-шашын көбінесе батыстан келетін циклондарға байланысты салқын кездерде түседі.<br /> Қар жамылғысының қалындығы 10 см-ден аспайды, желтоқсан айының екінші онкүндігінен бастап 2—3 ай бойы сақталады. Ал жазда буланушылық (ылғалды жер, су бетінен ауаға булану) 800—900 мм. ==Өзендері мен көлдері== Индер ауданы бүкіл облыс жерлері сияқты су қорына өте тапшы аймақтардың қатарына жатқызылады, яғни жерінің аумағына шаққанда мұндағы су мөлшері өте аз. Есепке алынған өзен-көлдердін су деңгейлері де жыл мезгілдерінде кенет өзгеріп отырады. Ірілері тартылып, ұсақтары құрғап қалады. Басты өзені — [[Жайық]], Атырау облысының үлесіне 323 км бөлігі тиетін болса, соның 150 км-дей ұзындығы Индер ауданының жерімен солтүстіктен оңтүстікке ағып өтеді. [[Сурет:Индер кенті тұсындағы Жайық өзені.jpg |thumb|right|250px|Индер кенті тұсындағы Жайық өзені]] Судың тасу кезінде (мамыр айында) өзен деңгейі сабасынан (межень) орташа 4— 5 м көтеріледі, су көп жылдары 10 м жоғарылайды. Аудан жерінде су тасқыны пайда болып, жайылмаларды, өзен террасаларын бірнеше километрге жайылып су басады. [[Бағырлай]], [[Бағырлайсай]] өзендерінің, көптеген көлдердің деңгейі көтеріледі. Жалпы өзен жайылмалары әр бір екі жылда, өзен террасалары әрбір 5-6 жылда су астында қалып отырады. Аудан жерінде Жайық, [[Бағырлай]], Алғабас, Құрайлы өзенінің екі жағындағы өзен аңғарлары арқылы салынған, Ақсай суару-суландыру жүйелері бар. Ауданның ірі көлі — [[Индер (көл)|Индер]]. Ол тұзды, тұйық көл. Жайық өзенінің сол жағында 15 км жерде орналасқан. Ауданы 110 км2, ұзындығы 13.5 км, ені 11 км, терендігі 0,7 м, жағалау сызығы 40 км. Тектоникалық жолмен пайда болған, жер қыртысының төмен түскен жері. Жағалары саздақты, су бетіне- қарай 4—8 м құлама тік жар. Қоректену көзі айналасындағы саздардан шығатын тұзды бұлақтар. Су жинайтын алабы 425 км2. Индер көлі мен шығыстағы [[Ойыл өзені|Ойыл өзендерінің]] аңғарындағы [[Ақтөбе (көл)|Ақтөбе]], Отаркөл, [[Бөлекаяқ]], т.б. көлдерден тұрады.<br /> [[Бөлекаяқ]] көлі ауданның солтүстік шығысында ең төмен бөлігіңце орналасқан. Абсолюттік биіктігі — 17,5 м, ауданы 13,5 км2, ұзындығы 9,5 км, енді жері 2,1 км, жағалау сызығының ұзындығы 34,4 км.<br /> Ауданның шығысында Отаркөл көлі жатыр. Теңіз деңгейінен биіктігі — 8,5 м, ауданы 3 км2, ұзындығы 3,4 км, ені 1,7 км, жағалау сызығы 12 км. Оның солтүстігінде жатқан [[Ақтөбе (көл)|Ақтөбе]] көліне Ойыл өзені құяды. Бөлекаяқ өзені ағып шығады. Абс. биіктігі — 5 м., ауданы 5,5 км2, ұзындығы 5 км, ені 3 км, жағалау сызығы 17,5 км. ==Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі== Өсімдіктерден шөлейт аймаққа тән [[қара жусан]], [[көкпек]], [[изен]], [[еркек шөп]], [[қияқ]], т.б. өседі. Жайық аңғарындағы тоғайлы алқаптар, Тайсойған, Мәмбет, Қараой кұмды өңірлері бай келеді. Жайықтың екі жағы қалың [[тоғай]]. Құмдардың шығысында топырақта дақылдардан [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[айрауық]], [[арпабас]], аздап [[бұта]]лар - [[ақтал]], [[жыңғыл]]дар кездеседі. Қырқалар төбешіктер мен жазықтарда жусанды, [[бұйырғын]] өсімдіктері өседі.<br /> Ойыс жерлерді сор алып жатыр. Басым өсімдіктері: жусанды-бұйырғын, сораңды-қаражусанды, дақылды-жусанды, бидайықты-түрлі шөпті топтар. Аңдардан [[қасқыр]], [[түлкі]], [[борсық]], [[ақ бөкен|киік]], [[қарсақ]], [[жабайы шошқа]], [[қоян]], [[бауырымен жорғалаушылар]]дан [[жылан]], [[кесіртке]], [[бақа]] көп. [[Құстар]]дан [[қарақұс]], [[қарға]], [[Шауқарға|ұзақ қарға]], [[шағала]], [[сауысқан]], [[үйрек]], [[көкек]], [[Торғайлар|торғай түрлері]], [[жапалақ]], [[үкі]] кездеседі. Өзен бойларында [[су құстары]], сондай-ақ [[бозторғай]] т.б. мекендейді. Жайық өзенінде балықтың бірнеше түрі, оның ішінде бекіре тұқымдас [[балықтар]] да бар. Жазда [[бүйі]], [[қарақұрт]] байқалады. == Экологиясы == Аудандағы 300-ден аса кәсіпорын, шаруа қожалықтарының қоршаған ортаға зиянды әсер ету ықтималдығы бақылауға алынған. Аудан аумағын қақ жарып өтетін [[Жайық]] өзенінің фаунасы бай, суында сирек ұшырасатын балық түрлері тіршілік етеді. Өзенді жағалай өскен жасыл желек ауа құрамын үнемі тазартып отырады. Сондықтан Индер ауданы экологиялық жағдайы жағынан қалыпты аймақтардың қатарына жатады. Аудан бойынша кәсіпорындар мен автокөліктер арқылы жылына 3936 тоннадай зиянды-улы газдар ауаға тарап, 1500 тоннаға жуық [[қалдықтар]] шығады. Сондықтан автокөліктердің жүріс-тұрысына, техникалық-диагностикалық ахуалына баса назар аударылады. 2002 жылы өндірістік және тұтыну қалдықтарын жинақтап, жайғастыратын, Индербор кентін көгалдандырумен айналысатын “Келбет” мемлекеттік- коммуналдық кәсіпорны кұрылды. Кәсіпорыңдар мен мекемелердің лас су шығару мөлшері белгіленген нормадан ауытқымайды, сондықтан экологиялық ахуалға кері әсері тимейді.<ref>Индер ауданы, «Арыс» баспасы Алматы, 2006 ISBN 9965-17-273-0</ref> ==Пайдалы қазбалары== [[Сурет:Индер көлі маңындағы борат кені.tif|thumb|right|150px|Индер көлі маңындағы борат кені]] Геологиялық және гидрогеологиялық сипаты жағынан, пайдалы қазындылары жөнінен аудан өте күрделі жер қойнауымен ерекшеленеді. Пайдалы қазындыларынан кұрылыстық материалдар бағытындағы шикізаттарына аса бай. Индер көлінің жағасындағы төбешіктердің асты күмбез пішінді [[тұздар]]дан тұрады және көлдің өзі әр түрлі [[шикізат]]тарға бай: [[борат]], [[калий]], [[магний]], [[ас тұзы]], [[гипс]], [[қиыршықтас]], [[ұлутас]], т.б. Құрылыс материалдары бар. Гипстің жалпы қоры − 10-15 млрд. тоннадай. [[Индер көлі|Индер көлінің]] солтүстік-шығысында [[минералды су]] көздері мен [[шипалы балшық]] та көп тараған. Оларды жергілікті тұрғындар ежелгі заманнан бері әр түрлі сырқаттарды емдеуге пайдаланып келеді. ==Экономикасы== [[Сурет:«ИСИ - Гипс - Индер».jpg|thumb|right|200px|«ИСИ - Гипс - Индер» ЖШС]]«Жайықгазтасымалдау» басқармасы, геологиялык «Бор» ЖШС, «Индертұз» кәсіпорны, «Индер» мұнай айдау стансасы, емдік бишофит пен тұз өндіретін «Геохим» кәсіпорны, «Индергипс» бірлескен кәсіпорны аудан экономикасын нарық тұйығынан шығару үшін жұмыс істеуде. Өнеркәсібі түгелдей дерлік «Индерборат» және «Индертұз» акционерлік қоғамына қарасты борат карьерлері мен байыту фабрикасынан, нан мен сүт зауыттарынан тұрады. Мұндағы өнеркәсіп орталығы [[Индербор]] кенті.<ref name="test">«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9,</ref> Индер ауданында «ИСИ - Гипс - Индер», «Индергаз» ЖШС-рі, «Қазақтелеком» АҚ-ның аудандық филиалы, [[Индер желілік- өндірістік басқармасы]], [[Индер мұнай айдау стансасы]], Индер [[орман шаруашылығы]] мекемесі бар. [[Атырау облысы]] [[статистика]] департаментінің мәліметі бойынша экономиканың нақты секторында 2009 жылдың қаңтар-қазанына 2008 жылғы қаңтар - қазанға %-бен кен өндіру өнеркәсібі -80,5, электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу - 97,8, ауыл шаруашылығы - 102,5. == Шаруашылығы== ''Қараңыз:[[Қазан төңкерісіне дейінгі Индер өлкесінің шаруашылығы]]'' Ауыл шаруашылығы негізінен қаракөл [[қой]]ы мен [[сиыр]], [[жылқы]], [[түйе]] өсіруге маманданған. Ауыл шаруашылығы жерінің аумағы 987,9 мың га. Оның 1,3 мың га-сы егістік, 3,4 мың га-сы шабындық, 983,2 мың га жайылым. Негізгі айналысатын шаруашылығы - [[мал шаруашылығы]], дәлірек айтқанда [[қаракөл тұқымдас қой]] түрін өсіру. 2009 жылы (қаңтар - қазан) 3,8 мың тонна (тірі салмақта) ет, 6,1 мың тонна сиыр сүті, 288 мың дана жұмыртқа өндірілді. 2009 жылдың 1 қарашасына ауданда 20,4 мың бас ірі қара, 104,4 мың бас қой мен ешкі, 6,3 мың бас жылқы, 2,7 мың бас түйе болды. Сондай-ақ, мал шаруашылығымен бірге егін шаруашылығы да дамыған. ==Көлік жолдары== Аудан жері бойынша [[Жайық]] өзенінің екі жағасын бойлай ең ірі елді мекендерді қамтып республикалық маңызы бар Атырау - Орал автомобиль магистралі өтеді. Жайық өзенінде өзен су жолы бар. Аудан аумағымен [[Орта Азия]] Орталық [[газ]] құбырынан тартылған тармақтар арқылы газ тасымалданады. Ауданда өзен айлағы, «Индергаз» желісі мекемесі жұмыс істейді.<ref name="test"/> == Білім беру ісі == ''Қараңыз:[[Индер ауданындағы халық ағарту ісі (1898-1913 жж.)]]'' [[Сурет:Индерборский 5.jpg|нобай|оңға|200px|Индер көшелері]] [[Сурет:Индерборский 4.jpg|нобай|оңға|200px|Индер көшелері]] [[Сурет:Индерборский 3.jpg|нобай|оңға|200px|Индер көшелері]] 1920-21 жылдары ауданда [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зеленый]] (қазіргі Көктоғай), 1-сатылы Есбол орталау және Қызыл үй орталау мектептері жұмыс істеген. Кеңес өкіметінің халықты жаппай оқыту шараларына сәйкес ашылған алғашқы мекгептердің бірі — [[Есбол (Индер ауданы)|Кулагиндегі]] үшжылдық “Церковно-приходская школа” 1920 жылдан жұмыс істеп, 1924-33 жылдары алғашқы орыс-қазақ бастауыш мектебіне айналған. 1923-24 жылдары аудан жерінде 1-сатылы 11 қазақ мектебінде он бір мұғалім қызмет еткен. 1936 жылы Тас деген жерде бастауыш мектеп ашылып, он жылдан кейін ол жетіжылдық мектепке айналдырылды. Құм ішіндегі “Жұлдыз”, “Қараой”, “Қостан”, “Сазды”, “Майда”, “Үлкен шағыл”, “Қыстаушағыл” (кейде “Құлжым мектебі” деп те аталады), “Қарақұс”, “Тума”, “Қырғи”, “Хозауыл” бастауыш, жетіжылдық мектептері жергілікті халықка білім берудің үлкен ордасына айналды. № 6 ауылда “Қазбек”, № 5 ауылда “Құрылыс”, № 4 ауылда “Қызылжар” бастауыш мектептері ашылды, “Қызылжар” мектебі 1938 ж. орталау мектепке айналды.<br /> 1929-30 оқу жылында [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]] ауылында мектеп үйі тұрғызылып, № 2,3 ауылдардың балалары осында оқыды. 1993 жылға дейін ауданда 1 орталау, 12 орта, барлығы 13 мектеп болды. 1993 жылы Кулагин селосында аудан тарихында тұңғыш рет ұлттық гимназия ашылып, 1993-94 оқу жылында өзінің алғашқы шәкірттерін қабылдады.<br /> 2006 жылы ауданда 1 бастауыш, 14 орта, 1 гимназиялық мектеп балаларға білім беруде. Оның 12-сі таза қазақ мектебі де, 4-і аралас мектеп, бұл білім ордаларында 7381 оқушы білім алды. == Денсаулық сақтау ісі == ''Қараңыз:[[Индер ауданындағы денсаулық сақтау ісі (1898-1913 жж.)]]'' Есбол ауданының орталығы болған [[Есбол (Индер ауданы)|Кулагинд]]е ең алғашқы медицина мекемесі -5 орындық [[аурухана]] 1939 жылы ашылған. Онда (аудандық денсаулық сақтау бөлімі деп аталған) Сергей Михайлович Ларионов деген фельдшер, 1941 жылдан Л.А.Саута деген дәрігер басшылық жасаған. 1941 жылы бұл аурухананың көлемі 15 орынға дейін өсіп, фельдшер Наурызова Зияда меңгерушісі болып істеген. Кулагин ауруханасында төсек саны 1948 жылы -25, 1950 жылы 35 орынға дейін өсіп, жергілікті тұрғындарға білікті мамандәрігерлер медициналық қызмет көрсеткен. 1956 жылы аурухана 50 орынға дейін өсті.<br /> 1986 жылы борат кенішінің жаңадан салынған профилакторий үйі аудандық ауруханаға берілді. Онда аурухананың басқа бөлімдерімен қатар 6 орындық реанимация бөлімі ашылып, орталықтандырылған оттегімен қамту іске асырылды, қажетті құрал-сайманмен жабдықталды. 1990 жылы аудандық ауруханадағы төсек саны 210-ға, аудан бойынша төсек саны 310-ға жетті. Елді мекендердің бәрінде сүтханалар ашылды. Кулагин ауруханасы үшін жатақхана үйі, тұрғын үйлер есебінен бірнеше ғимараттар салынып, аурухана сол жаңа үйлерге көшірілді. Өкпе аурулар ауруханасы жаңа құрылыспен кеңейтілді, мамандармен, жабдықтармен толықтырылды. Зеленыйда 30 орындық аурухана үйі ашылды. Арнаулы мамандар жіберіліп, құрал-жабдықтар бөлінді. [[Елтай (Атырау облысы)|Елтайда]], [[Өрлік]]те, [[Бөдене (Атырау облысы)|Бөденеде]], [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуатта]] ауылдық дәрігерлік [[амбулатория]]лар ашылды.<br /> 1992 жылы облыста бірінші типтік амбулатория жұмысқа кірісті. 2001 жылы Елтай ауылында типтік жобамен ауылдық дәрігерлік амбулатория, 4 ауылда медициналық пункт салынды, [[Кетебай (Атырау облысы)|Кетебай]], [[Құрылыс (Атырау облысы)|Құрылыс]], [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Гребенщик]] ауылдарында [[фельдшерлік-акушерлік пункт]] іске қосылды. == Мәдениеті == “Қызыл отаулар” ауданның елді мекендерінде өткен ғасырдың отызыншы жылдары ашыла бастады. 1948 жылы ауданда 7 оқу үйі, 3 [[кітапхана]], 2 қызыл отау, Кулагино ауылында клуб болды. 1968 жылы Өрлік селолық клубы жанындағы драма үйірмесінің мүшелері А.Шамкеновтың “Адасқан қаз” пьесасын облыс орталығында қойып, [[Өрлік халық театры|халық театры]] атағын жеңіп алды. Өрлік халық театры режиссер Бақыг Қабышевтің басшылығымен 1967-97 жылдар аралығында 80-ге тарта [[спектакль]], сахналық көріністер қойды. [[Аққала халық театры|Осындай театр]] 1974 жылы Аққала ауылында да өмірге келді. 1970-80 жылдары ауданда вокальды-аспапты, отбасылық ансамбльдер өмірге келді. 1971 жылы Кулагино селолық клубында құрылған “Жас әуендер” ансамблі әлі күнге өнер көрсетуде. “Борат” клубында ұйымдастырған “Жайық әуендері” вокальды-аспапты ансамблі 1980 жылы Алматы қаласында өнер көрсетіп, республикаға та- нылды. Мұндай ансамбльдер [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуатта]], [[Өрлік]]те, [[Елтай (Атырау облысы)|Елтайда]], [[Бөдене (Атырау облысы)|Бөдене]], [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зеленый]] ауылдарында да жалғасын тапты. 1986 жылы Бөдене орта мектебінде құрылған “Мұрагер” ұлт аспаптар оркестрі 1992 жылы республика мәдениет министрлігі коллегиясының шешімімен “Үлгілі ұжым” атанды. Ауданда “Индер-Мәдениет” мемлекеттік қазыналық коммуналдық кәсіпорны және оның құрамында Жарсуат, Көктоғай, Өрлік, Кулагино, Елтай селолық мәдениет үйлері, Гребенщик селолық және 1 жылжымалы клуб, 13 кітапхана, мұражай жұмыс істейді. Мәдениет үйлерінде 4 ұлт аспаптары оркестрі, ансамблі, 5 [[хор]] ұжымы, 7 [[драма]] үйірмесі, 6 вокальды аспапты ансамбль өнер көрсетеді. Аудандық орталықтандырылған [[кітапхана]] жүйесі бойынша 12 кітапхана бар. Оларда 89762 дана кітап бар. Кітапханаларға 10623 оқырман тартылған. Ауданда мұражай 1977 жылдың 5 қарашасында Индерборда қоғамдық негізде ашылған. Ол 1992 жылы облыстық тарихи-өлкетану мұражайының аудандағы бөлімшесі ретінде кұрылып, 1999 жылы жаңа орынға көшірілді. Ондағы 3246 жәдігер үш бөлмеде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== *[http://www.google.kz/url?sa=t&source=web&cd=2&ved=0CCEQFjAB&url=http%3A%2F%2Fwww.e-atyrau.kz%2Fkaz%2Findex.php%3Fname%3DPages%26op%3Dpage%26pid%3D93&ei=FQf6TbjjK4SWswbGnLzHDw&usg=AFQjCNEcHn0WpcrWLEBOutCTk_2EyVDyRw Индер ауданы] *https://www.youtube.com/watch?v=un4vrrk63aY {{Атырау облысы}} {{Индер ауданы елді мекендері}} [[Санат:Индер ауданы]] f8g6baff95e0nytjgqp16bs86cft1wo 3686923 3686922 2026-10-27T09:38:08Z Nurken 111493 /* */ 3686923 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Индер ауданы |елтаңба = Inder District seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |облысы = Атырау облысы |аудан орталығы = [[Индербор]] |ауылдық округтер саны = 6 |кенттік әкімдіктер саны = 1 |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 13 |қалалар саны = |әкімі = Серік Бағытжанұлы Нысанбаев |әкімдіктің мекенжайы = Индербор кенті, Қонаев көшесі, №12 |құрылған уақыты = 1928-1930, 1933-1963, 1964 |жер аумағы = 10,9 мың |жер аумағы бойынша орны = 5- |тұрғыны = 32 826<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = 3- |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 2,9 |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 96,66 %<br>[[орыстар]] 2,70 %<br>басқалары 0,64 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = +7 71234 |пошта индексі = 0602XX |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/atyrau-inder?lang=kk Индер ауданының әкімдігі |карта = Inder District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = Inder District in Atyrau Region.svg |ортаққордағы санаты = }} '''Индер ауданы''' — [[Атырау облысы]]ның солтүстігіндегі әкімшілік бірлік. [[1928 жыл]]ы '''Есбол ауданы''' болып құрылған. Аудан орталығы — [[Индербор]] кенті. ==Жалпы сипаттама== Жер аумағы 10,9 мың км². Тұрғыны 33,5 мың адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге 3,1 адамнан келеді (2018). Құрамында 1 кенттік, 6 ауылдық әкімшілік округі және оларға қарасты 13 ауыл бар. Аудан орталығы [[Индербор|Индербор кенті]]. Индербор кентінің [[Атырау]] қаласына дейінгі арақашықтығы - 200 км. Ең ірі елді мекендері: Индербор кенті, Есбол, Өрлік, Елтай, Көктоғай, Жарсуат және Бөдене ауылдары. Жер бедері — негізінен жусанды жазық далалық. Сондай-ақ тұйықталған қуыстар, құлама [[сай]]лар, [[сор]]лар кездеседі. Сайлардың тереңдігі шамамен (1-1,5 м), олардың ұзындығы бірнеше шақырымға созылады. 6-10 м-дей ойпаңда орналасқан сорлардың суы тұзды келеді. Тұзды көлдер жазда көбіне кеуіп қалады. Онша биік емес дөңестер оңтүстік-батысында Оңдасын жалымен (Димаштөбе), солтүстігінде Тотжалмен, шығысында Көктаумен ұштасады. Бұл аумақта жүздеген [[қазаншұңқыр]]лар, терең [[оқпан]]дар, үлкенді-кішілі [[үңгір]]лер, [[жыра]]лар кездеседі. == Географиясы, рельефі және геологиялық құрылысы== Аудан оңтүстігінде [[Исатай ауданы|Исатай]], [[Махамбет ауданы|Махамбет]] аудандарымен, шығысында [[Қызылқоға ауданы]]мен, солтүстігінде БҚО-ның [[Ақжайық ауданы|Ақжайық]], [[Жаңақала ауданы|Жаңақала]] аудандарымен шектесiп жатыр. Индер ауданы – Атырау облысындағы өнеркәсіпті және ауыл шаруашылықты аудандарының бірі. Индер ауданының жері [[Каспий маңы ойпаты]]ның солтүстігін алып жатыр. Ауданды екіге бөліп жатқан [[Жайық]] өзенінің батыс жағы, негізінен, жазық құмды [[шөл]] болып келеді, ал шығыс жағы [[үстірт]]ті ([[Индер (тау)|Индер]] мен Жамантау тауларының [[теңіз]] деңгейінен биіктігі 52 және 26 м). Одан әрі сортаң топырақты жазыққа айналады. Индер тауында карстық опырылымдар мен үйінділер өте жиі тараған. Аймақ [[рельеф]]і жазық, топырағы сазды. Ауданның қазіргі жер бедері антропогенде болған бірнеше теңіз трансгрес- сияларымен (Баку, Хазар, Хвальн) байланысты. Индер ауданы жерінде шығыстан [[Ойыл (өзен)|Ойыл өзенінің]] жаңа [[Өзен атырауы|атырауы]] аласара келіп ұсақ тұйық [[көлтабан]]дарымен аяқталады. Бұл саздақты-құмайтты атыраудың биіктігі солтүстікте 5 м., ал оңтүстік етегінде 10-15 м. Ауданның орталық бөлігінде теңіздің шегінуінен пайда болған әр жастағы бір-бірімен жалғасқан ежелгі теңіздік атыраулары (Жайық- Көшім, Оңтүстік-Жайық маңы) жатыр. [[File:Индер тауы 2011ж.jpg |thumb|left|300px|Индер тауы]] Жайық-Көшім ежелгі теңіз-атырауы (дельтасы) Жайық өзенінің оң жағымен тұйық өзендер өңірінің арасында орналасқан. Абсолюттіқ биіктігі 0—10 м шамасы. Саздақтармен құмдақтардан түзілген және тармақталған құрғақ арналармен тілімденген. Оларды биіктігі 3—3,5 м [[қырқалар]] бөліп тұрады. Оңтүстік-Жайық маңы теңіздік-атырауы [[Индер (тау)|Индер]] тауының оңтүстігінде Жайықтың сол жағымен шығыста Ойылдың тұйық ағынсыз атырауының арасында жатыр. Рельефі белесті-жалды болып келеді, биіктікгері 4—5 м. Ауданның батыс жартысын алып жатқан Еділ-Жайық өзендер аралығында орналасқан Нарын құмының шығыс шеті. Бұл өңірде беткі ағындар жоқ. Нағыз құмды шөлмен сипатталады. Шығысында [[Төбешікті құмдар, бұталық төбелер|төбешікті құмдар]] батысқа қарай төбешікті-қырқалы, қырқалы- шағыл құмдарға жалғасады. Қамыс, Самара көлдер ойысына жақын жатқан құмдарда аздаған айырмашылықтар бар. Қара және Сары өзендер көктемде тасыған кезде оның тармақтарымен келген немесе жерге сіңіп, жер астымен келген сулар құмдарды ылғалдандырып грунт суларын тұшытады. Индер ауданының рельефін құруда желдің маңызы зор. Құмды жазықтарда эолды-рельеф формалары кеңінен таралған. Орта төбешікті құмдардың биіктіктері 5-6 м, ал еспелі шағыл құмдардың биіктігі 18 м-ге дейін жетеді. Аудан рельефінің жалпы көрінісі ойпатты жазық болғанмен мұнда түпкілікті тау жыныстарынан түзілген, тұзкүмбездерінен жасалған Индер, Жамантау таулары бар. Оңтүстік беткейі жер қабықты тілімделіп келген. Платформа кембрийге дейін пайда болған, екі қабаттан тұрады. Төменгі іргетасы, кристалды тау жыныстарынан тұратын бөлігі 20 шақырымдық тереңде жатыр. Оның бетін кейінгі эралардың (палеозой, мезозой және кайнозой) шөгінді тысы жапқан. Ауданның жер бетінде [[Неоген кезеңі|неогеннің]] құм-саз құрылымынан тұратын шөгінді жыныстар кеңінен таралған. Ежелгі тау жыныстарынан [[пермь кезеңі]]нің Кунгур ярусының шөгінділері [[Индер (тау)|Индер]] тауында жер бетіне шыққан. Олар тастұзынан, гипсінен, гипсті- мергельді тақта-тастардан түзілген. == Халқы == {| class="wikitable" !1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 1999 !! 2009 !! 2023 |- | 25360 || {{құлдырау}}15077 || {{өсім}}22395 || {{құлдырау}}22299 || {{өсім}}27571 || {{өсім}}29032 || {{өсім}}30582 || {{өсім}}32826 |} Тұрғыны 2021 жыл басында 32 254 адам болды.<ref>https://stat.gov.kz/region/252311/statistical_information/industry/2361 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202503/https://stat.gov.kz/region/252311/statistical_information/industry/2361 |date=2021-06-24 }}</ref> Жекеленген этностары бойынша халық саны төмендегіше бөлінеді:(2021 ж.) * [[Қазақтар]] –31 140 адам * [[Орыстар]] -906 * [[Татарлар]] -75 * [[Өзбектер]] 53 * [[Қарақалпақтар]] -19 * [[Шешендер]] – 12 * [[Немістер]] -11 * [[Даргиндер]] -5 * [[Грузиндер]] -4 * [[Корейлер]] -2 * [[Болгарлар]] -2 * [[Лактар]] -1 * Басқа ұлттар -24 Халықтың 1 км2-ге шаққандағы орташа тығыздығы — 2,7 адам. == Тарихы == ''Қараңыз:[[Индер ауданындағы орыс казак станицалары]]'' Аудан аумағын ақ гвардияшылардан тазарту үшін 1919 жылдың 22 желтоқсанынан 1920 жылдың 3 қаңтарының кешіне дейін В.И.Чапаев дивизиясы ұрыс жүргізді. Азат етілген елді мекендерде Горы, Гребенщик, Кулагино, Өрлік, Зеленый селолық кеңестерін құру қолға алынды. Олардың бәрі де Зеленый болыстық атқару комитетіне бағынды. Ал Зеленый болыстық комитеті 1920 жылы 6 қаңтарда құрылған Гурьев уездік революциялық комитетіне бағынды. Түрлі себептермен 1923 жылдың аяғында Зеленый болыскомы таратылып, оның орнына Топайлы болыскомы құрылып, орталығы әуелі Топайлы, кейін [[Есбол (Индер ауданы)|Кулагино]] ауылы болды. Оған бұрын орыстар көбірек мекендеген 11 ауыл қарады, оларда 1927 жылы 8299 адам тұрды.<br /> 1928 ж. республика бойынша жаңаша әкімшілік-аумақтық аудандастыру шаралары жүргізілді. Бес басқышты (ауыл-село, облыс, уезд, губерния, өлке) баскару жүйесінің орнына төрт басқышты (ауыл-село, аудан, округ, өлке) басқару жүйесі енгізіліп, 1928 ж. 6 мамырда Гурьев округі кұрылды. Оның кұрамына кірген жеті әкімшілік бөліктің бірі — [[Есбол ауданы]]. 1928 ж. 17 қаңтарда құрылған [[Есбол ауданы]]ның орталығы № 9 ауыл болған. Ол екі жылдан кейін таратылып, Гурьев ауданының кұрамына енгізілген.<br /> Жайықтың оң бетіндегі кұм ішіндегі ауылдар да кеңестерге біріктірілді. 1931 жылы Толыбай және Мәмбет кеңестері құрылып, бұл ауылдық кеңеске төрт мал серіктігі қараған. Олар: “Шұбалаң”, “Тұрмантай”, Үлкеншағыл”, “Жұлдыз”. 1939 жылы бұл серіктіктер таратылып, Жайық бойындағы шаруашылықтарға қосылды.<br /> 1933 ж. Гурьев өз алдына облыс болып жариялануына байланысты сол жылдың 26 тамызындағы округгік комитеттің шешімімен Есбол ауданы қайта құрылып, орталығы Кулагино селосы болып бекітіледі. Оның құрамына 28 ауылдық, селолық кеңес кірген. 1942 жылы жазында Мәмбет ауылдық кеңесі таратылып, оған қарасты “Мәмбет”, “Энгельс”, “Еңбек” шағын шаруашылықтары тиісінше Зеленый, Жарсуат, Бөдене ауылдарындағы ұжымшарлар құрамына енгізілген.<br /> Аудан 1963 жылы көршілес Бақсай ауданымен біріктіріліп, 1964 ж. қайта бөлінді. Содан Индер ауданы атанып, орталығы [[Индербор]] кенті болды. == Әкімшілік бөлінісі == ''Қараңыз:[[Қазан төңкерісіне дейінгі Индер аймағының аумақтық бөлінісі]]'' [[Сурет:Индер ауданының әкімшілік бөлінісі.png|center|300px]] 13 елді мекен 6 ауылдық округ пен 1 кенттік әкімдікке біріктірілген: {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !! Орталығы !!Елді мекендері !!Халқы (2021) |- | [[Индербор кенттік әкімдігі]] || [[Индербор]] кенті || 1 || {{өсім}}15664 |- | [[Бөдене ауылдық округі]] || [[Бөдене (Атырау облысы)|Бөдене]] ауылы || 1 || {{өсім}}1560 |- | [[Елтай ауылдық округі (Атырау облысы)|Елтай ауылдық округі]] || [[Елтай (Атырау облысы)|Елтай]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}3186 |- | [[Есбол ауылдық округі (Индер ауданы)|Есбол ауылдық округі]] || [[Есбол (Индер ауданы)|Есбол]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}4426 |- | [[Жарсуат ауылдық округі (Атырау облысы)|Жарсуат ауылдық округі]] || [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]] ауылы || 5 || {{құлдырау}}2696 |- | [[Көктоғай ауылдық округі]] || [[Көктоғай (Атырау облысы)|Көктоғай]] ауылы || 1 || {{өсім}}2465 |- | [[Өрлік ауылдық округі]] || [[Өрлік]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}2505 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Статусы !! Халқы (2021) |- | '''[[Индербор]]''' || кент || {{өсім}} 15664 |- | [[Есбол (Индер ауданы)|'''Есбол (Кулагино)''']] || ауыл || {{құлдырау}} 3953 |- | '''[[Өрлік]]''' || ауыл || {{құлдырау}} 2505 |- | [[Көктоғай (Атырау облысы)|'''Көктоғай (Зелёное)''']] || ауыл || {{өсім}} 2465 |- | [[Елтай (Атырау облысы)|'''Елтай''']] || ауыл || {{құлдырау}} 2325 |- | [[Жарсуат (Атырау облысы)|'''Жарсуат''']] || ауыл || {{өсім}} 1964 |- | [[Бөдене (Атырау облысы)|'''Бөдене''']] || ауыл || {{өсім}} 1560 |- | [[Аққала (Атырау облысы)|Аққала (Горы)]] || ауыл || {{өсім}} 861 |- | [[Құрылыс (Атырау облысы)|Құрылыс]] || ауыл || {{құлдырау}} 599 |} == Әкімдері == * Дүйсенғали Төленов * Сағидолла Құлғалиев * Нұрлан Мұханбетқалиев 2006-2008 * Талғат Досан 2008 * Әлібек Нәутиев 2008-2009 * Жанкелді Рахметқалиев 2009-2012 * Берікқали Сәрсенғалиев 2012-2013 * Серік Арыстан 2013-2019 * Мейірім Қалауи 2019-2021 * Салауат Өтеғұлов 2021-2022 * Дарын Шамұратов 2022-2024 * Серік Нысанбаев 2024- ==Климаты== Индер ауданы мұхиттардан қашық жатуына байланысты олардың климатты жұмсартарлық әсері байқалмайды. Сол сияқты Каспий теңізінің әсері де тек қана жағалауларында сезіледі. Аудан аумағының климаты арктикалық, иран және тұран ауа массаларының әсерінен қалыптасады. Жылдың салқын кезінде мұнда Сібір антициклонының батыс тармағын (Воейков осінен) келген ауа массасы үстем болады. Жылы кезде олар Орта Азиямен Ираннан келген ыстық тропиктік ауамен алмасады. Осы ауа массаларының әсерінен өте қуаң шұғыл континентгік шөлейт климат типі қалыптасады. Жылы атлант ауа массаларының да аудан аума- ғының ылғалына әсері мардымсыз, өйткені жолда күшті өзгеріске үшырап жетеді және жазық жер бедерінің үстімен тоқтамай өтіп кетеді. Шұғыл континенттік климат жыл мезгілдерінде үлкен айырмашылықтармен сипатталады. Жазы өте ыстық, қысы суық, түсетін жауын-шашын аз, ал буланушылық өте көп болуынан байқалады. Индер ауданының климаты метеостансалардың мәліметтері бойынша, ең салқын ай қаңтарда -13,0°С. Жалпы қыс қоңыржай салқын, онша ұзақ емес. Жаз аудан аумағында ыстық және ұзак болады. Ең жылы шілде айының орташа температурасы +25,0°, бірақ кей жылдары ауаның темературасы +45°С дейін көтеріледі. Орташа жылдык температураның амплитудасы (айырмашылығы) 37°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 242-282 мм. Қуаңшылық жылдары 80 мм-н аспаған (1891). Жауын-шашын көбінесе батыстан келетін циклондарға байланысты салқын кездерде түседі.<br /> Қар жамылғысының қалындығы 10 см-ден аспайды, желтоқсан айының екінші онкүндігінен бастап 2—3 ай бойы сақталады. Ал жазда буланушылық (ылғалды жер, су бетінен ауаға булану) 800—900 мм. ==Өзендері мен көлдері== Индер ауданы бүкіл облыс жерлері сияқты су қорына өте тапшы аймақтардың қатарына жатқызылады, яғни жерінің аумағына шаққанда мұндағы су мөлшері өте аз. Есепке алынған өзен-көлдердін су деңгейлері де жыл мезгілдерінде кенет өзгеріп отырады. Ірілері тартылып, ұсақтары құрғап қалады. Басты өзені — [[Жайық]], Атырау облысының үлесіне 323 км бөлігі тиетін болса, соның 150 км-дей ұзындығы Индер ауданының жерімен солтүстіктен оңтүстікке ағып өтеді. [[Сурет:Индер кенті тұсындағы Жайық өзені.jpg |thumb|right|250px|Индер кенті тұсындағы Жайық өзені]] Судың тасу кезінде (мамыр айында) өзен деңгейі сабасынан (межень) орташа 4— 5 м көтеріледі, су көп жылдары 10 м жоғарылайды. Аудан жерінде су тасқыны пайда болып, жайылмаларды, өзен террасаларын бірнеше километрге жайылып су басады. [[Бағырлай]], [[Бағырлайсай]] өзендерінің, көптеген көлдердің деңгейі көтеріледі. Жалпы өзен жайылмалары әр бір екі жылда, өзен террасалары әрбір 5-6 жылда су астында қалып отырады. Аудан жерінде Жайық, [[Бағырлай]], Алғабас, Құрайлы өзенінің екі жағындағы өзен аңғарлары арқылы салынған, Ақсай суару-суландыру жүйелері бар. Ауданның ірі көлі — [[Индер (көл)|Индер]]. Ол тұзды, тұйық көл. Жайық өзенінің сол жағында 15 км жерде орналасқан. Ауданы 110 км2, ұзындығы 13.5 км, ені 11 км, терендігі 0,7 м, жағалау сызығы 40 км. Тектоникалық жолмен пайда болған, жер қыртысының төмен түскен жері. Жағалары саздақты, су бетіне- қарай 4—8 м құлама тік жар. Қоректену көзі айналасындағы саздардан шығатын тұзды бұлақтар. Су жинайтын алабы 425 км2. Индер көлі мен шығыстағы [[Ойыл өзені|Ойыл өзендерінің]] аңғарындағы [[Ақтөбе (көл)|Ақтөбе]], Отаркөл, [[Бөлекаяқ]], т.б. көлдерден тұрады.<br /> [[Бөлекаяқ]] көлі ауданның солтүстік шығысында ең төмен бөлігіңце орналасқан. Абсолюттік биіктігі — 17,5 м, ауданы 13,5 км2, ұзындығы 9,5 км, енді жері 2,1 км, жағалау сызығының ұзындығы 34,4 км.<br /> Ауданның шығысында Отаркөл көлі жатыр. Теңіз деңгейінен биіктігі — 8,5 м, ауданы 3 км2, ұзындығы 3,4 км, ені 1,7 км, жағалау сызығы 12 км. Оның солтүстігінде жатқан [[Ақтөбе (көл)|Ақтөбе]] көліне Ойыл өзені құяды. Бөлекаяқ өзені ағып шығады. Абс. биіктігі — 5 м., ауданы 5,5 км2, ұзындығы 5 км, ені 3 км, жағалау сызығы 17,5 км. ==Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі== Өсімдіктерден шөлейт аймаққа тән [[қара жусан]], [[көкпек]], [[изен]], [[еркек шөп]], [[қияқ]], т.б. өседі. Жайық аңғарындағы тоғайлы алқаптар, Тайсойған, Мәмбет, Қараой кұмды өңірлері бай келеді. Жайықтың екі жағы қалың [[тоғай]]. Құмдардың шығысында топырақта дақылдардан [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[айрауық]], [[арпабас]], аздап [[бұта]]лар - [[ақтал]], [[жыңғыл]]дар кездеседі. Қырқалар төбешіктер мен жазықтарда жусанды, [[бұйырғын]] өсімдіктері өседі.<br /> Ойыс жерлерді сор алып жатыр. Басым өсімдіктері: жусанды-бұйырғын, сораңды-қаражусанды, дақылды-жусанды, бидайықты-түрлі шөпті топтар. Аңдардан [[қасқыр]], [[түлкі]], [[борсық]], [[ақ бөкен|киік]], [[қарсақ]], [[жабайы шошқа]], [[қоян]], [[бауырымен жорғалаушылар]]дан [[жылан]], [[кесіртке]], [[бақа]] көп. [[Құстар]]дан [[қарақұс]], [[қарға]], [[Шауқарға|ұзақ қарға]], [[шағала]], [[сауысқан]], [[үйрек]], [[көкек]], [[Торғайлар|торғай түрлері]], [[жапалақ]], [[үкі]] кездеседі. Өзен бойларында [[су құстары]], сондай-ақ [[бозторғай]] т.б. мекендейді. Жайық өзенінде балықтың бірнеше түрі, оның ішінде бекіре тұқымдас [[балықтар]] да бар. Жазда [[бүйі]], [[қарақұрт]] байқалады. == Экологиясы == Аудандағы 300-ден аса кәсіпорын, шаруа қожалықтарының қоршаған ортаға зиянды әсер ету ықтималдығы бақылауға алынған. Аудан аумағын қақ жарып өтетін [[Жайық]] өзенінің фаунасы бай, суында сирек ұшырасатын балық түрлері тіршілік етеді. Өзенді жағалай өскен жасыл желек ауа құрамын үнемі тазартып отырады. Сондықтан Индер ауданы экологиялық жағдайы жағынан қалыпты аймақтардың қатарына жатады. Аудан бойынша кәсіпорындар мен автокөліктер арқылы жылына 3936 тоннадай зиянды-улы газдар ауаға тарап, 1500 тоннаға жуық [[қалдықтар]] шығады. Сондықтан автокөліктердің жүріс-тұрысына, техникалық-диагностикалық ахуалына баса назар аударылады. 2002 жылы өндірістік және тұтыну қалдықтарын жинақтап, жайғастыратын, Индербор кентін көгалдандырумен айналысатын “Келбет” мемлекеттік- коммуналдық кәсіпорны кұрылды. Кәсіпорыңдар мен мекемелердің лас су шығару мөлшері белгіленген нормадан ауытқымайды, сондықтан экологиялық ахуалға кері әсері тимейді.<ref>Индер ауданы, «Арыс» баспасы Алматы, 2006 ISBN 9965-17-273-0</ref> ==Пайдалы қазбалары== [[Сурет:Индер көлі маңындағы борат кені.tif|thumb|right|150px|Индер көлі маңындағы борат кені]] Геологиялық және гидрогеологиялық сипаты жағынан, пайдалы қазындылары жөнінен аудан өте күрделі жер қойнауымен ерекшеленеді. Пайдалы қазындыларынан кұрылыстық материалдар бағытындағы шикізаттарына аса бай. Индер көлінің жағасындағы төбешіктердің асты күмбез пішінді [[тұздар]]дан тұрады және көлдің өзі әр түрлі [[шикізат]]тарға бай: [[борат]], [[калий]], [[магний]], [[ас тұзы]], [[гипс]], [[қиыршықтас]], [[ұлутас]], т.б. Құрылыс материалдары бар. Гипстің жалпы қоры − 10-15 млрд. тоннадай. [[Индер көлі|Индер көлінің]] солтүстік-шығысында [[минералды су]] көздері мен [[шипалы балшық]] та көп тараған. Оларды жергілікті тұрғындар ежелгі заманнан бері әр түрлі сырқаттарды емдеуге пайдаланып келеді. ==Экономикасы== [[Сурет:«ИСИ - Гипс - Индер».jpg|thumb|right|200px|«ИСИ - Гипс - Индер» ЖШС]]«Жайықгазтасымалдау» басқармасы, геологиялык «Бор» ЖШС, «Индертұз» кәсіпорны, «Индер» мұнай айдау стансасы, емдік бишофит пен тұз өндіретін «Геохим» кәсіпорны, «Индергипс» бірлескен кәсіпорны аудан экономикасын нарық тұйығынан шығару үшін жұмыс істеуде. Өнеркәсібі түгелдей дерлік «Индерборат» және «Индертұз» акционерлік қоғамына қарасты борат карьерлері мен байыту фабрикасынан, нан мен сүт зауыттарынан тұрады. Мұндағы өнеркәсіп орталығы [[Индербор]] кенті.<ref name="test">«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9,</ref> Индер ауданында «ИСИ - Гипс - Индер», «Индергаз» ЖШС-рі, «Қазақтелеком» АҚ-ның аудандық филиалы, [[Индер желілік- өндірістік басқармасы]], [[Индер мұнай айдау стансасы]], Индер [[орман шаруашылығы]] мекемесі бар. [[Атырау облысы]] [[статистика]] департаментінің мәліметі бойынша экономиканың нақты секторында 2009 жылдың қаңтар-қазанына 2008 жылғы қаңтар - қазанға %-бен кен өндіру өнеркәсібі -80,5, электр энергиясын, газ бен су өндіру және бөлу - 97,8, ауыл шаруашылығы - 102,5. == Шаруашылығы== ''Қараңыз:[[Қазан төңкерісіне дейінгі Индер өлкесінің шаруашылығы]]'' Ауыл шаруашылығы негізінен қаракөл [[қой]]ы мен [[сиыр]], [[жылқы]], [[түйе]] өсіруге маманданған. Ауыл шаруашылығы жерінің аумағы 987,9 мың га. Оның 1,3 мың га-сы егістік, 3,4 мың га-сы шабындық, 983,2 мың га жайылым. Негізгі айналысатын шаруашылығы - [[мал шаруашылығы]], дәлірек айтқанда [[қаракөл тұқымдас қой]] түрін өсіру. 2009 жылы (қаңтар - қазан) 3,8 мың тонна (тірі салмақта) ет, 6,1 мың тонна сиыр сүті, 288 мың дана жұмыртқа өндірілді. 2009 жылдың 1 қарашасына ауданда 20,4 мың бас ірі қара, 104,4 мың бас қой мен ешкі, 6,3 мың бас жылқы, 2,7 мың бас түйе болды. Сондай-ақ, мал шаруашылығымен бірге егін шаруашылығы да дамыған. ==Көлік жолдары== Аудан жері бойынша [[Жайық]] өзенінің екі жағасын бойлай ең ірі елді мекендерді қамтып республикалық маңызы бар Атырау - Орал автомобиль магистралі өтеді. Жайық өзенінде өзен су жолы бар. Аудан аумағымен [[Орта Азия]] Орталық [[газ]] құбырынан тартылған тармақтар арқылы газ тасымалданады. Ауданда өзен айлағы, «Индергаз» желісі мекемесі жұмыс істейді.<ref name="test"/> == Білім беру ісі == ''Қараңыз:[[Индер ауданындағы халық ағарту ісі (1898-1913 жж.)]]'' [[Сурет:Индерборский 5.jpg|нобай|оңға|200px|Индер көшелері]] [[Сурет:Индерборский 4.jpg|нобай|оңға|200px|Индер көшелері]] [[Сурет:Индерборский 3.jpg|нобай|оңға|200px|Индер көшелері]] 1920-21 жылдары ауданда [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зеленый]] (қазіргі Көктоғай), 1-сатылы Есбол орталау және Қызыл үй орталау мектептері жұмыс істеген. Кеңес өкіметінің халықты жаппай оқыту шараларына сәйкес ашылған алғашқы мекгептердің бірі — [[Есбол (Индер ауданы)|Кулагиндегі]] үшжылдық “Церковно-приходская школа” 1920 жылдан жұмыс істеп, 1924-33 жылдары алғашқы орыс-қазақ бастауыш мектебіне айналған. 1923-24 жылдары аудан жерінде 1-сатылы 11 қазақ мектебінде он бір мұғалім қызмет еткен. 1936 жылы Тас деген жерде бастауыш мектеп ашылып, он жылдан кейін ол жетіжылдық мектепке айналдырылды. Құм ішіндегі “Жұлдыз”, “Қараой”, “Қостан”, “Сазды”, “Майда”, “Үлкен шағыл”, “Қыстаушағыл” (кейде “Құлжым мектебі” деп те аталады), “Қарақұс”, “Тума”, “Қырғи”, “Хозауыл” бастауыш, жетіжылдық мектептері жергілікті халықка білім берудің үлкен ордасына айналды. № 6 ауылда “Қазбек”, № 5 ауылда “Құрылыс”, № 4 ауылда “Қызылжар” бастауыш мектептері ашылды, “Қызылжар” мектебі 1938 ж. орталау мектепке айналды.<br /> 1929-30 оқу жылында [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуат]] ауылында мектеп үйі тұрғызылып, № 2,3 ауылдардың балалары осында оқыды. 1993 жылға дейін ауданда 1 орталау, 12 орта, барлығы 13 мектеп болды. 1993 жылы Кулагин селосында аудан тарихында тұңғыш рет ұлттық гимназия ашылып, 1993-94 оқу жылында өзінің алғашқы шәкірттерін қабылдады.<br /> 2006 жылы ауданда 1 бастауыш, 14 орта, 1 гимназиялық мектеп балаларға білім беруде. Оның 12-сі таза қазақ мектебі де, 4-і аралас мектеп, бұл білім ордаларында 7381 оқушы білім алды. == Денсаулық сақтау ісі == ''Қараңыз:[[Индер ауданындағы денсаулық сақтау ісі (1898-1913 жж.)]]'' Есбол ауданының орталығы болған [[Есбол (Индер ауданы)|Кулагинд]]е ең алғашқы медицина мекемесі -5 орындық [[аурухана]] 1939 жылы ашылған. Онда (аудандық денсаулық сақтау бөлімі деп аталған) Сергей Михайлович Ларионов деген фельдшер, 1941 жылдан Л.А.Саута деген дәрігер басшылық жасаған. 1941 жылы бұл аурухананың көлемі 15 орынға дейін өсіп, фельдшер Наурызова Зияда меңгерушісі болып істеген. Кулагин ауруханасында төсек саны 1948 жылы -25, 1950 жылы 35 орынға дейін өсіп, жергілікті тұрғындарға білікті мамандәрігерлер медициналық қызмет көрсеткен. 1956 жылы аурухана 50 орынға дейін өсті.<br /> 1986 жылы борат кенішінің жаңадан салынған профилакторий үйі аудандық ауруханаға берілді. Онда аурухананың басқа бөлімдерімен қатар 6 орындық реанимация бөлімі ашылып, орталықтандырылған оттегімен қамту іске асырылды, қажетті құрал-сайманмен жабдықталды. 1990 жылы аудандық ауруханадағы төсек саны 210-ға, аудан бойынша төсек саны 310-ға жетті. Елді мекендердің бәрінде сүтханалар ашылды. Кулагин ауруханасы үшін жатақхана үйі, тұрғын үйлер есебінен бірнеше ғимараттар салынып, аурухана сол жаңа үйлерге көшірілді. Өкпе аурулар ауруханасы жаңа құрылыспен кеңейтілді, мамандармен, жабдықтармен толықтырылды. Зеленыйда 30 орындық аурухана үйі ашылды. Арнаулы мамандар жіберіліп, құрал-жабдықтар бөлінді. [[Елтай (Атырау облысы)|Елтайда]], [[Өрлік]]те, [[Бөдене (Атырау облысы)|Бөденеде]], [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуатта]] ауылдық дәрігерлік [[амбулатория]]лар ашылды.<br /> 1992 жылы облыста бірінші типтік амбулатория жұмысқа кірісті. 2001 жылы Елтай ауылында типтік жобамен ауылдық дәрігерлік амбулатория, 4 ауылда медициналық пункт салынды, [[Кетебай (Атырау облысы)|Кетебай]], [[Құрылыс (Атырау облысы)|Құрылыс]], [[Ынтымақ (Атырау облысы)|Гребенщик]] ауылдарында [[фельдшерлік-акушерлік пункт]] іске қосылды. == Мәдениеті == “Қызыл отаулар” ауданның елді мекендерінде өткен ғасырдың отызыншы жылдары ашыла бастады. 1948 жылы ауданда 7 оқу үйі, 3 [[кітапхана]], 2 қызыл отау, Кулагино ауылында клуб болды. 1968 жылы Өрлік селолық клубы жанындағы драма үйірмесінің мүшелері А.Шамкеновтың “Адасқан қаз” пьесасын облыс орталығында қойып, [[Өрлік халық театры|халық театры]] атағын жеңіп алды. Өрлік халық театры режиссер Бақыг Қабышевтің басшылығымен 1967-97 жылдар аралығында 80-ге тарта [[спектакль]], сахналық көріністер қойды. [[Аққала халық театры|Осындай театр]] 1974 жылы Аққала ауылында да өмірге келді. 1970-80 жылдары ауданда вокальды-аспапты, отбасылық ансамбльдер өмірге келді. 1971 жылы Кулагино селолық клубында құрылған “Жас әуендер” ансамблі әлі күнге өнер көрсетуде. “Борат” клубында ұйымдастырған “Жайық әуендері” вокальды-аспапты ансамблі 1980 жылы Алматы қаласында өнер көрсетіп, республикаға та- нылды. Мұндай ансамбльдер [[Жарсуат (Атырау облысы)|Жарсуатта]], [[Өрлік]]те, [[Елтай (Атырау облысы)|Елтайда]], [[Бөдене (Атырау облысы)|Бөдене]], [[Көктоғай (Атырау облысы)|Зеленый]] ауылдарында да жалғасын тапты. 1986 жылы Бөдене орта мектебінде құрылған “Мұрагер” ұлт аспаптар оркестрі 1992 жылы республика мәдениет министрлігі коллегиясының шешімімен “Үлгілі ұжым” атанды. Ауданда “Индер-Мәдениет” мемлекеттік қазыналық коммуналдық кәсіпорны және оның құрамында Жарсуат, Көктоғай, Өрлік, Кулагино, Елтай селолық мәдениет үйлері, Гребенщик селолық және 1 жылжымалы клуб, 13 кітапхана, мұражай жұмыс істейді. Мәдениет үйлерінде 4 ұлт аспаптары оркестрі, ансамблі, 5 [[хор]] ұжымы, 7 [[драма]] үйірмесі, 6 вокальды аспапты ансамбль өнер көрсетеді. Аудандық орталықтандырылған [[кітапхана]] жүйесі бойынша 12 кітапхана бар. Оларда 89762 дана кітап бар. Кітапханаларға 10623 оқырман тартылған. Ауданда мұражай 1977 жылдың 5 қарашасында Индерборда қоғамдық негізде ашылған. Ол 1992 жылы облыстық тарихи-өлкетану мұражайының аудандағы бөлімшесі ретінде кұрылып, 1999 жылы жаңа орынға көшірілді. Ондағы 3246 жәдігер үш бөлмеде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== *[http://www.google.kz/url?sa=t&source=web&cd=2&ved=0CCEQFjAB&url=http%3A%2F%2Fwww.e-atyrau.kz%2Fkaz%2Findex.php%3Fname%3DPages%26op%3Dpage%26pid%3D93&ei=FQf6TbjjK4SWswbGnLzHDw&usg=AFQjCNEcHn0WpcrWLEBOutCTk_2EyVDyRw Индер ауданы] *https://www.youtube.com/watch?v=un4vrrk63aY {{Атырау облысы}} {{Индер ауданы елді мекендері}} [[Санат:Индер ауданы]] ebz7fu48jcfmlkbfvm2dp8rg3msmo88 0 27196 3686679 3686549 2026-10-26T13:38:17Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3686679 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = қалмақ ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1741 | Басқаруын аяқтады = 1761 | Ізашары = [[Дондук-Омбо]] | Ізбасары = Ұбашы | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = шамамен 1690 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1761 жылдың 21 қаңтары | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Чакдорджаб | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ассарай, Ұбашы | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = Первая печать Аюки.jpg|thumb| | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Дондук-Дашы''', кейде '''Дондук-Даша''' (жазба деректерде ''Дондук-Даша Баадырь хан'', шамамен 1690 - 1761 жылдың 21 қаңтары) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] төртінші билеушісі. Чакдорджабтың кіші ұлы, [[Аюке хан|Аюке ханның]] немересі. == Өмірбаяны == [[File:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|left|Патшайым Елизавета Петровнаның Дондук-Дашыны қалмақтардың ханы етіп бекіткендегі туы]] Қалмақ тайшыларының Дондук-Дашының билігін мойындауға көндіру үшін 1741 жылдың жазында Петергбургтен құпия кеңесші В.Н. Татищев жіберілді. Дондук-Дашы билеушінің өкілі ретінде патша үкіметінің талаптарын орындауға келісті. Басты талап ретінде Ресейдің қарсыластарымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатпау болды. Оған қоса Дондук-Дашы ұлын аманатқа берген тұңғыш қалмақ билеушісі ретінде танымал. 1741 жылдың 16 қарашасында Дондук-Дашы Харабали алқабында билеушінің өкілі болып жарияланды. Дондук-Дашы 1761 жылдың 21 қаңтарында қайтыс болды. Оның мәйіті Чиндерта қорғанында (қазір [[Қалмақстан|Қалмақия Республикасының]] Лаган ауданы) өрттелген. 1990-шы жылдардың басында мәйіттің өрттелген орнында [[ступа|күмбез]] орнатылды. == Әдебиет == *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с. [[Санат:Қалмақ хандары]] [[Санат:1761 жылы қайтыс болғандар]] nbirt65m2aisf8ho7d535wn9woklk5y 0 27197 3686670 3686235 2026-10-26T12:23:56Z Unknown Alash 96268 3686670 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Дондг Омб | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = қалмақ ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1735 | Басқаруын аяқтады = 1741 | Ізашары = [[Церен-Дондук]] | Ізбасары = [[Дондук-Дашы]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1741 жылдың 21 наурызы | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Гунджап | Анасы = | Жұбайы = Солома, Джан | Балалары = Қалдан-Норбо, Рандул (кінәз Пётр Дондуков), Додьби (кінәз Алексей Дондуков), Ассарай (кінәз Иона Дондуков), Джубасар (кінәз Филипп Дондуков) | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = Ханская печать Дондук-Омбо.jpg|thumb| | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Дондук-Омбо''' ([[қалмақ тілі|қалм.]] ''Дондг Омб'', [[моңғол тілі|моңғ.]] ''Дондог-Омбо'', туған жылы белгісіз – 1741 жылдың 21 наурызы) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] үшінші билеушісі. [[Аюка хан|Аюка ханның]] немересі. Дондуков [[кінәз|кінәздік]] әулетінің негізін салушы. == Өмірбаяны == [[File:Dondukov COA.jpg|thumb|left|Дондуков кінәздік әулетінің елтаңбасы]] Болашақ қалмақ ханының саяси өмірге араласуы XVIII ғасырдың 20-шы жылдары басталды. Ол 1724 жылы Аюка ханның өлімінен кейін қалмақ тағына басты үміткердің біріне айналды. Әскери және саяси таланттарының арқасында өз айналасында қалмақ [[тайшы|тайшыларын]] топтастырып, биліктен хан тағына басты үміткер Чакдорджабтың үлкен ұлы Досангты шеттеткен. Досанг пен оның бауырлары арасында іріткі салғанымен, Дондук-Омбо [[Черен-Дондук|Церен-Дондуктың]] билік басына келуіне тосқауыл қоя алмады. Церен-Дондуктың 1731 жылы патшалық үкіметтен хан лауазымын иеленуі Дондук-Омбо мен оның жақтастырының қарулы көтерілісіне алып келді. 1731 жылдың 4 қарашасында Дондук-Омбоның әскері Церен-Дондук күшін талқандады. Бұл жеңістен кейін [[ұлыс|ұлыстардың]] басым бөлігі Дондук-Омбоның қол астына көшті. [[Ресей империясы|Ресейдің]] қудалауынан қауіптенген Дондук-Омбо Қобанға қоныс аударып, онда 1735 жылға дейін [[Осман империясы]] мен [[Қырым хандығы|Қырым хандығының]] қамқорлығында болды. 1734 жылдың жазында орыс-түрік соғысы қарсаңында патшайым [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаның]] үкіметі [[қалмақтар|қалмақтарды]] қайтарып, олардың әскери күшін пайдалану мақсатында бірқатар жеңілдіктерге баруға мәжбүр болды. Осы мақсатпен сол жылдың қарашасында қалмақ билеушісіне дондық старшина Данила Ефремов патшайымның жарлығын жеткізген. Қалмақ ханын өз жағына тарту үшін қырым ханы Дондук-Омбоға «түріктің [[серәскер]]-сұлтаны, қобан және қалмақ халықтарының билеушісі» атағын берген. Алайда, Ресеймен соғысқа дайындық барысында осман және қырым билеушілері Дондук-Омбоға Қобандағы қалмақ-татар мемлекетін құруды және оны бодандыққа қабылдауды кеш ұсынды. Ұзаққа созылған келіссөздердің нәтижесінде қалмақ билеушісі ұлыстарымен Ресейге қайта шақырылды. 1735 жылдың 20 наурызындағы жарлықта Дондук-Омбо қалмақтардың бас ханы ретінде мойындалды. 1735 жылдың 14 қарашасында Дондук-Омбо [[Астрахан]] түбінде Ресейге адалдық антын беріп, хандықты басқаруды өз қолына алды. Оның басты қарсыластары Церен-Дондук және Шакур-лама 15 қараша күні [[Волгоград|Царицинде]] тұтқындалып, алдымен, [[Мәскеу|Мәскеуге]], кейін [[Санкт-Петербург|Петербургке]] жер аударылды. [[Еділ|Еділдің]] бойына оралып, 1735–1739 жылдардағы орыс-түрік соғысына белсене қатысқан жаңа хан патша үкіметінің үмітін ақтады. 1736 жылы Дондук-Омбоның Қобандағы және Қырымдағы сәтті аяқталған жорықтарының нәтижесінде қырым ханының бодандығындағы [[ноғайлар|ноғай]] ұлыстары патшалық Ресейдің қол астына өтті. Қырым бағытында қалмақ әскерін бастаған Дондук-Омбоның үлкен ұлы Қалдан-Норба [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласын қоршауға алып, басып алды. 1736 жылдың 11 тамызында Анна Иоанновнаның бұйрығымен Дондук-Омбоға қызметі үшін қосымша 2 500 рубль жалақы тағайындалған. Қалмақ билеушісінің бұл соғысқа қатысуын мейлінше ынталандыру үшін орыс патшайымы 1737 жылдың 3 наурызындағы жарлығымен Дондук-Омбоға ресми түрде [[хан|«хан»]] атағын берді. Қалмақ әскерінің қобан және қырым бағыттарында шоғырлануы оның шығысындағы қауіпсіздігіне кері әсерін тигізді. 1738 жылы Қалмақ хандығының шығыстағы ұлыстарын 20 мыңдық [[қазақтар|қазақ]] әскері шабуылдаған. Дондук-Омбо хан тағына отырған соң, билікті орталықтандыруға бағытталған қатаң саясат жүргізді. Ол өзіне жақпайтын жергілікті билеушілерді қызметтен шеттетіп, олардың орнына қарапайым халық арасынан шыққан, өзіне адал адамдарды тағайындады. Дондук-Омбо Қалмақ хандығында патшалық үкіметтің көмегімен өз билігін орнатқанымен, VII Далай-лама тарапынан тиісті жарлықтың болмауына байланысты қалмақ тайшыларының көпшілігінің қолдауына ие бола алмады. Алайда, оның ықпалының күшейіп бара жатқанына алаңдаған Ресей үкіметі 1739 жылы ханның іс-әрекетін қадағалау және оның билігін шектеу мақсатында оның жанына полковник Л. В. Боборыкинді жіберді. 1740 жылдың соңына қарай Дондук-Омбо қатты науқастанып қалды. Ол 1741 жылы 21 наурызда қайтыс болған. Дондук-Омбоның жас ұлы Рандул оның мұрагері ретінде тағайындалды. Оның өлімі Қалмақ хандығындағы ішкі алауыздықтың жаңа кезеңіне жол ашты. == Әдебиет == *''Бакунин В. М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. 2-е изд. Элиста: Калм. кн. изд-во, 1995. 153 c. *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с. *''Колесник В. И.'' Последнее великое кочевье: переход калмыков из Центральной Азии в Восточную Европу и обратно в XVII и XVIII веках. М.: Вост. лит., 2003. 286 с. *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. *''Новолетов М. Г.'' Калмыки. Исторический очерк. СПб.:. Тип. В. Демакова, 1884. 77 с. *''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в 1724–1741 гг.: хроники династийных междоусобиц. Элиста: Джангар, 2005. — 160 с. *''Цюрюмов А. В., Батыров В. В.'' Калмыцкое ханство в российско-крымских отношениях (XVIII в.). Элиста: АОр «НПП «Джангар», 2006. 95 с. *''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. Элиста: ЗАОр «НПП «Джангар», 2007. 464 с. [[Санат:Қалмақ хандары]] [[Санат:1741 жылы қайтыс болғандар]] ev4hu32aoe9cm7hzcns2c0y6nnchxuh 3687004 3686670 2026-10-27T11:45:30Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3687004 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Дондг Омб | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = қалмақ ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1735 | Басқаруын аяқтады = 1741 | Ізашары = [[Церен-Дондук]] | Ізбасары = [[Дондук-Дашы]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1741 жылдың 21 наурызы | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Гунджап | Анасы = | Жұбайы = Солома, Джан | Балалары = Қалдан-Норбо, Рандул (кінәз Пётр Дондуков), Додьби (кінәз Алексей Дондуков), Ассарай (кінәз Иона Дондуков), Джубасар (кінәз Филипп Дондуков) | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = Ханская печать Дондук-Омбо.jpg|thumb| | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Дондук-Омбо''' ([[қалмақ тілі|қалм.]] ''Дондг Омб'', [[моңғол тілі|моңғ.]] ''Дондог-Омбо'', туған жылы белгісіз – 1741 жылдың 21 наурызы) – [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] үшінші билеушісі. [[Аюка хан|Аюка ханның]] немересі. Дондуков [[кінәз|кінәздік]] әулетінің негізін салушы. == Өмірбаяны == [[File:Dondukov COA.jpg|thumb|left|Дондуков кінәздік әулетінің елтаңбасы]] Болашақ қалмақ ханының саяси өмірге араласуы XVIII ғасырдың 20-шы жылдары басталды. Ол 1724 жылы Аюка ханның өлімінен кейін қалмақ тағына басты үміткердің біріне айналды. Әскери және саяси таланттарының арқасында өз айналасында қалмақ [[тайшы|тайшыларын]] топтастырып, биліктен хан тағына басты үміткер Чакдорджабтың үлкен ұлы Досангты шеттеткен. Досанг пен оның бауырлары арасында іріткі салғанымен, Дондук-Омбо [[Черен-Дондук|Церен-Дондуктың]] билік басына келуіне тосқауыл қоя алмады. Церен-Дондуктың 1731 жылы патшалық үкіметтен хан лауазымын иеленуі Дондук-Омбо мен оның жақтастырының қарулы көтерілісіне алып келді. 1731 жылдың 4 қарашасында Дондук-Омбоның әскері Церен-Дондук күшін талқандады. Бұл жеңістен кейін [[ұлыс|ұлыстардың]] басым бөлігі Дондук-Омбоның қол астына көшті. [[Ресей империясы|Ресейдің]] қудалауынан қауіптенген Дондук-Омбо Қобанға қоныс аударып, онда 1735 жылға дейін [[Осман империясы]] мен [[Қырым хандығы|Қырым хандығының]] қамқорлығында болды. 1734 жылдың жазында орыс-түрік соғысы қарсаңында патшайым [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаның]] үкіметі [[қалмақтар|қалмақтарды]] қайтарып, олардың әскери күшін пайдалану мақсатында бірқатар жеңілдіктерге баруға мәжбүр болды. Осы мақсатпен сол жылдың қарашасында қалмақ билеушісіне дондық старшина Данила Ефремов патшайымның жарлығын жеткізген. Қалмақ ханын өз жағына тарту үшін қырым ханы Дондук-Омбоға «түріктің [[серәскер]]-сұлтаны, қобан және қалмақ халықтарының билеушісі» атағын берген. Алайда, Ресеймен соғысқа дайындық барысында осман және қырым билеушілері Дондук-Омбоға Қобандағы қалмақ-татар мемлекетін құруды және оны бодандыққа қабылдауды кеш ұсынды. Ұзаққа созылған келіссөздердің нәтижесінде қалмақ билеушісі ұлыстарымен Ресейге қайта шақырылды. 1735 жылдың 20 наурызындағы жарлықта Дондук-Омбо қалмақтардың бас ханы ретінде мойындалды. 1735 жылдың 14 қарашасында Дондук-Омбо [[Астрахан]] түбінде Ресейге адалдық антын беріп, хандықты басқаруды өз қолына алды. Оның басты қарсыластары Церен-Дондук және Шакур-лама 15 қараша күні [[Волгоград|Царицинде]] тұтқындалып, алдымен, [[Мәскеу|Мәскеуге]], кейін [[Санкт-Петербург|Петербургке]] жер аударылды. [[Еділ|Еділдің]] бойына оралып, 1735–1739 жылдардағы орыс-түрік соғысына белсене қатысқан жаңа хан патша үкіметінің үмітін ақтады. 1736 жылы Дондук-Омбоның Қобандағы және Қырымдағы сәтті аяқталған жорықтарының нәтижесінде қырым ханының бодандығындағы [[ноғайлар|ноғай]] ұлыстары патшалық Ресейдің қол астына өтті. Қырым бағытында қалмақ әскерін бастаған Дондук-Омбоның үлкен ұлы Қалдан-Норба [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласын қоршауға алып, басып алды. 1736 жылдың 11 тамызында Анна Иоанновнаның бұйрығымен Дондук-Омбоға қызметі үшін қосымша 2 500 рубль жалақы тағайындалған. Қалмақ билеушісінің бұл соғысқа қатысуын мейлінше ынталандыру үшін орыс патшайымы 1737 жылдың 3 наурызындағы жарлығымен Дондук-Омбоға ресми түрде [[хан|«хан»]] атағын берді. Қалмақ әскерінің қобан және қырым бағыттарында шоғырлануы оның шығысындағы қауіпсіздігіне кері әсерін тигізді. 1738 жылы Қалмақ хандығының шығыстағы ұлыстарын 20 мыңдық [[қазақтар|қазақ]] әскері шабуылдаған. Дондук-Омбо хан тағына отырған соң, билікті орталықтандыруға бағытталған қатаң саясат жүргізді. Ол өзіне жақпайтын жергілікті билеушілерді қызметтен шеттетіп, олардың орнына қарапайым халық арасынан шыққан, өзіне адал адамдарды тағайындады. Дондук-Омбо Қалмақ хандығында патшалық үкіметтің көмегімен өз билігін орнатқанымен, VII Далай-лама тарапынан тиісті жарлықтың болмауына байланысты қалмақ тайшыларының көпшілігінің қолдауына ие бола алмады. Алайда, оның ықпалының күшейіп бара жатқанына алаңдаған Ресей үкіметі 1739 жылы ханның іс-әрекетін қадағалау және оның билігін шектеу мақсатында оның жанына полковник Л. В. Боборыкинді жіберді. 1740 жылдың соңына қарай Дондук-Омбо қатты науқастанып қалды. Ол 1741 жылы 21 наурызда қайтыс болған. Дондук-Омбоның жас ұлы Рандул оның мұрагері ретінде тағайындалды. Оның өлімі Қалмақ хандығындағы ішкі алауыздықтардың жаңа кезеңіне жол ашты. == Әдебиет == *''Бакунин В. М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. 2-е изд. Элиста: Калм. кн. изд-во, 1995. 153 c. *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с. *''Колесник В. И.'' Последнее великое кочевье: переход калмыков из Центральной Азии в Восточную Европу и обратно в XVII и XVIII веках. М.: Вост. лит., 2003. 286 с. *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. *''Новолетов М. Г.'' Калмыки. Исторический очерк. СПб.:. Тип. В. Демакова, 1884. 77 с. *''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в 1724–1741 гг.: хроники династийных междоусобиц. Элиста: Джангар, 2005. — 160 с. *''Цюрюмов А. В., Батыров В. В.'' Калмыцкое ханство в российско-крымских отношениях (XVIII в.). Элиста: АОр «НПП «Джангар», 2006. 95 с. *''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. Элиста: ЗАОр «НПП «Джангар», 2007. 464 с. [[Санат:Қалмақ хандары]] [[Санат:1741 жылы қайтыс болғандар]] 3s6gpccujfd5jab0k4abru7x7fzn0g0 0 28554 3686973 3577787 2026-10-27T11:06:00Z Алма Досова 187333 3686973 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Кейкінің кесенесі.jpg|thumb|right|400px|Кейкі батырға орнатылған Арқалық маңындағы кесене]] '''Кейкі батыр''' '''Көкембайұлы''' (Нұрмағамбет) ([[1871 жыл|1871]]–[[1923 жыл|1923]]) — 1916 жылғы [[Торғай көтерілісі|Торғай көтерілісінің]] батыры. Орта жүз құрамындағы [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасының [[Құлан қыпшақ|Құланқыпшақ]] руынан шыққан. Тұрмыс тапшылығын ерте көрген Кейкі [[Жыланшық]] болысының алпауыты [[Р. Шашамбайұлы]]ның малын қорып, дұшпандарына аттандыратын жігіті болған. Жастайынан аңшы, мергендігімен, өжеттігімен аймаққа танылған. Оның құралайды көзге атқан мергендігіне сай ел аузында ''«Амангелдінің көзі мерген, Кейкінің қолы мерген»'' деген сипаттама сақталған. Ресей патшасының 1916 жылғы маусым жарлығы себеп болған [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай]] қазақтарының ұлт-азаттық көтерілісіне алғашкы күндерден-ақ белсене араласып, оның негізгі қарулы күші — мергендер жасағын басқарды, көтеріліс штабынын, ең кауіпті тапсырмаларын орындап, жиі-жиі барлауға шығып тұрды. Кейкі батыр Күйік қопасындағы соғыста, Торғай қаласын қоршау кезінде және жазалаушы отрядқа қарсы соңғы ұрыс — Доғал шайқасында ерекше ерлік көрсетті. 1919 жылы 13 мамырда Торғай ояздық соғыс комиссары, халық батыры [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] өлтірілгеннен кейін Кейкі қудалауға ұшырап, Ұлытау, [[Қызылқұм]]ға бой тасалауға мәжбүр болды. Бұл [[сүргін]] [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғайда]] Кеңес өкіметі орнағаннан кейін де толастамады. Ақыры, 1922 жылдың көктеміңде комиссар [[Александр Токарев]]ті атып кеткен Кейкіні 29 наурызда қызыл әскерлер айуандықпен өлтірді. Олар мергеннің екі қолы мен басын кесіп алып, басын бір ай бойы Торғай қаласының орталық аланына сырыққа шаншып қойды. Кейін мергеннің бас сүйегін [[Орынбор]]ға, ал 1926 жылы республика астанасы [[Қызылорда]]ға көшуіне байланысты, [[Санкт-Петербург]]ке алып кеткен. Батырдың бас сүйегі Санкт-Петербургтегі антропологиялық қордың [[кунсткамера]]сында сақтаулы болды. 2016 жылы Кейкі батырдың бас сүйегі елге қайтарылып, Аралық – Торғай тас жолының бойында орнатылған кесенеге батырдың бас сүйегі жерленді, сонымен қатар ол қаза тапқан Жалаулыдан топырақ әкеліп салынды. Кейкі мергеннің ұрпақтары [[Қостанай облысы]]ның [[Амангелді ауданы|Амангелді]] аудандағы [[Ақтас, Тасты]] елді мекендерінде тұрады. 1996 жылы батырдың 125 жасқа толуына байланысты ас беріліп, ескерткіш орнатылды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> == Әдебиет пен ғылыми зерттеулердегі Кейкі батыр бейнесі == Кейкі батырдың бейнесі халқымен бірге жасап, өміршеңдік танытса да кеңес дәуірінде партиялық саясаттың ызғарымен ғылыми зерттеулерден оның аты алынып тасталды. Соған қарамастан, батырдың бейнесі кеңестік әдеби шығармаларда кең көрініс тауып, майталман жазушыларымыздың шығармаларында шындық астарланып берілді. Атап айтсақ, [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ. Мүсірепов]]тың «Аманкелді» пьессасы, [[Мұхамеджан Қожасбайұлы Қаратаев|М. Қаратаев]]тың «Даладағы дауыл», [[Қоғабай Сәрсекеев|Қ. Сәрсекеев]]тің «Қызыл жалау», [[Ақан Нұрманов|А. Нұрманов]]тың «Құланның ажалы» романдары және т.б.. Тағы бір еске аларлығы М.Қаратаев, Қ. Сәрсекеев, А. Нұрманов сынды жазушыларымыз сол [[Торғай Үстірті|Торғай]] өлкесінің тумалары ретінде және батыр жайлы естеліктерді жастайынан бойларына сіңіріп өскендіктен тарихи ақиқаттан алыс кетпеген десек, ал, заңғар жазушы Ғ. Мүсірепов ХХ ғасырдың 30 жылдары Аманкелді Имановқа қатысты материалдар жинау үшін Торғай өңірін аралаған, 1916 жылғы көтеріліс кезіндегі шайқас болған жерлерді көзі көреген, батырдың жарымен кездескен, көнекөз қариялардың естеліктерін тыңдап қағазға түсірген адам және осы сапарында Кейкіге қатысты да әңгімелерге қаныққан. Ал, Тәуелсіздік алған уақыттан бастап батырдың тарихи тағдырына арнап К. Әмірқызы, [[Серік Тұрғынбеков|С.Тұрғынбекұлы]], А. Байжан, Ә. Қылышбайұлы, Қ. Әлім және тағы басқалары мерізімді баспасөз беттерінде қалам тартты. Бірақ жарық көрген мақала, кітаптарда Кейкі батырдың күрес жолы тек ел аузындағы аңыз-әңгімелер негізінде жазылды және мұндай талпыныс батырдың тағдырына қатысты көптеген жаңсақтықтарға жол ашты, оның ішінде оның туып-өлген жылдары, кеңестік билікке қарсы күрескен тұстары. Мұның басты себебі мұрағат қорларындағы құжаттардың сол уақытта әлі ғылыми айналымға түспеуі еді. Өйткені, Кейкі батыр тарихшы мамандардың арнайы зертеу нысанына алынбаған болатын, яғни халық жадындағы батырдың асқақ бейнесі дәуірінде құжатқа түскен құжаттармен нақтыланбады. == Өмірбаяны == === Жас кезі === Кейкі Көкембайұлы 1877 жылы Торғай уезі, Қайдауыл болысында өмірге келген (қазіргі [[Қостанай облысы]], [[Амангелді ауданы|Аманкелді ауданы]], [[Тасты (Қостанай облысы)|Тасты ауылы]]). Азан шақырып қойған аты Нұрмағанбет, руы Құлан [[Қыпшақтар|Қыпшақ]]. Көп кісіге қосылмай кейкиіп жүретін болғандықтан жеңгелері «Кейкі» атап кеткен. Сөйтіп, ел арасына «Кейкі» атымен танылған. Шежіреге зер салсақ Кейкі бес ағайынды болған: Көкембайдан Оспан, Қосжан, Омар, Кейкі және Шұбар. Осылардың ішінде бүгінде тек Қосшанның ғана ұрпағы бар. Кеңес дәуірінде Көкмбайдың кіндігінен тараған ұрпақтары «банды», «басымашының» туыстары деп айыпталып, билік басындағылардан тепірешті көп көрді. Жастайынан батыр мінезді Кейкі өзімен рулас Торғай өңіріндегі атақты бай Шашамбайдың Рахметі деген кісінің бетке ұстар жылқышысы болған. Аманкелдімен бірге барымташылыққа да түскен сарабдал азаматтардың қатарында бой түзеді. === [[Ұлт-азаттық қозғалыс]]қа аттануы === Кейкі батырдың елін күреске бастап шығуы және отарлық саясатқа қарсы қарулы қарсылық танытуы, атының ел аузына ілігіп "құралайды көзге атқан [[мерген]]", "батыр" атануы Торғай даласындағы 1916 жылғы қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі тұсында орын алды. Қазақ даласын тұтастай шарпыған [[Ресей]] патшасының 1916 жылғы 25 маусым жарлығы түрткі болған азаттық жолындағы күресте Кейкінің батырлығымен қатар құралайды көзге атқан мергендігі кең танылды. Сол көтеріліс кезінде ол Торғай даласында құрылған Қыпшақ хандығының мергендер мыңдығын басқарды. Әу баста "патшаға қара жұмысқа адам бермейміз" деп өз қарсылығын танытып, ұйысқан халық бара-бара жеке хандық құрып, ауыз бірлігін танытты. Көтерілісшілердің 50 мыңдық әскеріне қарулас серігі [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|А.Иманов]] Бас сардар, Кейкі мергендердің мыңбасы болып тағайындалса, хан қылып халқы Ә.Жанбосыновты көтерді. === Ерлігімен көзге түсуі === Кейкі батырдың атышулы ерліктері 1916 жылдың күзі мен 1917 жылдың қысындағы [[Торғай]], [[Құмкешу]], [[Доғал]], [[Үрпек]]тегі және басқа да патшаның жазалаушы әскерлерімен болған шайқастарда анық көрінді, асқан мергендігімен, ержүректігімен көзге түсті, яғни көтерілістің даңқты қаһарманына айналды, ерлігі аңыз болып тарады. Оның көтерілісшілерге келіп қосылуынан хабар беретін алғашқы құжат 1916 жылғы 30 желтоқсандағы Торғай уезі, Қайдауыл болысы С.Бектасовтың уезд басшылығына жазған жеделхатындағы «...№11 ауылдан 10 адаммен Кейкі Көкембаев қосылды» деген мәліметі<ref>А.Иманов. Мақалалар, материалдар, документер. А., 1975 ж., 65 б.</ref>. Біздіңше бұл мәлімет Кейкі батырдың Торғай өңірінде көтерілген елге соңын ала қосылды деген ойды туғызбаса керек. Өйткені, 1916 жылғы 9 шілде көтерілістің орталығына айналған Батпақарада Ә.Жанбосынов басқарған сарбаздардың арасында Аманкелдімен бірге Кейкіде жүрді. 24-шілдеде Торғай уезді бастығының хабарлауынша Торғай және Ырғыз қазақтарының қырға көшуі, онда қарулы сарбаз құру туралы хабарланған болатын.<ref>Мырзағалиұлы М. 1916-1917 ж. Торғай қазақтарының көтерілісі.-А., 2005, 162 б.</ref> === Алашқы шайқастар === Сол жылдың қазан айында 7 мыңдай қарулы сарбаздар Ақтүбек деген жерге жиналып, Торғай қаласына шабуыл жасау, әскери гарнизонды басып алу мәселесін талқыға салды. Әсіресе, Кейкі батырдың алғаш сынға түсуі 1916 жылы 21 қазанда [[Татыр көлі]] маңында патшаның жазалушы әскерімен болған ашық шайқаста өтті. Ол басқарған мергендер мыңдығы жазлаушылардың шабулына тойтарыс беруде асқан ерлік танытты. 6 қарашада Ә.Жанбосынов пен О.Шолақовтың біріккен қолы Торғай қаласына шабуыл жасады. Осы қаланы басып алу жолындағы күресте Кейкі бастаған мергендер нысанаға алғанын баудай түсіріп отырды. Қыстың түсуіне қарамастан көтерілісшілер күресін жалғастыра берді. 1917 жылдың 13 қаңтарында көтерілген халықты сабасына түсіруді мақсат етіп ел ішіне шыққан Кислов басқарған Қостанай жазалаушы әскеріне Аманкелді мен Кейкі басқарған 1 500 сарбаз Шошқалы қопасында тұтқиылдан шабуыл жасады. Күштің тең болмау салдарынан шегіне жүріп ұрыс салған қазақ сарбаздары жазалаушы әскерге Күйік қопасында қайта ұрыс салды. Нәтижесінде жазалаушы әскердің мақсаты орындалмай кері шегінді. === Доғал-Үрпек шайқасы === 1917 жылы 16 ақпанында Торғай көтерілісшілерінің тобын жою үшін полковник Тургеневтің Орынборлық 13 атты казак полкі Батпаққараға бет түзеді. Жазалаушылардың қалың қолына көтерісшілер 20 ақпанда Құмкешуде, 23 ақпанда Доғал-Үрпек бойында шабуыл жасап, патша әскерін едәуір шығынға ұшыратты. Осы шайқаста Кейкі батырдың тапқырлығы, соғысу тәсілдерін меңгерген шеберлігі, нысанаға алғанын мүлт жібермей, жауына жасындай тиген ерлігі ел аузына ілгіп, даңқы асты. Сол шайқастардың куәгері ақын Ф.Сатыбалдыұлының: "100 жігіт жетіп келді Қапар ханға, Мен мұндалап аттары аталғанда. Кейкі менен Өменді басшы қылып, елуден аттандырды Тышқантамға. Қолынан бір Кейкінің 40-ы өлген, Тұрған соң шама барма аруағы асып" - деп батыр ерлігін жырға қосты.<ref>Ана тілі, 20.03.1997. 4 б.</ref> Тапсырманы орындай алмаған полковник Тургеневтің Торғайға қарай шегіне қашқан жазалаушы әскерінің соңынан екі күндей қуып Кейкі бастаған мергендер тобы 50 әскердің көзін жойды. === Қазан төңкерісі тұсында === Орталық Ресейде 1917 жылы ақпанда патша тақтан құлап, уақытша үкімет орнаған тұста Торғай жеріндегі көтерілісшілер әскрлерін таратпай, істің ақырын күтті. Өйткені, қазақ даласындағы билік үшін жүріп жатқан ақ пен қызылдың тартысы, шыны керек қарапайым қазаққа түсініксіз қалыпта өрбіді. Ресейдегі 1917 жылғы Қазан төңкерісі нәтижесінде өкімет басына келген большевиктер билігі уақыт өткен сайын нығая түсті. Торғай жеріне жаңа биліктің өкілі ретінде облыстық комиссар болып келген Ә.Жәнкелдиннің үгіт-насихатымен А.Иманов пен Кейкі Көкембаев бастаған 1916 жылғы көтерілістің сарбаздары большевиктер жағына шықты. Сол күндерде «Сен ақ жағындасың ба, әлде қызылдарға қарайсың ба?» - деп сұраса, «Мен Аманкелді қай жақта болса сол жақтамын» - деп жауап қататын Кейкі батыр 1918 жылы 18 наурызда А.Имановпен бірге Орынборда өткен бірінші жалпы қазақ сиезіне қатысады. «Бұл сиезде Ә.Жәнкелдинде болды. Сиезден кейін ол жақтан Аманкелді мен Кейкі жаңа әскери киімде оралды. Бұл киімде олар нағыз үлкен командирлерге ұқсайтын» деп жазады, өз естелігінде сол күндердің куәсі А.Ерходжаев.<ref>ҚР ПМ, 811-қор, т-6, іс-204 3 бет</ref> Аталған жиыннан оралсымен Ә.Жәнкелдиннің тапсырмасымен А.Иманов пен Кейкі батыр Торғай уезінде большевиктердің жергілікті билік органын және қызыл армияның отрядттарын құруға кіріседі. Бірақ, 1919 жылғы сәуір айындағы А.Имановтың және Қыпшақ хандығының ханы Ә.Жанбосыновтың жұмбақ жағдайдағы өлімдері деректерге қарағанда батыр өміріндегі үлкен бетбұрыстың басы болды. Кейін кеңес өкіметінің [[Алаш қайраткерлері]]не қарсы қудалау науқанын бастап, жүргізгенде Аманкелдінің өліміне кінәлілер ретінде алаштықтар ілікті және сол жұмбақ өлім айып болып тағылды. Кейкі бастаған қарулы сарбаздар қос ерінің өлімінен кейін сеңдей соғылысқанымен, іргелерін ыдыратпады. Билік басындағылардан әзірге еш қайран болмасын түсінген олар қаруларын тастамады. Бұған 1919 жылы қазан айында Торғайға ат басын бұрған Ә.Жәнкелдинде (Ә.Жәнкелдин. Докум. мен мат., А., 1975, 67 б.), Өлкелік әскери комиссариаттың инспекция төрағасы да Торғай уезіндегі халықтың қаруларын әлі де тастамағандығын атап өткен.<ref>Арқалық айм. мем. мұр. қ-109, т-1 іс-2, 2 б.</ref> === Атқа қону === Кейкі бастаған сарбаздардың қайта атқа қонуына қызылдардан жөңкіле қашқан [[Колчак]]тың қалдық әскерлерінің бейбіт ауылдарды тонауы себеп болса, бір жағынан қызыл әскерлердің де азық-түлік салғыртын жинауды сылтауратып қазақ ауылдарына істеген зорлық-зомбылығы әсер етпей қоймады. Жергілікті атқамінерлердің мұндай бассыздықтары жайындағы деректерді 1920 жылы 10 ақпанда Торғай уездік әскери комиссариатының қызметкері Валидов баяндамасында молынан келтірген.<ref>ҚР ПМ, қ-40, т-1, іс-241, 1 б.</ref> Бұл Кейкі сынды ерлердің жаңа билікке деген көңілдерін суытты. 1919 жылдың жазында Торғай жеріндегі жергілікті кеңес өкіметін құлатып, бар билікті қолына алған алашордалықтар большевиктерге қызмет жасаған Аманкелдінің жақтастарын қуғындауға кіріскен болатын. Осы мақсатта 20 адамнан тұратын әскери далалық сот құрылды және осы құрыққа «Аманкелдінің жақтасы» ретінде Кейкіде ілікті. Алғашқы сәтте жоғарыдағы соттың үкімімен 15 «большевик» санатындағылар атылды.<ref name="ҚР ПМ, қ-811, т-20, іс-404,3 б">ҚР ПМ, қ-811, т-20, іс-404,3 б.</ref> Далалық соттың шешімін орындау үшін В.Кафка мен С.Қаратілеуов бастаған жазалаушы әскер ел ішіне шығып, "большевиктерге" бүйрегі бұрағандарды қудалауға, қолға түскендерін жазалауға кірісті. Олардың әрекеті жайында 1919 жылы 2 желтоқсанда Торғай губаткомының Торғай уезіндегі өкілі С.Көшімбеков өз баяндамасында кеңірек жазады.<ref name="ҚР ПМ, қ-811, т-20, іс-404,3 б"/> Бұған төзбеген Кейкі батыр әскер жинап үзеңгілес серігі А.Имановтың жазықсыз ауылын және туған-туыстарын қорғау үшін аттанады. Орын алып отырған әділетсіздікке қарсы тұруға бекінді. Сол тұста оның қасынан кешегі 1916 жылы патша әскеріне қарсы шайқаста шыңдалған жақтастары табыла кетті, қолдау танытты. Қолдағы деректерге қарағанда, батыр С.Қаратілеуовтың әскеріне қарсы тұрып соғысуға бекінген. Сарбаздардың қарулы сұсынан сескенген алаштық жазалаушы әскер кері қайтады. Бұл оқиға ел аузындағы әңгімелерден бөлек, жырларда кең көрініс тапқан. Мысалы: ақын Қанайбековтың «1919 жылы шілде айында С.Қаратілеуовтың шығуы» атты бұрын жарияланбаған дастаны.<ref>Орт. ғылыми кітапхана. Сирек қолжазба қоры, 1019 бума, 45 б., 1013 бума, 74 б.</ref> Осындай сарындағы жыр-дастандарды ел аралап латын әрпімен алғаш қағазға түсіргендердің бірі академик [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұлан]] болатын. Көп ұзамай қалың әскермен Орынбордан келген комиссар Ә.Жәнкелдин Торғайдағы Алаш Орда билігін құлатты. Сөйтіп, билік үшін өрістеген күрес те саябырсиды, кеңестік бағыттағылар үстемдікке ие болды. Ал, қара халыққа керегі сол тұста алдымен тыныштық, жүдеген шаруасын күйттеуіне мүмкіндік қана еді. Ел арасы тыншыған соң, Кейкі батыр бейқам тірлікке көшіп, билік ісіне араласпайды. Соған қарамастан, батырдың әр басқан қадамы аңдулы еді. Оған мұрағат қорларындағы құжаттар дәлел.<ref>ҚР ОММ, қ-66, т-1, іс-53</ref> Жаңа биліктің өкілдерінің үнемі назарда ұстағаны алдымен 1916 жылы көтерілісте елді бастап шыққан халқы сайлаған хан, батырлар еді. 1920 жылдың басында 1916 жылғы көтерілісте Арғын хандығының ханы болып сайланған О.Шолақовты және мыңбасы Қ. Алтынсаринді «...үкіметке қарсы әрекет етушілер» ретінде айып тағып, соттап Семейге, кейін Сібірге жер аударды.<ref>Ег.Қазақстан, 29.11. 2002 ж.</ref> Бұдан шығатын қорытынды кеңес үкіметі 1916 жылғы көтерілістің даңқты қаһармандарына сенімсіздік танытып, оларды құрықтауға бел шеше кіріскендігін аңғартады. Өйткені, халық ішінде беделді, көзі тірісінде-ақ аты аңызға айналған Кейкі сынды ерлердің кез келген сәтте елін соңынан ерітіп, жұмылып жұдырық бола алатынын 1916 жылғы оқиға көрсеткен еді. == Кеңес билігіне қарсылығы == Батырдың кеңес билігіне алғашқы қарсылығы ауыл белсенділерінің қызметтерін асыра пайдаланған басбұзарлықтарына қарсы бағытталды. Оның үстінен жоғарыға жөнелтілген жалған арыз, ақпарлар батырды «жау», «банды» деп қуғындауға негіз болды. «Он стал мстить русским и день от дня организовал себе больше и больше банду, пуская агитацию среди киргиз, что он идет освобаждать киргиз от ига русских. ...В 1921 году в июле месяце у него было 70 человек хорошо вооруженных» деп әділетсіздікке қарсы шыққан әрекеті негізсіз бағаланып, жоғары жаққа жөнелтілді<ref>ҚР ОММ, қ-427, т-9, іс-53, 203 б.</ref> және оның сарбаздарының қатарына жазықсыз жапа шеккен, қызылдардан тепіреш көрген жарлы-жақыбайлар да қосылды. 1921 жылдың жазында Кейкі "бүлігін" басу үшін Торғайдан шыққан қызыл әскерлермен [[Сарыторғай өзені]]нің бойында шайқас болып, Кейкі жасағы іргелес жатқан Атбасар уезіне қарасты Бағаналы ауданына ығысты. Бұл өңірде де кеңес саясатына қарсы елдің наразылығы өршіп тұрған шақта Кейкінің келуі отқа май құйғандай әсер етті. Бұл жайлы Атбасар уездік парткомитетінің мәжілісінде айтылып, дабыл қағылды.<ref>ҚР ПМ, қ-139, т-1, іс-80, 34 б.</ref> Ел аузындағы қария сөздерге қарағанда, Кейкінің соңынан ерген халық орталарынан Бағаналының төрт босағасының бірі атанған, атақты [[Бабыр]]дың немересі Құлсейітті хан сайлап алған. 1921 жылы шілденің басында Қарсақпай милициясының кеңсесіне шабуыл жасалып, шайқаста бірнеше милиционер қаза табады. Сол сияқты, көтерілісшілер Қорғасындағы мырыш кенішіне бақылау орнатты.<ref>қазіргі [[Қарағанды]] обл, [[Ұлытау]] ауд., Шеңбер кеңшарында</ref> Сөйтіп, [[Атбасар]] уезі басшыларының «бандитизммен күрес» мәселесіндегі бас ауыртар басты тұлғасына айналған Кейкінің көзін жоюға уездік ревкомның бар күші жұмылдырылды. 1921 жылы 28 шілдеде құрамында 438 адамы бар Плескачтың басшылығымен Атбасардан әскер шықты. Екі жақ Ұлытау маңында кездесіп, жеңіліс тапқан Кейкі қолға түспей жасағымен шегініп кетеді. Сол жылдың 20 қазанында Атбасардан И.Исайкин қалың әскермен шығып, көтерілісшілерді қуғанымен жете алмай, суықтың түсуіне байланысты олар да кері қайтады. Бұл жөнінде И.Исайкин естелігінде тәпіштеп жазған.<ref>ҚР ПМ, қ-811, т-1, іс-26, 16-17 б.</ref> Енді батырдың жасағымен оңтүстіктегі Қызылорда өңіріне қарай ойысуынан басқа жол қалмады. Қарсақпай зауытының алғашқы директоры, Кейкіге қарсы ұйымдастырылған шаралардың басы-қасында жүрген И.Деев естелігінде: «После разгрома отряда Кейки скрылся и оказался в районе озера Телегуль, около Кызыл-Орды, где опять собрал отряд до 350 человек. Расположивщая по дороге Карсакпай-Кызыл-Орды Кейки начал грабить всех проезжающих» деп батырдың 1916 жылы Атбасар уезінде құрылған Бағаналы хандығының бас дін басшысы Ахмет ишан Оразаевтің ауылына жақын маңдағы Шұбартөбе деген жерге барып паналағанын жазады.<ref>ҚР ПМ, қ-811, т-1-80, іс-15, 108 б.</ref> === Басмашылдармен байланысы === Кейкінің Кеңес саясатына қарсы қарулы күресі осы кезде [[Орта Азия]]да өрши түскен басмашылық қозғалыс жетекшілерінің назарын да аударған болатын. Аталған қозғалысты ұйымдастырушылардың бірі башқұрт азаматы, аты әлемге танымал З.В.Тоған естелігінде 1921 жылы күзде ислам әлемін біріктіру үшін күресуші, [[Түркия]] әскери күштерінің маршалы Әнуар пашаның Кейкіге арналған қылышы мен сый сияпатын, қазақ «басмашыларына» нұсқауын жеткізу үшін Қазақстанға өтуіне көмектесуін сұраған елшілердің келгендігін айтады.<ref>Тоган З. Воспоминания. Москва, 1997, 323-325 стр.</ref> === Қапыда қолға түсу === Енді қарулы әскермен Кейкі батырды ұстаудың қиындығын жете түсінген Торғай және Атбасар уезінің басшылары бірлесе отырып оны алдап қолға түсірудің амалына көшті. Сөйтіп, Ә.Жәнкелдиннің атынан қолы қойылып, мөрі басылған жалған хат дайындалды. Аталған хатта батырдың бар «күнәсі» кешірілетіндігі және Торғайдан қызмет берілетіндігі айтылды. Батырға хатты тапсыруға Ахмет ишан таңдалды және Кейкінің сарбаздарымен ишан ауылының маңында қыстап жатқандығы есепке алынды. Жоспарды іске асыру 1922 жылғы наурыздың басы болып белгіленді.<ref>ҚР ПМ, қ-811, т-1-80, іс-15, 124 б.</ref> Сөйтіп, Торғайдан Н.Токарев, Қарсақпайдан С.Мағзұтов бастаған қызыл әскер 1922 жылы наурыздың басында ишан ауылына келіп жетті. Әскерлер ауыл маңына жасырынды, ал Н.Токарев және С.Мағзұтовтармен келіссөз жүргізу үшін Ахмет ишан үйіне келген жерінде Кейкі қапыда қолға түсті. «Операция прошла удачно. На месте расстреляны основные виновники его отряда, а остальные распущены по домам. Товарищи Токарев и Магсутов решили Кейку и его брата доставить в Тургай» - деп оқиға барысын баяндайды куәгер И.Деев.<ref>Көрсетілген қор, 107 бет</ref> === Тұтқыннан босатып алу === Сонымен, тұтқынға түскен батырды, жары Ақжан, інісі Түскенмен бірге Торғайға жеткізу үшін Токарев жолға шығады, ал, Мағзұтов әскерімен Қарсақпайға қайтады. Ал, Кейкінің қалған сарбаздары батырды қызылдардың қолынан босатып алуды ойластырып, Токаревтердің артынан еріп отырып, дегендеріне жетті. Қостанай губштабының бастығы Чернышев Орынборға жөнелткен жеделхатында: «18.03.22 г. начальник отряда Токарев, следовавший впереди отряда вместе сопровождающим его милиционером района ауле Муршибай …наскочил засаду бандита Кукумбаева числ. 14 чел., который был обезоружен и увезен в неизвестном направлении. Банда Кукумбаева имела целью захватить отряд Токарева и освободить банду Кейка»<ref>ҚР ОММ, қ-66, т-1, іс-53, 116 б.</ref> деп жазса, Торғайдағы ЧОН-ның взвод командирі Стуканнда Қостанайға салған 19.03.22 ж. № 056 жеделхатында сарбаздардың Кейкіні босатып әкеткенін растайды.<ref>Көрсетілген қор, 203 б.</ref> Жолай Кейкі Токаревті атып кетеді. == Батырдың қаза табуы == Бұл суыт хабар шұғыл түрде Торғайға жетіп, ол жақтан взвод командирі Стукан бастаған [[ЧОН]]-ның әскері шығып, қашқандарды індете қуды (Қазақ даласындағы кеңес саясатына қарсы көтерілістерді басу үшін Төтенше тапсырманы орындайтын ЧОН бөлімдер құрылған болатын. Торғайда сондай әскри бөлімдердің бірі 1921 жылы 12 қазанда құрылған Торғай взводы). Ақыры Жыланшық өзенін бойлай қашқан Кейкілер 1922 жылы 29 науырызда Жалаулы деген жердегі қыстақта түнеуге тоқтағанда қоршауға түседі. Сөйтіп, есіл ер қызылдармен болған осы атыста қаза табады. «29.03.22 г. бандит Кейка пойман отрядом под командированием отд. командиром тов. Дудина 200 верст от Тургая, растрелен на месте и с ним человек бандитов № 5» деп жазылған № 084 санды жеделхатты Стукан Қостанай губштабына жөнелтті.<ref>№ 084 санды жеделхат</ref> === Мәйтті қорлау және басқа да зұлымдықтар === Қызыл жендеттер бұларды айуандықпен өлтірді: батырдың екі қолы, басы кесіп алынды, айы-күні жетіп отырған Ақжанның ішін жарып, нәресте етік табанына тапталды және інісі Түскенде азаппен өлтірілді. «...в доказательство, что Кейка был убит, отрублена голова и доставлена в Тургай» деп көзімен көргенін жазса И.Деев, тағы бір куәгер С.Искаков «Кейкінің басын қанжығасына байлап М.Сафарғалиев қалаға кіргенде жұрт таңырқап көруге барды. Бас көше шамына байлаулы тұрды кешке дейін. Оны ілу себебі Кеңес үкіметіне қарсы шыққандарға осындай өлім деп айбар етілді» деп көрсетеді естелігінде.<ref>ҚР ПМ, қ-811, т-6, іс-233, 27 б.</ref> == Батырдың басы == Батыр бабамыздың басы Санкт-Петербург қаласындағы кунсткамера қорында сақтаулы тұрған еді. 1995 жылы 24 наурызда Мәскеуден ҚР ІІМ – не жіберілген хатта: «МИД РФ свидетельствует свое уважение Посольству РК в Москве и ответ на ноту МИД РК № 19/63 от 13.01.95 г. имея честь сообщить следующие: Череп К.Кокембаева действительно хранится в антропологическом фонде кунсткамеры г. С.-Петербурга» деп көрсетілуі сөзіміздің айғағы<ref>Торғай, 1998 ж., 27.03., 3 б.</ref> болады. Сонымен бірге, 2000 жылы қазақ халқының ХIХ ғасырдығы ұлт азаттық қозғалысының жетекшісі [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]]ның басын арнайы Санкт-Петербургке іздеп барған экспедиция мүшелеріде газет бетінде жариялаған мақалаларында Кейкі батырдың басы сақталған қорапты көргендерін жазған-ды.<ref>Қазақ әдебиеті, 18.08.2000 ж. 4 б.</ref> Қазірде батыр бабамыздың бас сүйегі елімізге қайтарылды және туған жері Торғай өңірінде, жеке кесенесінде қара жерге арулап тапсырылды. Кесене салынған жер Арқалық қаласынан 65 шақырым қашықтағы Торғайға баратын тас жолдың бойы, Амангелді ауданына қарасты Тасты ауылының тұсы. Бұл Кейкі батырдың ата қонысы.<ref>Толық мақала: ''Ө.Ж.Бекмағанбетов'', тарих ғылымдарының кандидаты, [[Астана]] қаласы, С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті, Қазақстан тарихы кафедрасының меңгерушісі</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қостанай облысы тарихы]] [[Санат:Алаш қозғалысы]] [[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]] [[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]] [[Санат:Ресейдегі Азаматтық соғысқа қатысушылар]] jn1qmjz1inlovax0g0ikq8n99wt0bh7 3686974 3686973 2026-10-27T11:07:22Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3686974 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Кейкінің кесенесі.jpg|thumb|right|400px|Кейкі батырға орнатылған Арқалық маңындағы кесене]] '''Кейкі батыр''' '''Көкембайұлы''' (Нұрмағамбет) ([[1871 жыл|1871]]–[[1923 жыл|1923]]) — 1916 жылғы [[Торғай көтерілісі|Торғай көтерілісінің]] батыры. Орта жүз құрамындағы [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасының [[Құлан қыпшақ|Құланқыпшақ]] руынан шыққан. Тұрмыс тапшылығын ерте көрген Кейкі [[Жыланшық]] болысының алпауыты [[Р. Шашамбайұлы]]ның малын қорып, дұшпандарына аттандыратын жігіті болған. Жастайынан аңшы, мергендігімен, өжеттігімен аймаққа танылған. Оның құралайды көзге атқан мергендігіне сай ел аузында ''«Амангелдінің көзі мерген, Кейкінің қолы мерген»'' деген сипаттама сақталған. Ресей патшасының 1916 жылғы маусым жарлығы себеп болған [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай]] қазақтарының ұлт-азаттық көтерілісіне алғашкы күндерден-ақ белсене араласып, оның негізгі қарулы күші — мергендер жасағын басқарды, көтеріліс штабынын, ең кауіпті тапсырмаларын орындап, жиі-жиі барлауға шығып тұрды. Кейкі батыр Күйік қопасындағы соғыста, Торғай қаласын қоршау кезінде және жазалаушы отрядқа қарсы соңғы ұрыс — Доғал шайқасында ерекше ерлік көрсетті. 1919 жылы 13 мамырда Торғай ояздық соғыс комиссары, халық батыры [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] өлтірілгеннен кейін Кейкі қудалауға ұшырап, Ұлытау, [[Қызылқұм]]ға бой тасалауға мәжбүр болды. Бұл [[сүргін]] [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғайда]] Кеңес өкіметі орнағаннан кейін де толастамады. Ақыры, 1922 жылдың көктеміңде комиссар [[Александр Токарев]]ті атып кеткен Кейкіні 29 наурызда қызыл әскерлер айуандықпен өлтірді. Олар мергеннің екі қолы мен басын кесіп алып, басын бір ай бойы Торғай қаласының орталық аланына сырыққа шаншып қойды. Кейін мергеннің бас сүйегін [[Орынбор]]ға, ал 1926 жылы республика астанасы [[Қызылорда]]ға көшуіне байланысты, [[Санкт-Петербург]]ке алып кеткен. Батырдың бас сүйегі Санкт-Петербургтегі антропологиялық қордың [[кунсткамера]]сында сақтаулы болды. 2016 жылы Кейкі батырдың бас сүйегі елге қайтарылып, Аралық – Торғай тас жолының бойында орнатылған кесенеге батырдың бас сүйегі жерленді, сонымен қатар ол қаза тапқан Жалаулыдан топырақ әкеліп салынды. Кейкі мергеннің ұрпақтары [[Қостанай облысы]]ның [[Амангелді ауданы|Амангелді]] аудандағы [[Ақтас, Тасты]] елді мекендерінде тұрады. 1996 жылы батырдың 125 жасқа толуына байланысты ас беріліп, ескерткіш орнатылды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> == Әдебиет пен ғылыми зерттеулердегі Кейкі батыр бейнесі == Кейкі батырдың бейнесі халқымен бірге жасап, өміршеңдік танытса да кеңес дәуірінде партиялық саясаттың ызғарымен ғылыми зерттеулерден оның аты алынып тасталды. Соған қарамастан, батырдың бейнесі кеңестік әдеби шығармаларда кең көрініс тауып, майталман жазушыларымыздың шығармаларында шындық астарланып берілді. Атап айтсақ, [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ. Мүсірепов]]тың «Аманкелді» пьессасы, [[Мұхамеджан Қожасбайұлы Қаратаев|М. Қаратаев]]тың «Даладағы дауыл», [[Қоғабай Сәрсекеев|Қ. Сәрсекеев]]тің «Қызыл жалау», [[Ақан Нұрманов|А. Нұрманов]]тың «Құланның ажалы» романдары және т.б.. Тағы бір еске аларлығы М.Қаратаев, Қ. Сәрсекеев, А. Нұрманов сынды жазушыларымыз сол [[Торғай Үстірті|Торғай]] өлкесінің тумалары ретінде және батыр жайлы естеліктерді жастайынан бойларына сіңіріп өскендіктен тарихи ақиқаттан алыс кетпеген десек, ал, заңғар жазушы Ғ. Мүсірепов ХХ ғасырдың 30 жылдары Аманкелді Имановқа қатысты материалдар жинау үшін Торғай өңірін аралаған, 1916 жылғы көтеріліс кезіндегі шайқас болған жерлерді көзі көреген, батырдың жарымен кездескен, көнекөз қариялардың естеліктерін тыңдап қағазға түсірген адам және осы сапарында Кейкіге қатысты да әңгімелерге қаныққан. Ал, Тәуелсіздік алған уақыттан бастап батырдың тарихи тағдырына арнап К. Әмірқызы, [[Серік Тұрғынбеков|С.Тұрғынбекұлы]], А. Байжан, Ә. Қылышбайұлы, Қ. Әлім және тағы басқалары мерізімді баспасөз беттерінде қалам тартты. Бірақ жарық көрген мақала, кітаптарда Кейкі батырдың күрес жолы тек ел аузындағы аңыз-әңгімелер негізінде жазылды және мұндай талпыныс батырдың тағдырына қатысты көптеген жаңсақтықтарға жол ашты, оның ішінде оның туып-өлген жылдары, кеңестік билікке қарсы күрескен тұстары. Мұның басты себебі мұрағат қорларындағы құжаттардың сол уақытта әлі ғылыми айналымға түспеуі еді. Өйткені, Кейкі батыр тарихшы мамандардың арнайы зертеу нысанына алынбаған болатын, яғни халық жадындағы батырдың асқақ бейнесі дәуірінде құжатқа түскен құжаттармен нақтыланбады. == Өмірбаяны == === Жас кезі === Кейкі Көкембайұлы 1877 жылы Торғай уезі, Қайдауыл болысында өмірге келген (қазіргі [[Қостанай облысы]], [[Амангелді ауданы|Аманкелді ауданы]], [[Тасты (Қостанай облысы)|Тасты ауылы]]). Азан шақырып қойған аты Нұрмағанбет, руы Құлан [[Қыпшақтар|Қыпшақ]]. Көп кісіге қосылмай кейкиіп жүретін болғандықтан жеңгелері «Кейкі» атап кеткен. Сөйтіп, ел арасына «Кейкі» атымен танылған. Шежіреге зер салсақ Кейкі бес ағайынды болған: Көкембайдан Оспан, Қосжан, Омар, Кейкі және Шұбар. Осылардың ішінде бүгінде тек Қосшанның ғана ұрпағы бар. Кеңес дәуірінде Көкмбайдың кіндігінен тараған ұрпақтары «банды», «басымашының» туыстары деп айыпталып, билік басындағылардан тепірешті көп көрді. Жастайынан батыр мінезді Кейкі өзімен рулас Торғай өңіріндегі атақты бай Шашамбайдың Рахметі деген кісінің бетке ұстар жылқышысы болған. Аманкелдімен бірге барымташылыққа да түскен сарабдал азаматтардың қатарында бой түзеді. === [[Ұлт-азаттық қозғалыс]]қа аттануы === Кейкі батырдың елін күреске бастап шығуы және отарлық саясатқа қарсы қарулы қарсылық танытуы, атының ел аузына ілігіп "құралайды көзге атқан [[мерген]]", "батыр" атануы Торғай даласындағы 1916 жылғы қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі тұсында орын алды. Қазақ даласын тұтастай шарпыған [[Ресей]] патшасының 1916 жылғы 25 маусым жарлығы түрткі болған азаттық жолындағы күресте Кейкінің батырлығымен қатар құралайды көзге атқан мергендігі кең танылды. Сол көтеріліс кезінде ол Торғай даласында құрылған Қыпшақ хандығының мергендер мыңдығын басқарды. Әу баста "патшаға қара жұмысқа адам бермейміз" деп өз қарсылығын танытып, ұйысқан халық бара-бара жеке хандық құрып, ауыз бірлігін танытты. Көтерілісшілердің 50 мыңдық әскеріне қарулас серігі [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|А.Иманов]] Бас сардар, Кейкі мергендердің мыңбасы болып тағайындалса, хан қылып халқы Ә.Жанбосыновты көтерді. === Ерлігімен көзге түсуі === Кейкі батырдың атышулы ерліктері 1916 жылдың күзі мен 1917 жылдың қысындағы [[Торғай]], [[Құмкешу]], [[Доғал]], [[Үрпек]]тегі және басқа да патшаның жазалаушы әскерлерімен болған шайқастарда анық көрінді, асқан мергендігімен, ержүректігімен көзге түсті, яғни көтерілістің даңқты қаһарманына айналды, ерлігі аңыз болып тарады. Оның көтерілісшілерге келіп қосылуынан хабар беретін алғашқы құжат 1916 жылғы 30 желтоқсандағы Торғай уезі, Қайдауыл болысы С.Бектасовтың уезд басшылығына жазған жеделхатындағы «...№11 ауылдан 10 адаммен Кейкі Көкембаев қосылды» деген мәліметі<ref>А.Иманов. Мақалалар, материалдар, документер. А., 1975 ж., 65 б.</ref>. Біздіңше бұл мәлімет Кейкі батырдың Торғай өңірінде көтерілген елге соңын ала қосылды деген ойды туғызбаса керек. Өйткені, 1916 жылғы 9 шілде көтерілістің орталығына айналған Батпақарада Ә.Жанбосынов басқарған сарбаздардың арасында Аманкелдімен бірге Кейкіде жүрді. 24-шілдеде Торғай уезді бастығының хабарлауынша Торғай және Ырғыз қазақтарының қырға көшуі, онда қарулы сарбаз құру туралы хабарланған болатын.<ref>Мырзағалиұлы М. 1916-1917 ж. Торғай қазақтарының көтерілісі.-А., 2005, 162 б.</ref> === Алашқы шайқастар === Сол жылдың қазан айында 7 мыңдай қарулы сарбаздар Ақтүбек деген жерге жиналып, Торғай қаласына шабуыл жасау, әскери гарнизонды басып алу мәселесін талқыға салды. Әсіресе, Кейкі батырдың алғаш сынға түсуі 1916 жылы 21 қазанда [[Татыр көлі]] маңында патшаның жазалушы әскерімен болған ашық шайқаста өтті. Ол басқарған мергендер мыңдығы жазлаушылардың шабулына тойтарыс беруде асқан ерлік танытты. 6 қарашада Ә.Жанбосынов пен О.Шолақовтың біріккен қолы Торғай қаласына шабуыл жасады. Осы қаланы басып алу жолындағы күресте Кейкі бастаған мергендер нысанаға алғанын баудай түсіріп отырды. Қыстың түсуіне қарамастан көтерілісшілер күресін жалғастыра берді. 1917 жылдың 13 қаңтарында көтерілген халықты сабасына түсіруді мақсат етіп ел ішіне шыққан Кислов басқарған Қостанай жазалаушы әскеріне Аманкелді мен Кейкі басқарған 1 500 сарбаз Шошқалы қопасында тұтқиылдан шабуыл жасады. Күштің тең болмау салдарынан шегіне жүріп ұрыс салған қазақ сарбаздары жазалаушы әскерге Күйік қопасында қайта ұрыс салды. Нәтижесінде жазалаушы әскердің мақсаты орындалмай кері шегінді. === Доғал-Үрпек шайқасы === 1917 жылы 16 ақпанында Торғай көтерілісшілерінің тобын жою үшін полковник Тургеневтің Орынборлық 13 атты казак полкі Батпаққараға бет түзеді. Жазалаушылардың қалың қолына көтерісшілер 20 ақпанда Құмкешуде, 23 ақпанда Доғал-Үрпек бойында шабуыл жасап, патша әскерін едәуір шығынға ұшыратты. Осы шайқаста Кейкі батырдың тапқырлығы, соғысу тәсілдерін меңгерген шеберлігі, нысанаға алғанын мүлт жібермей, жауына жасындай тиген ерлігі ел аузына ілгіп, даңқы асты. Сол шайқастардың куәгері ақын Ф.Сатыбалдыұлының: "100 жігіт жетіп келді Қапар ханға, Мен мұндалап аттары аталғанда. Кейкі менен Өменді басшы қылып, елуден аттандырды Тышқантамға. Қолынан бір Кейкінің 40-ы өлген, Тұрған соң шама барма аруағы асып" - деп батыр ерлігін жырға қосты.<ref>Ана тілі, 20.03.1997. 4 б.</ref> Тапсырманы орындай алмаған полковник Тургеневтің Торғайға қарай шегіне қашқан жазалаушы әскерінің соңынан екі күндей қуып Кейкі бастаған мергендер тобы 50 әскердің көзін жойды. === Қазан төңкерісі тұсында === Орталық Ресейде 1917 жылы ақпанда патша тақтан құлап, уақытша үкімет орнаған тұста Торғай жеріндегі көтерілісшілер әскрлерін таратпай, істің ақырын күтті. Өйткені, қазақ даласындағы билік үшін жүріп жатқан ақ пен қызылдың тартысы, шыны керек қарапайым қазаққа түсініксіз қалыпта өрбіді. Ресейдегі 1917 жылғы Қазан төңкерісі нәтижесінде өкімет басына келген большевиктер билігі уақыт өткен сайын нығая түсті. Торғай жеріне жаңа биліктің өкілі ретінде облыстық комиссар болып келген Ә.Жәнкелдиннің үгіт-насихатымен А.Иманов пен Кейкі Көкембаев бастаған 1916 жылғы көтерілістің сарбаздары большевиктер жағына шықты. Сол күндерде «Сен ақ жағындасың ба, әлде қызылдарға қарайсың ба?» - деп сұраса, «Мен Аманкелді қай жақта болса сол жақтамын» - деп жауап қататын Кейкі батыр 1918 жылы 18 наурызда А.Имановпен бірге Орынборда өткен бірінші жалпы қазақ сиезіне қатысады. «Бұл сиезде Ә.Жәнкелдинде болды. Сиезден кейін ол жақтан Аманкелді мен Кейкі жаңа әскери киімде оралды. Бұл киімде олар нағыз үлкен командирлерге ұқсайтын» деп жазады, өз естелігінде сол күндердің куәсі А.Ерходжаев.<ref>ҚР ПМ, 811-қор, т-6, іс-204 3 бет</ref> Аталған жиыннан оралсымен Ә.Жәнкелдиннің тапсырмасымен А.Иманов пен Кейкі батыр Торғай уезінде большевиктердің жергілікті билік органын және қызыл армияның отрядттарын құруға кіріседі. Бірақ, 1919 жылғы сәуір айындағы А.Имановтың және Қыпшақ хандығының ханы Ә.Жанбосыновтың жұмбақ жағдайдағы өлімдері деректерге қарағанда батыр өміріндегі үлкен бетбұрыстың басы болды. Кейін кеңес өкіметінің [[Алаш қайраткерлері]]не қарсы қудалау науқанын бастап, жүргізгенде Аманкелдінің өліміне кінәлілер ретінде алаштықтар ілікті және сол жұмбақ өлім айып болып тағылды. Кейкі бастаған қарулы сарбаздар қос ерінің өлімінен кейін сеңдей соғылысқанымен, іргелерін ыдыратпады. Билік басындағылардан әзірге еш қайран болмасын түсінген олар қаруларын тастамады. Бұған 1919 жылы қазан айында Торғайға ат басын бұрған Ә.Жәнкелдинде (Ә.Жәнкелдин. Докум. мен мат., А., 1975, 67 б.), Өлкелік әскери комиссариаттың инспекция төрағасы да Торғай уезіндегі халықтың қаруларын әлі де тастамағандығын атап өткен.<ref>Арқалық айм. мем. мұр. қ-109, т-1 іс-2, 2 б.</ref> === Атқа қону === Кейкі бастаған сарбаздардың қайта атқа қонуына қызылдардан жөңкіле қашқан [[Колчак]]тың қалдық әскерлерінің бейбіт ауылдарды тонауы себеп болса, бір жағынан қызыл әскерлердің де азық-түлік салғыртын жинауды сылтауратып қазақ ауылдарына істеген зорлық-зомбылығы әсер етпей қоймады. Жергілікті атқамінерлердің мұндай бассыздықтары жайындағы деректерді 1920 жылы 10 ақпанда Торғай уездік әскери комиссариатының қызметкері Валидов баяндамасында молынан келтірген.<ref>ҚР ПМ, қ-40, т-1, іс-241, 1 б.</ref> Бұл Кейкі сынды ерлердің жаңа билікке деген көңілдерін суытты. 1919 жылдың жазында Торғай жеріндегі жергілікті кеңес өкіметін құлатып, бар билікті қолына алған алашордалықтар большевиктерге қызмет жасаған Аманкелдінің жақтастарын қуғындауға кіріскен болатын. Осы мақсатта 20 адамнан тұратын әскери далалық сот құрылды және осы құрыққа «Аманкелдінің жақтасы» ретінде Кейкіде ілікті. Алғашқы сәтте жоғарыдағы соттың үкімімен 15 «большевик» санатындағылар атылды.<ref name="ҚР ПМ, қ-811, т-20, іс-404,3 б">ҚР ПМ, қ-811, т-20, іс-404,3 б.</ref> Далалық соттың шешімін орындау үшін В.Кафка мен С.Қаратілеуов бастаған жазалаушы әскер ел ішіне шығып, "большевиктерге" бүйрегі бұрағандарды қудалауға, қолға түскендерін жазалауға кірісті. Олардың әрекеті жайында 1919 жылы 2 желтоқсанда Торғай губаткомының Торғай уезіндегі өкілі С.Көшімбеков өз баяндамасында кеңірек жазады.<ref name="ҚР ПМ, қ-811, т-20, іс-404,3 б"/> Бұған төзбеген Кейкі батыр әскер жинап үзеңгілес серігі А.Имановтың жазықсыз ауылын және туған-туыстарын қорғау үшін аттанады. Орын алып отырған әділетсіздікке қарсы тұруға бекінді. Сол тұста оның қасынан кешегі 1916 жылы патша әскеріне қарсы шайқаста шыңдалған жақтастары табыла кетті, қолдау танытты. Қолдағы деректерге қарағанда, батыр С.Қаратілеуовтың әскеріне қарсы тұрып соғысуға бекінген. Сарбаздардың қарулы сұсынан сескенген алаштық жазалаушы әскер кері қайтады. Бұл оқиға ел аузындағы әңгімелерден бөлек, жырларда кең көрініс тапқан. Мысалы: ақын Қанайбековтың «1919 жылы шілде айында С.Қаратілеуовтың шығуы» атты бұрын жарияланбаған дастаны.<ref>Орт. ғылыми кітапхана. Сирек қолжазба қоры, 1019 бума, 45 б., 1013 бума, 74 б.</ref> Осындай сарындағы жыр-дастандарды ел аралап латын әрпімен алғаш қағазға түсіргендердің бірі академик [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұлан]] болатын. Көп ұзамай қалың әскермен Орынбордан келген комиссар Ә.Жәнкелдин Торғайдағы Алаш Орда билігін құлатты. Сөйтіп, билік үшін өрістеген күрес те саябырсиды, кеңестік бағыттағылар үстемдікке ие болды. Ал, қара халыққа керегі сол тұста алдымен тыныштық, жүдеген шаруасын күйттеуіне мүмкіндік қана еді. Ел арасы тыншыған соң, Кейкі батыр бейқам тірлікке көшіп, билік ісіне араласпайды. Соған қарамастан, батырдың әр басқан қадамы аңдулы еді. Оған мұрағат қорларындағы құжаттар дәлел.<ref>ҚР ОММ, қ-66, т-1, іс-53</ref> Жаңа биліктің өкілдерінің үнемі назарда ұстағаны алдымен 1916 жылы көтерілісте елді бастап шыққан халқы сайлаған хан, батырлар еді. 1920 жылдың басында 1916 жылғы көтерілісте Арғын хандығының ханы болып сайланған О.Шолақовты және мыңбасы Қ. Алтынсаринді «...үкіметке қарсы әрекет етушілер» ретінде айып тағып, соттап Семейге, кейін Сібірге жер аударды.<ref>Ег.Қазақстан, 29.11. 2002 ж.</ref> Бұдан шығатын қорытынды кеңес үкіметі 1916 жылғы көтерілістің даңқты қаһармандарына сенімсіздік танытып, оларды құрықтауға бел шеше кіріскендігін аңғартады. Өйткені, халық ішінде беделді, көзі тірісінде-ақ аты аңызға айналған Кейкі сынды ерлердің кез келген сәтте елін соңынан ерітіп, жұмылып жұдырық бола алатынын 1916 жылғы оқиға көрсеткен еді. == Кеңес билігіне қарсылығы == Батырдың кеңес билігіне алғашқы қарсылығы ауыл белсенділерінің қызметтерін асыра пайдаланған басбұзарлықтарына қарсы бағытталды. Оның үстінен жоғарыға жөнелтілген жалған арыз, ақпарлар батырды «жау», «банды» деп қуғындауға негіз болды. «Он стал мстить русским и день от дня организовал себе больше и больше банду, пуская агитацию среди киргиз, что он идет освобаждать киргиз от ига русских. ...В 1921 году в июле месяце у него было 70 человек хорошо вооруженных» деп әділетсіздікке қарсы шыққан әрекеті негізсіз бағаланып, жоғары жаққа жөнелтілді<ref>ҚР ОММ, қ-427, т-9, іс-53, 203 б.</ref> және оның сарбаздарының қатарына жазықсыз жапа шеккен, қызылдардан тепіреш көрген жарлы-жақыбайлар да қосылды. 1921 жылдың жазында Кейкі "бүлігін" басу үшін Торғайдан шыққан қызыл әскерлермен [[Сарыторғай өзені]]нің бойында шайқас болып, Кейкі жасағы іргелес жатқан Атбасар уезіне қарасты Бағаналы ауданына ығысты. Бұл өңірде де кеңес саясатына қарсы елдің наразылығы өршіп тұрған шақта Кейкінің келуі отқа май құйғандай әсер етті. Бұл жайлы Атбасар уездік парткомитетінің мәжілісінде айтылып, дабыл қағылды.<ref>ҚР ПМ, қ-139, т-1, іс-80, 34 б.</ref> Ел аузындағы қария сөздерге қарағанда, Кейкінің соңынан ерген халық орталарынан Бағаналының төрт босағасының бірі атанған, атақты [[Бабыр]]дың немересі Құлсейітті хан сайлап алған. 1921 жылы шілденің басында Қарсақпай милициясының кеңсесіне шабуыл жасалып, шайқаста бірнеше милиционер қаза табады. Сол сияқты, көтерілісшілер Қорғасындағы мырыш кенішіне бақылау орнатты.<ref>қазіргі [[Қарағанды]] обл, [[Ұлытау]] ауд., Шеңбер кеңшарында</ref> Сөйтіп, [[Атбасар]] уезі басшыларының «бандитизммен күрес» мәселесіндегі бас ауыртар басты тұлғасына айналған Кейкінің көзін жоюға уездік ревкомның бар күші жұмылдырылды. 1921 жылы 28 шілдеде құрамында 438 адамы бар Плескачтың басшылығымен Атбасардан әскер шықты. Екі жақ Ұлытау маңында кездесіп, жеңіліс тапқан Кейкі қолға түспей жасағымен шегініп кетеді. Сол жылдың 20 қазанында Атбасардан И.Исайкин қалың әскермен шығып, көтерілісшілерді қуғанымен жете алмай, суықтың түсуіне байланысты олар да кері қайтады. Бұл жөнінде И.Исайкин естелігінде тәпіштеп жазған.<ref>ҚР ПМ, қ-811, т-1, іс-26, 16-17 б.</ref> Енді батырдың жасағымен оңтүстіктегі Қызылорда өңіріне қарай ойысуынан басқа жол қалмады. Қарсақпай зауытының алғашқы директоры, Кейкіге қарсы ұйымдастырылған шаралардың басы-қасында жүрген И.Деев естелігінде: «После разгрома отряда Кейки скрылся и оказался в районе озера Телегуль, около Кызыл-Орды, где опять собрал отряд до 350 человек. Расположивщая по дороге Карсакпай-Кызыл-Орды Кейки начал грабить всех проезжающих» деп батырдың 1916 жылы Атбасар уезінде құрылған Бағаналы хандығының бас дін басшысы Ахмет ишан Оразаевтің ауылына жақын маңдағы Шұбартөбе деген жерге барып паналағанын жазады.<ref>ҚР ПМ, қ-811, т-1-80, іс-15, 108 б.</ref> === Басмашылдармен байланысы === Кейкінің Кеңес саясатына қарсы қарулы күресі осы кезде [[Орта Азия]]да өрши түскен басмашылық қозғалыс жетекшілерінің назарын да аударған болатын. Аталған қозғалысты ұйымдастырушылардың бірі башқұрт азаматы, аты әлемге танымал З.В.Тоған естелігінде 1921 жылы күзде ислам әлемін біріктіру үшін күресуші, [[Түркия]] әскери күштерінің маршалы Әнуар пашаның Кейкіге арналған қылышы мен сый сияпатын, қазақ «басмашыларына» нұсқауын жеткізу үшін Қазақстанға өтуіне көмектесуін сұраған елшілердің келгендігін айтады.<ref>Тоган З. Воспоминания. Москва, 1997, 323-325 стр.</ref> === Қапыда қолға түсу === Енді қарулы әскермен Кейкі батырды ұстаудың қиындығын жете түсінген Торғай және Атбасар уезінің басшылары бірлесе отырып оны алдап қолға түсірудің амалына көшті. Сөйтіп, Ә.Жәнкелдиннің атынан қолы қойылып, мөрі басылған жалған хат дайындалды. Аталған хатта батырдың бар «күнәсі» кешірілетіндігі және Торғайдан қызмет берілетіндігі айтылды. Батырға хатты тапсыруға Ахмет ишан таңдалды және Кейкінің сарбаздарымен ишан ауылының маңында қыстап жатқандығы есепке алынды. Жоспарды іске асыру 1922 жылғы наурыздың басы болып белгіленді.<ref>ҚР ПМ, қ-811, т-1-80, іс-15, 124 б.</ref> Сөйтіп, Торғайдан Н.Токарев, Қарсақпайдан С.Мағзұтов бастаған қызыл әскер 1922 жылы наурыздың басында ишан ауылына келіп жетті. Әскерлер ауыл маңына жасырынды, ал Н.Токарев және С.Мағзұтовтармен келіссөз жүргізу үшін Ахмет ишан үйіне келген жерінде Кейкі қапыда қолға түсті. «Операция прошла удачно. На месте расстреляны основные виновники его отряда, а остальные распущены по домам. Товарищи Токарев и Магсутов решили Кейку и его брата доставить в Тургай» - деп оқиға барысын баяндайды куәгер И.Деев.<ref>Көрсетілген қор, 107 бет</ref> === Тұтқыннан босатып алу === Сонымен, тұтқынға түскен батырды, жары Ақжан, інісі Түскенмен бірге Торғайға жеткізу үшін Токарев жолға шығады, ал, Мағзұтов әскерімен Қарсақпайға қайтады. Ал, Кейкінің қалған сарбаздары батырды қызылдардың қолынан босатып алуды ойластырып, Токаревтердің артынан еріп отырып, дегендеріне жетті. Қостанай губштабының бастығы Чернышев Орынборға жөнелткен жеделхатында: «18.03.22 г. начальник отряда Токарев, следовавший впереди отряда вместе сопровождающим его милиционером района ауле Муршибай …наскочил засаду бандита Кукумбаева числ. 14 чел., который был обезоружен и увезен в неизвестном направлении. Банда Кукумбаева имела целью захватить отряд Токарева и освободить банду Кейка»<ref>ҚР ОММ, қ-66, т-1, іс-53, 116 б.</ref> деп жазса, Торғайдағы ЧОН-ның взвод командирі Стуканнда Қостанайға салған 19.03.22 ж. № 056 жеделхатында сарбаздардың Кейкіні босатып әкеткенін растайды.<ref>Көрсетілген қор, 203 б.</ref> Жолай Кейкі Токаревті атып кетеді. == Батырдың қаза табуы == Бұл суыт хабар шұғыл түрде Торғайға жетіп, ол жақтан взвод командирі Стукан бастаған [[ЧОН]]-ның әскері шығып, қашқандарды індете қуды (Қазақ даласындағы кеңес саясатына қарсы көтерілістерді басу үшін Төтенше тапсырманы орындайтын ЧОН бөлімдер құрылған болатын. Торғайда сондай әскри бөлімдердің бірі 1921 жылы 12 қазанда құрылған Торғай взводы). Ақыры Жыланшық өзенін бойлай қашқан Кейкілер 1922 жылы 29 науырызда Жалаулы деген жердегі қыстақта түнеуге тоқтағанда қоршауға түседі. Сөйтіп, есіл ер қызылдармен болған осы атыста қаза табады. «29.03.22 г. бандит Кейка пойман отрядом под командированием отд. командиром тов. Дудина 200 верст от Тургая, растрелен на месте и с ним человек бандитов № 5» деп жазылған № 084 санды жеделхатты Стукан Қостанай губштабына жөнелтті.<ref>№ 084 санды жеделхат</ref> === Мәйтті қорлау және басқа да зұлымдықтар === Қызыл жендеттер бұларды айуандықпен өлтірді: батырдың екі қолы, басы кесіп алынды, айы-күні жетіп отырған Ақжанның ішін жарып, нәресте етік табанына тапталды және інісі Түскенде азаппен өлтірілді. «...в доказательство, что Кейка был убит, отрублена голова и доставлена в Тургай» деп көзімен көргенін жазса И.Деев, тағы бір куәгер С.Искаков «Кейкінің басын қанжығасына байлап М.Сафарғалиев қалаға кіргенде жұрт таңырқап көруге барды. Бас көше шамына байлаулы тұрды кешке дейін. Оны ілу себебі Кеңес үкіметіне қарсы шыққандарға осындай өлім деп айбар етілді» деп көрсетеді естелігінде.<ref>ҚР ПМ, қ-811, т-6, іс-233, 27 б.</ref> == Батырдың басы == Батыр бабамыздың басы Санкт-Петербург қаласындағы кунсткамера қорында сақтаулы тұрған еді. 1995 жылы 24 наурызда Мәскеуден ҚР ІІМ – не жіберілген хатта: «МИД РФ свидетельствует свое уважение Посольству РК в Москве и ответ на ноту МИД РК № 19/63 от 13.01.95 г. имея честь сообщить следующие: Череп К.Кокембаева действительно хранится в антропологическом фонде кунсткамеры г. С.-Петербурга» деп көрсетілуі сөзіміздің айғағы<ref>Торғай, 1998 ж., 27.03., 3 б.</ref> болады. Сонымен бірге 2000 жылы қазақ халқының ХIХ ғасырдығы ұлт азаттық қозғалысының жетекшісі [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]]ның басын арнайы Санкт-Петербургке іздеп барған экспедиция мүшелеріде газет бетінде жариялаған мақалаларында Кейкі батырдың басы сақталған қорапты көргендерін жазған-ды.<ref>Қазақ әдебиеті, 18.08.2000 ж. 4 б.</ref> Қазірде батыр бабамыздың бас сүйегі елімізге қайтарылды және туған жері Торғай өңірінде, жеке кесенесінде қара жерге арулап тапсырылды. Кесене салынған жер Арқалық қаласынан 65 шақырым қашықтағы Торғайға баратын тас жолдың бойы, Амангелді ауданына қарасты Тасты ауылының тұсы. Бұл Кейкі батырдың ата қонысы.<ref>Толық мақала: ''Ө.Ж.Бекмағанбетов'', тарих ғылымдарының кандидаты, [[Астана]] қаласы, С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті, Қазақстан тарихы кафедрасының меңгерушісі</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қостанай облысы тарихы]] [[Санат:Алаш қозғалысы]] [[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]] [[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]] [[Санат:Ресейдегі Азаматтық соғысқа қатысушылар]] 78586assdidqwmstlzmqd10z9zk7bdv 3686979 3686974 2026-10-27T11:11:16Z Алма Досова 187333 3686979 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Кейкінің кесенесі.jpg|thumb|right|400px|Кейкі батырға орнатылған Арқалық маңындағы кесене]] '''Кейкі батыр''' '''Көкембайұлы''' (Нұрмағамбет) ([[1871 жыл|1871]]–[[1923 жыл|1923]]) — 1916 жылғы [[Торғай көтерілісі|Торғай көтерілісінің]] батыры. Орта жүз құрамындағы [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасының [[Құлан қыпшақ|Құланқыпшақ]] руынан шыққан. Тұрмыс тапшылығын ерте көрген Кейкі [[Жыланшық]] болысының алпауыты [[Р. Шашамбайұлы]]ның малын қорып, дұшпандарына аттандыратын жігіті болған. Жастайынан аңшы, мергендігімен, өжеттігімен аймаққа танылған. Оның құралайды көзге атқан мергендігіне сай ел аузында ''«Амангелдінің көзі мерген, Кейкінің қолы мерген»'' деген сипаттама сақталған. Ресей патшасының 1916 жылғы маусым жарлығы себеп болған [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай]] қазақтарының ұлт-азаттық көтерілісіне алғашкы күндерден-ақ белсене араласып, оның негізгі қарулы күші — мергендер жасағын басқарды, көтеріліс штабынын, ең кауіпті тапсырмаларын орындап, жиі-жиі барлауға шығып тұрды. Кейкі батыр Күйік қопасындағы соғыста, Торғай қаласын қоршау кезінде және жазалаушы отрядқа қарсы соңғы ұрыс — Доғал шайқасында ерекше ерлік көрсетті. 1919 жылы 13 мамырда Торғай ояздық соғыс комиссары, халық батыры [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] өлтірілгеннен кейін Кейкі қудалауға ұшырап, Ұлытау, [[Қызылқұм]]ға бой тасалауға мәжбүр болды. Бұл [[сүргін]] [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғайда]] Кеңес өкіметі орнағаннан кейін де толастамады. Ақыры, 1922 жылдың көктеміңде комиссар [[Александр Токарев]]ті атып кеткен Кейкіні 29 наурызда қызыл әскерлер айуандықпен өлтірді. Олар мергеннің екі қолы мен басын кесіп алып, басын бір ай бойы Торғай қаласының орталық аланына сырыққа шаншып қойды. Кейін мергеннің бас сүйегін [[Орынбор]]ға, ал 1926 жылы республика астанасы [[Қызылорда]]ға көшуіне байланысты, [[Санкт-Петербург]]ке алып кеткен. Батырдың бас сүйегі Санкт-Петербургтегі антропологиялық қордың [[кунсткамера]]сында сақтаулы болды. 2016 жылы Кейкі батырдың бас сүйегі елге қайтарылып, Аралық – Торғай тас жолының бойында орнатылған кесенеге батырдың бас сүйегі жерленді, сонымен қатар ол қаза тапқан Жалаулыдан топырақ әкеліп салынды. Кейкі мергеннің ұрпақтары [[Қостанай облысы]]ның [[Амангелді ауданы|Амангелді]] аудандағы [[Ақтас, Тасты]] елді мекендерінде тұрады. 1996 жылы батырдың 125 жасқа толуына байланысты ас беріліп, ескерткіш орнатылды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> == Әдебиет пен ғылыми зерттеулердегі Кейкі батыр бейнесі == Кейкі батырдың бейнесі халқымен бірге жасап, өміршеңдік танытса да кеңес дәуірінде партиялық саясаттың ызғарымен ғылыми зерттеулерден оның аты алынып тасталды. Соған қарамастан, батырдың бейнесі кеңестік әдеби шығармаларда кең көрініс тауып, майталман жазушыларымыздың шығармаларында шындық астарланып берілді. Атап айтсақ, [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғ. Мүсірепов]]тың «Аманкелді» пьессасы, [[Мұхамеджан Қожасбайұлы Қаратаев|М. Қаратаев]]тың «Даладағы дауыл», [[Қоғабай Сәрсекеев|Қ. Сәрсекеев]]тің «Қызыл жалау», [[Ақан Нұрманов|А. Нұрманов]]тың «Құланның ажалы» романдары және т.б.. Тағы бір еске аларлығы М.Қаратаев, Қ. Сәрсекеев, А. Нұрманов сынды жазушыларымыз сол [[Торғай Үстірті|Торғай]] өлкесінің тумалары ретінде және батыр жайлы естеліктерді жастайынан бойларына сіңіріп өскендіктен тарихи ақиқаттан алыс кетпеген десек, ал, заңғар жазушы Ғ. Мүсірепов ХХ ғасырдың 30 жылдары Аманкелді Имановқа қатысты материалдар жинау үшін Торғай өңірін аралаған, 1916 жылғы көтеріліс кезіндегі шайқас болған жерлерді көзі көреген, батырдың жарымен кездескен, көнекөз қариялардың естеліктерін тыңдап қағазға түсірген адам және осы сапарында Кейкіге қатысты да әңгімелерге қаныққан. Ал, Тәуелсіздік алған уақыттан бастап батырдың тарихи тағдырына арнап К. Әмірқызы, [[Серік Тұрғынбеков|С.Тұрғынбекұлы]], А. Байжан, Ә. Қылышбайұлы, Қ. Әлім және тағы басқалары мерізімді баспасөз беттерінде қалам тартты. Бірақ жарық көрген мақала, кітаптарда Кейкі батырдың күрес жолы тек ел аузындағы аңыз-әңгімелер негізінде жазылды және мұндай талпыныс батырдың тағдырына қатысты көптеген жаңсақтықтарға жол ашты, оның ішінде оның туып-өлген жылдары, кеңестік билікке қарсы күрескен тұстары. Мұның басты себебі мұрағат қорларындағы құжаттардың сол уақытта әлі ғылыми айналымға түспеуі еді. Өйткені, Кейкі батыр тарихшы мамандардың арнайы зертеу нысанына алынбаған болатын, яғни халық жадындағы батырдың асқақ бейнесі дәуірінде құжатқа түскен құжаттармен нақтыланбады. == Өмірбаяны == === Жас кезі === Кейкі Көкембайұлы 1877 жылы Торғай уезі, Қайдауыл болысында өмірге келген (қазіргі [[Қостанай облысы]], [[Амангелді ауданы|Аманкелді ауданы]], [[Тасты (Қостанай облысы)|Тасты ауылы]]). Азан шақырып қойған аты Нұрмағанбет, руы Құлан [[Қыпшақтар|Қыпшақ]]. Көп кісіге қосылмай кейкиіп жүретін болғандықтан жеңгелері «Кейкі» атап кеткен. Сөйтіп, ел арасына «Кейкі» атымен танылған. Шежіреге зер салсақ Кейкі бес ағайынды болған: Көкембайдан Оспан, Қосжан, Омар, Кейкі және Шұбар. Осылардың ішінде бүгінде тек Қосшанның ғана ұрпағы бар. Кеңес дәуірінде Көкмбайдың кіндігінен тараған ұрпақтары «банды», «басымашының» туыстары деп айыпталып, билік басындағылардан тепірешті көп көрді. Жастайынан батыр мінезді Кейкі өзімен рулас Торғай өңіріндегі атақты бай Шашамбайдың Рахметі деген кісінің бетке ұстар жылқышысы болған. Аманкелдімен бірге барымташылыққа да түскен сарабдал азаматтардың қатарында бой түзеді. === [[Ұлт-азаттық қозғалыс]]қа аттануы === Кейкі батырдың елін күреске бастап шығуы және отарлық саясатқа қарсы қарулы қарсылық танытуы, атының ел аузына ілігіп "құралайды көзге атқан [[мерген]]", "батыр" атануы Торғай даласындағы 1916 жылғы қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі тұсында орын алды. Қазақ даласын тұтастай шарпыған [[Ресей]] патшасының 1916 жылғы 25 маусым жарлығы түрткі болған азаттық жолындағы күресте Кейкінің батырлығымен қатар құралайды көзге атқан мергендігі кең танылды. Сол көтеріліс кезінде ол Торғай даласында құрылған Қыпшақ хандығының мергендер мыңдығын басқарды. Әу баста "патшаға қара жұмысқа адам бермейміз" деп өз қарсылығын танытып, ұйысқан халық бара-бара жеке хандық құрып, ауыз бірлігін танытты. Көтерілісшілердің 50 мыңдық әскеріне қарулас серігі [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|А.Иманов]] Бас сардар, Кейкі мергендердің мыңбасы болып тағайындалса, хан қылып халқы Ә.Жанбосыновты көтерді. === Ерлігімен көзге түсуі === Кейкі батырдың атышулы ерліктері 1916 жылдың күзі мен 1917 жылдың қысындағы [[Торғай]], [[Құмкешу]], [[Доғал]], [[Үрпек]]тегі және басқа да патшаның жазалаушы әскерлерімен болған шайқастарда анық көрінді, асқан мергендігімен, ержүректігімен көзге түсті, яғни көтерілістің даңқты қаһарманына айналды, ерлігі аңыз болып тарады. Оның көтерілісшілерге келіп қосылуынан хабар беретін алғашқы құжат 1916 жылғы 30 желтоқсандағы Торғай уезі, Қайдауыл болысы С.Бектасовтың уезд басшылығына жазған жеделхатындағы «...№11 ауылдан 10 адаммен Кейкі Көкембаев қосылды» деген мәліметі<ref>А.Иманов. Мақалалар, материалдар, документер. А., 1975 ж., 65 б.</ref>. Біздіңше бұл мәлімет Кейкі батырдың Торғай өңірінде көтерілген елге соңын ала қосылды деген ойды туғызбаса керек. Өйткені, 1916 жылғы 9 шілде көтерілістің орталығына айналған Батпақарада Ә.Жанбосынов басқарған сарбаздардың арасында Аманкелдімен бірге Кейкіде жүрді. 24-шілдеде Торғай уезді бастығының хабарлауынша Торғай және Ырғыз қазақтарының қырға көшуі, онда қарулы сарбаз құру туралы хабарланған болатын.<ref>Мырзағалиұлы М. 1916-1917 ж. Торғай қазақтарының көтерілісі.-А., 2005, 162 б.</ref> === Алашқы шайқастар === Сол жылдың қазан айында 7 мыңдай қарулы сарбаздар Ақтүбек деген жерге жиналып, Торғай қаласына шабуыл жасау, әскери гарнизонды басып алу мәселесін талқыға салды. Әсіресе, Кейкі батырдың алғаш сынға түсуі 1916 жылы 21 қазанда [[Татыр көлі]] маңында патшаның жазалушы әскерімен болған ашық шайқаста өтті. Ол басқарған мергендер мыңдығы жазлаушылардың шабулына тойтарыс беруде асқан ерлік танытты. 6 қарашада Ә.Жанбосынов пен О.Шолақовтың біріккен қолы Торғай қаласына шабуыл жасады. Осы қаланы басып алу жолындағы күресте Кейкі бастаған мергендер нысанаға алғанын баудай түсіріп отырды. Қыстың түсуіне қарамастан көтерілісшілер күресін жалғастыра берді. 1917 жылдың 13 қаңтарында көтерілген халықты сабасына түсіруді мақсат етіп ел ішіне шыққан Кислов басқарған Қостанай жазалаушы әскеріне Аманкелді мен Кейкі басқарған 1 500 сарбаз Шошқалы қопасында тұтқиылдан шабуыл жасады. Күштің тең болмау салдарынан шегіне жүріп ұрыс салған қазақ сарбаздары жазалаушы әскерге Күйік қопасында қайта ұрыс салды. Нәтижесінде жазалаушы әскердің мақсаты орындалмай кері шегінді. === Доғал-Үрпек шайқасы === 1917 жылы 16 ақпанында Торғай көтерілісшілерінің тобын жою үшін полковник Тургеневтің Орынборлық 13 атты казак полкі Батпаққараға бет түзеді. Жазалаушылардың қалың қолына көтерісшілер 20 ақпанда Құмкешуде, 23 ақпанда Доғал-Үрпек бойында шабуыл жасап, патша әскерін едәуір шығынға ұшыратты. Осы шайқаста Кейкі батырдың тапқырлығы, соғысу тәсілдерін меңгерген шеберлігі, нысанаға алғанын мүлт жібермей, жауына жасындай тиген ерлігі ел аузына ілгіп, даңқы асты. Сол шайқастардың куәгері ақын Ф.Сатыбалдыұлының: "100 жігіт жетіп келді Қапар ханға, Мен мұндалап аттары аталғанда. Кейкі менен Өменді басшы қылып, елуден аттандырды Тышқантамға. Қолынан бір Кейкінің 40-ы өлген, Тұрған соң шама барма аруағы асып" - деп батыр ерлігін жырға қосты.<ref>Ана тілі, 20.03.1997. 4 б.</ref> Тапсырманы орындай алмаған полковник Тургеневтің Торғайға қарай шегіне қашқан жазалаушы әскерінің соңынан екі күндей қуып Кейкі бастаған мергендер тобы 50 әскердің көзін жойды. === Қазан төңкерісі тұсында === Орталық Ресейде 1917 жылы ақпанда патша тақтан құлап, уақытша үкімет орнаған тұста Торғай жеріндегі көтерілісшілер әскрлерін таратпай, істің ақырын күтті. Өйткені, қазақ даласындағы билік үшін жүріп жатқан ақ пен қызылдың тартысы, шыны керек қарапайым қазаққа түсініксіз қалыпта өрбіді. Ресейдегі 1917 жылғы Қазан төңкерісі нәтижесінде өкімет басына келген большевиктер билігі уақыт өткен сайын нығая түсті. Торғай жеріне жаңа биліктің өкілі ретінде облыстық комиссар болып келген Ә.Жәнкелдиннің үгіт-насихатымен А.Иманов пен Кейкі Көкембаев бастаған 1916 жылғы көтерілістің сарбаздары большевиктер жағына шықты. Сол күндерде «Сен ақ жағындасың ба, әлде қызылдарға қарайсың ба?» - деп сұраса, «Мен Аманкелді қай жақта болса сол жақтамын» - деп жауап қататын Кейкі батыр 1918 жылы 18 наурызда А.Имановпен бірге Орынборда өткен бірінші жалпы қазақ сиезіне қатысады. «Бұл сиезде Ә.Жәнкелдинде болды. Сиезден кейін ол жақтан Аманкелді мен Кейкі жаңа әскери киімде оралды. Бұл киімде олар нағыз үлкен командирлерге ұқсайтын» деп жазады, өз естелігінде сол күндердің куәсі А.Ерходжаев.<ref>ҚР ПМ, 811-қор, т-6, іс-204 3 бет</ref> Аталған жиыннан оралсымен Ә.Жәнкелдиннің тапсырмасымен А.Иманов пен Кейкі батыр Торғай уезінде большевиктердің жергілікті билік органын және қызыл армияның отрядттарын құруға кіріседі. Бірақ, 1919 жылғы сәуір айындағы А.Имановтың және Қыпшақ хандығының ханы Ә.Жанбосыновтың жұмбақ жағдайдағы өлімдері деректерге қарағанда батыр өміріндегі үлкен бетбұрыстың басы болды. Кейін кеңес өкіметінің [[Алаш қайраткерлері]]не қарсы қудалау науқанын бастап, жүргізгенде Аманкелдінің өліміне кінәлілер ретінде алаштықтар ілікті және сол жұмбақ өлім айып болып тағылды. Кейкі бастаған қарулы сарбаздар қос ерінің өлімінен кейін сеңдей соғылысқанымен, іргелерін ыдыратпады. Билік басындағылардан әзірге еш қайран болмасын түсінген олар қаруларын тастамады. Бұған 1919 жылы қазан айында Торғайға ат басын бұрған Ә.Жәнкелдинде (Ә.Жәнкелдин. Докум. мен мат., А., 1975, 67 б.), Өлкелік әскери комиссариаттың инспекция төрағасы да Торғай уезіндегі халықтың қаруларын әлі де тастамағандығын атап өткен.<ref>Арқалық айм. мем. мұр. қ-109, т-1 іс-2, 2 б.</ref> === Атқа қону === Кейкі бастаған сарбаздардың қайта атқа қонуына қызылдардан жөңкіле қашқан [[Колчак]]тың қалдық әскерлерінің бейбіт ауылдарды тонауы себеп болса, бір жағынан қызыл әскерлердің де азық-түлік салғыртын жинауды сылтауратып қазақ ауылдарына істеген зорлық-зомбылығы әсер етпей қоймады. Жергілікті атқамінерлердің мұндай бассыздықтары жайындағы деректерді 1920 жылы 10 ақпанда Торғай уездік әскери комиссариатының қызметкері Валидов баяндамасында молынан келтірген.<ref>ҚР ПМ, қ-40, т-1, іс-241, 1 б.</ref> Бұл Кейкі сынды ерлердің жаңа билікке деген көңілдерін суытты. 1919 жылдың жазында Торғай жеріндегі жергілікті кеңес өкіметін құлатып, бар билікті қолына алған алашордалықтар большевиктерге қызмет жасаған Аманкелдінің жақтастарын қуғындауға кіріскен болатын. Осы мақсатта 20 адамнан тұратын әскери далалық сот құрылды және осы құрыққа «Аманкелдінің жақтасы» ретінде Кейкіде ілікті. Алғашқы сәтте жоғарыдағы соттың үкімімен 15 «большевик» санатындағылар атылды.<ref name="ҚР ПМ, қ-811, т-20, іс-404,3 б">ҚР ПМ, қ-811, т-20, іс-404,3 б.</ref> Далалық соттың шешімін орындау үшін В.Кафка мен С.Қаратілеуов бастаған жазалаушы әскер ел ішіне шығып, "большевиктерге" бүйрегі бұрағандарды қудалауға, қолға түскендерін жазалауға кірісті. Олардың әрекеті жайында 1919 жылы 2 желтоқсанда Торғай губаткомының Торғай уезіндегі өкілі С.Көшімбеков өз баяндамасында кеңірек жазады.<ref name="ҚР ПМ, қ-811, т-20, іс-404,3 б"/> Бұған төзбеген Кейкі батыр әскер жинап үзеңгілес серігі А.Имановтың жазықсыз ауылын және туған-туыстарын қорғау үшін аттанады. Орын алып отырған әділетсіздікке қарсы тұруға бекінді. Сол тұста оның қасынан кешегі 1916 жылы патша әскеріне қарсы шайқаста шыңдалған жақтастары табыла кетті, қолдау танытты. Қолдағы деректерге қарағанда, батыр С.Қаратілеуовтың әскеріне қарсы тұрып соғысуға бекінген. Сарбаздардың қарулы сұсынан сескенген алаштық жазалаушы әскер кері қайтады. Бұл оқиға ел аузындағы әңгімелерден бөлек, жырларда кең көрініс тапқан. Мысалы: ақын Қанайбековтың «1919 жылы шілде айында С.Қаратілеуовтың шығуы» атты бұрын жарияланбаған дастаны.<ref>Орт. ғылыми кітапхана. Сирек қолжазба қоры, 1019 бума, 45 б., 1013 бума, 74 б.</ref> Осындай сарындағы жыр-дастандарды ел аралап латын әрпімен алғаш қағазға түсіргендердің бірі академик [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұлан]] болатын. Көп ұзамай қалың әскермен Орынбордан келген комиссар Ә.Жәнкелдин Торғайдағы Алаш Орда билігін құлатты. Сөйтіп, билік үшін өрістеген күрес те саябырсиды, кеңестік бағыттағылар үстемдікке ие болды. Ал, қара халыққа керегі сол тұста алдымен тыныштық, жүдеген шаруасын күйттеуіне мүмкіндік қана еді. Ел арасы тыншыған соң, Кейкі батыр бейқам тірлікке көшіп, билік ісіне араласпайды. Соған қарамастан, батырдың әр басқан қадамы аңдулы еді. Оған мұрағат қорларындағы құжаттар дәлел.<ref>ҚР ОММ, қ-66, т-1, іс-53</ref> Жаңа биліктің өкілдерінің үнемі назарда ұстағаны алдымен 1916 жылы көтерілісте елді бастап шыққан халқы сайлаған хан, батырлар еді. 1920 жылдың басында 1916 жылғы көтерілісте Арғын хандығының ханы болып сайланған О.Шолақовты және мыңбасы Қ. Алтынсаринді «...үкіметке қарсы әрекет етушілер» ретінде айып тағып, соттап Семейге, кейін Сібірге жер аударды.<ref>Ег.Қазақстан, 29.11. 2002 ж.</ref> Бұдан шығатын қорытынды кеңес үкіметі 1916 жылғы көтерілістің даңқты қаһармандарына сенімсіздік танытып, оларды құрықтауға бел шеше кіріскендігін аңғартады. Өйткені, халық ішінде беделді, көзі тірісінде-ақ аты аңызға айналған Кейкі сынды ерлердің кез келген сәтте елін соңынан ерітіп, жұмылып жұдырық бола алатынын 1916 жылғы оқиға көрсеткен еді. == Кеңес билігіне қарсылығы == Батырдың кеңес билігіне алғашқы қарсылығы ауыл белсенділерінің қызметтерін асыра пайдаланған басбұзарлықтарына қарсы бағытталды. Оның үстінен жоғарыға жөнелтілген жалған арыз, ақпарлар батырды «жау», «банды» деп қуғындауға негіз болды. «Он стал мстить русским и день от дня организовал себе больше и больше банду, пуская агитацию среди киргиз, что он идет освобаждать киргиз от ига русских. ...В 1921 году в июле месяце у него было 70 человек хорошо вооруженных» деп әділетсіздікке қарсы шыққан әрекеті негізсіз бағаланып, жоғары жаққа жөнелтілді<ref>ҚР ОММ, қ-427, т-9, іс-53, 203 б.</ref> және оның сарбаздарының қатарына жазықсыз жапа шеккен, қызылдардан тепіреш көрген жарлы-жақыбайлар да қосылды. 1921 жылдың жазында Кейкі "бүлігін" басу үшін Торғайдан шыққан қызыл әскерлермен [[Сарыторғай өзені]]нің бойында шайқас болып, Кейкі жасағы іргелес жатқан Атбасар уезіне қарасты Бағаналы ауданына ығысты. Бұл өңірде де кеңес саясатына қарсы елдің наразылығы өршіп тұрған шақта Кейкінің келуі отқа май құйғандай әсер етті. Бұл жайлы Атбасар уездік парткомитетінің мәжілісінде айтылып, дабыл қағылды.<ref>ҚР ПМ, қ-139, т-1, іс-80, 34 б.</ref> Ел аузындағы қария сөздерге қарағанда, Кейкінің соңынан ерген халық орталарынан Бағаналының төрт босағасының бірі атанған, атақты [[Бабыр]]дың немересі Құлсейітті хан сайлап алған. 1921 жылы шілденің басында Қарсақпай милициясының кеңсесіне шабуыл жасалып, шайқаста бірнеше милиционер қаза табады. Сол сияқты, көтерілісшілер Қорғасындағы мырыш кенішіне бақылау орнатты.<ref>қазіргі [[Қарағанды]] обл, [[Ұлытау]] ауд., Шеңбер кеңшарында</ref> Сөйтіп, [[Атбасар]] уезі басшыларының «бандитизммен күрес» мәселесіндегі бас ауыртар басты тұлғасына айналған Кейкінің көзін жоюға уездік ревкомның бар күші жұмылдырылды. 1921 жылы 28 шілдеде құрамында 438 адамы бар Плескачтың басшылығымен Атбасардан әскер шықты. Екі жақ Ұлытау маңында кездесіп, жеңіліс тапқан Кейкі қолға түспей жасағымен шегініп кетеді. Сол жылдың 20 қазанында Атбасардан И.Исайкин қалың әскермен шығып, көтерілісшілерді қуғанымен жете алмай, суықтың түсуіне байланысты олар да кері қайтады. Бұл жөнінде И.Исайкин естелігінде тәпіштеп жазған.<ref>ҚР ПМ, қ-811, т-1, іс-26, 16-17 б.</ref> Енді батырдың жасағымен оңтүстіктегі Қызылорда өңіріне қарай ойысуынан басқа жол қалмады. Қарсақпай зауытының алғашқы директоры, Кейкіге қарсы ұйымдастырылған шаралардың басы-қасында жүрген И.Деев естелігінде: «После разгрома отряда Кейки скрылся и оказался в районе озера Телегуль, около Кызыл-Орды, где опять собрал отряд до 350 человек. Расположивщая по дороге Карсакпай-Кызыл-Орды Кейки начал грабить всех проезжающих» деп батырдың 1916 жылы Атбасар уезінде құрылған Бағаналы хандығының бас дін басшысы Ахмет ишан Оразаевтің ауылына жақын маңдағы Шұбартөбе деген жерге барып паналағанын жазады.<ref>ҚР ПМ, қ-811, т-1-80, іс-15, 108 б.</ref> === Басмашылдармен байланысы === Кейкінің Кеңес саясатына қарсы қарулы күресі осы кезде [[Орта Азия]]да өрши түскен басмашылық қозғалыс жетекшілерінің назарын да аударған болатын. Аталған қозғалысты ұйымдастырушылардың бірі башқұрт азаматы, аты әлемге танымал З.В.Тоған естелігінде 1921 жылы күзде ислам әлемін біріктіру үшін күресуші, [[Түркия]] әскери күштерінің маршалы Әнуар пашаның Кейкіге арналған қылышы мен сый сияпатын, қазақ «басмашыларына» нұсқауын жеткізу үшін Қазақстанға өтуіне көмектесуін сұраған елшілердің келгендігін айтады.<ref>Тоган З. Воспоминания. Москва, 1997, 323-325 стр.</ref> === Қапыда қолға түсу === Енді қарулы әскермен Кейкі батырды ұстаудың қиындығын жете түсінген Торғай және Атбасар уезінің басшылары бірлесе отырып оны алдап қолға түсірудің амалына көшті. Сөйтіп, Ә.Жәнкелдиннің атынан қолы қойылып, мөрі басылған жалған хат дайындалды. Аталған хатта батырдың бар «күнәсі» кешірілетіндігі және Торғайдан қызмет берілетіндігі айтылды. Батырға хатты тапсыруға Ахмет ишан таңдалды және Кейкінің сарбаздарымен ишан ауылының маңында қыстап жатқандығы есепке алынды. Жоспарды іске асыру 1922 жылғы наурыздың басы болып белгіленді.<ref>ҚР ПМ, қ-811, т-1-80, іс-15, 124 б.</ref> Сөйтіп, Торғайдан Н.Токарев, Қарсақпайдан С.Мағзұтов бастаған қызыл әскер 1922 жылы наурыздың басында ишан ауылына келіп жетті. Әскерлер ауыл маңына жасырынды, ал Н.Токарев және С.Мағзұтовтармен келіссөз жүргізу үшін Ахмет ишан үйіне келген жерінде Кейкі қапыда қолға түсті. «Операция прошла удачно. На месте расстреляны основные виновники его отряда, а остальные распущены по домам. Товарищи Токарев и Магсутов решили Кейку и его брата доставить в Тургай» - деп оқиға барысын баяндайды куәгер И.Деев.<ref>Көрсетілген қор, 107 бет</ref> === Тұтқыннан босатып алу === Сонымен, тұтқынға түскен батырды, жары Ақжан, інісі Түскенмен бірге Торғайға жеткізу үшін Токарев жолға шығады, ал, Мағзұтов әскерімен Қарсақпайға қайтады. Ал, Кейкінің қалған сарбаздары батырды қызылдардың қолынан босатып алуды ойластырып, Токаревтердің артынан еріп отырып, дегендеріне жетті. Қостанай губштабының бастығы Чернышев Орынборға жөнелткен жеделхатында: «18.03.22 г. начальник отряда Токарев, следовавший впереди отряда вместе сопровождающим его милиционером района ауле Муршибай …наскочил засаду бандита Кукумбаева числ. 14 чел., который был обезоружен и увезен в неизвестном направлении. Банда Кукумбаева имела целью захватить отряд Токарева и освободить банду Кейка»<ref>ҚР ОММ, қ-66, т-1, іс-53, 116 б.</ref> деп жазса, Торғайдағы ЧОН-ның взвод командирі Стуканнда Қостанайға салған 19.03.22 ж. № 056 жеделхатында сарбаздардың Кейкіні босатып әкеткенін растайды.<ref>Көрсетілген қор, 203 б.</ref> Жолай Кейкі Токаревті атып кетеді. == Батырдың қаза табуы == Бұл суыт хабар шұғыл түрде Торғайға жетіп, ол жақтан взвод командирі Стукан бастаған [[ЧОН]]-ның әскері шығып, қашқандарды індете қуды (Қазақ даласындағы кеңес саясатына қарсы көтерілістерді басу үшін Төтенше тапсырманы орындайтын ЧОН бөлімдер құрылған болатын. Торғайда сондай әскри бөлімдердің бірі 1921 жылы 12 қазанда құрылған Торғай взводы). Ақыры Жыланшық өзенін бойлай қашқан Кейкілер 1922 жылы 29 науырызда Жалаулы деген жердегі қыстақта түнеуге тоқтағанда қоршауға түседі. Сөйтіп, есіл ер қызылдармен болған осы атыста қаза табады. «29.03.22 г. бандит Кейка пойман отрядом под командированием отд. командиром тов. Дудина 200 верст от Тургая, растрелен на месте и с ним человек бандитов № 5» деп жазылған № 084 санды жеделхатты Стукан Қостанай губштабына жөнелтті.<ref>№ 084 санды жеделхат</ref> === Мәйтті қорлау және басқа да зұлымдықтар === Қызыл жендеттер бұларды айуандықпен өлтірді: батырдың екі қолы, басы кесіп алынды, айы-күні жетіп отырған Ақжанның ішін жарып, нәресте етік табанына тапталды және інісі Түскенде азаппен өлтірілді. «...в доказательство, что Кейка был убит, отрублена голова и доставлена в Тургай» деп көзімен көргенін жазса И.Деев, тағы бір куәгер С.Искаков «Кейкінің басын қанжығасына байлап М.Сафарғалиев қалаға кіргенде жұрт таңырқап көруге барды. Бас көше шамына байлаулы тұрды кешке дейін. Оны ілу себебі Кеңес үкіметіне қарсы шыққандарға осындай өлім деп айбар етілді» деп көрсетеді естелігінде.<ref>ҚР ПМ, қ-811, т-6, іс-233, 27 б.</ref> == Батырдың басы == Батыр бабамыздың басы Санкт-Петербург қаласындағы кунсткамера қорында сақтаулы тұрған еді. 1995 жылы 24 наурызда Мәскеуден ҚР ІІМ – не жіберілген хатта: «МИД РФ свидетельствует свое уважение Посольству РК в Москве и ответ на ноту МИД РК № 19/63 от 13.01.95 г. имея честь сообщить следующие: Череп К.Кокембаева действительно хранится в антропологическом фонде кунсткамеры г. С.-Петербурга» деп көрсетілуі сөзіміздің айғағы<ref>Торғай, 1998 ж., 27.03., 3 б.</ref> болады. Сонымен бірге 2000 жылы қазақ халқының ХIХ ғасырдығы ұлт азаттық қозғалысының жетекшісі [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]]ның басын арнайы Санкт-Петербургке іздеп барған экспедиция мүшелеріде газет бетінде жариялаған мақалаларында Кейкі батырдың бас сүйегі сақталған қорапты көргендігін жазған-ды.<ref>Қазақ әдебиеті, 18.08.2000 ж. 4 б.</ref> Қазірде батыр бабамыздың бас сүйегі елімізге қайтарылды және туған жері Торғай өңірінде, жеке кесенесінде қара жерге арулап тапсырылды. Кесене салынған жер Арқалық қаласынан 65 шақырым қашықтағы Торғайға баратын тас жолдың бойы, Амангелді ауданына қарасты Тасты ауылының тұсы. Бұл Кейкі батырдың ата қонысы.<ref>Толық мақала: ''Ө.Ж.Бекмағанбетов'', тарих ғылымдарының кандидаты, [[Астана]] қаласы, С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті, Қазақстан тарихы кафедрасының меңгерушісі</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қостанай облысы тарихы]] [[Санат:Алаш қозғалысы]] [[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]] [[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері]] [[Санат:Ресейдегі Азаматтық соғысқа қатысушылар]] sww1rvp8m6lwm7s958k9horiy2eq06p 0 29197 3686793 3686428 2026-10-27T03:30:59Z Casserium 68287 3686793 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Flag of the President of Kazakhstan.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = [[Қазақстан президентінің байрағы|Қазақстан Президентінің туы]] |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[20 қазан]] [[1995 жыл|1995]] |ізашары1 = ҚР Президентінің Аппараты |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Ақорда (резиденция)|Ақорда резиденциясы]] |қызметкерлер = 450 адам (2024)<ref name="casp">[https://caspian.institute/product/sektor-kazahstana-kisi/politicheskij-shtab-prezidenta-tokaeva-38734.shtml Политический штаб президента Токаева]</ref> |бюджет = 19,3 млрд теңге (2025)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]</ref> |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.akorda.kz/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, Президенттің қызметін ақпараттық-талдамалық, құқықтық, хаттамалық-ұйымдастырушылық, құжаттамалық жағынан қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. Президент Әкімшілігі Қазақстанның [[сыртқы саясат]]ы, [[ішкі саясат]]тың [[әлеуметтік саясат|әлеуметтік]]-[[экономикалық саясат|экономикалық]] және өзге де бағыттары, [[әскери саясат|қорғаныс]] қабілеті мен [[ұлттық қауіпсіздік|мемлекеттің қауіпсіздігі]], [[құқық]]тық саясат, [[мемлекеттік қызмет|кадр]] саясаты, [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]], [[Қазақстан халық кеңесі|Халық кеңесіне]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық сотқа]], [[сот]]тар мен судьяларға, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясына]], [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл|Адам құқықтары жөніндегі уәкілге]], [[әкім]]дерге, [[мәслихат]]тарға қатысты және өңірлік саясат саласындағы Президенттің жұмысын ұйымдастырады, [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президенттің]] қызметін қамтамасыз етеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U080000552_ Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы]</ref> == Тарихы == 1990 жылы 24 сәуірде Президент лауазымының енгізілуіне байланысты оның қызметін қамтамасыз ету үшін Президент кеңсесі (сол жылдың тамызынан бастап Президент аппараты) құрылды. 1990 жылы 20 қарашада Министрлер Кеңесінің аппараты Президент аппаратына қосылып, 1991 жылғы тамыз айынан бастап Президент және Министрлер Кабинетiнiң аппараты деп атала бастады. 1994 жылы 13 сәуірде ол Президент аппараты және [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Министрлер кабинетiнiң Іс басқармасы]] болып екіге бөлінді. Жаңа Конституция қабылдануына байланысты Президент аппараты 1995 жылғы 20 қазаннан бастап Президент Әкімшілігі болып өзгертілді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035&ysclid=mltzuhxz4w553869085 К истории АП. Часть 1]</ref> == Қызметі == Негізгі міндеттері: * Қазақстан Республикасы [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президентінің]] және Президент жанындағы кеңесші органдардың қызметін қамтамасыз ету; * мемлекеттік органдардың қызметіне жалпы бақылау, соның ішінде мемлекет басшысының актілері мен тапсырмаларының орындалуын қадағалау; * Қазақстан Республикасы Президентінің шешімдерін сөзсіз, мүлтіксіз және дер кезінде орындауды қамтамасыз ету; * Қазақстан Республикасының Президентін елдегі және шет елдегі жағдай туралы дер кезінде әрі толық хабардар ету. Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі: * мемлекет басшысының халық пен мемлекеттік биліктің бірлігін, конституциялық заңдылықтың мызғымай сақталуын, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету, мемлекеттік егемендікті, конституциялық құрылысты қорғау және нығайту, Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету жөніндегі саясатын іске асыруға, елдің әлеуметтік-экономикалық даму стратегиясын іске асыру жөніндегі шаралар кешенін әзірлеуге қатысады; * Президенттің Қазақстан халқына арналған жыл сайынғы Жолдауын даярлауға қатысады; * мемлекет басшысы айқындайтын еліміздің сыртқы саяси стратегиясын әзірлейді; * сыртқы экономикалық мәселелер бойынша ұсыныстарды тұжырымдайды * Қазақстан Республикасының Президентінің сыртқы саяси құзыретін протоколдық қамтамасыз етуді жүзеге асырады; * құқық қорғау және өзге мемлекеттік органдардың қылмысқа қарсы күресін, ұлттық қауіпсіздікті, құқықтық тәртіп пен заңдылықты қамтамасыз ету жөніндегі қызметін үйлестіруді және бақылау жасауды жүзеге асыра отырып, Президентке мемлекеттің құқықтық саясатының негізгі бағыттары жөнінде ұсыныстар енгізеді; * мемлекет басшысының Қазақстан Республикасының [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламентіне]] қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз ету мақсатында оны Парламенттегі заң шығарудың жай-күйі және онда қаралатын мәселелер туралы ұдайы хабардар етіп отырады. Қазақстан Республикасы Президентіне: * [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісіне]] заң жобаларын енгізу туралы; * Үкімет актілерінің күшін жою не толық немесе ішінара тоқтата тұру; * [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметтің]] аса маңызды мәселелер жөніндегі отырыстарында мемлекет басшысының төрағалық етуі; * мемлекеттің орталық атқарушы органдарын құру, тарату және қайта ұйымдастыру туралы ұсыныстар енгізеді. Қазақстан Республикасы Президентінің [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сотқа]] өтініштерін және оның шешімдеріне мемлекет басшысының қарсылықтарын дайындауды жүзеге асырады, мемлекет басшысының оған тікелей бағынатын әрі есеп беретін мемлекеттік органдарға және Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы кеңесші органдарға қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз етеді. Президент Әкімшілігі: * елдің аймақтық саясатының стратегиясы, жергілікті өкілді және атқарушы органдардың сындарлы түрде бірлесіп жұмыс істеуі, олардың елдің орталық органдарымен, көршілес мемлекеттердің шекара маңындағы аймақтарымен өзара іс-қимылдары жөнінде болжам жасауды және Қазақстан Республикасының Президентіне ұсыныстар тұжырымдауды жүзеге асырады; * мемлекет басшысының әкімдермен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді. Қазақстан Республикасының Президентінің актілері мен тапсырмаларын барлық мемлекеттік органдар мен мемлекеттің лауазымды тұлғаларының сөзсіз және мүлтіксіз орындауына, Үкіметтің, орталық атқарушы және өзге мемлекеттік органдардың және лауазымды тұлғалардың актілерінің Конституцияға, ел заңдарына, Президент актілеріне сәйкестігіне бақылау жасауды жүзеге асырады. Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі жүргізетін тексерулердің нәтижелері мен олар бойынша жасалынған қорытындылар ұдайы Қазақстан Республикасының Президентіне баяндалып отырады. Мемлекет басшысының қызметін ақпараттық-талдау тұрғысында қамтамасыз етуді жүзеге асыра отырып: * ішкі және сыртқы саяси ахуалға талдау жүргізеді; * Қазақстан Республикасының Президентінің БАҚ-пен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді; * мемлекет басшысының қарауына республикадағы мемлекеттік қызметтің заңдары мен жүйесін жетілдіру, кадрларды іріктеу және орналастыру жөнінде ұсыныстар енгізеді, қызметке тағайындау және қызметтен босату кезінде материалдарды рәсімдейді. Президенттің өзге өкілеттіктерін іске асыруды қамтамасыз ету мақсатында: * Президенттің азаматтық, саяси баспана беру мәселелері жөніндегі шешімдерінің жобаларын әзірлейді; * Президентке мемлекеттік наградалармен марапаттау әрі құрметті, жоғары әскери және өзге атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді беру жөнінде ұсыныстар енгізеді; * Президенттің азаматтарға кешірім жасауды жүзеге асыруын қамтамасыз етеді; * Президент бекітетін мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеуге қатысады. Президент әкімшілігі Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы кеңесші органдарға тапсырмалар беруге хақылы, көзделген өкілеттіктерін іске асыру үшін мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан қажетті ақпаратты, құжаттар мен өзге материалдарды сұратуға және алуға хақысы бар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> == Құрылымы == Президент Әкімшілігінің құрамына Президент Әкімшілігінің Басшысы және оның орынбасарлары, Президент Кеңсесінің бастығы, Президент көмекшілері және кеңесшілері, Президент Әкімшілігінің құрылымдық бөлімшелерінің басшылары, өзге де қызметкерлер кіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture Президент Әкімшілігінің құрылымы]</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ <center>'''2026 жылғы басшылық құрамы'''</center> ! Лауазымы !! Аты-жөні |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы|Президент Әкімшілігінің Басшысы]] || [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары]] || [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]] |- | Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары || [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] |- | colspan="2" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|көмекшілері]]}}'''</center> |- | Президент көмекшісі || [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеев]] |- | Президенттің халықаралық инвестиция және сауда ынтымақтастығы жөніндегі көмекшісі | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] |- | Президенттің экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі || [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] |- | Президенттің ішкі саясат мәселелері және коммуникациялар жөніндегі көмекшісі | [[Эльдар Сейдахметұлы Толғанбаев|Эльдар Толғанбаев]] |- | colspan="2" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|кеңесшілері]]}}'''</center> |- | Президент кеңесшісі || [[Бауыржан Жұмаханұлы Омаров|Бауыржан Омаров]] |- | Президент кеңесшісі || [[Мәлік Нұржанұлы Отарбаев|Мәлік Отарбаев]] |- | Президент кеңесшісі || [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]] |- | Президент кеңесшісі — Президенттің Протокол қызметінің бастығы | [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] |- | Президент кеңесшісі || [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] |- | Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] |- | Президенттің әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]] |- | Президент кеңесшісі — [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің Баспасөз хатшысы]] || [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] |- | Президент кеңесшісі — [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі|Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің]] төрағасы || [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] |- | colspan="2" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері|Президент Әкімшілігінің бөлім басшылары]]}}'''</center> |- | Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімінің меңгерушісі || Ержан Сейітқұлов |- | Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімінің меңгерушісі || Рақымжан Ерназар |- | Жалпы бөлім меңгерушісі || Ринат Мұхаметқали |- | Инвестициялар және сауда бөлімінің меңгерушісі || Мейіржан Байғонысов |- | Коммуникациялар бөлімінің меңгерушісі || Евгений Кочетов |- | Көлік-логистика саласын дамыту бөлімінің меңгерушісі || Азамат Кескінбаев |- | Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі || Әлихан Жамсатов |- | Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі || [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] |- | Мемлекеттік қызмет бөлімінің меңгерушісі || Руслан Тұрғаналы |- | Өңірлік даму мониторингі бөлімінің меңгерушісі || — |- | Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі || Бақыт Есімова |- | Сыртқы саясат бөлімінің меңгерушісі || Жандос Иманалиев |- | Цифрландыруды дамыту бөлімінің меңгерушісі || Қуат Сандалов |- | Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] |- | colspan="2" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Басқалары}}'''</center> |- | Президент Кеңсесінің бастығы || [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] |- | Президенттің [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] өкілдігінің басшысы || Мұрат Қайырбек |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы|Президент Әкімшілігі Басшысы]] хатшылығының меңгерушісі || Данияр Құсайынов |- | [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президент]] Хатшылығының меңгерушісі || Жанна Нұржанова |- | colspan="2" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президент Әкімшілігіне қарасты мекеме басшылары}}'''</center> |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Архиві|Президент Архивінің]] директоры || Әлия Мұстафина |- | Орталық коммуникациялар қызметінің директоры | Қанат Құлшыманов |- | [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының]] директоры | [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мемлекет басшыларының кеңсесі]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] lm7yfjk077e4spbzjajygnxs0lubl98 3686987 3686793 2026-10-27T11:17:50Z Casserium 68287 3686987 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Flag of the President of Kazakhstan.svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = [[Қазақстан президентінің байрағы|Қазақстан Президентінің туы]] |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[20 қазан]] [[1995 жыл|1995]] |ізашары1 = ҚР Президентінің Аппараты |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = [[Қазақстан президенті]] |штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Ақорда (резиденция)|Ақорда резиденциясы]] |қызметкерлер = 450 адам (2024)<ref name="casp">[https://caspian.institute/product/sektor-kazahstana-kisi/politicheskij-shtab-prezidenta-tokaeva-38734.shtml Политический штаб президента Токаева]</ref> |бюджет = 19,3 млрд теңге (2025)<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]</ref> |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] |басшылықтың лауазымы1 = Басшысы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.akorda.kz/ |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі''' — [[Қазақстан президенті]]не тікелей бағынатын және есеп беретін, Президенттің қызметін ақпараттық-талдамалық, құқықтық, хаттамалық-ұйымдастырушылық, құжаттамалық жағынан қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. Президент Әкімшілігі Қазақстанның [[сыртқы саясат]]ы, [[ішкі саясат]]тың [[әлеуметтік саясат|әлеуметтік]]-[[экономикалық саясат|экономикалық]] және өзге де бағыттары, [[әскери саясат|қорғаныс]] қабілеті мен [[ұлттық қауіпсіздік|мемлекеттің қауіпсіздігі]], [[құқық]]тық саясат, [[мемлекеттік қызмет|кадр]] саясаты, [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкімет]], [[Қазақстан халық кеңесі|Халық кеңесіне]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық сотқа]], [[сот]]тар мен судьяларға, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясына]], [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл|Адам құқықтары жөніндегі уәкілге]], [[әкім]]дерге, [[мәслихат]]тарға қатысты және өңірлік саясат саласындағы Президенттің жұмысын ұйымдастырады, [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президенттің]] қызметін қамтамасыз етеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U080000552_ Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы]</ref> == Тарихы == 1990 жылы 24 сәуірде Президент лауазымының енгізілуіне байланысты оның қызметін қамтамасыз ету үшін Президент кеңсесі (сол жылдың тамызынан бастап Президент аппараты) құрылды. 1990 жылы 20 қарашада Министрлер Кеңесінің аппараты Президент аппаратына қосылып, 1991 жылғы тамыз айынан бастап Президент және Министрлер Кабинетiнiң аппараты деп атала бастады. 1994 жылы 13 сәуірде ол Президент аппараты және [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Министрлер кабинетiнiң Іс басқармасы]] болып екіге бөлінді. Жаңа Конституция қабылдануына байланысты Президент аппараты 1995 жылғы 20 қазаннан бастап Президент Әкімшілігі болып өзгертілді.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035&ysclid=mltzuhxz4w553869085 К истории АП. Часть 1]</ref> == Қызметі == Негізгі міндеттері: * Қазақстан Республикасы [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президентінің]] және Президент жанындағы кеңесші органдардың қызметін қамтамасыз ету; * мемлекеттік органдардың қызметіне жалпы бақылау, соның ішінде мемлекет басшысының актілері мен тапсырмаларының орындалуын қадағалау; * Қазақстан Республикасы Президентінің шешімдерін сөзсіз, мүлтіксіз және дер кезінде орындауды қамтамасыз ету; * Қазақстан Республикасының Президентін елдегі және шет елдегі жағдай туралы дер кезінде әрі толық хабардар ету. Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі: * мемлекет басшысының халық пен мемлекеттік биліктің бірлігін, конституциялық заңдылықтың мызғымай сақталуын, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету, мемлекеттік егемендікті, конституциялық құрылысты қорғау және нығайту, Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету жөніндегі саясатын іске асыруға, елдің әлеуметтік-экономикалық даму стратегиясын іске асыру жөніндегі шаралар кешенін әзірлеуге қатысады; * Президенттің Қазақстан халқына арналған жыл сайынғы Жолдауын даярлауға қатысады; * мемлекет басшысы айқындайтын еліміздің сыртқы саяси стратегиясын әзірлейді; * сыртқы экономикалық мәселелер бойынша ұсыныстарды тұжырымдайды * Қазақстан Республикасының Президентінің сыртқы саяси құзыретін протоколдық қамтамасыз етуді жүзеге асырады; * құқық қорғау және өзге мемлекеттік органдардың қылмысқа қарсы күресін, ұлттық қауіпсіздікті, құқықтық тәртіп пен заңдылықты қамтамасыз ету жөніндегі қызметін үйлестіруді және бақылау жасауды жүзеге асыра отырып, Президентке мемлекеттің құқықтық саясатының негізгі бағыттары жөнінде ұсыныстар енгізеді; * мемлекет басшысының Қазақстан Республикасының [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламентіне]] қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз ету мақсатында оны Парламенттегі заң шығарудың жай-күйі және онда қаралатын мәселелер туралы ұдайы хабардар етіп отырады. Қазақстан Республикасы Президентіне: * [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісіне]] заң жобаларын енгізу туралы; * Үкімет актілерінің күшін жою не толық немесе ішінара тоқтата тұру; * [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметтің]] аса маңызды мәселелер жөніндегі отырыстарында мемлекет басшысының төрағалық етуі; * мемлекеттің орталық атқарушы органдарын құру, тарату және қайта ұйымдастыру туралы ұсыныстар енгізеді. Қазақстан Республикасы Президентінің [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сотқа]] өтініштерін және оның шешімдеріне мемлекет басшысының қарсылықтарын дайындауды жүзеге асырады, мемлекет басшысының оған тікелей бағынатын әрі есеп беретін мемлекеттік органдарға және Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы кеңесші органдарға қатысты өкілеттіктерін қамтамасыз етеді. Президент Әкімшілігі: * елдің аймақтық саясатының стратегиясы, жергілікті өкілді және атқарушы органдардың сындарлы түрде бірлесіп жұмыс істеуі, олардың елдің орталық органдарымен, көршілес мемлекеттердің шекара маңындағы аймақтарымен өзара іс-қимылдары жөнінде болжам жасауды және Қазақстан Республикасының Президентіне ұсыныстар тұжырымдауды жүзеге асырады; * мемлекет басшысының әкімдермен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді. Қазақстан Республикасының Президентінің актілері мен тапсырмаларын барлық мемлекеттік органдар мен мемлекеттің лауазымды тұлғаларының сөзсіз және мүлтіксіз орындауына, Үкіметтің, орталық атқарушы және өзге мемлекеттік органдардың және лауазымды тұлғалардың актілерінің Конституцияға, ел заңдарына, Президент актілеріне сәйкестігіне бақылау жасауды жүзеге асырады. Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі жүргізетін тексерулердің нәтижелері мен олар бойынша жасалынған қорытындылар ұдайы Қазақстан Республикасының Президентіне баяндалып отырады. Мемлекет басшысының қызметін ақпараттық-талдау тұрғысында қамтамасыз етуді жүзеге асыра отырып: * ішкі және сыртқы саяси ахуалға талдау жүргізеді; * Қазақстан Республикасының Президентінің БАҚ-пен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді; * мемлекет басшысының қарауына республикадағы мемлекеттік қызметтің заңдары мен жүйесін жетілдіру, кадрларды іріктеу және орналастыру жөнінде ұсыныстар енгізеді, қызметке тағайындау және қызметтен босату кезінде материалдарды рәсімдейді. Президенттің өзге өкілеттіктерін іске асыруды қамтамасыз ету мақсатында: * Президенттің азаматтық, саяси баспана беру мәселелері жөніндегі шешімдерінің жобаларын әзірлейді; * Президентке мемлекеттік наградалармен марапаттау әрі құрметті, жоғары әскери және өзге атақтарды, сыныптық шендерді, дипломатиялық дәрежелерді беру жөнінде ұсыныстар енгізеді; * Президенттің азаматтарға кешірім жасауды жүзеге асыруын қамтамасыз етеді; * Президент бекітетін мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеуге қатысады. Президент әкімшілігі Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы кеңесші органдарға тапсырмалар беруге хақылы, көзделген өкілеттіктерін іске асыру үшін мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан қажетті ақпаратты, құжаттар мен өзге материалдарды сұратуға және алуға хақысы бар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> == Құрылымы == Президент Әкімшілігінің құрамына Президент Әкімшілігінің Басшысы және оның орынбасарлары, Президент Кеңсесінің бастығы, Президент көмекшілері және кеңесшілері, Президент Әкімшілігінің құрылымдық бөлімшелерінің басшылары, өзге де қызметкерлер кіреді.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/executive_office/executive_office_stucture Президент Әкімшілігінің құрылымы]</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ <center>'''2026 жылғы басшылық құрамы'''</center> ! Лауазымы !! Аты-жөні |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы|Президент Әкімшілігінің Басшысы]] || [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары|Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары]] || [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова|Әсел Жанасова]] |- | Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары || [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]] |- | colspan="2" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің көмекшісі|көмекшілері]]}}'''</center> |- | Президент көмекшісі || [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеев]] |- | Президенттің халықаралық инвестиция және сауда ынтымақтастығы жөніндегі көмекшісі | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] |- | Президенттің экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі || [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] |- | Президенттің ішкі саясат мәселелері және коммуникациялар жөніндегі көмекшісі | [[Эльдар Сейдахметұлы Толғанбаев|Эльдар Толғанбаев]] |- | colspan="2" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президенттің [[Қазақстан Президентінің кеңесшісі|кеңесшілері]]}}'''</center> |- | Президент кеңесшісі || [[Бауыржан Жұмаханұлы Омаров|Бауыржан Омаров]] |- | Президент кеңесшісі || [[Мәлік Нұржанұлы Отарбаев|Мәлік Отарбаев]] |- | Президент кеңесшісі || [[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]] |- | Президент кеңесшісі — Президенттің Протокол қызметінің бастығы | [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] |- | Президент кеңесшісі || [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] |- | Президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] |- | Президенттің әлеуметтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі || [[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]] |- | Президент кеңесшісі — [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің Баспасөз хатшысы]] || [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] |- | Президент кеңесшісі — [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі|Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің]] төрағасы || [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] |- | colspan="2" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері|Президент Әкімшілігінің бөлім басшылары]]}}'''</center> |- | Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімінің меңгерушісі || Нұрболат Мағзұмов |- | Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімінің меңгерушісі || Рақымжан Ерназар |- | Жалпы бөлім меңгерушісі || Ринат Мұхаметқали |- | Инвестициялар және сауда бөлімінің меңгерушісі || Мейіржан Байғонысов |- | Коммуникациялар бөлімінің меңгерушісі || Евгений Кочетов |- | Көлік-логистика саласын дамыту бөлімінің меңгерушісі || Азамат Кескінбаев |- | Мемлекеттік бақылау бөлімінің меңгерушісі || Әлихан Жамсатов |- | Мемлекеттік құқық бөлімінің меңгерушісі || [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] |- | Мемлекеттік қызмет бөлімінің меңгерушісі || Руслан Тұрғаналы |- | Өңірлік даму мониторингі бөлімінің меңгерушісі || — |- | Өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі || Бақыт Есімова |- | Сыртқы саясат бөлімінің меңгерушісі || Жандос Иманалиев |- | Цифрландыруды дамыту бөлімінің меңгерушісі || Қуат Сандалов |- | Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] |- | colspan="2" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Басқалары}}'''</center> |- | Президент Кеңсесінің бастығы || [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] |- | Президенттің [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] өкілдігінің басшысы || Мұрат Қайырбек |- | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы|Президент Әкімшілігі Басшысы]] хатшылығының меңгерушісі || Данияр Құсайынов |- | [[Қазақстан вице-президенті|Вице-Президент]] Хатшылығының меңгерушісі || Жанна Нұржанова |- | colspan="2" bgcolor="#DCDCDC" |<center>'''{{color|#000000|Президент Әкімшілігіне қарасты мекеме басшылары}}'''</center> |- | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Архиві|Президент Архивінің]] директоры || Әлия Мұстафина |- | Орталық коммуникациялар қызметінің директоры | Қанат Құлшыманов |- | [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының]] директоры | [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мемлекет басшыларының кеңсесі]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] fw2707gfakib64770ewkr9nc2jtcrgd 0 30495 3686982 3445951 2026-10-27T11:13:41Z Алма Досова 187333 3686982 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Науырзым ауданы |елтаңба = Nawrızım awdanınıñ tañbası.png |елтаңба аты = |карта = Nauyrzym District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 16 |lat_sec = 48 |lon_dir = E |lon_deg = 63 |lon_min = 58 |lon_sec = 12 |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = 1964 жыл |тұрғыны = 9 193<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (72,31%)<br /> [[орыстар]] (14,99%)<br /> [[украиндар]] (5,16%)<br /> [[әзербайжандар]] (2,28%)<br /> [[татарлар]] (1,59%)<br /> [[беларустар]] (1,22%)<br /> [[немістер]] (0,88%)<br /> басқалары (1,57%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 15,2 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Қарамеңді]] |ауылдық округтер саны = 8 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 11 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Қарамеңді ауылы, Шақшақ Жәнібек көшесі, №1 |әкімі = Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-naurzum-audany-akimat?lang=kk Науырзым ауданының әкімдігі }} '''Науырзым ауданы''' — [[Қостанай облысы]]ның орталық бөлігінен оңтүстікке қарай орналасқан әкімшілік бөлік. Аудан [[1964 жыл|1964]] жылы құрылған. Жерінің аумағы — 18,3 мың км². Орталығы — [[Қарамеңді]] ауылы, [[Қостанай]]ға дейінгі арақашықтығы — 198 км. Аудан аумағында [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі|ЮНЕСКО әлемдік мұра тізіміндегі]] №1102 нысан саналатын [[Наурызым қорығы]] орналасқан. == Географиялық орны == Солтүстігінде [[Әулиекөл ауданы|Әулиекөл]], батысында [[Қамысты ауданы|Қамысты]], оңтүстігінде [[Амангелді ауданы|Амангелді]], [[Жангелді ауданы|Жангелдин]] аудандарымен, шығысында [[Қарасу ауданы|Қарасу]] және [[Ақмола облысы]]ның [[Жарқайың ауданы|Жарқайың]] ауданымен шектеседі. == Жер бедері == Науырзым ауданы [[Торғай үстірті]]нің солтүстік жағында орналасқан. Жер бедері едәуір күрделі. Шығыс жағындағы Торғай Үстіртінің орталық бөлігі ауданды бойлық бағытта бөліп жатыр. Жерінің оңтүстік жағында өзен аңғарларымен бөлінген, беттері негізінен тегіс [[Қызбелтау]], [[Қарғалытау|Қарғалы]] таулары мен [[Қыземшек (тау, Қызбелтау таулары)|Қыземшек]] шоқысы орналасқан. Ең биік жері Қарғалы тауында (308 м). Жер қойнауында Панфилов қоңыр көмір кені, Шошқалы құм-қиыршықтас кені, отқа төзімді балшық, Шолақсай кен орны, Қарасу құм кендері бар. Науырзым ауданы жер беті суларына біршама бай. Өзендер жүйесі [[Үлкен Дәмді]], [[Наурызым Қарасуы]], [[Қаражылға]], солтүстігінде [[Данабике]] өзендері мен олардың көптеген сай-салаларынан тұрады. Көлдерінің көпшілігі тұзды сулы. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Науырзым ауданы құрғақ дала белдемінде орналасқан, климаты шұғыл континенттік. Қаңтардың жылдық орташа ауа температурасы — -18–-19°С. Өте суық қыста температура Ақсуат кені төңірегінде -46°С-қа дейін төмендеген. Жазы ыстық. Шілденің орташа температурасы — 22°С. Жаз тым ыстық жылдары ауа температурасы 40°С-қа дейін жетеді. Климаттың құрғақ болуына байланысты жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 200–250 мм-ден аспайды. Оның 70–75%-ы жылдың жылы мезгілінде жауады. Желсіз тымық күндер аз. Соғатын желдердің жылдық орташа жылдамдығы 4,5–5 м/с шамасында. Жер қыртысы түгелдей дерлік қызғылт қоңыр топырақтан тұрады. [[Торғай қолаты|Торғай]] және [[Сыпсыңағаш қолаты|Сыпсыңағаш]] қолаттарының табанында сортаң және шақатты қызғылт-қоңыр топырақ тараған. Ауданның солтүстігінде бетеге мен селеуі басым әр түрлі астық тұқымдас шөп өскен. Наурызым қорығы алқабында қарағайлы, қайыңды-қарағайлы орман, Торғай қолатының және Қаражылға мен Науырзым Қарасуы өзендерінің бойы бұйырғын аралас қара жусан мен көкпектен және әр түрлі шөп аралас бидайық пен қияқ шөптерден тұрады. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, саршұнақ, суыр, қосаяқ, аламан, ормандарда тиін, тұяқтылардан елік, қабан, құстардан бүркіт, кезқұйрық, күйкентай, дуадақ, шіл, ақ және қара құрлар, өзен-көлдерде аққу, қаз, үйрек, тырна, қызғыш, жылқышы, т.б. жануарлар мекендейді. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 18469 || {{өсім}}23478 || {{өсім}}30323 || {{құлдырау}}17914 || {{құлдырау}}13180 || {{құлдырау}}10126 |} Ауданда халық сирек қоныстанған және түгелдей ауылдық жерде тұрады. Тұрғындар саны – 10 766 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 71,87%, [[орыстар]] – 14,82%, [[украиндар]] – 5,49%, [[әзербайжандар]] – 2,35%, [[татарлар]] – 1,64%, [[беларустар]] – 1,22%, [[немістер]] – 0,93%, [[башқұрттар]] – 0,46%, басқа ұлт өкілдері – 1,24%. == Әкімшілік бөлінісі == 11 елді мекен 4 ауылдық әкімдік пен 4 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !Орталығы !Елді мекендері !Халқы (2021) |- | [[Буревестник ауылдық әкімдігі]] |[[Буревестник (Қостанай облысы)|Буревестник]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}876 |- | [[Дәмді ауылдық округі]] |[[Дәмді]] ауылы|| 3|| {{құлдырау}}788 |- | [[Қарамеңді ауылдық округі]] |[[Қарамеңді]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}4236 |- | [[Қожа ауылдық әкімдігі]] |[[Қожа (ауыл)|Қожа]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}726 |- | [[Өлеңді ауылдық әкімдігі]] |[[Өлеңді]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}638 |- | [[Раздольный ауылдық округі (Қостанай облысы)|Раздольный ауылдық округі]] |[[Раздольное (Қостанай облысы)|Раздольное]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}681 |- | [[Шилі ауылдық округі (Науырзым ауданы)|Шилі ауылдық округі]] |[[Шилі (Науырзым ауданы)|Шилі]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}599 |- | [[Шолақсай ауылдық әкімдігі]] |[[Шолақсай (Қостанай облысы)|Шолақсай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}968 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Халқы <br>(2021) |- | [[Қарамеңді]] || {{құлдырау}}4188 |- | [[Шолақсай (Қостанай облысы)|Шолақсай]] || {{құлдырау}}968 |- | [[Буревестник (Қостанай облысы)|Буревестник]] || {{құлдырау}}876 |- | [[Қожа (ауыл)|Қожа]] || {{құлдырау}}726 |- | [[Раздольное (Қостанай облысы)|Раздольное]] || {{құлдырау}}681 |- | [[Өлеңді]] || {{құлдырау}}637 |- | [[Шилі (Науырзым ауданы)|Шилі]] || {{құлдырау}}599 |- | [[Дәмді]] || {{құлдырау}}502 |} == Шаруашылығы == Ауданында негізінен ауыл шаруашылығы жақсы дамыған. Мұнда ауыл шарушылығына жарамды жердің жалпы аумағы 1129,8 мың га, оның 187,0 мың га-сы — егістік, 53,7 мың га-сы — шабындық, 889,1 мың га-сы — жайылым. Ауданда 20 ғасырдың 90-жылдарының орта кезінде таратылған бұрынғы кеңшарлардың, т.б. шаруашылықтардың негізінде жаңа типтегі көптеген ауыл шарушылық бірлестіктері құрылды. Науырзым ауданы негізінен астық және мал өсірумен айналысады. 2003 жылы мұндағы егістіктің аумағы 170,1 мың га-ға жетті. Мәдениет, білім беру және денсаулық сақтау мекемелерінен Науырызым ауданында жалпы білім беретін 22 мектеп, 1 мәдениет үйі, 9 клуб, 11 кітапхана, аудандық аурухана мен емхана, 14 фельдшерлік-акушерлік пункт, 2 дәріхана жұмыс істейді<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай облысы}} {{Науырзым ауданы елді мекендері}} [[Санат:Науырзым ауданы]] sjpnoypvhxvxh7rrqdzrcqxwyxp4h6r 3686985 3686982 2026-10-27T11:15:06Z Алма Досова 187333 стилистикалық қателіктер 3686985 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Науырзым ауданы |елтаңба = Nawrızım awdanınıñ tañbası.png |елтаңба аты = |карта = Nauyrzym District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 16 |lat_sec = 48 |lon_dir = E |lon_deg = 63 |lon_min = 58 |lon_sec = 12 |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = 1964 жыл |тұрғыны = 9 193<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (72,31%)<br /> [[орыстар]] (14,99%)<br /> [[украиндар]] (5,16%)<br /> [[әзербайжандар]] (2,28%)<br /> [[татарлар]] (1,59%)<br /> [[беларустар]] (1,22%)<br /> [[немістер]] (0,88%)<br /> басқалары (1,57%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 15,2 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Қарамеңді]] |ауылдық округтер саны = 8 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 11 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Қарамеңді ауылы, Шақшақ Жәнібек көшесі, №1 |әкімі = Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-naurzum-audany-akimat?lang=kk Науырзым ауданының әкімдігі }} '''Науырзым ауданы''' — [[Қостанай облысы]]ның орталық бөлігінен оңтүстікке қарай орналасқан әкімшілік бөлік. Аудан [[1964 жыл|1964]] жылы құрылған. Жерінің аумағы — 18,3 мың км². Орталығы — [[Қарамеңді]] ауылы, [[Қостанай]]ға дейінгі арақашықтығы — 198 км. Аудан аумағында [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі|ЮНЕСКО әлемдік мұра тізіміндегі]] №1102 нысан саналатын [[Наурызым қорығы]] орналасқан. == Географиялық орны == Солтүстігінде [[Әулиекөл ауданы|Әулиекөл]], батысында [[Қамысты ауданы|Қамысты]], оңтүстігінде [[Амангелді ауданы|Амангелді]], [[Жангелді ауданы|Жангелдин]] аудандарымен, шығысында [[Қарасу ауданы|Қарасу]] және [[Ақмола облысы]]ның [[Жарқайың ауданы|Жарқайың]] ауданымен шектеседі. == Жер бедері == Науырзым ауданы [[Торғай үстірті]]нің солтүстік жағында орналасқан. Жер бедері едәуір күрделі. Шығыс жағындағы Торғай Үстіртінің орталық бөлігі ауданды бойлық бағытта бөліп жатыр. Жерінің оңтүстік жағында өзен аңғарларымен бөлінген, беттері негізінен тегіс [[Қызбелтау]], [[Қарғалытау|Қарғалы]] таулары мен [[Қыземшек (тау, Қызбелтау таулары)|Қыземшек]] шоқысы орналасқан. Ең биік жері Қарғалы тауында (308 м). Жер қойнауында Панфилов қоңыр көмір кені, Шошқалы құм-қиыршықтас кені, отқа төзімді балшық, Шолақсай кен орны, Қарасу құм кендері бар. Науырзым ауданы жер беті суларына біршама бай. Өзендер жүйесі [[Үлкен Дәмді]], [[Наурызым Қарасуы]], [[Қаражылға]], солтүстігінде [[Данабике]] өзендері мен олардың көптеген сай-салаларынан тұрады. Көлдерінің көпшілігі тұзды сулы. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Науырзым ауданы құрғақ дала белдемінде орналасқан, климаты шұғыл континенттік. Қаңтардың жылдық орташа ауа температурасы — -18–-19°С. Өте суық қыста температура Ақсуат кені төңірегінде -46°С-қа дейін төмендеген. Жазы ыстық. Шілденің орташа температурасы — 22°С. Жаз тым ыстық жылдары ауа температурасы 40°С-қа дейін жетеді. Климаттың құрғақ болуына байланысты жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 200–250 мм-ден аспайды. Оның 70–75%-ы жылдың жылы мезгілінде жауады. Желсіз тымық күндер аз. Соғатын желдердің жылдық орташа жылдамдығы 4,5–5 м/с шамасында. Жер қыртысы түгелдей дерлік қызғылт қоңыр топырақтан тұрады. [[Торғай қолаты|Торғай]] және [[Сыпсыңағаш қолаты|Сыпсыңағаш]] қолаттарының табанында сортаң және шақатты қызғылт-қоңыр топырақ тараған. Ауданның солтүстігінде бетеге мен селеуі басым әр түрлі астық тұқымдас шөп өскен. Наурызым қорығы алқабында қарағайлы, қайыңды-қарағайлы орман, Торғай қолатының және Қаражылға мен Науырзым Қарасуы өзендерінің бойы бұйырғын аралас қара жусан мен көкпектен және әр түрлі шөп аралас бидайық пен қияқ шөптерден тұрады. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, саршұнақ, суыр, қосаяқ, аламан, ормандарда тиін, тұяқтылардан елік, қабан, құстардан бүркіт, кезқұйрық, күйкентай, дуадақ, шіл, ақ және қара құрлар, өзен-көлдерде аққу, қаз, үйрек, тырна, қызғыш, жылқышы, т.б. жануарлар мекендейді. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 18469 || {{өсім}}23478 || {{өсім}}30323 || {{құлдырау}}17914 || {{құлдырау}}13180 || {{құлдырау}}10126 |} Ауданда халық сирек қоныстанған және түгелдей ауылдық жерде тұрады. Тұрғындар саны – 10 766 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 71,87%, [[орыстар]] – 14,82%, [[украиндар]] – 5,49%, [[әзербайжандар]] – 2,35%, [[татарлар]] – 1,64%, [[беларустар]] – 1,22%, [[немістер]] – 0,93%, [[башқұрттар]] – 0,46%, басқа ұлт өкілдері – 1,24%. == Әкімшілік бөлінісі == 11 елді мекен 4 ауылдық әкімдік пен 4 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !Орталығы !Елді мекендері !Халқы (2021) |- | [[Буревестник ауылдық әкімдігі]] |[[Буревестник (Қостанай облысы)|Буревестник]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}876 |- | [[Дәмді ауылдық округі]] |[[Дәмді]] ауылы|| 3|| {{құлдырау}}788 |- | [[Қарамеңді ауылдық округі]] |[[Қарамеңді]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}4236 |- | [[Қожа ауылдық әкімдігі]] |[[Қожа (ауыл)|Қожа]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}726 |- | [[Өлеңді ауылдық әкімдігі]] |[[Өлеңді]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}638 |- | [[Раздольный ауылдық округі (Қостанай облысы)|Раздольный ауылдық округі]] |[[Раздольное (Қостанай облысы)|Раздольное]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}681 |- | [[Шилі ауылдық округі (Науырзым ауданы)|Шилі ауылдық округі]] |[[Шилі (Науырзым ауданы)|Шилі]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}599 |- | [[Шолақсай ауылдық әкімдігі]] |[[Шолақсай (Қостанай облысы)|Шолақсай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}968 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Халқы <br>(2021) |- | [[Қарамеңді]] || {{құлдырау}}4188 |- | [[Шолақсай (Қостанай облысы)|Шолақсай]] || {{құлдырау}}968 |- | [[Буревестник (Қостанай облысы)|Буревестник]] || {{құлдырау}}876 |- | [[Қожа (ауыл)|Қожа]] || {{құлдырау}}726 |- | [[Раздольное (Қостанай облысы)|Раздольное]] || {{құлдырау}}681 |- | [[Өлеңді]] || {{құлдырау}}637 |- | [[Шилі (Науырзым ауданы)|Шилі]] || {{құлдырау}}599 |- | [[Дәмді]] || {{құлдырау}}502 |} == Шаруашылығы == Ауданында негізінен ауыл шаруашылығы жақсы дамыған. Мұнда ауыл шарушылығына жарамды жердің жалпы аумағы 1129,8 мың га, оның 187,0 мың га-сы — егістік, 53,7 мың га-сы — шабындық, 889,1 мың га-сы — жайылым. Ауданда XX ғасырдың 90-жылдарының ортасында таратылған бұрынғы кеңшарлардың, т.б. шаруашылықтардың негізінде жаңа типтегі көптеген ауыл шарушылық бірлестіктері құрылды. Науырзым ауданы негізінен астық және мал өсірумен айналысады. 2003 жылы мұндағы егістіктің аумағы 170,1 мың га-ға жетті. Мәдениет, білім беру және денсаулық сақтау мекемелерінен Науырызым ауданында жалпы білім беретін 22 мектеп, 1 мәдениет үйі, 9 клуб, 11 кітапхана, аудандық аурухана мен емхана, 14 фельдшерлік-акушерлік пункт, 2 дәріхана жұмыс істейді<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай облысы}} {{Науырзым ауданы елді мекендері}} [[Санат:Науырзым ауданы]] i1v6fhd27x10xt1k9qrh3i4yf8nnxys 3686986 3686985 2026-10-27T11:15:58Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3686986 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Науырзым ауданы |елтаңба = Nawrızım awdanınıñ tañbası.png |елтаңба аты = |карта = Nauyrzym District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 16 |lat_sec = 48 |lon_dir = E |lon_deg = 63 |lon_min = 58 |lon_sec = 12 |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = 1964 жыл |тұрғыны = 9 193<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (72,31%)<br /> [[орыстар]] (14,99%)<br /> [[украиндар]] (5,16%)<br /> [[әзербайжандар]] (2,28%)<br /> [[татарлар]] (1,59%)<br /> [[беларустар]] (1,22%)<br /> [[немістер]] (0,88%)<br /> басқалары (1,57%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 15,2 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Қарамеңді]] |ауылдық округтер саны = 8 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 11 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Қарамеңді ауылы, Шақшақ Жәнібек көшесі, №1 |әкімі = Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-naurzum-audany-akimat?lang=kk Науырзым ауданының әкімдігі }} '''Науырзым ауданы''' — [[Қостанай облысы]]ның орталық бөлігінен оңтүстікке қарай орналасқан әкімшілік бөлік. Аудан [[1964 жыл|1964]] жылы құрылған. Жерінің аумағы — 18,3 мың км². Орталығы — [[Қарамеңді]] ауылы, [[Қостанай]]ға дейінгі арақашықтығы — 198 км. Аудан аумағында [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі|ЮНЕСКО әлемдік мұра тізіміндегі]] №1102 нысан саналатын [[Наурызым қорығы]] орналасқан. == Географиялық орны == Солтүстігінде [[Әулиекөл ауданы|Әулиекөл]], батысында [[Қамысты ауданы|Қамысты]], оңтүстігінде [[Амангелді ауданы|Амангелді]], [[Жангелді ауданы|Жангелдин]] аудандарымен, шығысында [[Қарасу ауданы|Қарасу]] және [[Ақмола облысы]]ның [[Жарқайың ауданы|Жарқайың]] ауданымен шектеседі. == Жер бедері == Науырзым ауданы [[Торғай үстірті]]нің солтүстік жағында орналасқан. Жер бедері едәуір күрделі. Шығыс жағындағы Торғай Үстіртінің орталық бөлігі ауданды бойлық бағытта бөліп жатыр. Жерінің оңтүстік жағында өзен аңғарларымен бөлінген, беттері негізінен тегіс [[Қызбелтау]], [[Қарғалытау|Қарғалы]] таулары мен [[Қыземшек (тау, Қызбелтау таулары)|Қыземшек]] шоқысы орналасқан. Ең биік жері Қарғалы тауында (308 м). Жер қойнауында Панфилов қоңыр көмір кені, Шошқалы құм-қиыршықтас кені, отқа төзімді балшық, Шолақсай кен орны, Қарасу құм кендері бар. Науырзым ауданы жер беті суларына біршама бай. Өзендер жүйесі [[Үлкен Дәмді]], [[Наурызым Қарасуы]], [[Қаражылға]], солтүстігінде [[Данабике]] өзендері мен олардың көптеген сай-салаларынан тұрады. Көлдерінің көпшілігі тұзды сулы. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Науырзым ауданы құрғақ дала белдемінде орналасқан, климаты шұғыл континенттік. Қаңтардың жылдық орташа ауа температурасы — -18–-19°С. Өте суық қыста температура Ақсуат кені төңірегінде -46°С-қа дейін төмендеген. Жазы ыстық. Шілденің орташа температурасы — 22°С. Жаз тым ыстық жылдары ауа температурасы 40°С-қа дейін жетеді. Климаттың құрғақ болуына байланысты жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 200–250 мм-ден аспайды. Оның 70–75%-ы жылдың жылы мезгілінде жауады. Желсіз тымық күндер аз. Соғатын желдердің жылдық орташа жылдамдығы 4,5–5 м/с шамасында. Жер қыртысы түгелдей дерлік қызғылт қоңыр топырақтан тұрады. [[Торғай қолаты|Торғай]] және [[Сыпсыңағаш қолаты|Сыпсыңағаш]] қолаттарының табанында сортаң және шақатты қызғылт-қоңыр топырақ тараған. Ауданның солтүстігінде бетеге мен селеуі басым әр түрлі астық тұқымдас шөп өскен. Наурызым қорығы алқабында қарағайлы, қайыңды-қарағайлы орман, Торғай қолатының және Қаражылға мен Науырзым Қарасуы өзендерінің бойы бұйырғын аралас қара жусан мен көкпектен және әр түрлі шөп аралас бидайық пен қияқ шөптерден тұрады. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, саршұнақ, суыр, қосаяқ, аламан, ормандарда тиін, тұяқтылардан елік, қабан, құстардан бүркіт, кезқұйрық, күйкентай, дуадақ, шіл, ақ және қара құрлар, өзен-көлдерде аққу, қаз, үйрек, тырна, қызғыш, жылқышы, т.б. жануарлар мекендейді. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 18469 || {{өсім}}23478 || {{өсім}}30323 || {{құлдырау}}17914 || {{құлдырау}}13180 || {{құлдырау}}10126 |} Ауданда халық сирек қоныстанған және түгелдей ауылдық жерде тұрады. Тұрғындар саны – 10 766 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 71,87%, [[орыстар]] – 14,82%, [[украиндар]] – 5,49%, [[әзербайжандар]] – 2,35%, [[татарлар]] – 1,64%, [[беларустар]] – 1,22%, [[немістер]] – 0,93%, [[башқұрттар]] – 0,46%, басқа ұлт өкілдері – 1,24%. == Әкімшілік бөлінісі == 11 елді мекен 4 ауылдық әкімдік пен 4 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !Орталығы !Елді мекендері !Халқы (2021) |- | [[Буревестник ауылдық әкімдігі]] |[[Буревестник (Қостанай облысы)|Буревестник]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}876 |- | [[Дәмді ауылдық округі]] |[[Дәмді]] ауылы|| 3|| {{құлдырау}}788 |- | [[Қарамеңді ауылдық округі]] |[[Қарамеңді]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}4236 |- | [[Қожа ауылдық әкімдігі]] |[[Қожа (ауыл)|Қожа]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}726 |- | [[Өлеңді ауылдық әкімдігі]] |[[Өлеңді]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}638 |- | [[Раздольный ауылдық округі (Қостанай облысы)|Раздольный ауылдық округі]] |[[Раздольное (Қостанай облысы)|Раздольное]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}681 |- | [[Шилі ауылдық округі (Науырзым ауданы)|Шилі ауылдық округі]] |[[Шилі (Науырзым ауданы)|Шилі]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}599 |- | [[Шолақсай ауылдық әкімдігі]] |[[Шолақсай (Қостанай облысы)|Шолақсай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}968 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Халқы <br>(2021) |- | [[Қарамеңді]] || {{құлдырау}}4188 |- | [[Шолақсай (Қостанай облысы)|Шолақсай]] || {{құлдырау}}968 |- | [[Буревестник (Қостанай облысы)|Буревестник]] || {{құлдырау}}876 |- | [[Қожа (ауыл)|Қожа]] || {{құлдырау}}726 |- | [[Раздольное (Қостанай облысы)|Раздольное]] || {{құлдырау}}681 |- | [[Өлеңді]] || {{құлдырау}}637 |- | [[Шилі (Науырзым ауданы)|Шилі]] || {{құлдырау}}599 |- | [[Дәмді]] || {{құлдырау}}502 |} == Шаруашылығы == Ауданында негізінен ауыл шаруашылығы жақсы дамыған. Мұнда ауыл шарушылығына жарамды жердің жалпы аумағы 1129,8 мың га, оның 187,0 мың га-сы — егістік, 53,7 мың га-сы — шабындық, 889,1 мың га-сы — жайылым. Ауданда XX ғасырдың 90-жылдарының ортасында таратылған бұрынғы кеңшарлардың, т.б. шаруашылықтардың негізінде жаңа типтегі көптеген ауыл шарушылық бірлестіктері құрылды. Науырзым ауданы негізінен астық және мал өсірумен айналысады. 2003 жылы мұндағы егістіктің аумағы 170,1 мың га-ға жетті. Мәдениет, білім беру және денсаулық сақтау мекемелерінен Науырзым ауданында жалпы білім беретін 22 мектеп, 1 мәдениет үйі, 9 клуб, 11 кітапхана, аудандық аурухана мен емхана, 14 фельдшерлік-акушерлік пункт, 2 дәріхана жұмыс істейді<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай облысы}} {{Науырзым ауданы елді мекендері}} [[Санат:Науырзым ауданы]] 1x3pvnbmt2qfkfdxj9pvetjpz4oexdk 0 30802 3686876 3116320 2026-10-27T08:48:44Z 1nter pares 146705 /* */ 3686876 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} [[Сурет:Cooking oils on a shelf 02.jpg|thumb|330px|Дүкен сөресіндегі өсімдік майлары]] '''Өсімдік майы''' – түрлі [[өсімдік]] [[дән]]і мен [[Шырындар|шырынынан]] алынатын табиғи өнім. Өсімдік майы негізінен [[глицерин]]нің, қаныққан және қанықпаған бір негізді май қышқылдарының күрделі эфирлерінен (95 – 98%) түзіледі. Одан басқа өсімдік майы құрамында [[илік заттар]], [[фосфатидтер]], [[фитостериндер]], [[пигменттер]] және [[Е дәрумені]], т.б. кездеседі. Өсімдік майының құрамы майдың түсі мен дәміне әсер етеді. Өсімдік майына [[қыша]], [[күнжіт]], [[жүгері]], [[күнбағыс]], [[какао]], [[мақта]], [[жүзім]], [[қауын]], [[қарбыз]], т.б. майлары жатады. Өсімдіктердің дәні мен шырынында сімдік майының мөлшері 2 – 3-тен – 70%-ға дейін болады. Өсімдік майының қасиеттері ондағы [[триглицерид]]тер түзетін май қышқылдарының құрамына байланысты: сұйық, май тәрізді, кейде қатты, бояулы, кейбірі улы заттар болып келеді. Өсімдік майында [[холестерин]] болмайды. Өсімдік майы негізінен тамаққа, сондай-ақ олифа, сыр, жағармай, сабын өндірістерінде, т.б. кеңінен қолданылады. {{commonscat|Cooking oils}} [[Санат:Өсiмдiк майлары]] d2yd38jmupvptex2adxz8cpojas66g6 0 32487 3686931 2618697 2026-10-27T10:12:50Z Wikuiser 172895 /* */ 3686931 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Жалтыр Қарабас |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 53.641585/62.251282 |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 205,5 |Ұзындығы = 2,6 |Ені = 2,2 |Ауданы = 4,6 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = 8,6 |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Қостанай облысы |Аудан = Қарабалық ауданы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = }} '''Жалтыр Қарабас''' – Тоғызақ өзенінің оң аңғарында орналасқан тұзды тұйық көл. == Географиялық орны == [[Қостанай облысы]] [[Қарабалық ауданы]] жерінде, [[Орал алды үстірті]]нде орналасқан. Теңіз деңгейінен 205,5 м биіктікте. == Гидрографикасы, сипаты == Аумағы 4,6 км², ұзындығы 2,6 км, енді жері 2,2 км. Жағалауының ұзындығы 8,6 км. Негізінен [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын]] суымен толысады. Кей жылдары құрғап қалады. Суы кермек. Көл бетін [[қамыс]], [[қоға]] өсінділері жапқан. Суында балықтардан [[сазан]], [[табан балық]]; құстардан [[үйрек]], [[қасқалдақ]], [[қаз]], т.б. мекендейді. Мал шаруашылығына пайдаланылады. [[Санат:Қарабалық ауданы көлдері]] 8g3kgz1gjtjt515wf9yis1irp1zm3w1 0 32830 3686919 2740640 2026-10-27T09:35:08Z Wikuiser 172895 /* */ 3686919 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Жерлігаз |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 53.440289/62.227112 |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 213 |Ұзындығы = 3,2 |Ені = 1,8 |Ауданы = 4,5 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = 8,4 |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Қостанай облысы |Аудан = Қарабалық ауданы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = }} '''Жерлігаз''' — [[Тобыл]] алабында орналасқан [[тұйық көл]]. == Географиялық орны == [[Қостанай облысы]] [[Қарабалық ауданы]] Назаровка ауылынан оңтүстікке қарай 5 км жерде. Теңіз деңгейінен 213 м биіктікте орналасқан. == Гидрографикасы == Аумағы 4,5 км², ұзындығы 3,2 км, ені 1,8 км. Жағалау бойының ұзындығы 8,4 км. == Жағалау сипаты == Батысында Жұрын, оңтүстік-шығысында Қарашасор, т.б. ұсақ көлдер кездеседі. Айдынын қамысты-қоғалы өсімдіктер жауып жатыр. Суы тұщы. [[Қараша]]ның аяғында суы қатып, [[сәуір]]дің ортасында ери бастайды. Мал суаруға пайдаланылады. [[Санат:Қарабалық ауданы көлдері]] [[Санат:Тобыл су алабы]] 3ey7jv6na2r275muz2xf04pa5afq5fl 0 32910 3686928 2619339 2026-10-27T10:07:14Z Wikuiser 172895 /* */ 3686928 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Жолтай |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 53.636293/65.087385 |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 96 |Ұзындығы = 2,9 |Ені = 1,7 |Ауданы = 3 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = 7,6 |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Қостанай облысы |Аудан = Сарыкөл ауданы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = }} '''Жолтай''' – [[Обаған (өзен)|Обаған]] алабында орналасқан [[тұйық көл]]. == Географиялық орны == [[Қостанай облысы]] [[Сарыкөл ауданы]] Златоуст ауылынан солтүстік-батысқа қарай 12 км жерде. Теңіз деңгейінен 96 м биіктікте жатыр. Оңтүстік мен батысы төбелі, солтүстік мен шығысы жазықты келеді. == Гидрографикасы == Аумағы 3 км², ұзындығы 2,9 км, енді жері 1,7 км. Жағалау бойының ұзындығы 7,6 км. Солтүстік-батысында ұсақ тұзды көлдер бар. Суы [[қараша]]ның басында қатып, [[сәуір]]де ери бастайды. Суының тұздылығы орташа. Мал суаруға жарамды. [[Санат:Сарыкөл ауданы көлдері]] [[Санат:Обаған су алабы]] gtls81g0zw5v1kquuhaoo9er5emlews 0 33474 3686934 3115921 2026-10-27T10:14:35Z Wikuiser 172895 /* */ 3686934 wikitext text/x-wiki {{Мұздық |Атауы = Кеңсай мұздығы |Төл атауы = |Сурет = |Сурет атауы = |Координаттары = 42.96667/77.33333 |CoordScale = |Мұздықтың түрі = Қазаншұңқырлық мұздық |Ауданы = 6,7 |Ұзындығы = 3,9 |Қалыңдығы = 70 |Мұздықтың күйі = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Алматы облысы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = }} '''Кеңсай''', ''Үлкен Түйеқұйрықты'' – [[Күнгей Алатау]]ы жотасының солтүстік беткейіндегі қазаншұңқырлық мұздық. [[Шілік (өзен)|Шілік]] алабындағы Жаңғырық өзенінің бастауында өзімен аттас тауда орналасқан. == Аумағы == Мұздық 4440 м биіктіктен басталып, 3490 м-ге дейін төмендейді. Ұзындығы 3,9 км, оның ішінде ашық жатқан бөлігі 3,3 км. Жалпы аумағы 6,7 км². Мұздықтың тілі 3,1 км² жерді алып жатыр. Орташа қалыңдығы 70 м, көлемі 0,47 км³. Мұздық жылдан-жылға еріп, аумағы қысқаруда.<ref>АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы облысы мұздықтары]] [[Санат:Күнгей Алатау]] 4u8ssdexgrsyczg0x5xo8rn71ffxufp 0 33637 3686927 2628539 2026-10-27T10:06:07Z Wikuiser 172895 /* */ 3686927 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Көкбайсор |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 52.58995/72.34147 |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 207 |Ұзындығы = 4,6 |Ені = 2,6 |Ауданы = 7,3 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = 12,4 |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Ақмола облысы |Аудан = Біржан сал ауданы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = }} '''Көкбайсор''' – [[Сілетітеңіз]] көлінің оңтүстік-батысындағы тұзды көл. == Географиялық орны == [[Ақмола облысы]] [[Біржан сал ауданы]] Бөгенбай ауылының оңтүстігінде 13 км жерде орналасқан. [[Сілеті]] өзені алабында. Теңіз деңгейінен 207 м биіктікте жатыр. == Гидрографикасы == Аумағы 7,3 км², ұзындығы 4,6 км, енді жері 2,6 км, жағалау бойының ұзындығы 12,4 км. Жағалауы жазық, түбі тұнба балшықты келген. Жағасы күрделі пішінді, су көп жылдары пішінін жиі өзгертіп тұрады. Орта бөлігінде ұсақ аралдар бар. [[Қараша]] – [[сәуір]] айлары аралығында суы қатып жатады. Солтүстігінен бұлақ суы құяды. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Көл айдынында жыл бойы су болады. Мал суарылады, жағалауы шабындық. [[Санат:Біржан сал ауданы көлдері]] [[Санат:Сілеті су алабы]] myp22tpvamssd8ichawbz5tjw0xdxqq 0 34335 3686924 2619373 2026-10-27T09:38:23Z Wikuiser 172895 /* */ 3686924 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Қараайғыркөл |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 54.056466/65.605373 |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 168 |Ұзындығы = 4 |Ені = 2,6 |Ауданы = 6,1 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = 11,8 |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Қостанай облысы |Аудан = Ұзынкөл ауданы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = }} '''Қараайғыркөл''' – [[Қостанай облысы]] [[Ұзынкөл ауданы]]ндағы көл. Ряжское ауылының шығысында 1 км жерде, теңіз деңгейінен 168 м биіктікте жатыр. == Гидрографикасы == Аумағы 6,1 км², ұзындығы 4 км, енді жері 2,6 км, жағалау бойының ұзындығы 11,8 км. Көл түбі тегіс, 0,1 м тұнба шөккен. [[Қар]] және [[жер асты суы]]мен толығады. [[Қараша]]ның ортасында суы қатып, [[сәуір]]дің ортасында ериді. == Жағалау сипаты == Жазық жағалауында [[қамыс]], [[құрақ]] өскен. Аңғары шабындық және жайылым. [[Санат:Ұзынкөл ауданы көлдері]] d75mr00c6re96v7d9a1yckz7wqlu54v 0 34904 3686930 2740657 2026-10-27T10:12:15Z Wikuiser 172895 /* */ 3686930 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Алакөл |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 51.29603/62.32008 |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 225 |Ұзындығы = 6,5 |Ені = 3 |Ауданы = 10,8 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = 20,5 |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Қостанай облысы |Аудан = Қамысты ауданы |Позициялық карта = Қазақстан |Позициялық карта 1 = Қазақстан Қостанай облысы |Ортаққордағы санаты = }} '''Алакөл''' – [[Тобыл]] алабындағы көл. == Географиялық орны == [[Қостанай облысы]] [[Қамысты ауданы]] Қуыссор көлінің батысында орналасқан. == Гидрографикасы == Аумағы 10,8 км², теңіз деңгейінен биіктігі 225 м. Ұзындығы 6,5 км, енді жері 3 км, жағалау бойының ұзындығы 20,5 км. Негізінен [[қар]] және [[Жер асты суы|жер асты сулары]]мен толысады. [[Қараша]]да қатып, [[сәуір]]дің аяғында мұзы ериді. == Жағалау сипаты == Көл Сыпсыңағаш қолатындағы Теңіз, Қуыссор, Ұзынсор, Жаркөл, [[Қайыңдысор]] көлдерінің жанында орналасқан. Жазық келген жағалауында [[қамыс]], [[құрақ]], [[қоға]], т.б. шөптесіндер өседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қамысты ауданы көлдері]] [[Санат:Тобыл су алабы]] raxsvc6pl52myl52wfd1ukgv766q6j7 0 34923 3686917 3104381 2026-10-27T09:32:00Z Wikuiser 172895 3686917 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Аласор |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 52/14/58.6/N/63/6/31.3/E |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 185,7 |Ұзындығы = 2,4 |Ені = 3,1 |Ауданы = 10 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = 40 |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Қостанай облысы |Аудан = Әулиекөл ауданы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = }} '''Аласор ''' – [[Торғай (өзен, Сілеті алабы)|Торғай]] алабындағы көл. == Географиялық орны == [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]] Москалевка ауылының солтүстік-батысында 18 км жерде орналасқан көл. Торғай алабында. Теңіз деңгейінен 185,7 м биіктікте жатыр. == Гидрографикасы == Аумағы 10,0 км², ұзындығы 7,9 км, енді жері 2,4, жағалау бойының ұзындығы 40 км. Жағасы жайпақ, батпақты. Деңгейі көктемде көтеріліп, жазға қарай тартылады. Алабы мал [[жайылым]]ы, [[шабындық]] ретінде пайдаланылады.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әулиекөл ауданы көлдері]] [[Санат:Торғай су алабы]] 1ykozkn3rdwi77jk5s1qbyh2bqhybz9 0 35003 3686997 3439976 2026-10-27T11:36:17Z Алма Досова 187333 Логикалық қателік 3686997 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Алтынсарин ауданы |елтаңба = Altynsaraudanigerb.gif |елтаңба аты = |карта = Altynsarin District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 29 |lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 64 |lon_min = 32 |lon_sec = 24 |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = [[9 қазан]] [[1985 жыл]]<ref>{{Cite web|accessdate = 2016-12-05|title = Ауданның тарихи|url = http://altynsarin.kostanay.gov.kz/kz/obyavleniya/istoriya-rayona/|publisher = Алтынсарин аудан әкімдігінің ресми Интернет-ресурсы}}</ref> |Глава = Ахметов Батырбек Мыкансалыкович<ref name="Akim">{{Cite web|accessdate = 2016-02-22|title = Аким района|url = http://altynsarin.kostanay.gov.kz/gosuslugi/akim/index.php|publisher = Официальный интернет-ресурс акимата Алтынсаринского района}}</ref> |тұрғыны = 12 430<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (38,51%)<br /> [[орыстар]] (38,05%)<br /> [[украиндар]] (11,3%)<br /> [[немістер]] (5,31%)<br /> [[татарлар]] (1,91%)<br /> [[белорустар]] (1,43%)<br /> басқалары (3,49%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 6,4 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Обаған (Алтынсарин ауданы)|Обаған]] |ауылдық округтер саны = 9 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 25 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Обаған ауылы, Ленин көшесі, №4 |әкімі = Арнұр Маратұлы Сартов |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-altynsarin-audany-akimat?lang=kk Алтынсарин ауданының әкімдігі }} '''Алтынсарин ауданы ''' — [[Қостанай облысы]]ндағы әкімшілік бөлініс. Жер аумағы — 5,4 мың км². Аудан орталығы — Обаған ауылы. == Тарихы == Обаған ауданы алғаш рет 1928 жылы құрылды. Орталығы [[Сарыкөл (Сарыкөл ауданы)|Урицкий]] ауылы болды. 1935 жылы Обаған ауданынан [[Сарыкөл ауданы|Урицкий ауданы]] бөлініп, орталығы Большая Чураковка болып қалды. 1963 жылы 2 қаңтарда Обаған ауданы таратылып, аумағы Қостанай, Семиозёр, Урицкий аудандары арасында бөлінді. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасының 1985 жылғы 9 қазандағы Қаулысымен Обаған ауданы қайта құрылды. Құрамына [[Қостанай ауданы]]нан Большечураков, Владимиров, Димитров, Маяковский, Силантьев, Совхозный, Щербаков, [[Сарыкөл ауданы|Урицкий ауданынан]] Докучаев, Лермонтов, Новоалексеев, Свердлов, [[Әулиекөл ауданы|Семиозёр ауданынан]] Приозёрный ауылдық кеңестері еніп, әкімшілік орталығы Большая Чураковка ауылы болып бекітілді. [[Ыбырай Алтынсарин]]нің туғанына 150 жыл толуына орай 1991 жылы 5 шілдеде Обаған ауданы Алтынсарин ауданы болып өзгертілді. == Географиялық орны, жер бедері == Солтүстігінде [[Меңдіқара ауданы|Меңдіқара]], батысында [[Қостанай ауданы|Қостанай]], шығысында [[Сарыкөл ауданы|Сарыкөл]], [[Қарасу ауданы|Қарасу]], оңтүстігінде [[Әулиекөл ауданы|Әулиекөл]] аудандарымен шектеседі. Аудан Қостанай облысының солтүстік және орталық бөлігінде, [[Батыс Сібір жазығы]]ндағы [[Тобыл]], [[Обаған (өзен)|Обаған]] өзендерінің суайрығында орналасқан. Жері жазық, теңіз деңгейінен 150—200 м биіктікте. Пайдалы қазбалардан саз, боксит, қоңыр көмір барланған. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Климаты тым континенттік. Қысы суық, жазы қоңыржай жылы. Қаңтардағы орташа температура — -17—-18°С, кей жылдары -40°С-тан төмен, шілдеде — 21—22°С, кей жылдары 37°С-қа дейін жоғарылайды. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 – 300 мм шамасында. Су қоры шығысында Обаған өзенінің орта ағысын, оңтүстік-шығысында [[Құсмұрын (көл)|Құсмұрын]] көлінің солтүстік бөлігінен және көптеген ірілі-ұсақты көлдерден тұрады. Ірілері: Талы, Байжарық, Ұзынкөл, т.б. Топырағы тұтастай қара қоңыр және сортаң қара қоңыр. Бетеге, селеу аралас әр түрлі шөптер өседі. Ауданның солтүстік-батысын [[Арақарағай]] орманы, солтүстік-шығысын Сарыкөл орман шаруашылығына қарасты қайыңды тоғайлар алып жатыр. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қоян, орманда аздап бұлан мен тиін; құстардан бүркіт, кезқұйрық, қарақұр, жазда көл мен өзен бойларында қаз, үйрек, қызғыш, тауқұдірет, жылқышы, аққу, т.б. мекендейді. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 21412 || {{құлдырау}}19931 || {{өсім}}32542 || {{құлдырау}}20367 || {{құлдырау}}15688 || {{құлдырау}}13330 |} Тұрғындар саны – 13 846 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 37,74%, [[орыстар]] – 38,34%, [[украиндар]] – 11,85%, [[немістер]] – 5,29%, [[татарлар]] – 1,85%, [[беларустар]] – 1,51%, басқа ұлт өкілдері – 3,42%. == Әкімшілік бөлінісі == 25 елді мекен 1 ауылдық әкімдік пен 8 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !Орталығы !Елді мекендері !Халқы (2021) |- | [[Димитров ауылдық округі]] |[[Танабай]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}723 |- | [[Қызыл Кордон ауылдық округі]] |[[Қызыл Кордон (Қостанай облысы)|Қызыл Кордон]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}848 |- | [[Мәриям Хакімжанова ауылдық округі]] |[[Щербаково (Қостанай облысы)|Щербаково]] ауылы|| 4 || {{құлдырау}}2329 |- | [[Новоалексеев ауылдық әкімдігі]] |[[Новоалексеевка (Қостанай облысы)|Новоалексеевка]] ауылы|| 1 || {{құлдырау}}657 |- | [[Обаған ауылдық округі (Алтынсарин ауданы)|Обаған ауылдық округі]] |[[Силантьевка]] ауылы||5|| {{құлдырау}}3179 |- | [[Омар Шипин ауылдық округі]] |[[Первомайское (Алтынсарин ауданы)|Первомайское]] ауылы|| 2 || {{құлдырау}}609 |- | [[Свердлов ауылдық округі (Алтынсарин ауданы)|Свердлов ауылдық округі]] |[[Свердловка (Алтынсарин ауданы)|Свердловка]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}880 |- | [[Үлкен Чураков ауылдық округі]] |[[Үлкен Чураковка]] ауылы|| 5 || {{құлдырау}}1954 |- | [[Ілияс Омаров ауылдық округі]] |[[Ілияс Омаров ауылы|Ілияс Омаров]] ауылы|| 4|| {{құлдырау}}1446 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Елді мекен !! Халқы <br>(2021) |- | [[Щербаково (Қостанай облысы)|Щербаково]] || {{өсім}}1784 |- | [[Силантьевка]] || {{өсім}}1655 |- | [[Үлкен Чураковка]] || {{құлдырау}}1443 |- | [[Свердловка (Алтынсарин ауданы)|Свердловка]] || {{құлдырау}}880 |- | [[Қызыл Кордон (Қостанай облысы)|Қызыл Кордон]] || {{құлдырау}}848 |- | [[Новоалексеевка (Қостанай облысы)|Новоалексеевка]] || {{құлдырау}}655 |- | [[Докучаев|Докучаевка]] || {{құлдырау}}575 |- | [[Танабай]] || {{құлдырау}}564 |- | [[Кіші Чураковка]] || {{өсім}}559 |- | [[Обаған (Алтынсарин ауданы)|Обаған]] || {{өсім}}516 |} == Шаруашылығы == Аудан негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығына жарамды аумағы 345,1 мың га, оның 221,3 мыңы егістік, 0,5 мыңы шабындық, 117,8 мыңы мал жайылымы. Аудан арқылы [[Қостанай]]—[[Көкшетау]]–Қарасу темір жолы және [[Қостанай]]—[[Көкшетау]]—Қарасу [[автомобиль]] жолдары өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай облысы}} {{Алтынсарин ауданы елді мекендері}} [[Санат:Алтынсарин ауданы]] me641g4hozbrydh9fos3j1s1rd7akx9 3686998 3686997 2026-10-27T11:37:24Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3686998 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Алтынсарин ауданы |елтаңба = Altynsaraudanigerb.gif |елтаңба аты = |карта = Altynsarin District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 29 |lat_sec = 24 |lon_dir = E |lon_deg = 64 |lon_min = 32 |lon_sec = 24 |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = [[9 қазан]] [[1985 жыл]]<ref>{{Cite web|accessdate = 2016-12-05|title = Ауданның тарихи|url = http://altynsarin.kostanay.gov.kz/kz/obyavleniya/istoriya-rayona/|publisher = Алтынсарин аудан әкімдігінің ресми Интернет-ресурсы}}</ref> |Глава = Ахметов Батырбек Мыкансалыкович<ref name="Akim">{{Cite web|accessdate = 2016-02-22|title = Аким района|url = http://altynsarin.kostanay.gov.kz/gosuslugi/akim/index.php|publisher = Официальный интернет-ресурс акимата Алтынсаринского района}}</ref> |тұрғыны = 12 430<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (38,51%)<br /> [[орыстар]] (38,05%)<br /> [[украиндар]] (11,3%)<br /> [[немістер]] (5,31%)<br /> [[татарлар]] (1,91%)<br /> [[белорустар]] (1,43%)<br /> басқалары (3,49%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 6,4 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Обаған (Алтынсарин ауданы)|Обаған]] |ауылдық округтер саны = 9 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 25 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Обаған ауылы, Ленин көшесі, №4 |әкімі = Арнұр Маратұлы Сартов |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-altynsarin-audany-akimat?lang=kk Алтынсарин ауданының әкімдігі }} '''Алтынсарин ауданы ''' — [[Қостанай облысы]]ндағы әкімшілік бөлініс. Жер аумағы — 5,4 мың км². Аудан орталығы — Обаған ауылы. == Тарихы == Обаған ауданы алғаш рет 1928 жылы құрылды. Орталығы [[Сарыкөл (Сарыкөл ауданы)|Урицкий]] ауылы болды. 1935 жылы Обаған ауданынан [[Сарыкөл ауданы|Урицкий ауданы]] бөлініп, орталығы Большая Чураковка болып қалды. 1963 жылы 2 қаңтарда Обаған ауданы таратылып, аумағы Қостанай, Семиозёр, Урицкий аудандары арасында бөлінді. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасының 1985 жылғы 9 қазандағы Қаулысымен Обаған ауданы қайта құрылды. Құрамына [[Қостанай ауданы]]нан Большечураков, Владимиров, Димитров, Маяковский, Силантьев, Совхозный, Щербаков, [[Сарыкөл ауданы|Урицкий ауданынан]] Докучаев, Лермонтов, Новоалексеев, Свердлов, [[Әулиекөл ауданы|Семиозёр ауданынан]] Приозёрный ауылдық кеңестері еніп, әкімшілік орталығы Большая Чураковка ауылы болып бекітілді. [[Ыбырай Алтынсарин]]нің туғанына 150 жыл толуына орай 1991 жылы 5 шілдеде Обаған ауданы Алтынсарин ауданы болып өзгертілді. == Географиялық орны, жер бедері == Солтүстігінде [[Меңдіқара ауданы|Меңдіқара]], батысында [[Қостанай ауданы|Қостанай]], шығысында [[Сарыкөл ауданы|Сарыкөл]], [[Қарасу ауданы|Қарасу]], оңтүстігінде [[Әулиекөл ауданы|Әулиекөл]] аудандарымен шектеседі. Аудан Қостанай облысының солтүстік және орталық бөлігінде, [[Батыс Сібір жазығы]]ндағы [[Тобыл]], [[Обаған (өзен)|Обаған]] өзендерінің суайрығында орналасқан. Жері жазық, теңіз деңгейінен 150—200 м биіктікте. Пайдалы қазбалардан саз, боксит, қоңыр көмір барланған. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Климаты тым континенттік. Қысы суық, жазы қоңыржай жылы. Қаңтардағы орташа температура — -17—-18°С, кей жылдары -40°С-тан төмен, шілдеде — 21—22°С, кей жылдары 37°С-қа дейін жоғарылайды. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 – 300 мм шамасында. Су қоры шығысында Обаған өзенінің орта ағысын, оңтүстік-шығысында [[Құсмұрын (көл)|Құсмұрын]] көлінің солтүстік бөлігінен және көптеген ірілі-ұсақты көлдерден тұрады. Ірілері: Талы, Байжарық, Ұзынкөл, т.б. Топырағы тұтастай қара қоңыр және сортаң қара қоңыр. Бетеге, селеу аралас әртүрлі шөптер өседі. Ауданның солтүстік-батысын [[Арақарағай]] орманы, солтүстік-шығысын Сарыкөл орман шаруашылығына қарасты қайыңды тоғайлар алып жатыр. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қоян, орманда аздап бұлан мен тиін; құстардан бүркіт, кезқұйрық, қарақұр, жазда көл мен өзен бойларында қаз, үйрек, қызғыш, тауқұдірет, жылқышы, аққу, т.б. мекендейді. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 21412 || {{құлдырау}}19931 || {{өсім}}32542 || {{құлдырау}}20367 || {{құлдырау}}15688 || {{құлдырау}}13330 |} Тұрғындар саны – 13 846 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 37,74%, [[орыстар]] – 38,34%, [[украиндар]] – 11,85%, [[немістер]] – 5,29%, [[татарлар]] – 1,85%, [[беларустар]] – 1,51%, басқа ұлт өкілдері – 3,42%. == Әкімшілік бөлінісі == 25 елді мекен 1 ауылдық әкімдік пен 8 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !Орталығы !Елді мекендері !Халқы (2021) |- | [[Димитров ауылдық округі]] |[[Танабай]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}723 |- | [[Қызыл Кордон ауылдық округі]] |[[Қызыл Кордон (Қостанай облысы)|Қызыл Кордон]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}848 |- | [[Мәриям Хакімжанова ауылдық округі]] |[[Щербаково (Қостанай облысы)|Щербаково]] ауылы|| 4 || {{құлдырау}}2329 |- | [[Новоалексеев ауылдық әкімдігі]] |[[Новоалексеевка (Қостанай облысы)|Новоалексеевка]] ауылы|| 1 || {{құлдырау}}657 |- | [[Обаған ауылдық округі (Алтынсарин ауданы)|Обаған ауылдық округі]] |[[Силантьевка]] ауылы||5|| {{құлдырау}}3179 |- | [[Омар Шипин ауылдық округі]] |[[Первомайское (Алтынсарин ауданы)|Первомайское]] ауылы|| 2 || {{құлдырау}}609 |- | [[Свердлов ауылдық округі (Алтынсарин ауданы)|Свердлов ауылдық округі]] |[[Свердловка (Алтынсарин ауданы)|Свердловка]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}880 |- | [[Үлкен Чураков ауылдық округі]] |[[Үлкен Чураковка]] ауылы|| 5 || {{құлдырау}}1954 |- | [[Ілияс Омаров ауылдық округі]] |[[Ілияс Омаров ауылы|Ілияс Омаров]] ауылы|| 4|| {{құлдырау}}1446 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Елді мекен !! Халқы <br>(2021) |- | [[Щербаково (Қостанай облысы)|Щербаково]] || {{өсім}}1784 |- | [[Силантьевка]] || {{өсім}}1655 |- | [[Үлкен Чураковка]] || {{құлдырау}}1443 |- | [[Свердловка (Алтынсарин ауданы)|Свердловка]] || {{құлдырау}}880 |- | [[Қызыл Кордон (Қостанай облысы)|Қызыл Кордон]] || {{құлдырау}}848 |- | [[Новоалексеевка (Қостанай облысы)|Новоалексеевка]] || {{құлдырау}}655 |- | [[Докучаев|Докучаевка]] || {{құлдырау}}575 |- | [[Танабай]] || {{құлдырау}}564 |- | [[Кіші Чураковка]] || {{өсім}}559 |- | [[Обаған (Алтынсарин ауданы)|Обаған]] || {{өсім}}516 |} == Шаруашылығы == Аудан негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығына жарамды аумағы 345,1 мың га, оның 221,3 мыңы егістік, 0,5 мыңы шабындық, 117,8 мыңы мал жайылымы. Аудан арқылы [[Қостанай]]—[[Көкшетау]]–Қарасу темір жолы және [[Қостанай]]—[[Көкшетау]]—Қарасу [[автомобиль]] жолдары өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай облысы}} {{Алтынсарин ауданы елді мекендері}} [[Санат:Алтынсарин ауданы]] 9o442ipgxpmjmat4j3d2m6aay1v0fjx 0 35280 3686935 2755852 2026-10-27T10:16:06Z Wikuiser 172895 /* */ 3686935 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Ащыкөл |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 51.95/71.33333 |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 373 |Ұзындығы = 4,7 |Ені = 2,3 |Ауданы = 8,7 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = 11,4 |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = 148 |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Ақмола облысы |Аудан = Ақкөл ауданы |Позициялық карта = Қазақстан |Позициялық карта 1 = Қазақстан Ақмола облысы |Ортаққордағы санаты = }} {{мағына|Ащыкөл}} '''Ащыкөл''' – [[Ақмола облысы]] [[Ақкөл ауданы|Ақкөл аудындағы]] көл. == Аумағы == Көлем аумағы 8,7 км², су жиналатын алабы 148 км². Теңіз деңгейінен 373 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 4,7 км, енді жері 2,3 км, жағалау сызығының ұзындығы 11,4 км. Жағалауы жазық келген, көл түбінде тұнба (ұйық) шөккен. Қар және жер асты суларымен толысады. == Өсімдігі == Солтүстік-батысы мен оңтүстік-шығыс жағалауында қарағайлы-қайыңды орман, жағалауында қамыс, құрақ өскен. Суы мал суаруға пайдаланылады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ақкөл ауданы көлдері]] {{stub}} 3nbkwfe2q5krnaau1qqf9xlmd5babex 0 37988 3686782 3675580 2026-10-26T22:54:36Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686782 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Орынбек Ахметбекұлы Жәутіков |Шынайы есімі = |Суреті = Stamps of Kazakhstan, 2011-11.jpg |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = [[1911]] [[мамырдың 1]]-індетуған |Туған жері = [[Қарағанды облысы]] [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] [[Қызыларай ауылы]] |Қайтыс болған күні = [[1989]] [[мамырдың 15]]-інде |Қайтыс болған жері = [[Алматы]] |Азаматтығы = |Ғылыми аясы = |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = [[физика]]-[[математика]] ғылымдарының докторы, професор |Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Уикиқайнар = }} '''Орымбек Ахметбекұлы Жәутіков''' — ғалым, [[физика]]-[[математика]] ғылымдарының докторы (1961), профессор (1961), Қазақстан ұлттық академиясының академигі (1962), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1974). == Қысқаша өмірбаяны == Төрт жасында анасы қайтыс болып, жетім өскен. 1921 жылы он жасында ауыл мектебінде сауатын ашқан. 1923 жылы [[Қарқаралы]]дағы мектеп-интернатқа түсіп, оны 1930 жылы үздік бітірген. [[Төлеңгіт]] руынан шыққан.<ref>https://alashainasy.kz/shezhire/shejire-tolengt-62103/ {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 1930 жылы Қазақ педагогикалық институтының физика-математика факультетіне оқуға түсіп, 1934 жылы оны үздік бітірген. Кейін Ленинград мемлекеттік университетінің аспирантурасын тәмамдаған.<ref>{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/zhautikov-orynbek-ahmetbekuly_a2214231/ |title=ЖӘУТІКОВ ОРЫНБЕК АХМЕТБЕКҰЛЫ |date=20.11.2009 |website=ҚазАқпарат |access-date=25 қыркүйек 2026 }}</ref> * 1934–1951 жылдары ҚазПИ-де ассистент, аға оқытушы, доцент, декан, директордың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары және кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған.<ref>{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/zhautikov-orynbek-ahmetbekuly_a2214231/ |title=ЖӘУТІКОВ ОРЫНБЕК АХМЕТБЕКҰЛЫ |date=20.11.2009 |website=ҚазАқпарат |access-date=25 қыркүйек 2026 }}</ref> * 1945–1965 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының [[Математика]] және [[механика]] секторында аға ғылыми қызметкер және сектор меңгерушісі қызметтерін атқарған.<ref>{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/zhautikov-orynbek-ahmetbekuly_a2214231/ |title=ЖӘУТІКОВ ОРЫНБЕК АХМЕТБЕКҰЛЫ |date=20.11.2009 |website=ҚазАқпарат |access-date=25 қыркүйек 2026 }}</ref> * 1965–1969 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Математика және механика институтында директордың орынбасары және зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарған.<ref>{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/zhautikov-orynbek-ahmetbekuly_a2214231/ |title=ЖӘУТІКОВ ОРЫНБЕК АХМЕТБЕКҰЛЫ |date=20.11.2009 |website=ҚазАқпарат |access-date=25 қыркүйек 2026 }}</ref> * 1969–1989 жылдары Қазақстан Ғылым академиясы Президиумының мүшесі және Физика-математика ғылымдары бөлімшесінің академик-хатшысы қызметтерін атқарған.<ref>{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/zhautikov-orynbek-ahmetbekuly_a2214231/ |title=ЖӘУТІКОВ ОРЫНБЕК АХМЕТБЕКҰЛЫ |date=20.11.2009 |website=ҚазАқпарат |access-date=25 қыркүйек 2026 }}</ref> * 1985–1989 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Математика және механика институтында зертхана меңгерушісі қызметін атқарған.<ref>{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/zhautikov-orynbek-ahmetbekuly_a2214231/ |title=ЖӘУТІКОВ ОРЫНБЕК АХМЕТБЕКҰЛЫ |date=20.11.2009 |website=ҚазАқпарат |access-date=25 қыркүйек 2026 }}</ref> ==Еңбектері== Негізгі ғылыми еңбектері қозғалыстың орнықтылық теориясына, [[математикалық физика]] теңдеулеріне, дифференциалдық теңдеулердің шексіз жүйелеріне, теориялық және қолданбалы механикаға, математика тарихы мен оның методологиясына арналған. Орымбек Ахметбекұлы Жәутіков [[республикалық физика-математика мектебі]]нің ашылуы мен қалыптасуына үлес қосқан ғалымдардың бірі.<ref>{{cite web |url=https://almaty.fizmat.kz/muzey/istoricheskie-dokumenty/ |title=Тарихи құжаттар |website=Республикалық физика-математика мектебі |access-date=25 қыркүйек 2026 }}</ref> 1990 жылы мектепке Орымбек Ахметбекұлы Жәутіковтің есімі берілді.<ref>{{cite web |url=https://almaty.fizmat.kz/o-shkole/istoriya/ |title=Мектеп тарихы |website=Республикалық физика-математика мектебі |access-date=25 қыркүйек 2026 }}</ref> Ол Қазақстанда математик мамандарды даярлауға және математиканы насихаттауға елеулі үлес қосты.<ref>{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/zhautikov-orynbek-ahmetbekuly_a2214231/ |title=ЖӘУТІКОВ ОРЫНБЕК АХМЕТБЕКҰЛЫ |date=20 қараша 2009 |website=ҚазАқпарат |access-date=25 қыркүйек 2026 }}</ref> 1976 жылы «Дифференциалдық теңдеулердің шексіз жүйелері» монографиясы үшін ғылым мен техника саласындағы Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды.<ref>{{cite web |url=https://ortalyq.kz/ylym-a-sar-yp-bergen-bar-uatyn/ |title=Ғылымға сарқып берген бар қуатын |date=1 сәуір 2021 |website=Ortalyq Qazaqstan |access-date=25 қыркүйек 2026 }}</ref> Математика ғылымын дамытуға, физика-математика білімін жетілдіруге және ғылыми-педагогикалық кадрларды даярлауға қосқан үлесі үшін Октябрь Революциясы орденімен, екі рет «Құрмет Белгісі» орденімен және көптеген медальдармен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/zhautikov-orynbek-ahmetbekuly_a2214231/ |title=ЖӘУТІКОВ ОРЫНБЕК АХМЕТБЕКҰЛЫ |date=20 қараша 2009 |website=ҚазАқпарат |access-date=25 қыркүйек 2026 }}</ref> 1958 жылы Жәутіков қазақ тілінде ''Математикалық анализ курсы'' оқулығын шығарды.<ref>{{cite web |url=https://ortalyq.kz/ylym-a-sar-yp-bergen-bar-uatyn/ |title=Ғылымға сарқып берген бар қуатын |date=1 сәуір 2021 |website=Ortalyq Qazaqstan |access-date=25 қыркүйек 2026 }}</ref> Ол 200-ден астам ғылыми еңбектің, ғылыми-танымдық кітаптардың, әдістемелік жұмыстардың және көптеген оқулықтардың авторы.<ref>{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/zhautikov-orynbek-ahmetbekuly_a2214231/ |title=ЖӘУТІКОВ ОРЫНБЕК АХМЕТБЕКҰЛЫ |date=20 қараша 2009 |website=ҚазАқпарат |access-date=25 қыркүйек 2026 }}</ref> Шығармалары: *''Математикалық анализ курсы''. — Алматы: Қазмемоқупедбас, 1958. — 784 б.<ref>{{cite web|url=https://rnpb.kz/up/files/calendar_2016_kk.pdf|title=Қазақстан Республикасының атаулы және айтулы күндер күнтізбесі|website=Республикалық ғылыми-педагогикалық кітапхана}}</ref> * ''Математиканың даму тарихы''. — Алматы, 1967. — 331 б.<ref>{{cite web|url=https://rnpb.kz/up/files/calendar_2016_kk.pdf|title=Қазақстан Республикасының атаулы және айтулы күндер күнтізбесі|website=Республикалық ғылыми-педагогикалық кітапхана}}</ref> * Жәутіков О. А., Валеев К. Г. ''Бесконечные системы дифференциальных уравнений''. — Алма-Ата: Ғылым, 1974. — 416 б.<ref>{{cite web|url=https://mts.buketov.edu.kz/mathematics-vestnik/article/download/512/467|title=110-anniversary of the outstanding scientist academician Orymbek Zhautykov|website=Қарағанды Бөкетов университетінің хабаршысы}}</ref> * ''Теория бесконечных систем дифференциальных уравнений'', А.-А., 1978 (соавтор). Мектеп мұғалімдері мен оқушыларына, жалпы зиялы қауымға арналған «Білім және еңбек» журналының шығуына атсалушылардың бірі болды.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> ==Дереккөздер== <references/> ==Сілтемелер== *[http://www.inform.kz/kaz/article/2214231 ЖӘУТІКОВ ОРЫНБЕК АХМЕТБЕКҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924035135/http://www.inform.kz/kaz/article/2214231 |date=2015-09-24 }} [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:1911 жылы туғандар]] [[Санат:1989 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Қарағанды облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] 0d4e69k4vztozrh3ut85ais7mswt8wf 0 40123 3686684 3098870 2026-10-26T13:51:32Z Wikuiser 172895 3686684 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Қошқарата |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 46/37/37.19/N/58/26/17.79/E |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = |Ұзындығы = |Ені = |Ауданы = 65 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Ақтөбе облысы |Аудан = Шалқар ауданы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = }} '''Қошқарата''' – [[Үлкен Борсық]] құмының батысындағы көл. == Географиялық орны == [[Ақтөбе облысы]] [[Шалқар ауданы]], Көкала қыстағының батыс жағында орналасқан. == Гидрографикасы == Ауданы 65,0 км². Көлге көктемде қар суымен толығатын [[Кендірлі (өзен)|Кендірлі]] өзені құяды. Жазда кеуіп, сор болып жатады. Төңірегі – жайылым. [[Санат:Шалқар ауданы көлдері]] {{lake-stub}} arbnvrb3bu6ko6dibqm91kxkei0hv5s 3686688 3686684 2026-10-26T13:59:54Z Wikuiser 172895 «[[Санат:Сорлар|Сорлар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3686688 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Қошқарата |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 46/37/37.19/N/58/26/17.79/E |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = |Ұзындығы = |Ені = |Ауданы = 65 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Ақтөбе облысы |Аудан = Шалқар ауданы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = }} '''Қошқарата''' – [[Үлкен Борсық]] құмының батысындағы көл. == Географиялық орны == [[Ақтөбе облысы]] [[Шалқар ауданы]], Көкала қыстағының батыс жағында орналасқан. == Гидрографикасы == Ауданы 65,0 км². Көлге көктемде қар суымен толығатын [[Кендірлі (өзен)|Кендірлі]] өзені құяды. Жазда кеуіп, сор болып жатады. Төңірегі – жайылым. [[Санат:Шалқар ауданы көлдері]] [[Санат:Сорлар]] {{lake-stub}} 7qwpf9yh82q0wrke365shdas8thwpqu 0 41784 3686872 3609930 2026-10-27T08:46:22Z Жанар Чушекова 184284 3686872 wikitext text/x-wiki '''Мұқыш Боштаев''' ([[1897 жыл]], бұрынғы [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] [[Баянауыл ауданы|Павлодар уезі]] — [[1921 жыл]]) — [[Алаш қозғалысы]]ның қайраткері, заңгер.<ref>[http://bigox.kz/alash-orda-kuryltajy/ Алаш Орда құрылтайы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210045016/http://bigox.kz/alash-orda-kuryltajy/ |date=2017-02-10 }}</ref> А == Өмірбаяны == [[Арғын]] тайпасы [[Айдабол]] бөлімінен шыққан<ref>http://ruhani-zhangyru-pspu.kz/images/books/insebayev-4.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128112936/http://ruhani-zhangyru-pspu.kz/images/books/insebayev-4.pdf |date=2020-01-28 }}</ref>. * [[Қазан университеті|Қазан университетінің]] заң факультетін бітірген (1917). * Уақытша үкімет тұсында Павлодар уезінде сот төрағасы болды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> * Семей облысы қазақ комитетінің жұмыстарына белсенді түрде ат салысты. * 1-жалпықазақ съезінде Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына [[Алаш партиясы]] атынан депутаттыққа ұсынылды. * 2-жалпықазақ съезінде Алашорда үкіметі құрамына мүшелікке кандидат болып сайланған.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> == '''Қоғамдық-саяси қызметі''' == Мұқыш Боштаев 1913 жылы жарық көре бастаған «Қазақ» газетінің қызметіне қолдау көрсетіп, Ресейде білім алып жүрген қазақ студенттерінің басын қосуға атсалысқан. Газетте ағартушылық, білім беру және құқық салаларына қатысты мақалалар жариялаған. 1916 жылғы саяси оқиғалар кезінде де белсенділік танытқан. «Қазақ» газетінде жарияланған мақалаларында тыл жұмыстарына алынған қазақ азаматтарына көмек көрсету қажеттігін көтерген. Оларға материалдық, құқықтық және рухани қолдау көрсетуге бағытталған «Земство одағын» ұйымдастыруға қатысқан. Алаш қозғалысының жетекшісі Әлихан Бөкейхан Мұқыш Боштаевтың білімі мен қоғамдық қызметін жоғары бағалаған. Әлихан Бөкейханның 1916 жылғы қазанда жазған «Мәскеу хаты» атты мақаласында оның есімі аталады. 1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін Мұқыш Боштаев Павлодар уезінде сот төрағасы болып сайланған. Семейдегі қазақ комитетінің жұмысына және жалпықазақ съездеріне белсенді қатысқан. 1917 жылы Орынборда өткен жалпықазақ съезінде Семей облысынан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылған. 1917 жылғы қазанда Алаш партиясының мүшелігіне қабылданған. 1918 жылы Ресейдегі Азамат соғысы жағдайында Алаш үкіметі елдегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында Ұлттық кеңес құрған кезде, Мұқыш Боштаев осы кеңес төрағасының орынбасары болып сайланған. == '''Сот жүйесін қалыптастыруға қатысуы == ''' 1918 жылғы сәуірде өткен Семей облыстық земствосының бірінші төтенше жиналысында әкімшілік басқару мен сот жүйесін құру мәселелері қарастырылған. Жиналыс шешімі бойынша Мұқыш Боштаев облыстық қазақ сотының төрағасы болып сайланған. Иманбек Тарабаев төрағаның орынбасары, ал Шәкәрім Құдайбердіұлы мен Смахан Бөкейханов сот мүшелері болып бекітілген. А. Аңдамасов пен Теміржанов кандидаттар ретінде көрсетілген. Мұқыш Боштаевтың қызметі Алаш қозғалысы кезеңінде қазақтың ұлттық сот жүйесін қалыптастыру бағытындағы жұмыстармен байланысты болды. Мұқыш Боштаев 1921 жылы аурудан қайтыс болған. Оның қазасына байланысты Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы он екі беттік арнайы жыр жазғаны туралы дерек кездеседі. == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1897 жылы туғандар]] [[Санат:Баянауыл ауданында туғандар]] [[Санат:1921 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алаш қозғалысы мүшелері]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан судьялары]] [[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]] [[Санат:Қазан университеті түлектері]] {{Bio-stub}} fltiqhcviq1n4uxi6di53kv3t51tn0h 3686879 3686872 2026-10-27T08:49:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] ([[User talk:Жанар Чушекова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3609930 wikitext text/x-wiki '''Мұқыш Боштаев''' ([[1897 жыл]], бұрынғы [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] [[Баянауыл ауданы|Павлодар уезі]] — [[1921 жыл]]) — [[Алаш қозғалысы]]ның қайраткері, заңгер.<ref>[http://bigox.kz/alash-orda-kuryltajy/ Алаш Орда құрылтайы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210045016/http://bigox.kz/alash-orda-kuryltajy/ |date=2017-02-10 }}</ref> А == Өмірбаяны == [[Арғын]] тайпасы [[Айдабол]] бөлімінен шыққан<ref>http://ruhani-zhangyru-pspu.kz/images/books/insebayev-4.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128112936/http://ruhani-zhangyru-pspu.kz/images/books/insebayev-4.pdf |date=2020-01-28 }}</ref>. * [[Қазан университеті|Қазан университетінің]] заң факультетін бітірген (1917). * Уақытша үкімет тұсында Павлодар уезінде сот төрағасы болды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> * Семей облысы қазақ комитетінің жұмыстарына белсенді түрде ат салысты. * 1-жалпықазақ съезінде Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына [[Алаш партиясы]] атынан депутаттыққа ұсынылды. * 2-жалпықазақ съезінде Алашорда үкіметі құрамына мүшелікке кандидат болып сайланған.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1897 жылы туғандар]] [[Санат:Баянауыл ауданында туғандар]] [[Санат:1921 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алаш қозғалысы мүшелері]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан судьялары]] [[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]] [[Санат:Қазан университеті түлектері]] {{Bio-stub}} n573nhcepudxzz4f7isg77j2crbusul 0 44531 3686800 2853500 2026-10-27T04:18:04Z Султанова Айжан 187428 3686800 wikitext text/x-wiki [[File:Fireworks in Paris, July 14.ogg|thumb|350px|[[Париж|Париждегі]] мерекелік салют]] '''Салют''' ({{lang-de|Feuerwerk}}, {{lang-en|Firework}} — отшашу) — [[мереке]]лерде, салтанатты жиындарда құттықтау, құрмет көрсету, құрметпен қарсы алу кезінде жасалатын [[от]] шашу. [[Зеңбірек|Зеңбіректерден]], [[ракета|ракеталардан]], [[мылтық|мылтықтардан]] дүркін-дүркін ату, т.б. арқылы беріледі. Бұл құттықтаудың [[тәсіл]]дері мен [[әдіс]]тері, тәртібі арнаулы ережелерде көрсетіледі.Күнделікті тілде "Салют" сөзі көбіне мерекелік отшашуды білдіреді.Дегенмен,салют пен фейерверк ұғымдары өзара байланысты болғанымен,мағынасы толық бірдей емес. Салют маңызды оқиғаларды, мерекелерді атап өткенде, шерулер өткізгенде, сонымен қатар [[әскер|әскери]] адамдарды [[жерлеу]] кезінде әскери [[құрмет]] көрсету үшін беріледі. 2-дүниежүз. соғыс жылдарындағы алғашқы артиллер. Салют 1943 ж. 5 тамызда [[Мәскеу]] қаласында жаудан [[Орел]], [[Белгород]] қалаларын азат еткен Брянск, Батыс, Орт., Степной және Воронеж майдандарының әскерлерінің құрметіне берілді.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref> <gallery> Сурет:Rheininflammen.jpg Сурет:Krischbluetenfest-Hamburg.jpg Сурет:Bratislava New Year Fireworks.jpg Feu d'artifice - 300.jpg Feu d'artifice - 302.jpg Feu d'artifice - 306.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} [[Санат:Мейрамдар]] [[Санат:Ойын-сауық]] c2jta8ac10zv84jbpur66ittgfwktj9 3686807 3686800 2026-10-27T04:27:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 2853493 wikitext text/x-wiki [[File:Fireworks in Paris, July 14.ogg|thumb|350px|[[Париж|Париждегі]] мерекелік салют]] '''Салют''' ({{lang-de|Feuerwerk}}, {{lang-en|Firework}} — отшашу) — [[мереке]]лерде, салтанатты жиындарда құттықтау, құрмет көрсету, құрметпен қарсы алу кезінде жасалатын [[от]] шашу. [[Зеңбірек|Зеңбіректерден]], [[ракета|ракеталардан]], [[мылтық|мылтықтардан]] дүркін-дүркін ату, т.б. арқылы беріледі. Бұл құттықтаудың [[тәсіл]]дері мен [[әдіс]]тері, тәртібі арнаулы ережелерде көрсетіледі. Салют маңызды оқиғаларды, мерекелерді атап өткенде, шерулер өткізгенде, сонымен қатар [[әскер|әскери]] адамдарды [[жерлеу]] кезінде әскери [[құрмет]] көрсету үшін беріледі. 2-дүниежүз. соғыс жылдарындағы алғашқы артиллер. Салют 1943 ж. 5 тамызда [[Мәскеу]] қаласында жаудан [[Орел]], [[Белгород]] қалаларын азат еткен Брянск, Батыс, Орт., Степной және Воронеж майдандарының әскерлерінің құрметіне берілді.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref> <gallery> Сурет:Rheininflammen.jpg Сурет:Krischbluetenfest-Hamburg.jpg Сурет:Bratislava New Year Fireworks.jpg Feu d'artifice - 300.jpg Feu d'artifice - 302.jpg Feu d'artifice - 306.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} [[Санат:Мейрамдар]] [[Санат:Ойын-сауық]] hantwiq0b45yxwvn50h34p9fl6og8mm 3686819 3686807 2026-10-27T04:47:36Z Султанова Айжан 187428 3686819 wikitext text/x-wiki [[File:Fireworks in Paris, July 14.ogg|thumb|350px|[[Париж|Париждегі]] мерекелік салют]] '''Салют''' ({{lang-de|Feuerwerk}}, {{lang-en|Firework}} — отшашу) — [[мереке]]лерде, салтанатты жиындарда құттықтау, құрмет көрсету, құрметпен қарсы алу кезінде жасалатын [[от]] шашу. [[Зеңбірек|Зеңбіректерден]], [[ракета|ракеталардан]], [[мылтық|мылтықтардан]] дүркін-дүркін ату, т.б. арқылы беріледі. Бұл құттықтаудың [[тәсіл]]дері мен [[әдіс]]тері, тәртібі арнаулы ережелерде көрсетіледі. Салют маңызды оқиғаларды, мерекелерді атап өткенде, шерулер өткізгенде, сонымен қатар [[әскер|әскери]] адамдарды [[жерлеу]] кезінде әскери [[құрмет]] көрсету үшін беріледі. Екінші дүниежүзілік. соғыс жылдарындағы алғашқы артиллер. Салют 1943 ж. 5 тамызда [[Мәскеу]] қаласында жаудан [[Орел]], [[Белгород]] қалаларын азат еткен Брянск, Батыс, Орт., Степной және Воронеж майдандарының әскерлерінің құрметіне берілді.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref> <gallery> Сурет:Rheininflammen.jpg Сурет:Krischbluetenfest-Hamburg.jpg Сурет:Bratislava New Year Fireworks.jpg Feu d'artifice - 300.jpg Feu d'artifice - 302.jpg Feu d'artifice - 306.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} [[Санат:Мейрамдар]] [[Санат:Ойын-сауық]] a2i8795dbmayfbopef7jw6igumyw00g 3686833 3686819 2026-10-27T05:09:52Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2853493 wikitext text/x-wiki [[File:Fireworks in Paris, July 14.ogg|thumb|350px|[[Париж|Париждегі]] мерекелік салют]] '''Салют''' ({{lang-de|Feuerwerk}}, {{lang-en|Firework}} — отшашу) — [[мереке]]лерде, салтанатты жиындарда құттықтау, құрмет көрсету, құрметпен қарсы алу кезінде жасалатын [[от]] шашу. [[Зеңбірек|Зеңбіректерден]], [[ракета|ракеталардан]], [[мылтық|мылтықтардан]] дүркін-дүркін ату, т.б. арқылы беріледі. Бұл құттықтаудың [[тәсіл]]дері мен [[әдіс]]тері, тәртібі арнаулы ережелерде көрсетіледі. Салют маңызды оқиғаларды, мерекелерді атап өткенде, шерулер өткізгенде, сонымен қатар [[әскер|әскери]] адамдарды [[жерлеу]] кезінде әскери [[құрмет]] көрсету үшін беріледі. 2-дүниежүз. соғыс жылдарындағы алғашқы артиллер. Салют 1943 ж. 5 тамызда [[Мәскеу]] қаласында жаудан [[Орел]], [[Белгород]] қалаларын азат еткен Брянск, Батыс, Орт., Степной және Воронеж майдандарының әскерлерінің құрметіне берілді.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref> <gallery> Сурет:Rheininflammen.jpg Сурет:Krischbluetenfest-Hamburg.jpg Сурет:Bratislava New Year Fireworks.jpg Feu d'artifice - 300.jpg Feu d'artifice - 302.jpg Feu d'artifice - 306.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{wikify}} [[Санат:Мейрамдар]] [[Санат:Ойын-сауық]] hantwiq0b45yxwvn50h34p9fl6og8mm 0 44645 3686936 3092061 2026-10-27T10:22:22Z Wikuiser 172895 3686936 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Абылайша |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 51/44/23.6/N/73/5/47.8/E |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = |Ұзындығы = |Ені = |Ауданы = |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Ақмола облысы |Аудан = Ерейментау ауданы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = Қазақстан Ақмола облысы |Ортаққордағы санаты = }} '''Абылайша''' – [[Ақмола облысы]] [[Ерейментау ауданы]]ның оңтүстік-шығысындағы көл. Ерейментау қаласынан 17 км жерде орналасқан. == Гидрографикасы == Жағалауы жайпақ, тілімденген, көл табанында тұнба шөккен. Еріген қар және [[грунт]] суларымен толығады. Көлдің аумағы 25 га. [[Ихтиофауна]]сының негізін мөңке балық құрайды.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ерейментау ауданы көлдері]] flrvv33h7lt2wkqcnobz1pjv1ns85ak 0 46962 3686932 2806324 2026-10-27T10:13:37Z Wikuiser 172895 /* */ 3686932 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Мыңжасаркөл |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 47.5244/56.6119 |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 149,7 |Ұзындығы = 6 |Ені = 3,1 |Ауданы = 9,30 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = 18,2 |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Ақтөбе облысы |Аудан = Байғанин ауданы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = }} '''Мыңжасаркөл''' – [[Жем (өзен)|Жем]] алабындағы көл. == Географиялық орны == [[Ақтөбе облысы]] [[Байғанин ауданы]] [[Жарқамыс (Ақтөбе облысы)|Жарқамыс]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 46 км жерде, теңіз деңгейінен 149,7 м биіктікте жатыр. == Гидрографикасы == Ауданы 9,30 км², ұзындығы 6,0 км, ені 3,1 км-ге жетеді. Жағалау сызығы 18,2 км. Жағалауы тік жарлы. [[Атмосфералық жауын-шашын|Жауын-шашын]] суымен толығады. Суы тұзды. Кей жылдары құрғап қалады. [[Санат:Байғанин ауданы көлдері]] [[Санат:Жем су алабы]] pal19pd7cibnqmi128yjhifckfogkz8 0 49495 3686929 2946059 2026-10-27T10:10:53Z Wikuiser 172895 3686929 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Қарақамыс |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 53.957500/64.821053 |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 93 |Ұзындығы = 4,1 |Ені = 1,7 |Ауданы = 5,9 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = 11,8 |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Қостанай облысы |Аудан = Ұзынкөл ауданы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = }} '''Қарақамыс''' – [[Обаған (өзен)|Обаған]] алабындағы көл. == Географиялық орны == [[Қостанай облысы]] [[Ұзынкөл ауданы]] Итсары қыстауынан солтүстік-батысқа қарай 6 км жерде, теңіз деңгейінен 93 м биіктікте жатыр. == Гидрографикасы == Аумағы 5,9 км², ұзындығы 4,1 км, енді жері 1,7 км, жағалау бойының ұзындығы 11,8 км. == Жағалау сипаты == Жағалауы жазық, басым бөлігінде [[қамыс]] өскен. Алабының біршама жері жыртылған. Суы [[қараша]] айының басында қатып, [[сәуір]]дің 1-жартысында ериді. Суында балық бар.<ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұзынкөл ауданы көлдері]] [[Санат:Обаған су алабы]] tawl6atbrrwwr3zbrlxjrk36nbva8q7 0 50226 3686719 3662696 2026-10-26T15:20:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686719 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ноғай | Шынайы есімі = Ноғай (Иса Ноғай) | Суреті = Fuite de Noqaï.jpg | Атауы = Тоқта хан мен Ноғай арасындағы шайқас. 1430 жылғы минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бас қолбасшысы | Лақап аты = Иса Ноғай, Қара Ноғай, орыс шежірелерінде: «патша» (царь) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = XIII ғасырдың екінші жартысы (Берке ханның тұсынан бастап) | Басқаруын аяқтады = 1299 / 1300 жыл | Басқарған кезеңі = XIII ғасырдың соңы | Ізашары = | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Mұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Берке хан]], [[Меңгу Темір хан]], [[Туда Меңгу хан]], [[Төле Бұқа хан]], [[Тоқта хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = Алтын Орданың беклербегі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = XIII ғасыр | Басқаруын аяқтады_2 = 1300 жыл | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде мемлекеттің тең билеушісі болды. Днепрдің батысындағы аумақтарды (қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аймағын) шексіз бақылауда ұстады. Алтын Ордада ислам дінін ресми қабылдаған шонжарлардың бірі. | Діні = [[Ислам]] (Иса есімін қабылдаған) | Азаматтығы = Жошы ұлысы ([[Алтын Орда]]) | Туған күні = XIII ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1299 жыл / 1300 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] (Шыңғыс ханның шөбересі) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Татар (Тервалдың ұлы) | Анасы = | Жұбайы = [[Евфросиния Палеологина]] | Балалары = Шеге, Тури, Текә | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Бас қолбасшы, Беклербек | Басқарды = Ноғай ұлысы (оң қанат әскері) | Шайқасы = [[Еуропа]]ға жасалған жорықтар, Хулагуилерге қарсы соғыстар, [[Тоқта хан]]мен билік үшін болған ішкі қақтығыстар | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Nogai Khan }} '''Ноғай''' немесе '''Иса Ноғай''' (көне түркі: نوغای; сондай-ақ ''Ногай, Нохай, Ноқай, Қара Нохай''; 1299/1300 ж. қаза тапқан) — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] әскербасы, қолбасшысы әрі өз заманының «хан сайлаушысы» (киңмейкер).<ref name="wiki-nogai">[https://wikipedia.org½%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9 Ногай] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Википедия.</ref> Оның арғы атасы [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы — [[Жошы хан]]. Өзі Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде сол заманда билікте болған кез келген ханмен қатар мемлекеттің тең билеушісі болды және [[Днепр]]дің батысындағы аумақтарды шексіз бақылауда ұстады. Қуаты тасып тұрған шақта Ноғай [[Еуропа]]дағы ең ықпалды адамдардың біріне айналды және Алтын Орданың шынайы басшысы ретінде қабылданды. Орыс шежірелері оған «патша» (царь) лақап лауазымын берсе,<ref name="wiki-nogai"/> Қырымдағы францискан миссионерлері оны «императордың тең билеушісі» деп атаған. Сонымен қатар, Ноғай [[Ислам]] дінін ресми қабылдаған Алтын Орда шонжарларының бірі ретінде танымал. == Есімінің мағынасы == Француз тарихшысы Поль Пеллио «Ноқай» есімі «ит» деген мағынаны білдіретінін жазған. Моңғол тілінде «нохой» (моңғ. ᠨᠣᠬᠠᠢ) сөзі тікелей «ит» дегенді білдіргенімен, сол заманның контексінде бұл есім жағымсыз немесе қорлау мағынасында қолданылмаған. Ол тұста моңғолдар арасында адамдарды «ит» деп атау, тіпті қазіргі уақытта да ер адамдарға қатысты «нохдууд» («иттер»/«жігіттер») деп сөз бастау қалыпты жағдай саналады. Шыңғыс ханның өзі де ең қабілетті, сенімді қолбасшыларын «соғыс иттері» деп атаған. Бұл атау көшпелілер тұрмысында иттің аңшылықтағы, күзеттегі маңызының жоғары болуынан және наным-сенімдерінде үлкен рөл атқаруынан туындаса керек. Британдық тарихшы Дж. Дж. Сондерстің пікірінше, балаға «Ит» деп есім беру — оны жын-перілер мен тіл-көзден қорғау (яғни, жын-перілер итке қызықпайды деген сеніммен) мақсатында жасалған. Сонымен қатар, моңғолдар қасқырды да жиі «дала иті» деп атаған. == Жастық шағы == Ноғай — Жошының ұлы Тервалдан туған Татардың (немесе Тутардың) отбасында дүниеге келген. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол атасының үлесіне тиген иелікті басқарды. Моңғолдардың Еуропаға жасаған жорығынан кейін, Бату хан Ноғайды бір түмен (10 000 жауынгер) әскерімен бірге шекаралық күзет ретінде қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аумағында қалдырды. Ол Берке ханның, сондай-ақ [[Бату хан]] мен Орда Еженнің немере інісі болды. Берке ханның тұсында ол ықпалды әрі өршіл әскербасыға айналды. Өмірінің соңғы жылдарында [[Берке хан]] өз інісі Ноғайға көбірек жауапкершілік жүктей бастады. Ноғайдың алғашқы үлкен әскери қолбасшылығы — Берке ханның Құлағуға қарсы соғысын қаржыландыру мақсатында ұйымдастырылған моңғолдардың [[Польша]]ға жасаған екінші ірі жорығында көрінді. Мұнда ол әйгілі моңғол қолбасшысы [[Боралдай (түменбасы)|Боралдайдың]] басшылығымен [[Төле Бұқа хан|Төлебұқамен]] бірге кіші қолбасшы ретінде қатысты. Осы жорықта Ноғай ерекше көзге түсіп, Сандомир, Краков және өзге де қалаларды тонауға ұшыратты.<ref>Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Ноғайдың әкесі Татар шамамен 1256–1265 жылдары [[Құлағу хан]]ның сарайында қызмет етіп жүрген кезінде қайтыс болды. == Билікке келуі == === Берке-Құлағу соғысы === 1262 жылы Алтын Орда мен Елхандар (Құлағу хандығы) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Бұған Берке мен Құлағудың бүкілмоңғолдық ұлы қаған тағына таласқан бөлек-бөлек үміткерлерді қолдауы себеп болды. Ноғай ханға Алтын Орда әскерінде өте жоғары рөл берілді; Рашид ад-Дин оны Беркенің «бас қолбасшысы» деп сипаттайды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Оның қарамағында 30 000 жауынгерден тұратын қол болды. Алғашында оған Ильхандар мемлекетінің шекаралық аймақтарына барлау жорықтарын жасау тапсырылды. Ноғай [[Кавказ]] өңіріне бірнеше рет ірі күшпен барлау жасап, Құлағуды өзінің негізгі әскерімен солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр етті. Ол Ширамун бастаған жаудың алғы шебін талқандап, Кура өзеніне дейін жорық жасады, бірақ 1262 жылдың желтоқсанында Шабран маңында жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Seleznev">Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с.</ref> Осыдан кейін Ноғайға Құлағудың басып кіру әрекетіне тойтарыс беру міндеті жүктелді. Құлағу Беркенің иелігіне басып кіру үшін өз әскерімен солтүстікке қарай аттанып, Терек өзенінің бойында Ноғайдың әскерін қоршауға алғысы келді, бірақ олар жеткенде тек бос қалған лагерьді ғана тапты. Құлағудың сарбаздары лагерьді тонап жатқан сәтте, Ноғайдың әскері Терек өзенінің бойында тұтқиылдан шабуыл жасап, жауды қоршауға алып, қырып салды. Құлағу өз адамдарын жинап, бір күнге созылған қанды шайқас басталды; ұрыс өте шиеленісті өтті, бірақ Алтын Орданың алғашқы стратегиялық басымдығы тым жоғары еді. Ехандар әскері тас-талқан болып жеңілді, мыңдаған сарбаз қашуға әрекеттенгенде өзенге батып кетті, ал аман қалғандары [[Әзербайжан]]ға қарай бас сауғалады. Бұл жеңіс Ноғайдың Ордадағы беделін айтарлықтай асқақтатты және ол Берке ханның ең сенімді оң қолына айналды. [[1264 жыл]]дың тамызында [[Құбылай хан]] Берке, Құлағу және Шағатайдың мойындауымен ұлы қаған болып сайланған соң, соғыс іс жүзінде тоқтады. Алайда 1265 жылы Алтын Орда мен Елхандар арасындағы соғыс қайта жанданды. Ноғайға Елхандар мемлекетіне басып кіру міндеті жүктелді, бұл кезде ол жақты Құлағудың мұрагері Абақа хан басқарып отырған еді. Ол Парсы еліне басып кіріп, бірнеше аймақты тонағаннан кейін ғана Ақсу өзенінің бойында Абақаның әскерімен бетпе-бет кездесті. Болған шиеленісті әрі ауыр шайқаста Ноғай ауыр жараланып (бір көзінен айырылып), оның әскері шегінуге мәжбүр болды. Абақа оның әскерін толықтай жойып жіберу үшін Күре өзенінен өтіп, соңынан қуды, бірақ [[Берке хан]] қалың қолмен көмекке жеткен кезде Абақа кейін шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Pochekaev"/> === Византиялық Фракияға басып кіру === Дж. Дж. Сондерстің мәліметінше, 1265 жылы Ноғай Дунай өзені арқылы 20 000 жауынгерді бастап өтіп, өз алдындағы Византия күштерін талқандады және Фракия қалаларын ойрандады. Алайда, Никифор Григора бұл жорықты болгар патшасы Константин Тих жалдаған моңғол күштері жасады деп есептесе, Георгий Пахимер оларды Алтын Ордадан тәуелсіз әрекет еткен дербес татар жасағы ретінде сипаттайды. Бұл басып кіруді Ноғайдың өзі емес, [[Болгария]]мен одақтас жалдамалы әскерлер жүзеге асырған болуы мүмкін деген болжамға саяды. 1266 жылы Византия императоры Михаил VIII Палеолог одақ құруға асығып, өзінің некесіз туған қызы [[Евфросиния Палеологина]]ны Ноғайға әйелдікке берді.<ref>Успенский Ф. И. История Византийской империи. Т. 5. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1948.</ref> Ол Алтын Ордаға алым-салық ретінде көптеген құнды маталар жіберді және Орданың ресми ханымен емес, негізінен Ноғай арқылы байланыс орнатып, оның сенімді одақтасына айналды. Сондай-ақ ол Ноғайға інжу-маржандар, асыл тастар мен қымбат киімдер сыйлады, бұл Ноғайдың ұрыстан тыс уақытта әдетте киетін аң терілерін уақытша тастауына себеп болды. Дегенмен, Ноғай бұл асыл тастар мен киімдердің «найзағайдан қорғай алатынын, бас ауруын емдейтінін немесе денсаулықты жақсартатынын» мысқылмен сұрап, өз халқы киетін ит терісінің тұрмысқа әлдеқайда қолайлы әрі практикалық екенін мақтан еткен делінеді. == Іс жүзіндегі билігі: 1266–1294 == Берке хан 1266 жылы қайтыс болды. Өзінің орасан зор саяси ықпалына қарамастан, Ноғай Алтын Орданың ресми тағын басып алуға ұмтылмады, ол Мәңгі-Темір ханның қарамағында қызмет етумен шектелді. Дегенмен, ол Днепр өзенінің батысындағы жерлерге толық бақылау орнатып, мемлекетті іс жүзінде (де-факто) өзі басқарды. Өзіне бағынышты түркі тайпаларынан бөлек, ол Галиция-Волынь русьтерін, осетіндерді және влахтардың бір бөлігін тікелей биледі. Сонымен қатар, ол дербес сыртқы саясат жүргізіп, Мәмлүк сұлтанатына өз елшілерін жіберді, Византия және Ильхандар мемлекетімен әулеттік неке одақтарын құрды және түрлі Еуропа корольдіктеріне жорықтар ұйымдастырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> === Болгария мен Византияға басып кіруі === 1271 және 1274 жылдары Ноғай Болгария мен Византияға қарсы жорықтар бастады. Алғашқы жорық кезінде Византия императоры Михаил VIII ашық шайқастан қашқақтап, Ноғайға өзінің қызын әйелдікке ұсынды. 1277 жылы Болгарияда Ивайлоның басшылығымен моңғолдарға қарсы ірі көтеріліс бұрқ ете түсті. Көтерілісшілер көптеген сарбаздар мен шонжарлардың қолдауына ие болып, моңғолдардың бір жасағын талқандады. Бұған жауап ретінде 1278–1279 жылдары Ноғай әскерді өзі бастап барып, болгар көтерілісшілерін тас-талқан етті, елді тонап, Ивайлоны Силистра бекінісінде қоршауға алды. Алайда, үш айдан кейін ол қоршауды тоқтатып, кейін шегінді. Осыдан кейін Ивайло моңғолдардың қоршауын бұзып шығып, Девина маңында Ноғайдың византиялық одақтастарын жеңді. 1280 жылға қарай Ивайло Византиямен соғысты тоқтатқысы келген өз жақтастарының, болгар ақсүйектерінің және моңғол жасақтарының қысымымен қолдауынан айырыла бастады. Болгар шонжарлары Георгий Тертер I-ні жаңа император (патша) етіп сайлады, бұл жағдай Ивайлоны Ноғайдан көмек сұрап, өзін қайтадан таққа отырғызуды өтінуге мәжбүр етті. Ноғай басында Ивайлоны жылы қабылдады, бірақ кейінгі бір салтанатты жиында Ивайло мен Иван Асен III-ні өзінің екі жағына отырғызып қойып, кенеттен Ивайлоны нұсқап: «Бұл менің әкем, император Михаил VIII-нің жауы, сондықтан өмір сүруге лайықты емес», — деді. Ивайло дәл сол жерде Ноғайдың күзетшілерінің қолынан қаза тапты. Ноғай болгар тағынан үміткер екінші тұлға — Иванды да өлтіруді ойлады, бірақ оның әйелі Евфросиния Иванның өмірін сақтап қалуды өтінген соң, Ноғай бұл райынан қайтты. Иванға Анатолияға қарай қашуға рұқсат берілді. Ноғай жаңа болгар патшасы Георгий Тертерді өзіне вассал (тәуелді билеуші) етті. Георгий Константинопольге қашқаннан кейін, Ноғай болгар тағына өзінің жақын серігі Смилецті отырғызып, Болгарияны Алтын Орданың қол астында берік ұстап тұрды. 1282 жылы Ноғай Константинопольге 4 000 моңғол сарбазын аттандырды. Бұл әскер оның қайын атасы, император Михаилға Фессалия билеушісі Иоанн I Дука бастаған көтерілісшілерді басуға көмектесуі керек еді. Алайда Михаил қайтыс болып, оның ізбасары Андроник II бұл одақтас әскерді Сербияға қарсы соғыста пайдаланды. == Әдебиет == * Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с. * Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар:Алтын Орда]] [[Санат:Алтын Орда билері]] [[Санат:Алтын Орда қолбасшылары]] rdgwa5nfwnnaymbl4j2t7fdfh15svcq 0 52332 3686925 2571086 2026-10-27T09:47:01Z Wikuiser 172895 /* */ 3686925 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Айдын |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 44.0000000/69.8000000 |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 305 |Ұзындығы = 5,8 |Ені = 2,9 |Ауданы = 7 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Жамбыл облысы |Аудан = Сарысу ауданы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = }} '''Айдын көлі''' – [[Талас (өзен)|Талас өзені]]нің төменгі ағысы алабында орналасқан тұйық көл. == Географиялық орны == [[Жамбыл облысы]] [[Сарысу ауданы]] жерінде, Ақжар, [[Жылқыбай]] көлдерінің солтүстігінде, теңіз деңгейінен 305,0 м биіктікте жатыр. == Гидрографикасы == Аумағы 7,0 км², ұзындығы 5,8 км, енді жері 2,9 км, жағалау бойының ұзындығы 23,0 км. Жағалауы жазық, [[қамыс]], [[құрақ]] өскен. Суы тұзды. Негізінен [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын]] суымен толысады. Көктемгі жауын-шашын кезінде көршілес жатқан көлдермен ұласып кетеді. Жағалауы – мал жайылымы.<ref>''[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]''</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Сарысу ауданы көлдері]] 1si0hvlu5lxco73m0qyuxkyrw36uzfn 0 54160 3686823 3619169 2026-10-27T04:55:29Z Анар Абенова 187291 /* Дереккөздер */ 3686823 wikitext text/x-wiki '''Тілеу Айтұлы''' (1630, қазіргі [[Ақтөбе облысы]] – 1684, [[Сайрам]] қаласы) — би әрі батыр қолбасшы. [[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руынан шыққан.<ref>http://anatili.kazgazeta.kz/?p=17106</ref> [[Күлтөбе]]де [[Тәуке]]ні хан сайлауға, Сұпы Әжіні пір сайлауға қатысқан. Тілеудің Есіркеміс Тілеуұлы, Алдаберді Тілеуұлы, [[Жолдыаяқ Тілеуұлы]], Жақсымбет Тілеуұлы, [[Мөңке би]] есімді балалары болған. [[1681 жыл|1681]]–[[1684 жыл|1684]] жылдары [[жоңғар]]лармен болған [[Сайрам]] соғысына 17 мың қол жинап, қасына баласы [[Жолдыаяқ Тілеуұлы]], інісі [[Қалдыбай Қангелдіұлы]] батырларды ертіп барып, соғысқан. [[1684 жыл|1684]] жылы [[Сайрам]] қаласынан қорғаудағы шешуші ұрыста өзі де, баласы Жолдыаяқ та опат болды. Екеуінің сүйегі [[Қожа Ахмет Иасауи]] кесенесіне жерленген. Есімдері кесенедегі ескерткіш-тақтада жазулы. [[Түркістан]] қаласында [[Тілеу]], [[Жолдыаяқ]] батырлар атындағы көше бар. Кіші жүздегі рулы ел Тілеу есімімен аталады. “[[Тілеу Қабақ]]” әні [[Айт]]тан туған ағайынды Тілеу мен [[Қабақ]]қа арналған. Тілеудің тікелей ұрпақтары: [[Қаражігіт молда Бектауұлы]], [[Мырзағұл би Шыманұлы]], [[Достан Тәңірбергенұлы]], [[Сарышолақ]] шайыр, [[Сары Батақұлы]], [[Таразы ақын]], жазушы [[Тахауи Ахтанов]], саясаткер [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин]].<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref> Тілеу батырға Ақтөбе қаласында өз атына берілген көше бойында еңселі есккерткіш орнатылды. Шымкент қаласында да әкелі-балалы Тілеу мен Жолдыаяқ батырларды сомдаған көркем ескерткіш орнатылды. Екі ескерткіштің де авторы-шымкеттік мүсінші Әбдікәрім Ахметов.<ref>3</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}}3. "Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиясы{{stub}} [[Санат:1630 жылы туғандар]] [[Санат:1684 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] [[Санат:Қазақ батырлары]] gw8s1nh1y57culka01slx0a52txol2c 3686832 3686823 2026-10-27T05:09:32Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Анар Абенова|Анар Абенова]] ([[User talk:Анар Абенова|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3516740 wikitext text/x-wiki '''Тілеу Айтұлы''' (1630, қазіргі [[Ақтөбе облысы]] – 1684, [[Сайрам]] қаласы) — би әрі батыр қолбасшы. [[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руынан шыққан.<ref>http://anatili.kazgazeta.kz/?p=17106</ref> [[Күлтөбе]]де [[Тәуке]]ні хан сайлауға, Сұпы Әжіні пір сайлауға қатысқан. Тілеудің Есіркеміс Тілеуұлы, Алдаберді Тілеуұлы, [[Жолдыаяқ Тілеуұлы]], Жақсымбет Тілеуұлы, [[Мөңке би]] есімді балалары болған. [[1681 жыл|1681]]–[[1684 жыл|1684]] жылдары [[жоңғар]]лармен болған [[Сайрам]] соғысына 17 мың қол жинап, қасына баласы [[Жолдыаяқ Тілеуұлы]], інісі [[Қалдыбай Қангелдіұлы]] батырларды ертіп барып, соғысқан. [[1684 жыл|1684]] жылы [[Сайрам]] қаласынан қорғаудағы шешуші ұрыста өзі де, баласы Жолдыаяқ та опат болды. Екеуінің сүйегі [[Қожа Ахмет Иасауи]] кесенесіне жерленген. Есімдері кесенедегі ескерткіш-тақтада жазулы. [[Түркістан]] қаласында [[Тілеу]], [[Жолдыаяқ]] батырлар атындағы көше бар. Кіші жүздегі рулы ел Тілеу есімімен аталады. “[[Тілеу Қабақ]]” әні [[Айт]]тан туған ағайынды Тілеу мен [[Қабақ]]қа арналған. Тілеудің тікелей ұрпақтары: [[Қаражігіт молда Бектауұлы]], [[Мырзағұл би Шыманұлы]], [[Достан Тәңірбергенұлы]], [[Сарышолақ]] шайыр, [[Сары Батақұлы]], [[Таразы ақын]], жазушы [[Тахауи Ахтанов]], саясаткер [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин]].<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:1630 жылы туғандар]] [[Санат:1684 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] [[Санат:Қазақ батырлары]] g7f46qp7brkdo61ocgs857sc1py2ti9 0 57253 3686729 3645467 2026-10-26T16:20:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686729 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Нүркен Мырзаханов |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 07.02.1947 |Туған жері = Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы. |Қайтыс болған күні = 06.08.2020 |Қайтыс болған жері = Астана |Азаматтығы =Қазақстан |Ғылыми аясы = Физиология, биология, педагогика, валеология, экология |Жұмыс орны = Астана қаласы Технология және бизнес университеті |Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = Профессор, академик, корреспондент-мүшесі |Альма-матер = Семей малдәрігерлік-зоотехникалық институты (Шәкәрім университеті) |Ғылыми жетекші = Коханина Мария Ивановна Булекбаева Лиза Эртасовна |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Лимфа айналымы мен экология саласындағы ғылыми жаңалықтар мен тұжырымдамалар |Марапаттары =Халықаралық Вена университетінің құрметті профессоры, Халықаралық Сократ сыйлығының лауреаты, Биология саласындағы тұңғыш рет президент степендиаты, ҚР жоғары оқу орнының озат оқытушысы, Ахмет Байтұрсынов атындағы алтын медалінің лауреаты |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = nur-477org, omyrsonar.org, to-hearts.org және т.б. |Commons = }} '''Нүркен Мырзаханов''' — биология ғылымдарының докторы, профессор, физиолог, ғалым-педагог. == Өмірбаяны == {{Толықтыру}} Нүркен Мырзаханов 1947 жылы 7 ақпанда Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында туған. == Ғылыми бағыты == Ішек лимфасының ағыны мен иондық және белоктық құрамдарына рефлекторлық әсерлер, вегетативтік ганглийлердің лимфа ағынына әсері, лимфа мен қандағы белоктардың алмасуы, ауылшаруашылығы малдарының лимфа айналымының функционалдық ерекшеліктері, лимфа бездерінің жиырылуы мен реттелісі, лимфа бездерінің нерв талшықтарындағы катехоламиндердің арақатынасы, лимфа жүйесін зерттеу тәсілдерін жетілдіру, өзіндік арнайы хирургиялық тәжірибе әдістемелері, мидың маңдай бөлігінің лимфа ағынына әсері, мысықтың маңдай қуысы құрылымының ерекшеліктері, лимфа жүйесінің, оның ішінде лимфа бездері мен тамырларының организмдегі зат алмасу, қорғаныс және бейімделу қызметтеріне қатынасы, адам денсаулығының қалыптасуы, сақталуы және жетілдірілуі, экологиялық проблемалар, экологиялық зерде немесе экологияның имандылық негіздері, қазіргі мерзімдегі оқыту концепциясы, әлемдік үрдістермен (эдукология) қауышқан ұлттық педагогикалық әдістемелер, ғылыми жаңалықтар жатады. == Ғылыми жұмыстары== 1. Лимфоциркуляция (Алматы, 1994) - монография (орыс тілінде) 2. Лимфа айналымы (Алматы, 2001) - монография (қазақ тілінде) 3. Лейкоциттер айналымы (Астана, 2002) - монография (қазақ тілінде) 4. Лимфа жүйесінің құрылымы мен қызметі (Қарағанды, 2006) - монография (қазақ тілінде) 5. Регуляция кишечного лимфообращения (Қарағанды, 2010) - монография (орыс тілінде) 6. Функциональные особенности лимфообращения сельскохозяйственных животных (Алматы, 1995) - док.дисс. (орыс тілінде) 7. Биомониторинг и охрана здоровья населения Центрального Казахстана (Караганды, 2010) - монография (орыс тілінде) 8. Физиология. Тәжірибелік оқу құралы (қазақ тілінде) 9. Физиология. Учебник-практикум (Алматы, ЭВЕРО, 2021), (орыс тілінде) 10. Physiology. Practical Textbook (Астана, 2023), (ағылшын тілінде) 11. Ауылшаруашылығы негіздері. Оқу құралы (Астана, 1999), (қазақ тілінде) 12. Физиологиялық терминдердің орысша-қазақша сөздігі (Астана, 2000) 13. Лимфатическая система. Сборник научных статей. (орыс тілінде) 14. Scientific Articles on the Lymphatic System (Sеmеу, 2023) - '''''[https://nur-47.org nur-47.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250403025535/https://nur-47.org/ |date=2025-04-03 }}''''' 15. Педагогикалық валеология негіздері. Оқу құралы (Қарағанды, 2010) == Қоғамдық жұмысы == 1. "Өмір-сонар" атты кітабы (2006) (автобиография, шығармашылық, публицистика) - '''''[https://omyrsonar.org omyrsonar.org]''''' 2. "Жүректерге сапар": өлеңдер, әндер, жинағы (қазақ тілінде) - '''''[https://to-hearts.org to-hearts.org]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''''' 3. "Өзге емес, өзіме айтам өз жайымды" мақалалар мен сұхбаттар жинағы - '''''[https://web.archive.org/web/20250831080805/https://nurken47.org/ nurken47.org]''''' 4. Экологиялық эссе" кітабы (2006): 5. "Денcаулық педагогикасы" кітабы (2005) 6. "Адам болмысы - сана болмысы" кітабы (2014) 7. "Валеология. Экология. Образование (Сборник статей)", на русском языке, Караганды, 2009 8. "Экология: Тәжірибе және менталитет" оқу құралы// Қарағанды, 2008, қазақ тілінде == Марапаттары == 1. [[Халықаралық Вена университеті]]нің құрметті профессоры. 2. Халықаралық Сократ сыйлығының иегері<ref>[https://www.astana-akshamy.kz/san-salany-qamtyghan-zhinaq/ САН САЛАНЫ ҚАМТЫҒАН ЖИНАҚ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191001174010/http://www.astana-akshamy.kz/san-salany-qamtyghan-zhinaq/ |date=2019-10-01 }}</ref>. 3. Қазақстан Республикасы Биология саласының тұңғыш рет президент стипендиаты. 4. Қазақстан Республикасының жоғары оқу орнының озат оқытушысы. 5. Қазақстан Республикасы Жоғары оқу орындары Ассоциациясы, Ахмет Байтұрсынов атындағы алтын медалінің иегері. 6. Ресей Федерациясы Халықаралық Кәсібім-Өмірім сыйлығының лауреаты. 7. Ресей Федерациясы ҰҒҚА Клиникалық лимфология саласының пионері. 8. Қазақстан, Семей қаласы, Шугаев көшесі, 163 тұрғын үйі, Ескерткіш тақта, 2023ж. 9. Қазақстан Республикасы, Семей, Шәкәрім университеті, Ғалымдар мұражайы, 2023ж. <ref name=":0">Қарағанды облысы: Энциклопедия. </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]] [[Санат:Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының директорлары]] [[Санат:Қазақ технология және бизнес университеті декандары]] [[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті оқытушылары]] [[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары]] [[Санат:Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті оқытушылары]] [[Санат:Сократ сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Вена университетінің құрметті профессорлары]] [[Санат:Қазақстан зоотехниктері]] po1lehip056hth9f0lz0u020gtcgdq3 0 59121 3686776 3224055 2026-10-26T21:18:55Z 1nter pares 146705 3686776 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Unsaturated Triglyceride Structural Formula V1.svg|thumb|right|300px|триглицерид]] '''Май''' — организмге қуат беретін астың жұғымы. Май ақуыздарды, [[минерал]] тұздарды, сондай-ақ майды ерітетін [[витамин]]дерді организмнің қалыпты сіңіруіне қажет. Тамақтық рационында майдың болуы әртүрлі тағамдардың дәмділігін жақсартып, тәбетті арттырады. Тамақтағы майдың біраз бөлігі адамның денесіндегі май қорын жасауға жұмсалады. Бірақ адам майлы тамақ ішкеннен ғана семірмейді, ол [[көмірсу]]ларды артық қабылдаудан да болады. Мұны етжеңді тез толуға оңтайлы адамдардың есте сақтаулары қажет. Организмнің майды қажетсінуін қанағаттандыру майдың түрі мен сапасына байланысты. Мал майы мен өсімдік майының бір-бірін толықтыра түсетіні белгілі. [[Биология]]лық жағынан алғанда тәулігіне аспен бірге қабылданатын майдың 70%-ы мал майы, 30%-ы өсімдік майы болғаны қолайлы. Тамақ рационындағы майдың нормасы кісінің /жасына, кәсібіне, ұлттық тамақтану ерекшелігіне, ауа райының жағдайына қарай белгіленеді. Тәуліктік тамақ рационындағы майдың мөлшері әр 1000 ккал-ға 35 г болуы керек. Майды артық пайдалану [[жүйе]] жүйесіне, қан айналымына кері әсер етеді, тәбетті төмендетіп, тамақты сіңіруді нашарлатады. Тамаққа әртүрлі мал майын, сүт майын (сары май немесе тортасы айырылған май), сондай-ақ өсімдік майын ([[күнбағыс]], [[соя]], [[жержаңғақ]], [[зәйтүн]] т. б. майлар) пайдаланады. Май тектес заттар. Тамақ рационы құрамына май тектес заттар — [[холестерин]] және [[лецитин]] кірелі. Организмнің тіршілік қызметі, атап айтқанда, жүйке жүйесі үшін холестерин маңызды рөл атқарады. Ол мал майында, жұмыртқаның сарыуызында, [[уылдырық]]та, бауыр, бүйрек те едәуір мөлшерде болады. Бірақ мұндай азық-түліктерді көбірек тұтыну бауырлық қызметінің нашарлауына әкеліп соғады, өтке тас байлана бастайды, [[атеросклероз]] ауруын асқындыра түседі. Лецитин организмнің дамуына, қан құрылымына жәрдемдеседі, жүйке жүйесінің, бауырлық қызметіне пайдалы әсер етіп, организмнің уландырғыш заттарға қарсыласуын күшейтеді, майлардың сіңімділігін жақсартып атеросклероздың өріс алуына кедергі жасайды. Лецитин жұмыртқаның сарыуызыңда, балықтың уылдырығында, қарақұмық ботқасында, салатта едәуір мөлшерде болады Соя, асбұршақ, басқадай бұршақ дәнді өсімдіктерде де лецитин көп. ===Өсімдік майлары=== Өсімдік майлары (күнделікті тұрмыста оларды май деп атайды) [[өсімдіктер]]дің тазартылып, ұнтақталған майлы дәндері мен [[жеміс]]терінен еріткіштердің көмегімен немесе престеу жолымен алынады. Өсімдік майларын тазартыл ({{lang-ru|рафинированные}}) және тазартпай ({{lang-ru|нерафинированные}}) шығарады. Тазартылмаған майда әртүрлі ілеспе заттар мен қоспалар болады, олар өсімдіктердің дәндері жетіліп, пісу, сондай-ақ майып алу кезінде біртіндеп жиналады. Ал кейбір тазартылмаған майларда (мысалы, [[холестерин]] алмасуын жақсартатын [[фосфатид]]тер) физиологиялық пайдалы заттар болады. Тағамға қоспалардан ажыратылған тазартылған майды пайдаланған жөн. Кейде тағамдық тазартылған өсімдік майларын су буы мен қосымша өңдейді. Мұндай өңдеуде хош иісті заттар бөлініп шығады да, ол өзіндік иісін жоғалтады. Мұндай майды иісі кетірілген май деп атайды. Үй жағдайында өсімдік майын салқын жерде сақтау керек (сақтау мерзімі 6 айға дейін). ===Күнбағыс майы=== Күнбағыс майын күнбағыс дәнінен алады. Оның иісі кетірілген, қоспадан тазартылған, гидрадталған және қоспадан тазартылмаған түрлері шығарылады. Иісі кетірілген, қоспадан тазартылған, гидрадталған майлар мөлдір, сары, ашық-сары түсті болып келеді. Сонымен бірге олар тұнғанда су жиналмалы. Қоспадан тазартылмаған майдың түсі ашық-сары келеді, өзіне тән иісі болады. Тұнғанда аздап су жиналады. Ал иісі кетірілген май әйнек немесе полимерлік герметикалы ыдысқа құйылып шығарылады. Күнбағыс майының құрамында ағза үшін өте бағалы, толық қаныққан қышқыл зат (60—70%) болады. Бұл майды [[салат]]тар мен [[винегрет]]терге қосады. Күнбағыс майынан соустар, тұздықтар дайындайды, сонымен бірге ет, балық, көкөністер мен қамырдай әзірленетін кейбір тағамдарды (пирожныйлар, пончиктер т.б.) қуыруға пайдаланады. ===Мақта майы=== Мақта майын мақтаның тұқымынан (дәнінен) алады. Тағамға оның тазартылған (иісі кетірілген және кетірілмеген), жоғары немесе бірінші сұрыптары пайдаланылады. Оның өзіне тән дәмі мен иісі болады, түсі сары болып келеді. Мақта майы майдың сұйық (70—75%) және бөлме температура жағдайындағы қатты қоспаcынан (30—25%) тұрады. Сақтау кезінде қатты майда тұнба пайда болады. Мақта майын шамамен 0°С температураға дейін тоңазытқанда толық қатады, ал оны қыздырғанда ериді де, мөлдір түске енеді. Сондай-ақ, тоңазыту арқылы құрамындағы қатты бөліктерінен салаттық деп аталатын мақта майы шығарылады. Мақта майының құрамында 33%-тен 55%-ке дейін [[линоль қышқылы]] бар. Бұл майды аспаздықта күнбағыс майының орнына пайдаланады. Оны [[Орта Азия]] республикалары кеңінен қолданады. ===Соя майы=== Соя майын экстрациялық тәсілмен соя бұршағынан алады. Тағамға тек қоспасынан тазартылған түрін пайдаланады. Тазартылған соя майы ақшыл сары түсті болып келеді, оның өзіне тән дәмі мен иісі болады. Онда 50—57% линоль қышқылы бар. Кулинарияда оны күнбағыс майының орнына пайдаланады. Соя майы – дәрумендермен, фосфолипидтермен және басқа да пайдалы заттармен байытылған. Оның құрамында қанық емес май қышқылдары, әсіресе линол және линолен қышқылдары өте көп. Бұл қышқылдар жануарлар ағзасында синтезделмейді, дегенмен жасушалар мен кейбір гармондарды қалыптастыру үшін өте маңызды. Соя майының құрамында соя бұршағының жалпы санынан шамамен 60% табиғи антиоксиданттар бар. ===Қыша майы=== Қыша майын (горчица) оның тұқымын (дәнін) престеу арқылы алады. Оның түсі сары, кейде көкшіл. Қыша майының өзіне тән жағымды дәмі мен иісі болады. Құрамындағы қышқылдық мөлшері (20%) біршама аз. Қыша майын [[нан]] пісіру өнеркәсібінде нан, бөлкелер, пряник т.б. нан тағамдарын әзірлеу мақсатына пайдаланады. Өзіне тән дәмі мен түсінің тым айқындығы оны кулинарияда кеңінен қолдануға мүмкіндік бермейді. Оны [[салат]] майы ретінде аздаған тағамдарға ғана (винегретке, ашыған капуста салатына) пайдалануға болады, себебі ол көптеген азықтардың дәмін бұзады немесе түсін (сарғайтып жібереді) өзгертеді. ===Жүгері майы=== Жүгері майын дәнінің ұрығынан алады. Сауда орындарына оның тез тазартылған түрі түседі. Жүгері майы дәмсіз, түсі мөлдір және ашық-сары. Бұл майдың құрамындағы толық қаныққан қышқылдық мөлшері 60%-ке дейін (оның ішінде линоль қышқылының мөлшері 50%) жетеді. Басқа өсімдік майында болатын пайдалы азықтың мөлшері жүгері майында мол болып келеді. Жүгері майын салаттарға, винегреттерге құюға, сондай-ақ ет, балық және [[көкөністер]]ді қуыруға пайдаланады. ===Зығыр майы=== Зығыр майын дәнін престеу немесе экстракциялау арқылы алады. Оның майы мөлдір, сары түсті, иіссіз болады. Зығыр майының құрамындағы өте қаныққан қышқылдық мөлшері 60—80%, оның 30—60%-і линоль қышқылы. Тамақ әзірлеу үшін жас зығыр майын қыздырмай-ақ пайдалануға болады. Оны ұзақ сақтағанда және ұзақ қыздырғанда тез [[Тотығу|тотығады]], тұтқырланады, сондай-ақ ондағы май қышқылдары [[Тотығу|химиялық реакцияға]] ұшырайды. Зығыр майынан [[Тотығу|олифа]] иісі шығып, дәмі күйік татитын болғандықтан оны кулинарияда пайдаланбаған жөн. ===Сора майы=== Сора майының тағамға арналғанын оның ұрығын престеу жолымен алады. Сора майы көкшіл реңді қызыл қоңыр түсті, оның өзіне тән ұнамды иісі болады. Құрамындағы өте қаныққан қышқылдық мөлшері 90%-ке дейін (оның ішінде линоль қышқылы 70%-ке дейін) жетелі. Жас сора майын тағамдарға қосу үшін зығыр майы сияқты қыздырмай-ақ пайдаланады. Оны қыздырғанда жеңіл тотығады және тез бұзылады. ===Арахис майы=== Арахис майын (''қытай жаңғағы'') ұрығынан алады. Арахистың майы көкшіл дақты, ашық сары түсті болады. Өзіне тән ұнамды дәмі мен иісі бар. Оның құрамындағы өте қаныққан қышқылдық мөлшері (33—35%) аз. Ал күнбағыс майы мен жүгері майына қарағанда тағамдық салаттық май ретінде онша бағалы емес. ===Рапс майы=== Рапс майын күздік немесе жаздық рапстың ұрығын престеу немесе экстракциялау арқылы алады. [[Заураловка|Зауралье]], [[Сібір]] мен [[Қазақстан]]да өсірілетін жаздық рапстың майы күздік рапстың майына қарағанда майлы-қышқылдылығы жағынан өзгеше болып келеді. Оны қоспасынан мұқият тазартқаннан кейін ашық-сары түске енеді. Рапс майын тазартылған түрінде тағамдық өсімдік майларының бірі ретінде қолданады. ===Зәйтүн майы=== Зәйтүн майын жұмсағын престеу арқылы алады. Зәйтүн майының түсі көкшіл реңі бар ашық-сары болып келеді де, өзіне тән ұнамды дәмі мен иісі болады. Ол 0°С температурада қатады да, қыздырғанда еріп, мөлдір түске енеді. Құрамында өте қаныққан май қышқылы аз (4—14%), ол қызуға төзімді болып келеді. Оны аспаздықта негізінен еттен сұйық және қою тағам әзірлегенде салаттық май ретінде, сонымен бірге май мен балық консервілерін дайындағанда пайдаланады. ===Мал майы=== [[Ірі қара]]ның шыжғырылған майын оның майлы етінен алады. Бөлме температурасында бұл майдың өзіндік дәмі мен иісі болады; майының түсі күлгін сары, сары. Ірі қараның майы 34—38°С температурада қатады да, 42—52°С температурада ериді. Сауда орындарында оның жоғары және бірінші сұрпы сатылады. Жоғары сұрыпты майға қарағанда бірінші сұрыпты майдың болар-болмас иісі және қуырылған шыжық дәмі болады. Шыжғырылған қой майында ірі қараның майын алғандағыдай әдіспен алады. Ол 34—45°С температурада қатады да, ал 44—55°С температурада ериді, онда қойға тән дәм мен иіс бар, түсі ақ, күлгін сары. Бөлме температура жағдайында тұрған құйрық майының май тәрізді консистенциясы болады. Бұл майды ұлттық кухняларда [[Ірі қара|палау]] басу үшін кеңінен қолданады. Шыжғырылған шел майын ірі қараның майын еріткендей ерітеді. Бөлме температура жағдайында бұл майдың өзіне тән дәмі мен иісі болады. Ол 22—32°С температура да қатады да, 28—48°С температурада ериді. Өзінің құрамы мен физикалық қасиеті жағынан шыжғырылған шел майы шыжғырылған мал майларының ішіндегі жақсысы болып табылады. Сүйек майын мал сүйегін шағыл қайнату арқылы алады. Малдың түрі мен типіне қарай, олардың сүйектерінен алынатын тағамдық майдың да консистенциясы сұйық немесе нығыз болады. Ірі қараның сүйегінен алынған май 90-тан 38°С-ге дейінгі температурада қатады да, 16-дан 44°С-ге дейінгі температурада ериді. Жоғары және бірінші сұрыпты сүйек майы өндіріледі. Сүйек майының түсі ақ та, сары да (бірінші сұрпының реңі сұрлау, қуырған шыжық пен сорпаның дәмі бар) болады, өзіне тән дәмі мен иісі бар. Үй жағдайында шыжғырылған майды құйрық майдан, іш майдан, етінен арылтқан шел майдан суық суға жуып, тазартыл (кейде аздап ас тұзы салынған суға жуады) дайындауға болады. Одан кейін осы майларды [[ет тартқыш]]тан өткізіп, кастрөлге (эмальданғаны дұрыс) салады да, баяу жанған отқа қояды. Масса кастрөлге жабысып, күйіп кетпеуі үшін оны әлсін-әлсін араластырып отыру қажет. Сөйтіп, май еттен бөлініп шығады да, суы буға айналады, еріген мөлдір майда қызарып піскен шыжық қалады. Кастрөлдегі майдың бетіндегі көбік толық басылғанда кастрөлді оттан алып, майды үстіне дәке салған електен өткізеді. Май аздап салқындағаннан кейін іші таза, құрғақ ыдысқа (әйнек бәнкі болса тіпті жақсы) құнды да, аузын мықтап жабады. Ал шыжыған ботқаға, картопқа қосуға болады. Мал майларын — ірі қараның, қойдың шел майын және сүйек майын — көбіне ет тағамдарын қуыруға, ет начинкаларын салған қамыр тағамдарға, сондай-ақ ет тағамдарына-қосу үшін пайдаланады. Ал мал майы мен өсімдік майының қосындысын көкөністерді қуыру үшін қолданады; сондай-ақ тортасы айырылған шел майы мен өсімдік майын қосып нан өнімдері — пирожок, пончиктер мен қытырлақ нан (хворост) т.б. пісіреді. Бірақ мал майының өзіне тән иісі болады да, кейбір азықтармен үйлеспе йді. Мысалы, шел майы мен мал майы тәтті начинка мен жармалан жасалған тәтті запеканка пісіруге жарамайды. Адам шыжғырылған мал майының күндік нормасының көпшілігін ет және балықпен қосып жейді. Бұл майлардың құрамында [[холестерин]] мол болатындығын ескере отырып, оны үй жағдайында тағам әзірлеу үшін шектеп (күніне орта есеппен 5 г) пайдаланған жөн. ===Үй құстары майы=== Үй құстары ([[Тауықтар|тауық]], [[қаз]], [[үйрек]], [[күрке-тауық]]) майының хош иісі мен жағымды дәмі болады. Оларды өнеркәсіпте өндірмейді, яғни [[үй шаруашылығы]]нда дайындайды. Үй құстары етінен тағам әзірлеу үшін әдетте сол құстардың өз майын пайдаланады, егер олар арық болса, онда оларға тортасы айырылған шел майын немесе аспаздық майларды қосады. Сондай-ақ үй құстарының майын паштеттерге, соустарға құяды. ===Теңіз сүтқоректілері мен балық майы=== Теңіз сүтқоректілері мен балық майын теңіз жәндіктерінің майлы жерлерінен дайындайды. Табиғи түрінде олардың өздеріне тән күшті иісі болады, әрі өте қаныққан май қышқылдарына бай келеді. Бұл майларды [[Қиыр Солтүстік]]те тағамға кеңінен пайдаланады. Теңіз жәндіктерінің майын өңдеп, кейбір [[маргарин]] майларына қосады.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Тұрмыс]] qcdw6jtncq0hcl7wkl0jkbfb7kpnogc 0 59642 3686861 3428914 2026-10-27T08:05:06Z 1nter pares 146705 3686861 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Triglyceride.svg|thumb| alt=A.| '''Триглицеридтердің структурасы<br/> Май қышқылының R¹, R² и R³ радикалдарын ажырату мүмкін''']] '''Майлар''', [[триглицерид]]тер — органикалық қосылыстар; негізінен [[глицерин]] мен бір негізді май қышқылдарының (триглицеридтердің) күрделі эфирлері; глицерин мен жоғарғы карбон қышқылдарының күрделі эфирлері. [[Липид]]терге жатады. Табиғи майлар [[молекула]]сындағы қаныққан май қышқылдары стеарин, пальмитин, ал қанықпаған май қышқылдары олеин, линол, линолен қышқылдарынан тұрады. Тірі организмдердің [[жасуша]]лары мен тіндерінің (ткандерінің) негізгі құрамды бөліктерінің бірі; организмдегі [[энергия]] көзі; таза майдың [[калория]]лылығы 3770 кДж 100 г. Табиғи майлар жануар және өсімдік майлары болып бөлінеді. Триглицеридтер құрамына С8-ден С24-ке дейінгі қалыпты құрылысты, негізінен жұп санды [[көміртек]] атомдарының қаныққан және қанықпаған қышқыл қалдықтары кіреді. Барлық майлардың тығыздығы 1-ден аз. Тек жоғары [[вакуум]]да қайнайды. Суда ерімейді. [[Бензин]], [[керосин]] мен [[бензол]]да ериді. [[Алкоголиз]], ацидализ реакцияларына түседі. [[Қышқылдар]]<nowiki/>дың қос байланысы бойынша [[сутек]]ті (гидрогендеу), [[галоген]]ді, галогенсутекті қышқылдарды, т.б. қосып алады. Аса қызған [[бу]]<nowiki/>мен, минералды қышқылдармен және [[фермент]]термен әрекеттескенде глицерин және май қышқылдарын түзіп [[гидролиз]]денеді. Ауадағы оттекпен тотыққанда [[пероксидті қосылыстар]], оксиқышқылдар, т.б. түзеді. Құрамында биологиялық активті заттар (қанықпаған май қышқылдары, фосфатидтер, [[витаминдер]], токоферолдар) болады. Майлар техникалық мақсатта қолданылады. ==Майлардың табиғатта кездесуі мен маңызы== Барлық [[өсімдіктер]] мен [[жануарлар]] организмдерінде майлар болады. [[Көмірсулар]] мен [[ақуыз]]дар сияқты майлар тағамның негізгі құрам бөлігі (1-кесте). {|class="wikitable" |+1-кесте Кейбір тағамның орташа құрамы |- !Өнім||Май, %||Көмірсу, %||Ақуыз, % |- |[[Сары май]]||78,5||0,5||0,4 |- |[[Шоколад]]||37,5||47,5||5,8 |- |[[Шошқа еті]]||35,5||-||2,2 |- |[[Сиыр]] [[ет]]і||9,9||-||15,2 |- |[[Тауық]] [[жұмыртқа]]сы||11,3||-||10,6 |- |[[Бидай]] [[нан]]ы||1,5||50,3||6,4 |- |[[Қант]]||-||95,5||2,7 |- |[[Балмұздақ]]||3,3||21,2||2,8 |- |[[Картоп]]||0,4||20,0||1,7 |- |} Өсiмдiк жасушаларында заттың құрғақ массасының 5-15% май болады. Жануарлар мен адам жасушаларындағы майдың мөлшерi 90% -ға жуық болу мүмкiн. Майлы тағамдарға сары май, мал майы және өсімдік майы жатады. Адамға тәулігіне 50-70 г май тұтыну қажет. Үнемі майсыз тағаммен қоректену жүйке жүйесі қызметінің бұзылуына, [[иммунитет]]тің төмендеуіне әкеледі. Адамның азықпен қабылдайтын майының кемінде үштен бірінің құрамында қанықпаған май қышқылдары бар сұйық майлар болуы керек. Сұйық майдың биологиялық белсенділігі басқа майлармен салыстырғанда жоғары болады. Адам организмі қанықпаған май қышқылдарын өздігінен синтездей алмайтын болғандықтан, оларды дайын күйінде тағаммен қабылдауы керек. Мысалы, сұйық майдың құрамында витамин Е және қан тамырларында [[холестерин]]нің жиналуына кедергі келтіріп, атеросклерозды болдырмайтын зат — β-ситостерин – кездеседі. Сары майда көздің көруі мен адамның бойы мен шашының өсуін қолдайтын зат β-каротин болады. Тазартылмаған (рафинадталмаған) майда организмге аса қажет фосфолипидтер болады.<br> Организмде майлар асқазан асты безі мен ішек сөлі құрамындағы ферменттердің әсерінен гидролизденіп, глицерин мен карбон қышқылдарына ыдырайды. Май ыдырағанда бөлінетін өнімдер ішек бүрлері арқылы сіңеді де, басқа биологиялық процестерге қатысады, организмге қажетті жаңа майлар синтезделеді. Синтезделген май лимфа жүйесі арқылы қанға сіңіп, қан мен организмнің басқа мүшелеріне тарайды. Жасушалар да зат алмасу процесіне қатысады.<br> Майлар гидролизденіп, өнімдері біртіндеп тотығады. Ең соңында олар көміртек (IV) оксиді мен суға айналады. Бұл процестер экзотермиялық — организмнің тіршілігіне қажетті энергия бөледі. Осылайша, май биологиялық отын, тірі организм үшін энергия көзі болып табылады. Май қорытылғанда бөлінетін энергияның мөлшері көмірсулар мен ақуыздардан бөлінетін энергиядан екі еседей артық (2-кесте). {|class="wikitable" |+2-кесте Тағамның негізгі құрам бөліктерінің калориясы |- !Тағамның құрам бөлігі||Орташа калориясы, кДж/кг |- |Майлар||38 |- |[[Көмірсулар]]||16 |- |[[Ақуыз]]дар||17 |- |} Қорытылған май шығыны қоректену процесінде қайта толықтырылады. Басты энергия көзі болуымен қатар суық климатты ортада тіршілік ететін жануарлардың тері асты май қабаты дене жылуын сақтап, қорғаныш қызметін атқарады. ==Майлардың құрамы мен құрылысы== Майдың құрамын француз ғалымдары М. Шеврель мен М. Бертло анықтады. XIX ғасырдың басында Шеврель майға су қосып, сілті қатысында қыздырғанда, глицерин жәнө карбон қышқылдары (стеарин және олеин) түзілетінін тапты. Ал Бертло кері реакция жүргізді (1854 ж.) Глицерин мен карбон қышқылдарының қоспасын қыздырып, майларға ұқсас зат алды. Майды түзуге глицерин және карбон қышқылдары (біртүрлі немесе әртүрлі) қатысады: [[Сурет:Mailar.PNG|center|350px]] Майдың құрамына кіретін көп таралған қышқыл қалдықтарында (ацилдер) көміртек атомдарының саны 12-ден 18-ге дейін болады. Глицеридтер қарапайым және аралас болып бөлінеді. Қарапайым глицеридтердің радикалдары бірдей қышқыл қалдықтарынан, ал аралас глицеридтер әртүрлі қышқыл қалдықтарынан тұрады. Мысалы: [[Сурет:Glichirid.PNG|center|350px]] Глицеридтерді түзуге, негізінен, қаныққан қышқылдардан пальмитин С₁₅Н₃₁СООН мен стеарин С₁₇Н₃₅СООН қышқылдары, қанықпаған қышқылдардан — олеин С₁₇Н₃₃СООН, линол С₁₇Н₃₁СООН, линолен С₁₇Н₂₉СООН қышқылдары қатысады. Кейбір майлардың құрамына төменгі қышқыл қалдықтары кіреді. Мысалы, сары майда май қышқылының (С₄Н₉СООН) қалдығы болады. Сиырдың сары майы құрамына май қышқылымен қатар пальмитин және олеин қышқылдарының қалдықтары кіреді. Кейбір майлардың құрамында қаныққан және канықпаған қышқыл қалдықтары аралас болады (3-кесте). {|class="wikitable" |+3-кесте Қатты және сұйық майлар триглицеридтерінің жуықтап алынған құрамы (мас., %) |- !Триглицеридтер||Пальмитин||Стеарин||Олеин||Линол||Линолен |- |[[Сары май]]||25||11||34||5||5 |- |[[Күнбағыс майы]]||11||4||38||46||- |- |[[Зәйтүн майы]]||10||2||82||4||- |- |[[Зығыр майы]]||5||3||5||62||25 |- |Қой майы (қатты)||38||30||35||3||9 |- |Сиыр майы (қатты)||31||26||40||2||2 |- |Шошқа майы (қатты)||27||14||45||5||5 |- |Адам организміндегі май||25||8||46||10||- |- |} ==Алу жолдары== Майларды жануарлар мен өсімдіктерден алады. Тиімсіз болғандықтан, майлар синтездік жолмен алынбайды. ==Физикалық қасиеттері== Майлар судан жеңіл, тығыздығы 0,9-0,95 г/см³. Суда ерімейді, бірақ көптеген органикалық еріткіштерде (бензол, бензин, дихлорэтан) ериді. Майдың балқу температурасы оның құрамындағы карбон қышқылы қалдығына байланысты. Құрамына қанықпаған қышқыл қалдықтары кірсе, май төменгі температурада балқиды. Агрегаттық күйіне байланысты майлар сұйық және қатты болып бөлінеді. Өсімдік майы әдетте сұйық, ал жануар майы қатты болады. Дегенмен, кейде жануар майының ішінде сұйығы, ал өсімдік майларының қаттысы да кездеседі. Майдың сұйық немесе қатты болуы оның құрамына кіретін карбон қышқылының табиғатына байланысты. Құрамына қанықпаған карбон қышқылының қалдығы кірсе, май сұйық, ал қаныққан қышқыл қалдығы кірсе, май қатты болады (4-кесте). {|class="wikitable" |+4-кесте Майлардың жіктелуі |- !Майлар||Тегі||Мысалдар||Құрамындағы карбон қышқылының қалдығы |- |Сұйық||Негізінен, өсімдіктектес||Күнбағыс, мақта, жүгері, зәйтүн балық майы||Негізінен, қанықпаған |- |Қатты||Негізінен, жануартектес||Қой, сиыр, шошқа, кит, түлен, кокос майы||Негізінен, қаныққан |- |} ==Химиялық қасиеттері== ===Майлардың гидролизі=== Күрделі эфир болғандықтан, майлар минерал қышқылдар, сілтілер қатысында қыздырғанда гидролизденеді. Сонымен қатар, майлар тірі организмде ферменттердің әсерінен гидролизденеді. Реакция нәтижесінде глицерин мен карбон қышқылы түзіледі: [[Сурет:Glicerin karbon.PNG|center|350px]] Сілті қатысында гидролизденгенде, глицерин мен карбон қышқылының тұзы (сабын) түзіледі. Бұл реакция майдың сабындану реакциясы деп аталады: [[Сурет:Sabyndanu.PNG|center|350px]] Гидролиз процесін жүргізу үшін майларды сумен қосып, автоклавта (қысымда) қыздырады. Егер майларды сода немесе сілті қосып қыздырса, сабын түзіледі. Сабынды бөлу үшін натрий хлоридін қосады. Сабын алу үшін қатты майлар қолданылады. Қатты майлар бағалы тамақ өнімдері болғандықтан, құрамында қанықпаған қышқылдары бар сұйық майларды қатты майларға айналдырады. ===Майларды гидрлеу (гидрогендеу)=== Өсімдік майларының құрамына қанықпаған қышқылдардың күрделі эфирлері кіретін болғандықтан, оларды гидрлеуге болады. Қыздырылған май (150-160°С температурада) және ұнтақталған никель катализаторы қоспасына сутек жібергенде, май құрамындағы еселі байланыстар сутекпен қанығады. Реакция нәтижесінде сұйық май қатты майға айналады. Ол майды саломас немесе құрама май деп атайды: [[Сурет:Solomas.PNG|center|350px]] немесе реакция теңдеуін ықшамдап былай жазуға болады: [[Сурет:Solomas2.PNG|center|350px]] Сұйық майларды гидрлеп алған қатты майлар өнеркәсіпте маргарин және сабын алуға жұмсалады. Маргарин жасау үшін саломасқа аздап сары май, сүт, витаминдер, сонымен қатар дәм және түс беретін қоспалар қосады. Сары майдан маргариннің дәмі өзгеше, ал калориясы және сіңімділігі жағынан кем емес. Сары майға қарағанда маргаринде қанықпаған глицеридтердің көбірек болуы қан тамырларында майдың жиналуына әкеліп, кері әсерін тигізеді. Құрамында майы бар дәмді тағамдардың бірі — майонез. Ол, негізінен, өсімдік майынан (65%) тұрады. Майонезді майға су (25%), жұмыртқа ұнтағын (5-6%), құрғақ сүт (2-3%), қант, сіркесуын және дәм беретін заттар қосып дайындайды. Сонымен қатар, майларды техникалық мақсаттарға да пайдаланады. Мысалы, олардан сабын жасайды.<br> Дүниежүзінде жылына ондаған миллион тонна май өндіріледі. Оның шамамен үштен екісі азық ретінде, ал қалғаны техникалық мақсатта қолданылады. Біздің елімізде [[Алматы]]да, [[Өскемен]]де, [[Шымкент]]те май өндіретін және өңдейтін зауыттар бар. Жылдан-жылға майды қолданудың өсуіне байланысты соңғы кезде табиғи майды пайдаланумен қатар мұнай өнімдерінен жасанды май алу ісі қолға алынуда. ===Майлардың тотығуы=== Құрамында екі немесе одан да көп қос байланысы бар өсімдік майлары (қанықпаған қышқылдардың глицеридтері) ауадағы оттекпен әрекеттесіп, жалпы формуласы R-O-OH гидропероксидтер түзеді. Бұл тұрақсыз қосылыстар майдың тотығып полимерлену процесін тездетеді. Нәтижесінде, май молекулалары өзара "тігіліп", қатты қабыршақ (пленка) түзеді. Оны линоксин деп атайды. Полимерленіп, соның нәтижесінде линоксин түзетін майларды кебетін майлар дейді. Ондай майлар сырмай (олифа) дайындауда қолданылады. Сырмайлар белгілі өңдеулерден өткеннен кейін майлы бояулар жасау үшін пайдаланылады. Табиғи майларды ұзақ сақтаған кезде жарықтың, ауаның және микроорганизмдердің әсерінен ашып кетеді, иісі және дәмі бұзылады. Сақталу мерзімін ұзарту үшін майға ас тұзы сияқты консерванттар қосады және тоңазытқышта сақтайды. Жылудың, жарықтың және ылғалдың әсерінен майлар гидролизге ұшырайды және тотығады. Ауадағы оттектің әсерінен тотыққан кезде гидропероксидтер түзіледі, одан әрі тотығып, олар альдегидтерге, карбон қышқылдарына (құрамында көміртек атомы аз) айналады. Көбіне бұл жағдайда иісі жағымсыз май қышқылы (бутан қышқылы) түзіледі.<br> Майлар — триглицеридтер, глицерин мен жоғары май қышқылдарынан түзілген күрделі эфирлер. Радикалдың табиғатына байланысты қаныққан және қанықпаған болып бөлінеді. Қатты майлар құрамында қаныққан карбон қышқылдары, ал сұйық майлардың құрамында қанықпаған карбон қышқылдарының қалдықтары болады. Майлар гидролизденеді және гидрлеу реакциясына түседі. Май — маңызды биологиялық отын, жан-жануар үшін энергия көзі, қажетті тағам, зат алмасу процесіне қатысатын маңызды қосылыс.<ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / Ә. Темірболатова, Н. Нұрахметов, Р. Жұмаділова, С. Әлімжанова. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. – 352 бет, суретті. ISBN 9965-36-092-8</ref> == Әдебиет == * Қазақ энциклопедиясы (?) * Каррер П., Органикалық химияның курсы, 2 баспа, Л., 1962 * Тютюнников Б.Н., Химиялық майлар, М., 1966 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Органикалық заттар]] [[Санат:Майлар]] mgbc47wloez4u41q35r06bs0hevm8lz 3686864 3686861 2026-10-27T08:38:31Z 1nter pares 146705 /* */ 3686864 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Triglyceride.svg|thumb| alt=A.| '''Триглицеридтердің структурасы<br/> Май қышқылының R¹, R² и R³ радикалдарын ажырату мүмкін''']] '''Майлар''' — органикалық қосылыстар; негізінен [[глицерин]] мен бір негізді май қышқылдарының (триглицеридтердің) күрделі эфирлері; глицерин мен жоғарғы карбон қышқылдарының күрделі эфирлері. [[Липид]]терге жатады. Табиғи майлар [[молекула]]сындағы қаныққан май қышқылдары стеарин, пальмитин, ал қанықпаған май қышқылдары олеин, линол, линолен қышқылдарынан тұрады. Тірі организмдердің [[жасуша]]лары мен тіндерінің (ткандерінің) негізгі құрамды бөліктерінің бірі; организмдегі [[энергия]] көзі; таза майдың [[калория]]лылығы 3770 кДж 100 г. Табиғи майлар жануар және өсімдік майлары болып бөлінеді. Триглицеридтер құрамына С8-ден С24-ке дейінгі қалыпты құрылысты, негізінен жұп санды [[көміртек]] атомдарының қаныққан және қанықпаған қышқыл қалдықтары кіреді. Барлық майлардың тығыздығы 1-ден аз. Тек жоғары [[вакуум]]да қайнайды. Суда ерімейді. [[Бензин]], [[керосин]] мен [[бензол]]да ериді. [[Алкоголиз]], ацидализ реакцияларына түседі. [[Қышқылдар]]<nowiki/>дың қос байланысы бойынша [[сутек]]ті (гидрогендеу), [[галоген]]ді, галогенсутекті қышқылдарды, т.б. қосып алады. Аса қызған [[бу]]<nowiki/>мен, минералды қышқылдармен және [[фермент]]термен әрекеттескенде глицерин және май қышқылдарын түзіп [[гидролиз]]денеді. Ауадағы оттекпен тотыққанда [[пероксидті қосылыстар]], оксиқышқылдар, т.б. түзеді. Құрамында биологиялық активті заттар (қанықпаған май қышқылдары, фосфатидтер, [[витаминдер]], токоферолдар) болады. Майлар техникалық мақсатта қолданылады. ==Майлардың табиғатта кездесуі мен маңызы== Барлық [[өсімдіктер]] мен [[жануарлар]] организмдерінде майлар болады. [[Көмірсулар]] мен [[ақуыз]]дар сияқты майлар тағамның негізгі құрам бөлігі (1-кесте). {|class="wikitable" |+1-кесте Кейбір тағамның орташа құрамы |- !Өнім||Май, %||Көмірсу, %||Ақуыз, % |- |[[Сары май]]||78,5||0,5||0,4 |- |[[Шоколад]]||37,5||47,5||5,8 |- |[[Шошқа еті]]||35,5||-||2,2 |- |[[Сиыр]] [[ет]]і||9,9||-||15,2 |- |[[Тауық]] [[жұмыртқа]]сы||11,3||-||10,6 |- |[[Бидай]] [[нан]]ы||1,5||50,3||6,4 |- |[[Қант]]||-||95,5||2,7 |- |[[Балмұздақ]]||3,3||21,2||2,8 |- |[[Картоп]]||0,4||20,0||1,7 |- |} Өсiмдiк жасушаларында заттың құрғақ массасының 5-15% май болады. Жануарлар мен адам жасушаларындағы майдың мөлшерi 90% -ға жуық болу мүмкiн. Майлы тағамдарға сары май, мал майы және өсімдік майы жатады. Адамға тәулігіне 50-70 г май тұтыну қажет. Үнемі майсыз тағаммен қоректену жүйке жүйесі қызметінің бұзылуына, [[иммунитет]]тің төмендеуіне әкеледі. Адамның азықпен қабылдайтын майының кемінде үштен бірінің құрамында қанықпаған май қышқылдары бар сұйық майлар болуы керек. Сұйық майдың биологиялық белсенділігі басқа майлармен салыстырғанда жоғары болады. Адам организмі қанықпаған май қышқылдарын өздігінен синтездей алмайтын болғандықтан, оларды дайын күйінде тағаммен қабылдауы керек. Мысалы, сұйық майдың құрамында витамин Е және қан тамырларында [[холестерин]]нің жиналуына кедергі келтіріп, атеросклерозды болдырмайтын зат — β-ситостерин – кездеседі. Сары майда көздің көруі мен адамның бойы мен шашының өсуін қолдайтын зат β-каротин болады. Тазартылмаған (рафинадталмаған) майда организмге аса қажет фосфолипидтер болады.<br> Организмде майлар асқазан асты безі мен ішек сөлі құрамындағы ферменттердің әсерінен гидролизденіп, глицерин мен карбон қышқылдарына ыдырайды. Май ыдырағанда бөлінетін өнімдер ішек бүрлері арқылы сіңеді де, басқа биологиялық процестерге қатысады, организмге қажетті жаңа майлар синтезделеді. Синтезделген май лимфа жүйесі арқылы қанға сіңіп, қан мен организмнің басқа мүшелеріне тарайды. Жасушалар да зат алмасу процесіне қатысады.<br> Майлар гидролизденіп, өнімдері біртіндеп тотығады. Ең соңында олар көміртек (IV) оксиді мен суға айналады. Бұл процестер экзотермиялық — организмнің тіршілігіне қажетті энергия бөледі. Осылайша, май биологиялық отын, тірі организм үшін энергия көзі болып табылады. Май қорытылғанда бөлінетін энергияның мөлшері көмірсулар мен ақуыздардан бөлінетін энергиядан екі еседей артық (2-кесте). {|class="wikitable" |+2-кесте Тағамның негізгі құрам бөліктерінің калориясы |- !Тағамның құрам бөлігі||Орташа калориясы, кДж/кг |- |Майлар||38 |- |[[Көмірсулар]]||16 |- |[[Ақуыз]]дар||17 |- |} Қорытылған май шығыны қоректену процесінде қайта толықтырылады. Басты энергия көзі болуымен қатар суық климатты ортада тіршілік ететін жануарлардың тері асты май қабаты дене жылуын сақтап, қорғаныш қызметін атқарады. ==Майлардың құрамы мен құрылысы== Майдың құрамын француз ғалымдары М. Шеврель мен М. Бертло анықтады. XIX ғасырдың басында Шеврель майға су қосып, сілті қатысында қыздырғанда, глицерин жәнө карбон қышқылдары (стеарин және олеин) түзілетінін тапты. Ал Бертло кері реакция жүргізді (1854 ж.) Глицерин мен карбон қышқылдарының қоспасын қыздырып, майларға ұқсас зат алды. Майды түзуге глицерин және карбон қышқылдары (біртүрлі немесе әртүрлі) қатысады: [[Сурет:Mailar.PNG|center|350px]] Майдың құрамына кіретін көп таралған қышқыл қалдықтарында (ацилдер) көміртек атомдарының саны 12-ден 18-ге дейін болады. Глицеридтер қарапайым және аралас болып бөлінеді. Қарапайым глицеридтердің радикалдары бірдей қышқыл қалдықтарынан, ал аралас глицеридтер әртүрлі қышқыл қалдықтарынан тұрады. Мысалы: [[Сурет:Glichirid.PNG|center|350px]] Глицеридтерді түзуге, негізінен, қаныққан қышқылдардан пальмитин С₁₅Н₃₁СООН мен стеарин С₁₇Н₃₅СООН қышқылдары, қанықпаған қышқылдардан — олеин С₁₇Н₃₃СООН, линол С₁₇Н₃₁СООН, линолен С₁₇Н₂₉СООН қышқылдары қатысады. Кейбір майлардың құрамына төменгі қышқыл қалдықтары кіреді. Мысалы, сары майда май қышқылының (С₄Н₉СООН) қалдығы болады. Сиырдың сары майы құрамына май қышқылымен қатар пальмитин және олеин қышқылдарының қалдықтары кіреді. Кейбір майлардың құрамында қаныққан және канықпаған қышқыл қалдықтары аралас болады (3-кесте). {|class="wikitable" |+3-кесте Қатты және сұйық майлар триглицеридтерінің жуықтап алынған құрамы (мас., %) |- !Триглицеридтер||Пальмитин||Стеарин||Олеин||Линол||Линолен |- |[[Сары май]]||25||11||34||5||5 |- |[[Күнбағыс майы]]||11||4||38||46||- |- |[[Зәйтүн майы]]||10||2||82||4||- |- |[[Зығыр майы]]||5||3||5||62||25 |- |Қой майы (қатты)||38||30||35||3||9 |- |Сиыр майы (қатты)||31||26||40||2||2 |- |Шошқа майы (қатты)||27||14||45||5||5 |- |Адам организміндегі май||25||8||46||10||- |- |} ==Алу жолдары== Майларды жануарлар мен өсімдіктерден алады. Тиімсіз болғандықтан, майлар синтездік жолмен алынбайды. ==Физикалық қасиеттері== Майлар судан жеңіл, тығыздығы 0,9-0,95 г/см³. Суда ерімейді, бірақ көптеген органикалық еріткіштерде (бензол, бензин, дихлорэтан) ериді. Майдың балқу температурасы оның құрамындағы карбон қышқылы қалдығына байланысты. Құрамына қанықпаған қышқыл қалдықтары кірсе, май төменгі температурада балқиды. Агрегаттық күйіне байланысты майлар сұйық және қатты болып бөлінеді. Өсімдік майы әдетте сұйық, ал жануар майы қатты болады. Дегенмен, кейде жануар майының ішінде сұйығы, ал өсімдік майларының қаттысы да кездеседі. Майдың сұйық немесе қатты болуы оның құрамына кіретін карбон қышқылының табиғатына байланысты. Құрамына қанықпаған карбон қышқылының қалдығы кірсе, май сұйық, ал қаныққан қышқыл қалдығы кірсе, май қатты болады (4-кесте). {|class="wikitable" |+4-кесте Майлардың жіктелуі |- !Майлар||Тегі||Мысалдар||Құрамындағы карбон қышқылының қалдығы |- |Сұйық||Негізінен, өсімдіктектес||Күнбағыс, мақта, жүгері, зәйтүн балық майы||Негізінен, қанықпаған |- |Қатты||Негізінен, жануартектес||Қой, сиыр, шошқа, кит, түлен, кокос майы||Негізінен, қаныққан |- |} ==Химиялық қасиеттері== ===Майлардың гидролизі=== Күрделі эфир болғандықтан, майлар минерал қышқылдар, сілтілер қатысында қыздырғанда гидролизденеді. Сонымен қатар, майлар тірі организмде ферменттердің әсерінен гидролизденеді. Реакция нәтижесінде глицерин мен карбон қышқылы түзіледі: [[Сурет:Glicerin karbon.PNG|center|350px]] Сілті қатысында гидролизденгенде, глицерин мен карбон қышқылының тұзы (сабын) түзіледі. Бұл реакция майдың сабындану реакциясы деп аталады: [[Сурет:Sabyndanu.PNG|center|350px]] Гидролиз процесін жүргізу үшін майларды сумен қосып, автоклавта (қысымда) қыздырады. Егер майларды сода немесе сілті қосып қыздырса, сабын түзіледі. Сабынды бөлу үшін натрий хлоридін қосады. Сабын алу үшін қатты майлар қолданылады. Қатты майлар бағалы тамақ өнімдері болғандықтан, құрамында қанықпаған қышқылдары бар сұйық майларды қатты майларға айналдырады. ===Майларды гидрлеу (гидрогендеу)=== Өсімдік майларының құрамына қанықпаған қышқылдардың күрделі эфирлері кіретін болғандықтан, оларды гидрлеуге болады. Қыздырылған май (150-160°С температурада) және ұнтақталған никель катализаторы қоспасына сутек жібергенде, май құрамындағы еселі байланыстар сутекпен қанығады. Реакция нәтижесінде сұйық май қатты майға айналады. Ол майды саломас немесе құрама май деп атайды: [[Сурет:Solomas.PNG|center|350px]] немесе реакция теңдеуін ықшамдап былай жазуға болады: [[Сурет:Solomas2.PNG|center|350px]] Сұйық майларды гидрлеп алған қатты майлар өнеркәсіпте маргарин және сабын алуға жұмсалады. Маргарин жасау үшін саломасқа аздап сары май, сүт, витаминдер, сонымен қатар дәм және түс беретін қоспалар қосады. Сары майдан маргариннің дәмі өзгеше, ал калориясы және сіңімділігі жағынан кем емес. Сары майға қарағанда маргаринде қанықпаған глицеридтердің көбірек болуы қан тамырларында майдың жиналуына әкеліп, кері әсерін тигізеді. Құрамында майы бар дәмді тағамдардың бірі — майонез. Ол, негізінен, өсімдік майынан (65%) тұрады. Майонезді майға су (25%), жұмыртқа ұнтағын (5-6%), құрғақ сүт (2-3%), қант, сіркесуын және дәм беретін заттар қосып дайындайды. Сонымен қатар, майларды техникалық мақсаттарға да пайдаланады. Мысалы, олардан сабын жасайды.<br> Дүниежүзінде жылына ондаған миллион тонна май өндіріледі. Оның шамамен үштен екісі азық ретінде, ал қалғаны техникалық мақсатта қолданылады. Біздің елімізде [[Алматы]]да, [[Өскемен]]де, [[Шымкент]]те май өндіретін және өңдейтін зауыттар бар. Жылдан-жылға майды қолданудың өсуіне байланысты соңғы кезде табиғи майды пайдаланумен қатар мұнай өнімдерінен жасанды май алу ісі қолға алынуда. ===Майлардың тотығуы=== Құрамында екі немесе одан да көп қос байланысы бар өсімдік майлары (қанықпаған қышқылдардың глицеридтері) ауадағы оттекпен әрекеттесіп, жалпы формуласы R-O-OH гидропероксидтер түзеді. Бұл тұрақсыз қосылыстар майдың тотығып полимерлену процесін тездетеді. Нәтижесінде, май молекулалары өзара "тігіліп", қатты қабыршақ (пленка) түзеді. Оны линоксин деп атайды. Полимерленіп, соның нәтижесінде линоксин түзетін майларды кебетін майлар дейді. Ондай майлар сырмай (олифа) дайындауда қолданылады. Сырмайлар белгілі өңдеулерден өткеннен кейін майлы бояулар жасау үшін пайдаланылады. Табиғи майларды ұзақ сақтаған кезде жарықтың, ауаның және микроорганизмдердің әсерінен ашып кетеді, иісі және дәмі бұзылады. Сақталу мерзімін ұзарту үшін майға ас тұзы сияқты консерванттар қосады және тоңазытқышта сақтайды. Жылудың, жарықтың және ылғалдың әсерінен майлар гидролизге ұшырайды және тотығады. Ауадағы оттектің әсерінен тотыққан кезде гидропероксидтер түзіледі, одан әрі тотығып, олар альдегидтерге, карбон қышқылдарына (құрамында көміртек атомы аз) айналады. Көбіне бұл жағдайда иісі жағымсыз май қышқылы (бутан қышқылы) түзіледі.<br> Майлар — триглицеридтер, глицерин мен жоғары май қышқылдарынан түзілген күрделі эфирлер. Радикалдың табиғатына байланысты қаныққан және қанықпаған болып бөлінеді. Қатты майлар құрамында қаныққан карбон қышқылдары, ал сұйық майлардың құрамында қанықпаған карбон қышқылдарының қалдықтары болады. Майлар гидролизденеді және гидрлеу реакциясына түседі. Май — маңызды биологиялық отын, жан-жануар үшін энергия көзі, қажетті тағам, зат алмасу процесіне қатысатын маңызды қосылыс.<ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / Ә. Темірболатова, Н. Нұрахметов, Р. Жұмаділова, С. Әлімжанова. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. – 352 бет, суретті. ISBN 9965-36-092-8</ref> == Әдебиет == * Қазақ энциклопедиясы (?) * Каррер П., Органикалық химияның курсы, 2 баспа, Л., 1962 * Тютюнников Б.Н., Химиялық майлар, М., 1966 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Органикалық заттар]] [[Санат:Майлар]] ch7wbigly0mnueaqon78up52gabukn6 3686865 3686864 2026-10-27T08:38:45Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Майлар]] бетін [[Триглицерид]] бетіне жылжытты 3686864 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Triglyceride.svg|thumb| alt=A.| '''Триглицеридтердің структурасы<br/> Май қышқылының R¹, R² и R³ радикалдарын ажырату мүмкін''']] '''Майлар''' — органикалық қосылыстар; негізінен [[глицерин]] мен бір негізді май қышқылдарының (триглицеридтердің) күрделі эфирлері; глицерин мен жоғарғы карбон қышқылдарының күрделі эфирлері. [[Липид]]терге жатады. Табиғи майлар [[молекула]]сындағы қаныққан май қышқылдары стеарин, пальмитин, ал қанықпаған май қышқылдары олеин, линол, линолен қышқылдарынан тұрады. Тірі организмдердің [[жасуша]]лары мен тіндерінің (ткандерінің) негізгі құрамды бөліктерінің бірі; организмдегі [[энергия]] көзі; таза майдың [[калория]]лылығы 3770 кДж 100 г. Табиғи майлар жануар және өсімдік майлары болып бөлінеді. Триглицеридтер құрамына С8-ден С24-ке дейінгі қалыпты құрылысты, негізінен жұп санды [[көміртек]] атомдарының қаныққан және қанықпаған қышқыл қалдықтары кіреді. Барлық майлардың тығыздығы 1-ден аз. Тек жоғары [[вакуум]]да қайнайды. Суда ерімейді. [[Бензин]], [[керосин]] мен [[бензол]]да ериді. [[Алкоголиз]], ацидализ реакцияларына түседі. [[Қышқылдар]]<nowiki/>дың қос байланысы бойынша [[сутек]]ті (гидрогендеу), [[галоген]]ді, галогенсутекті қышқылдарды, т.б. қосып алады. Аса қызған [[бу]]<nowiki/>мен, минералды қышқылдармен және [[фермент]]термен әрекеттескенде глицерин және май қышқылдарын түзіп [[гидролиз]]денеді. Ауадағы оттекпен тотыққанда [[пероксидті қосылыстар]], оксиқышқылдар, т.б. түзеді. Құрамында биологиялық активті заттар (қанықпаған май қышқылдары, фосфатидтер, [[витаминдер]], токоферолдар) болады. Майлар техникалық мақсатта қолданылады. ==Майлардың табиғатта кездесуі мен маңызы== Барлық [[өсімдіктер]] мен [[жануарлар]] организмдерінде майлар болады. [[Көмірсулар]] мен [[ақуыз]]дар сияқты майлар тағамның негізгі құрам бөлігі (1-кесте). {|class="wikitable" |+1-кесте Кейбір тағамның орташа құрамы |- !Өнім||Май, %||Көмірсу, %||Ақуыз, % |- |[[Сары май]]||78,5||0,5||0,4 |- |[[Шоколад]]||37,5||47,5||5,8 |- |[[Шошқа еті]]||35,5||-||2,2 |- |[[Сиыр]] [[ет]]і||9,9||-||15,2 |- |[[Тауық]] [[жұмыртқа]]сы||11,3||-||10,6 |- |[[Бидай]] [[нан]]ы||1,5||50,3||6,4 |- |[[Қант]]||-||95,5||2,7 |- |[[Балмұздақ]]||3,3||21,2||2,8 |- |[[Картоп]]||0,4||20,0||1,7 |- |} Өсiмдiк жасушаларында заттың құрғақ массасының 5-15% май болады. Жануарлар мен адам жасушаларындағы майдың мөлшерi 90% -ға жуық болу мүмкiн. Майлы тағамдарға сары май, мал майы және өсімдік майы жатады. Адамға тәулігіне 50-70 г май тұтыну қажет. Үнемі майсыз тағаммен қоректену жүйке жүйесі қызметінің бұзылуына, [[иммунитет]]тің төмендеуіне әкеледі. Адамның азықпен қабылдайтын майының кемінде үштен бірінің құрамында қанықпаған май қышқылдары бар сұйық майлар болуы керек. Сұйық майдың биологиялық белсенділігі басқа майлармен салыстырғанда жоғары болады. Адам организмі қанықпаған май қышқылдарын өздігінен синтездей алмайтын болғандықтан, оларды дайын күйінде тағаммен қабылдауы керек. Мысалы, сұйық майдың құрамында витамин Е және қан тамырларында [[холестерин]]нің жиналуына кедергі келтіріп, атеросклерозды болдырмайтын зат — β-ситостерин – кездеседі. Сары майда көздің көруі мен адамның бойы мен шашының өсуін қолдайтын зат β-каротин болады. Тазартылмаған (рафинадталмаған) майда организмге аса қажет фосфолипидтер болады.<br> Организмде майлар асқазан асты безі мен ішек сөлі құрамындағы ферменттердің әсерінен гидролизденіп, глицерин мен карбон қышқылдарына ыдырайды. Май ыдырағанда бөлінетін өнімдер ішек бүрлері арқылы сіңеді де, басқа биологиялық процестерге қатысады, организмге қажетті жаңа майлар синтезделеді. Синтезделген май лимфа жүйесі арқылы қанға сіңіп, қан мен организмнің басқа мүшелеріне тарайды. Жасушалар да зат алмасу процесіне қатысады.<br> Майлар гидролизденіп, өнімдері біртіндеп тотығады. Ең соңында олар көміртек (IV) оксиді мен суға айналады. Бұл процестер экзотермиялық — организмнің тіршілігіне қажетті энергия бөледі. Осылайша, май биологиялық отын, тірі организм үшін энергия көзі болып табылады. Май қорытылғанда бөлінетін энергияның мөлшері көмірсулар мен ақуыздардан бөлінетін энергиядан екі еседей артық (2-кесте). {|class="wikitable" |+2-кесте Тағамның негізгі құрам бөліктерінің калориясы |- !Тағамның құрам бөлігі||Орташа калориясы, кДж/кг |- |Майлар||38 |- |[[Көмірсулар]]||16 |- |[[Ақуыз]]дар||17 |- |} Қорытылған май шығыны қоректену процесінде қайта толықтырылады. Басты энергия көзі болуымен қатар суық климатты ортада тіршілік ететін жануарлардың тері асты май қабаты дене жылуын сақтап, қорғаныш қызметін атқарады. ==Майлардың құрамы мен құрылысы== Майдың құрамын француз ғалымдары М. Шеврель мен М. Бертло анықтады. XIX ғасырдың басында Шеврель майға су қосып, сілті қатысында қыздырғанда, глицерин жәнө карбон қышқылдары (стеарин және олеин) түзілетінін тапты. Ал Бертло кері реакция жүргізді (1854 ж.) Глицерин мен карбон қышқылдарының қоспасын қыздырып, майларға ұқсас зат алды. Майды түзуге глицерин және карбон қышқылдары (біртүрлі немесе әртүрлі) қатысады: [[Сурет:Mailar.PNG|center|350px]] Майдың құрамына кіретін көп таралған қышқыл қалдықтарында (ацилдер) көміртек атомдарының саны 12-ден 18-ге дейін болады. Глицеридтер қарапайым және аралас болып бөлінеді. Қарапайым глицеридтердің радикалдары бірдей қышқыл қалдықтарынан, ал аралас глицеридтер әртүрлі қышқыл қалдықтарынан тұрады. Мысалы: [[Сурет:Glichirid.PNG|center|350px]] Глицеридтерді түзуге, негізінен, қаныққан қышқылдардан пальмитин С₁₅Н₃₁СООН мен стеарин С₁₇Н₃₅СООН қышқылдары, қанықпаған қышқылдардан — олеин С₁₇Н₃₃СООН, линол С₁₇Н₃₁СООН, линолен С₁₇Н₂₉СООН қышқылдары қатысады. Кейбір майлардың құрамына төменгі қышқыл қалдықтары кіреді. Мысалы, сары майда май қышқылының (С₄Н₉СООН) қалдығы болады. Сиырдың сары майы құрамына май қышқылымен қатар пальмитин және олеин қышқылдарының қалдықтары кіреді. Кейбір майлардың құрамында қаныққан және канықпаған қышқыл қалдықтары аралас болады (3-кесте). {|class="wikitable" |+3-кесте Қатты және сұйық майлар триглицеридтерінің жуықтап алынған құрамы (мас., %) |- !Триглицеридтер||Пальмитин||Стеарин||Олеин||Линол||Линолен |- |[[Сары май]]||25||11||34||5||5 |- |[[Күнбағыс майы]]||11||4||38||46||- |- |[[Зәйтүн майы]]||10||2||82||4||- |- |[[Зығыр майы]]||5||3||5||62||25 |- |Қой майы (қатты)||38||30||35||3||9 |- |Сиыр майы (қатты)||31||26||40||2||2 |- |Шошқа майы (қатты)||27||14||45||5||5 |- |Адам организміндегі май||25||8||46||10||- |- |} ==Алу жолдары== Майларды жануарлар мен өсімдіктерден алады. Тиімсіз болғандықтан, майлар синтездік жолмен алынбайды. ==Физикалық қасиеттері== Майлар судан жеңіл, тығыздығы 0,9-0,95 г/см³. Суда ерімейді, бірақ көптеген органикалық еріткіштерде (бензол, бензин, дихлорэтан) ериді. Майдың балқу температурасы оның құрамындағы карбон қышқылы қалдығына байланысты. Құрамына қанықпаған қышқыл қалдықтары кірсе, май төменгі температурада балқиды. Агрегаттық күйіне байланысты майлар сұйық және қатты болып бөлінеді. Өсімдік майы әдетте сұйық, ал жануар майы қатты болады. Дегенмен, кейде жануар майының ішінде сұйығы, ал өсімдік майларының қаттысы да кездеседі. Майдың сұйық немесе қатты болуы оның құрамына кіретін карбон қышқылының табиғатына байланысты. Құрамына қанықпаған карбон қышқылының қалдығы кірсе, май сұйық, ал қаныққан қышқыл қалдығы кірсе, май қатты болады (4-кесте). {|class="wikitable" |+4-кесте Майлардың жіктелуі |- !Майлар||Тегі||Мысалдар||Құрамындағы карбон қышқылының қалдығы |- |Сұйық||Негізінен, өсімдіктектес||Күнбағыс, мақта, жүгері, зәйтүн балық майы||Негізінен, қанықпаған |- |Қатты||Негізінен, жануартектес||Қой, сиыр, шошқа, кит, түлен, кокос майы||Негізінен, қаныққан |- |} ==Химиялық қасиеттері== ===Майлардың гидролизі=== Күрделі эфир болғандықтан, майлар минерал қышқылдар, сілтілер қатысында қыздырғанда гидролизденеді. Сонымен қатар, майлар тірі организмде ферменттердің әсерінен гидролизденеді. Реакция нәтижесінде глицерин мен карбон қышқылы түзіледі: [[Сурет:Glicerin karbon.PNG|center|350px]] Сілті қатысында гидролизденгенде, глицерин мен карбон қышқылының тұзы (сабын) түзіледі. Бұл реакция майдың сабындану реакциясы деп аталады: [[Сурет:Sabyndanu.PNG|center|350px]] Гидролиз процесін жүргізу үшін майларды сумен қосып, автоклавта (қысымда) қыздырады. Егер майларды сода немесе сілті қосып қыздырса, сабын түзіледі. Сабынды бөлу үшін натрий хлоридін қосады. Сабын алу үшін қатты майлар қолданылады. Қатты майлар бағалы тамақ өнімдері болғандықтан, құрамында қанықпаған қышқылдары бар сұйық майларды қатты майларға айналдырады. ===Майларды гидрлеу (гидрогендеу)=== Өсімдік майларының құрамына қанықпаған қышқылдардың күрделі эфирлері кіретін болғандықтан, оларды гидрлеуге болады. Қыздырылған май (150-160°С температурада) және ұнтақталған никель катализаторы қоспасына сутек жібергенде, май құрамындағы еселі байланыстар сутекпен қанығады. Реакция нәтижесінде сұйық май қатты майға айналады. Ол майды саломас немесе құрама май деп атайды: [[Сурет:Solomas.PNG|center|350px]] немесе реакция теңдеуін ықшамдап былай жазуға болады: [[Сурет:Solomas2.PNG|center|350px]] Сұйық майларды гидрлеп алған қатты майлар өнеркәсіпте маргарин және сабын алуға жұмсалады. Маргарин жасау үшін саломасқа аздап сары май, сүт, витаминдер, сонымен қатар дәм және түс беретін қоспалар қосады. Сары майдан маргариннің дәмі өзгеше, ал калориясы және сіңімділігі жағынан кем емес. Сары майға қарағанда маргаринде қанықпаған глицеридтердің көбірек болуы қан тамырларында майдың жиналуына әкеліп, кері әсерін тигізеді. Құрамында майы бар дәмді тағамдардың бірі — майонез. Ол, негізінен, өсімдік майынан (65%) тұрады. Майонезді майға су (25%), жұмыртқа ұнтағын (5-6%), құрғақ сүт (2-3%), қант, сіркесуын және дәм беретін заттар қосып дайындайды. Сонымен қатар, майларды техникалық мақсаттарға да пайдаланады. Мысалы, олардан сабын жасайды.<br> Дүниежүзінде жылына ондаған миллион тонна май өндіріледі. Оның шамамен үштен екісі азық ретінде, ал қалғаны техникалық мақсатта қолданылады. Біздің елімізде [[Алматы]]да, [[Өскемен]]де, [[Шымкент]]те май өндіретін және өңдейтін зауыттар бар. Жылдан-жылға майды қолданудың өсуіне байланысты соңғы кезде табиғи майды пайдаланумен қатар мұнай өнімдерінен жасанды май алу ісі қолға алынуда. ===Майлардың тотығуы=== Құрамында екі немесе одан да көп қос байланысы бар өсімдік майлары (қанықпаған қышқылдардың глицеридтері) ауадағы оттекпен әрекеттесіп, жалпы формуласы R-O-OH гидропероксидтер түзеді. Бұл тұрақсыз қосылыстар майдың тотығып полимерлену процесін тездетеді. Нәтижесінде, май молекулалары өзара "тігіліп", қатты қабыршақ (пленка) түзеді. Оны линоксин деп атайды. Полимерленіп, соның нәтижесінде линоксин түзетін майларды кебетін майлар дейді. Ондай майлар сырмай (олифа) дайындауда қолданылады. Сырмайлар белгілі өңдеулерден өткеннен кейін майлы бояулар жасау үшін пайдаланылады. Табиғи майларды ұзақ сақтаған кезде жарықтың, ауаның және микроорганизмдердің әсерінен ашып кетеді, иісі және дәмі бұзылады. Сақталу мерзімін ұзарту үшін майға ас тұзы сияқты консерванттар қосады және тоңазытқышта сақтайды. Жылудың, жарықтың және ылғалдың әсерінен майлар гидролизге ұшырайды және тотығады. Ауадағы оттектің әсерінен тотыққан кезде гидропероксидтер түзіледі, одан әрі тотығып, олар альдегидтерге, карбон қышқылдарына (құрамында көміртек атомы аз) айналады. Көбіне бұл жағдайда иісі жағымсыз май қышқылы (бутан қышқылы) түзіледі.<br> Майлар — триглицеридтер, глицерин мен жоғары май қышқылдарынан түзілген күрделі эфирлер. Радикалдың табиғатына байланысты қаныққан және қанықпаған болып бөлінеді. Қатты майлар құрамында қаныққан карбон қышқылдары, ал сұйық майлардың құрамында қанықпаған карбон қышқылдарының қалдықтары болады. Майлар гидролизденеді және гидрлеу реакциясына түседі. Май — маңызды биологиялық отын, жан-жануар үшін энергия көзі, қажетті тағам, зат алмасу процесіне қатысатын маңызды қосылыс.<ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / Ә. Темірболатова, Н. Нұрахметов, Р. Жұмаділова, С. Әлімжанова. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. – 352 бет, суретті. ISBN 9965-36-092-8</ref> == Әдебиет == * Қазақ энциклопедиясы (?) * Каррер П., Органикалық химияның курсы, 2 баспа, Л., 1962 * Тютюнников Б.Н., Химиялық майлар, М., 1966 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Органикалық заттар]] [[Санат:Майлар]] ch7wbigly0mnueaqon78up52gabukn6 0 81996 3686984 2389428 2026-10-27T11:14:48Z Marksscheider 183882 3686984 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|[[Иоганн Готфрид Гердер]] Дубликат}} [[Сурет:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|right|200px]] '''Гердер Иоган Готфрид''' (1744-1803) - неміс ойшылы, философ, теолог, филолог, лингвист. Гердер адамзат [[тарих]]ын біртұтас үдеріс деп біледі. Ол алғашкы рет [[мәдениет]] дамуының сабақтастығы туралы мәселені қойды. Тарих [[философия]]сын бастаушылардың бірі ретінде белгілі.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Философия]] {{Stub}} dylalkb8jhiqpdawi22dq0r63w6pqco 0 94003 3686777 3648694 2026-10-26T21:19:19Z 1nter pares 146705 3686777 wikitext text/x-wiki [[Сурет:NCI butter.jpg|оңға|260px]] '''Сары майдың''' негізгі түрлерінің құрамында 81,5 — 82,5% сүт майы және 16%-тен аспайтын су болады. [[Ақуыз]]дар , [[көмірсулар]] мен [[минерал]] тұздарының аздаған бөлігі осы суда ериді. Сары майдың дәмділік сапасы мен құрылымы жоғары болғандықтан ол жақсы сіңеді (98,5% - кедейін). Сондай-ақ оның [[калория]]лылығы жоғары (1 кг-да 6,6—7,5 ккал) және құрамында А, Д [[дәрумендер]]і бар, сол себепті сарымайдың тағам ретіндегі бағалылығы да арта түседі ([[дәрумендер]] мақаласын қараңыз ) . Бірақ онда өте қанық қанмай қышқылдары (5 % - тен аспайды) аз болады, сондықтан тиімді тамақ танған жағдайда сары майдың, сұйық [[өсімдік майы]]ның және [[маргарин]]нің; арасалмағын дұрыс үйлестіру керек. Сары май [[бутерброд]], крем мен балмұздақ әзірлеуге, сондай-ақ сұйық және қою тағамға қосуға қажет. Сары майдың бірнеше түрі шығарылады. Тұщы сары майды пастерленген, ашымаған кілегейлер, ал қышқыл дәмді сары майды —қышқыл [[сүт]] [[Бактериялар|бактериясын]] ашытықан, пастерленген кілегейлен әзірлейді. Тұщы және қышқыл дәмді сары майды тұздан да , тұзсызда дайындайды. Вологда майын жоғары [[температура]]да (95—98°С) пастерленген кілегейден әзірлейді, сонда оның жағымды жаңғақ дәмі шығып, хош иістеніп тұрады. Ал әуесқойлық майын пастерленген ашыған кілегей алады. Онда 77 — 78 %-тен кем болмайтып май және құрамында еріген ақуыз бен [[көмірсулар]], сондай-ақ минерал тұздары бар 20 %-ке дейін су болады. Шаруа (крестьянское) майын ашыған немесе ашымаған кілегейден әзірлейді. Бұл майдың құрамында 71,5—72,5% май және еріген ақуыздар мен [[көмірсулар]], минерал тұздары бар 25%-ке дейін су болады. Сары майдың барлық түрінің өзіне тән дәмі мен иісі болады. Майдың консистенциясы тығыз,бір текті болып келеді, ал түсі—ақ және ашық сары. Сүт өнеркәсібі ірімшік тектес май жасап шығарады, ол үшін ірімшік пен ақ [[ірімшік]] жасағанда шығатын іркітті пайдаланады (майдың майлылығы 83,5%); майдың хош иісін арттыра түсу үшін оған арнайы зат қосады (майдың майлылығы 78%). Сары майлық калориялылығын төмендету үшін бутерброд майып жасап шығарады, оның құрамында 61,5% сүт майы болады. Сондай-ақ диеталық сары май дайындалады, оның құрамында 61,9—62% сүт майы мен 20,5% тазартылған. және иісі кетірілген күнбағыс немесе өсімдік майы енеді, мұның өзі ондағы [[физиология]]лық қанық қан май қышқылының маңызын арттыра түседі. Бутербродтар үшін дәмдеуіштер мен толықтырғыштар қосқан арнайы сары май дайындап шығарады, олар: шайлық сары май (оның құрамында 60% сүт майы және қаймағын алған сүттің 13% құрғақ заты болады); асханалық сары май (құрамында 45% сүт майы және 9,5—10% қаймағы алынған сүттің құрғақ заттары — ақуыздар, көмірсулар мен [[минерал тұздары]] бар); десертті [[шоколад]] сары майы (құрамында 52—53% сүт майы, 10% қант және 2,5% какао-ұнтақ бар). Сондай-ақ бұл топқа құрамында 52% сүт майы, 10% қант, әртүрлі дәмдеуіштері бар сары май, түрлі қоспалар: 0,4% [[кофе]] (еритін) және 2% жидек салмасы итмұрын, [[құлпынай]], [[мүкжидек]]) жатады. Ауру адамдар үшін тікен жидек майын (1,7 %) және ксилит немесе сорбит қосқан арнайы сары май шығарады. Олардың консиетенциясы тығыз немесе аздап көбіктенген, яғни қоймалжың болуы мүмкін. Тортасы айырылған майды сары майды еріту арқылы алады, оның консистенциясы жұмсақ болып келеді. Тортасы айырылған майдың құрамында 98% май және 1%-ке дейін су болады. Оны [[аспаз]]дық тағамдар әзірлегенде пайдаланады. Сары май тез бұзылатын азық. Сондықтан оны қараңғы жерде 10—12&nbsp;°C [[температура]]да сақтаған жөн. Ал майды үй жағдайында тоңазытқышта сақтау керек. Вологда майын сақтау мерзімі 30 күн, ал [[шоколад]] майынікі — 10 күн. Тоңазытқыш болмаған жағдайда сары майды әйнек ыдысқа немесе қыш құмыраға салып, бірнеше күн сақтауға болады, ол үшін майдың бетіне таза суық су құйып, банкінің қақпағын жабады. Суды күніне 1—2 рет ауыстырыл отыру керек. Кәдімгі майға қарағанда сары майдың сату мерзімі біршама қысқа, ол сақтау жағдайына қарай 10—20 күннен 90 күнге дейін өзгеріп отырады. Қолайсыз жағдайда сақталған май бұзылады — дәмі иістенеді, түсі өзгереді. Егер майды сол күйінде тағамға қосып жеуге жарамсыз болса, онда оны алдын ала қыздырып алып, аспаздық тағамдар әзірлеу үшін пайдалануға болады. Ол үшін эмальданған кастрюльдің 1/4 бөлігіне дейін су құяды да, оны су құйған үлкен кастрюльге орналастырады. Содан кейін екі кастрюльді де отқа қойып, үлкен кастрюльдегі суды қайнатады. Эмальданған кастрюльдегі су ысығаннан кейін (70—75°С-ге дейін) үстіне ұсақтан кесілген [[май]] салады. Үлкен кастрюльдегі суды қайнауына жеткізеді, май ерігеннен кейін оған ас содысын қосады да (эмальданған кастрюльдегі судың 1 литріне шамамен 2—3 ас қасық) араластырады. Одан кейін кастрюльді оттан алып, май мен суды салқындатады, судың бетіне қатқан майды салады да, тортасынан айырған май орнына пайдаланады.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> {{wikify}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Сүт}} [[Санат:Сүт өнімдері]] [[Санат:Ас майлары]] 2crrc4w1uoxozrd3uu9f295cu7p1lek 0 95965 3686874 3395851 2026-10-27T08:47:44Z 1nter pares 146705 3686874 wikitext text/x-wiki '''Фосфолипидтер''' — майларға жатады. Майдың бір шетіндегі орналасқан май қышқылының орнына фосфор қышқылының қалдығы арқылы фосфолипидті радикал байланысқан. Фосфолипидті радикал ретінде [[холин]], [[серин]], инозитол немесе этаноламин болуы мүмкін. Фосфолипидтер биомембрананың маңызды құрамдас бөлігі.Фосфолипидтер күрделі липидтер,эфирлі көпатомды спирт және майлылығы жоғары қышқылдар болып табылады.Құрамында фосфор қышқылының қалдығын және оған қосымша әртүрлі химиялық атомдардан тұрады.Фосфолипидтер құрамына байланысты 3 топқа бөлінеді: #глицерофосфолипидтер (глицерофосфатидтер)- глицерин қалдығынан тұрады. #фосфосфинголипидтер #фосфоинозитидтер Липидтердің гидрофобты қасиет көрсетуі жасуша тіршілігінде маңызы зор. Себебі жасуша мембранасының ортаңғы екі қабаты фосфолипид молекуласынан тұрады. Осы молекулалар жасушаға сырттан қажетсіз заттарды өткізбейді және сыртқы ортаға жасушадағы заттарды шығармайды.Осының нәтижесінде жасушаның химиялық ортасы тұрақты болып сақталады <ref>Сартаев А., Гильманов М. С22 Жалпы биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965-33-634-2</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Biosci-stub}} [[Санат:Биология]] csw0njts4l08wtnp3xo1q04wa5wwi30 0 96131 3686870 3657600 2026-10-27T08:45:32Z 1nter pares 146705 3686870 wikitext text/x-wiki '''Беттік-активті заттектер''' (Поверхностно-активные вещества) — [[фаза]] (орта) бөлімінің бетінде оның бос [[энергия]]сын (беттік керілуді) төмендетіп, жинақталуға қабілетті заттектер. Олардың молекулалары әдетте суға тартылатын (гидрофильді) бөлік пен суды тебетін (гидрофобты) бөліктен тұрады; мұндай құрылым молекулалардың су мен май секілді араласпайтын фазалардың шекарасында шоғырлануына мүмкіндік береді.<ref>Milton J. Rosen, Joy T. Kunjappu. [https://books.google.com/books?id=1rCdNIzB78AC «Беттік-белсенді заттар және фазааралық құбылыстар»]. 4-басылым. John Wiley & Sons, 2012. (ағылш.)</ref><ref>[https://klining24.ru/articles/chto-takoe-pav/ «Беттік-белсенді заттар дегеніміз не?»] // Клининг24. Тексерілген күні: 2026-09-19. (орыс.)</ref> '''Беттік-активті заттектер''' өнеркәсіпте (мысалы, ''[[флотация]] кезінде'') қолданылады, жуғыш заттектердің, [[лак]]тар мен [[бояқ]]тардың, [[пестицид]]тердің, [[тамақ өнім]]дерінің құрамына кіреді. Суқоймаға түскен '''Беттік-активті заттектер''' орта қасиетін күшті өзгертеді, тіршілік процестеріне теріс осер етеді.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:Экология]] [[Санат:Табиғатты қорғау]] lq1y0itmq6mb3mlaqz63svf5z3nivqw 0 103552 3686959 3562393 2026-10-27T10:45:58Z Эльмира Ералиева 179349 3686959 wikitext text/x-wiki {{мағына|Әбдіров (айрық)}} [[File:Спортивный комбинат.JPG|thumb|270px|right|Нұркен Әбдіров атындағы спорт комбинаты]] '''Нұркен Әбдіров атындағы спорт комбинаты''' ([[Қарағанды]], [[Бұқар жырау даңғылы|Бұқар жырау д.]], 53), жарыстар, оқу-жаттығу сабақтарын және ойын сауық өткізуге арналған спорт ғимараттары кешені. Іргесі 1975 ж. қаланган. Құрамында ''«[[Ақжолтай]]»'' спорт сарайы, Н. Әбдіров атындағы спорт сарайы, жеңіл атлетикалык манеж бар. Манежде 3 жүгіру жолы (200 м-ден), биіктікке, ұзындыққа секіруге, сырықпен секіруге, ядро итеруге арналған секторлар бар. Спорт кешенінде спорттың әр түрінен 140-тан астам секция жұмыс істейді. Жыл сайын дәстүрлі турнирлер (Н. Әбдіров жұлдесі, Жарылғапов жүлдесі), боқстан, жүзуден, су добынан, суға секіруден және басқа да спорт түрлерінен респ., ведомстволык жарыстар өткізіліп тұрады. Н. Әбдіроватынд. спорт сарайы [[ғимарат]]ы архитектур. ескеркіш болынпдбылады. 1958 ж. салынған (архитектуралық И. И. Райкин). [[Сарай]] каланың басты жол торабы [[Бұкар жырау данғылы]] мен Әбдіров даңғылының түйіскен жерінде орналасқан. Ғимарат және Әбдіров ескерткіші спорт кұрылыстарының архитектуралық кешеніне кіреді. Аландар жүйелі орналаскан. Қарапайым пішіндегі монументті ғимараттың архит. шешімі бас қасбетіндегі керамика плитасы бетінің шығыңқы бөлігіндегі әшекейленген үлкен оюлар болып табылады. Бас және бүйірлік қасбеті сүйірленген иілмелі металға салынған ою-өрнекпен безендіріліп ғимараттың ажарлығын бейнелейді. Сарайдың бояулы сылағы ашық сұр түсті, вестибюлі мәрмәрдан жасалған, жүзу бассейні ғимараттын 2-бөлігімен негізгі баспалдакарқылы жалғасқан. 2-кабаттағы көпшілік жұмыстарын еткізетін зал металл витражбен сәулеттендірілген. Төбесі мен бағана үстіндегі архитрав ұлттык ою-өрнектермен әшекейленген.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Дереккөздер == <references/> {{bio-stub}} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан спорт кешендері]] [[Санат:Қарағанды спорт кешендерi]] hfzr1kgn7im2wyuhvmxfks1i9jx63c1 3686960 3686959 2026-10-27T10:47:21Z Эльмира Ералиева 179349 3686960 wikitext text/x-wiki {{мағына|Әбдіров (айрық)}} [[File:Спортивный комбинат.JPG|thumb|270px|right|Нұркен Әбдіров атындағы спорт комбинаты]] '''Нұркен Әбдіров атындағы спорт комбинаты''' ([[Қарағанды]], [[Бұқар жырау даңғылы|Бұқар жырау д.]], 53), жарыстар, оқу-жаттығу сабақтарын және ойын сауық өткізуге арналған спорт ғимараттары кешені. Іргесі 1975 ж. қаланган. Құрамында ''«[[Ақжолтай]]»'' спорт сарайы, Н. Әбдіров атындағы спорт сарайы, жеңіл атлетикалык манеж бар. Манежде 3 жүгіру жолы (200 м-ден), биіктікке, ұзындыққа секіруге, сырықпен секіруге, ядро итеруге арналған секторлар бар. Спорт кешенінде спорттың әр түрінен 140-тан астам секция жұмыс істейді. Жыл сайын дәстүрлі турнирлер (Н. Әбдіров жұлдесі, Жарылғапов жүлдесі), боқстан, жүзуден, су добынан, суға секіруден және басқа да спорт түрлерінен респ., ведомстволык жарыстар өткізіліп тұрады. Н. Әбдіров атынд. спорт сарайы [[ғимарат]]ы архитектур. ескеркіш болынпдбылады. 1958 ж. салынған (архитектуралық И. И. Райкин). [[Сарай]] каланың басты жол торабы [[Бұкар жырау данғылы]] мен Әбдіров даңғылының түйіскен жерінде орналасқан. Ғимарат және Әбдіров ескерткіші спорт кұрылыстарының архитектуралық кешеніне кіреді. Аландар жүйелі орналаскан. Қарапайым пішіндегі монументті ғимараттың архит. шешімі бас қасбетіндегі керамика плитасы бетінің шығыңқы бөлігіндегі әшекейленген үлкен оюлар болып табылады. Бас және бүйірлік қасбеті сүйірленген иілмелі металға салынған ою-өрнекпен безендіріліп ғимараттың ажарлығын бейнелейді. Сарайдың бояулы сылағы ашық сұр түсті, вестибюлі мәрмәрдан жасалған, жүзу бассейні ғимараттын 2-бөлігімен негізгі баспалдакарқылы жалғасқан. 2-кабаттағы көпшілік жұмыстарын еткізетін зал металл витражбен сәулеттендірілген. Төбесі мен бағана үстіндегі архитрав ұлттык ою-өрнектермен әшекейленген.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Дереккөздер == <references/> {{bio-stub}} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан спорт кешендері]] [[Санат:Қарағанды спорт кешендерi]] atoxawunzhi5jjm0w5xro2fesce41hz 3686962 3686960 2026-10-27T10:48:34Z Эльмира Ералиева 179349 3686962 wikitext text/x-wiki {{мағына|Әбдіров (айрық)}} [[File:Спортивный комбинат.JPG|thumb|270px|right|Нұркен Әбдіров атындағы спорт комбинаты]] '''Нұркен Әбдіров атындағы спорт комбинаты''' ([[Қарағанды]], [[Бұқар жырау даңғылы|Бұқар жырау д.]], 53), жарыстар, оқу-жаттығу сабақтарын және ойын сауық өткізуге арналған спорт ғимараттары кешені. Іргесі 1975 ж. қаланган. Құрамында ''«[[Ақжолтай]]»'' спорт сарайы, Н. Әбдіров атындағы спорт сарайы, жеңіл атлетикалык манеж бар. Манежде 3 жүгіру жолы (200 м-ден), биіктікке, ұзындыққа секіруге, сырықпен секіруге, ядро итеруге арналған секторлар бар. Спорт кешенінде спорттың әр түрінен 140-тан астам секция жұмыс істейді. Жыл сайын дәстүрлі турнирлер (Н. Әбдіров жұлдесі, Жарылғапов жүлдесі), боқстан, жүзуден, су добынан, суға секіруден және басқа да спорт түрлерінен респ., ведомстволык жарыстар өткізіліп тұрады. Н. Әбдіров атынд. спорт сарайы [[ғимарат]]ы архитектур. ескеркіш болып табылады. 1958 ж. салынған (архитектуралық И. И. Райкин). [[Сарай]] каланың басты жол торабы [[Бұкар жырау данғылы]] мен Әбдіров даңғылының түйіскен жерінде орналасқан. Ғимарат және Әбдіров ескерткіші спорт кұрылыстарының архитектуралық кешеніне кіреді. Аландар жүйелі орналаскан. Қарапайым пішіндегі монументті ғимараттың архит. шешімі бас қасбетіндегі керамика плитасы бетінің шығыңқы бөлігіндегі әшекейленген үлкен оюлар болып табылады. Бас және бүйірлік қасбеті сүйірленген иілмелі металға салынған ою-өрнекпен безендіріліп ғимараттың ажарлығын бейнелейді. Сарайдың бояулы сылағы ашық сұр түсті, вестибюлі мәрмәрдан жасалған, жүзу бассейні ғимараттын 2-бөлігімен негізгі баспалдакарқылы жалғасқан. 2-кабаттағы көпшілік жұмыстарын еткізетін зал металл витражбен сәулеттендірілген. Төбесі мен бағана үстіндегі архитрав ұлттык ою-өрнектермен әшекейленген.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Дереккөздер == <references/> {{bio-stub}} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан спорт кешендері]] [[Санат:Қарағанды спорт кешендерi]] gormzu5qmgyssmkpavgez27lihocqq4 3686963 3686962 2026-10-27T10:50:43Z Эльмира Ералиева 179349 3686963 wikitext text/x-wiki {{мағына|Әбдіров (айрық)}} [[File:Спортивный комбинат.JPG|thumb|270px|right|Нұркен Әбдіров атындағы спорт комбинаты]] '''Нұркен Әбдіров атындағы спорт комбинаты''' ([[Қарағанды]], [[Бұқар жырау даңғылы|Бұқар жырау д.]], 53), жарыстар, оқу-жаттығу сабақтарын және ойын сауық өткізуге арналған спорт ғимараттары кешені. Іргесі 1975 ж. қаланган. Құрамында ''«[[Ақжолтай]]»'' спорт сарайы, Н. Әбдіров атындағы спорт сарайы, жеңіл атлетикалык манеж бар. Манежде 3 жүгіру жолы (200 м-ден), биіктікке, ұзындыққа секіруге, сырықпен секіруге, ядро итеруге арналған секторлар бар. Спорт кешенінде спорттың әр түрінен 140-тан астам секция жұмыс істейді. Жыл сайын дәстүрлі турнирлер (Н. Әбдіров жұлдесі, Жарылғапов жүлдесі), боқстан, жүзуден, су добынан, суға секіруден және басқа да спорт түрлерінен респ., ведомстволык жарыстар өткізіліп тұрады. Н. Әбдіров атынд. спорт сарайы [[ғимарат]]ы архитектур. ескеркіш болып табылады. 1958 ж. салынған (архитектуралық И. И. Райкин). [[Сарай]] каланың басты жол торабы [[Бұкар жырау данғылы]] мен Әбдіров даңғылының түйіскен жерінде орналасқан. Ғимарат және Әбдіров ескерткіші спорт кұрылыстарының архитектуралық кешеніне кіреді. Аландар жүйелі орналаскан. Қарапайым пішіндегі монументті ғимараттың архит. шешімі бас қасбетіндегі керамика плитасы бетінің шығыңқы бөлігіндегі әшекейленген үлкен оюлар болып табылады. Бас және бүйірлік қасбеті сүйірленген иілмелі металға салынған ою-өрнекпен безендіріліп ғимараттың ажарлығын бейнелейді. Сарайдың бояулы сылағы ашық сұр түсті, вестибюлі мәрмәрдан жасалған, жүзу бассейні ғимараттын 2-бөлігімен негізгі баспалдак арқылы жалғасқан. 2-кабаттағы көпшілік жұмыстарын еткізетін зал металл витражбен сәулеттендірілген. Төбесі мен бағана үстіндегі архитрав ұлттык ою-өрнектермен әшекейленген.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Дереккөздер == <references/> {{bio-stub}} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан спорт кешендері]] [[Санат:Қарағанды спорт кешендерi]] qfdj9hpzavdicws3arnsmutncghv3vl 0 104310 3686757 3684959 2026-10-26T20:12:34Z Таёжный лес 138000 3686757 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Максут Жумаев.jpg|нобай]] '''Мақсұт Сағынтайұлы Жұмаев''' (1 қаңтар, 1977 жыл, [[Орал]]) - қазақ [[альпинизм|альпинистерінің]] бірі әрі бірегейі. Қазақстан мен [[Қырғызстан]]дағы барлық тауларды бағындырды. [[ТМД]] аумағында табаны тимеген жер қалмады. Тіптен, әлемдегі ең биік шың – [[Эверест]]ің ұшар биігіне шықты. Бір ғана мысал, әлемде биіктігі 8 000 метрден асатын не бары 14 тау болса, соның 14-сіне Жұмаевтың табаны тиді. Мақсұттың есімі айтулы биіктерге шыққан ең жас және оларды ең қысқа мерзімде бағындырған альпинист ретінде [[Гиннесс кітабы]]на енуге тиіс. Мақсұт Жұмаев пен [[Василий Талгатович Пивцов]] шілде айының басында [[Пәкістан]]ға сапар шегеді. Қос қыранның көздегені – К-2 шыңы. Бұған дейін Мақсұт үш мәрте сол таудың төбесіне шығуға әрекет еткен екен. Алайда түрлі жағдайға байланысты діттеген мақсатына жете алмады. Василий болса, К-2-ге шығамын деп, бесінші мәрте тәуекелге бел буып отыр. Бұл таудың биіктігі – 8 611 метр. Егер жерлестеріміз оны бағындырса, мемлекетіміз үшін бұл – зор мәртебе, альпинистер үшін үлкен абырой. Ең бастысы, осы күнге дейін жер бетінде Мақсұт Жұмаевтың табаны тимеген екі-ақ шың қалды. Соның бірі – К-2 тауына отандастарымыз таяу күндері сапар шеккелі отыр. Одан кейін Лхотценің биігін бетке алу жоспарда бар. ==Жетістіктері== Халықаралық деңгейде Спорт шебері, Қазақстан альпинизм чемпионатының биіктік санатында бірнеше мәрте жеңімпазы (чемпионы), ТМД ашық біріншіліктері жеңімпазы (2001, 2002), Қырғызстан ашық чемпионатының чемпионы (2001), "Амангелді шыңына" жалдамдыққа шығудан жеңімпазы (3999м.), ор. перепад высот: 2400-3970 м. в 2000 - 2001 жж., призер скоростного восхождения на пик Комсомола (4376 м.), перепад высот: 2300-4376м. в 2000 ж., за 2 ч 05 мин., ([[Шымбұлақ (шың)]]). 2001 - 2008 жылдар аралығында 20-дан астам 5-ші және 6-ші санат қиындықтағы биіктіктер бағындырды. "Қар барысы" бағдарлама аясында бұрынғы [[КСРО]]-дағы ең биік 5-дің 2 шыңы бағындырылады: [[Хан-Тәңірі]] (7010 м) - 2 рет 2000 ж. [[Ленин шыңы]] (7142 м) - 2002 ж., 2011 жылдың 14 желтоқсан күні "Құрмет" орденімен марапатталды.<ref>[http://tengrinews.kz/allsports/203829/ Максут Жумаев награжден орденом "Курмет"]</ref> Маңызды өрмелеулері: 8-ми тысячники: Шиша Пангма центральная (8012 м.) по классическому маршруту 5А 2000 ж.; Хидден (8068 м.) по классическому маршруту через Японский кулуар 6А 2001 г; Гашербрум II (8035 м.) по классическому маршруту с юго-запада 5Б 2001 ж.; Канченджанга (8586 м.) по классическому маршруту с юго-запада 6А 2002 г; Шиша Пангма (8046 м.) по классическому маршруту с севера 5А 2002 ж.; Нанга Парбат (8126 м.) по Диамирской стене маршруту Киншофера 6 А 2003 г; Броуд (8048 м.) по классическому маршруту с севера 5 Б 2003 ж.; попытка восхождения на К2 (8611 м) по классическому маршруту 2003 ж.; Макалу (8481 м.) по западному ребру маршруту Параго 6 Б 2004 ж.; Чо Ойю (8201 м.) по классическому маршруту с северо-запада 5 Б 2005 ж.; попытка восхождения на К2 (8611 м) по классическому маршруту 2005 ж., Дхаулагири (8167) по классическому маршруту 2006 ж.; Аннапурна (8091) по классическому с Сев по французскому маршруту 2006 ж.; Эверест (8848) с Севера по классическому маршруту 2007 ж.; попытка восхождения на К2 (8611 м) по классическому маршруту с севера 2007 ж., Манаслу (8163 м) по классическому маршруту 2008 ж.. өұғқәңі Әкесі - Жұмаев Сағынтай ұбышұлы (1940-2005), партия қызметкері болған. Анасы - Жұмаева Ақзиба Мақзұмқызы (1944 ж. т.), зейнеткер, тіс дәрігері болып жұмыс істеген. [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Батыс Қазақстан аграрлық университетінің]] ветеринарлық медицина факультетін (1998) ветеринар дәрігер мамандығы бойынша; «Қайнар» университетінің заң факультетін (2002) [[заңгер]] мамандығы бойынша бітірген. *1993 жылдан - Батыс Қазақстан аграрлық университетінің студенті. *1998 жылдан - ҚР Қорғаныс министрлігі Орталық әскер спорт кпубының спорт комитетінде әскери қызметте. *1999 жылдан - «НиКа» жарнама агенттігінің визуалды жарнама жөніндегі менеджері. *1999-2002 жылдары - «Қайнар» университетінің студенті. *2001 жылдан - тау сапарсерігі. *2002 жылдан - «KazTransCom» ААҚ оңтүстік филиалының заңгері. *2005 жылдан - «Қағазы трейдинг» ЖШС әкімшілік бөлімінің маманы. *2007 жылдан - «Тайлан» АҚ» ЖШС заңгері. *2008 жылдан - Құрманғазы атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның дыбыс операторы. *2009 жылдан бері - ҚР Қорғаныс министрлігі Орталық әскер спорт клубының спорт комитеті шарттық қызмет кіші сержанты, спорт ротасының спортшысы. Қазақстанның биіктік сыныбындағы альпинизм бойынша бірнеше мәрте жүлдегері және чемпионы. Биіктік сыныбындағы альпинизм бойынша ТМД ашық біріншілігінің чемпионы және жүлдегері (2001, 2002). [[Альпинизм]] бойынша ҚР ашық біріншілігінің чемпионы (2001). 5-ші және 6-шы күрделілік дәрежесіндегі 20-дан астам өрлеуді жасаған (2001-2008). «Қар барысы» бағдарламасын орындау барысында бұрынғы КСРО аумағындағы ең биік 5 шыңның 2-ін бағындырған: Хан-Тәңірі (7 010 м) - 2 рет (2000); [[Мәрмәрлі қабырға]] (6 435 м) - қыс маусымында Шекарашы 5А шыңы арқылы шыққан (2001); [[Хан-Тәңірі]] тәжі - 5Б батыс тіреужарындағы 6-шы мұнара (2001); Ленин (7 142 м) - (2002). Альпинизмнен ҚР ашық біріншілігінің чемпионы (2001); [[Амангелді шыңы]]на шапшаң өрмелеу жарысының жүлдегері (3 999 м.), биіктік айырмасы - 2 400-3 970 м (2000-2001); Комсомол шыңына жылдам шығу жүлдегері (4 376 м), биіктік айырмасы - 2 300-4 376 м (2000). Халықаралық кластағы спорт шебері. Әскери атағы - кіші сержант.<br /> Үйленген. Жұбайы - Жұмаева Ольга Сергеевна (1976 ж. т.), үй шаруасымен айналысады. Ұлы - Жұмаев Исатай (2008 ж. т.); қызы - Жұмаева Айлин (2009 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:1977 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан альпинистері]] [[Санат:Альпинистер]] c3opo2gg1l1exkh3nlnx8dj5o5pepo2 0 110255 3686726 3686576 2026-10-26T16:07:04Z ~2026-46472-89 184991 /* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */ 3686726 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] ұрын барған күйеуге "ит ырылдатар" салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қап ит боп ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде "Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады" деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз. (қазақ генеологиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' "тырнақалды"''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшы үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына "акрпык," деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де "''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң ( қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген, Жүкті әйелге қоса серт"'' деп "серттескен" соң шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы "Байлансын-ақ" дейді. Ал: Байлансын-ақ", - деп ол бқрын айтса, сендер: "Майлы шұжық айлансын-ақ",- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, "Байлансын-ақ" деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''"Соңғы түйенің жугі ауыр..."'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: "Ит жеті ырыстың біреуі", ''"Итті тепкен ырысты тебеді"'' деп шаңырақтың құт-берекесі, ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған "соңғы түйенің жүгі ауыр" тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін тыстажататын ауылдың қүтына саналатын сырттанның "итаяғы" да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. "Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршыының біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң "соңғы түйенің жүгі ауыр" дегенді айтып, көш ескі жүрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен қүрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға "итаяқтан" су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады. "Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес" деп тойып тұрса да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені, "аш ит үреген де өреген" деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] iohitb1df56m50k06r6cikycml40lgr 3686734 3686726 2026-10-26T17:03:09Z ~2026-46472-89 184991 /* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */ 3686734 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' "тырнақалды"''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшы үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына "акрпык," деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де "''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң ( қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген, Жүкті әйелге қоса серт"'' деп "серттескен" соң шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы "Байлансын-ақ" дейді. Ал: Байлансын-ақ", - деп ол бқрын айтса, сендер: "Майлы шұжық айлансын-ақ",- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, "Байлансын-ақ" деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''"Соңғы түйенің жугі ауыр..."'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: "Ит жеті ырыстың біреуі", ''"Итті тепкен ырысты тебеді"'' деп шаңырақтың құт-берекесі, ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған "соңғы түйенің жүгі ауыр" тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін тыстажататын ауылдың қүтына саналатын сырттанның "итаяғы" да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. "Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршыының біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң "соңғы түйенің жүгі ауыр" дегенді айтып, көш ескі жүрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен қүрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға "итаяқтан" су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады. "Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес" деп тойып тұрса да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені, "аш ит үреген де өреген" деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] jpv3ysy4xisasv2o9c8ilmj0hbn28f6 3686847 3686734 2026-10-27T06:34:14Z ~2026-46472-89 184991 /* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */ 3686847 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' «тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшы үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына "акрпык," деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де "''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң ( қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген, Жүкті әйелге қоса серт"'' деп "серттескен" соң шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы "Байлансын-ақ" дейді. Ал: Байлансын-ақ", - деп ол бқрын айтса, сендер: "Майлы шұжық айлансын-ақ",- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, "Байлансын-ақ" деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''"Соңғы түйенің жугі ауыр..."'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: "Ит жеті ырыстың біреуі", ''"Итті тепкен ырысты тебеді"'' деп шаңырақтың құт-берекесі, ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған "соңғы түйенің жүгі ауыр" тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін тыстажататын ауылдың қүтына саналатын сырттанның "итаяғы" да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. "Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршыының біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң "соңғы түйенің жүгі ауыр" дегенді айтып, көш ескі жүрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен қүрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға "итаяқтан" су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады. "Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес" деп тойып тұрса да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені, "аш ит үреген де өреген" деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] shk85ytgf854zexfj81kuy09yx5er0q 3686848 3686847 2026-10-27T06:36:23Z ~2026-46472-89 184991 /* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */ 3686848 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' «тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына "акрпык," деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де "''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң ( қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген, Жүкті әйелге қоса серт"'' деп "серттескен" соң шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы "Байлансын-ақ" дейді. Ал: Байлансын-ақ", - деп ол бқрын айтса, сендер: "Майлы шұжық айлансын-ақ",- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, "Байлансын-ақ" деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''"Соңғы түйенің жугі ауыр..."'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: "Ит жеті ырыстың біреуі", ''"Итті тепкен ырысты тебеді"'' деп шаңырақтың құт-берекесі, ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған "соңғы түйенің жүгі ауыр" тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін тыстажататын ауылдың қүтына саналатын сырттанның "итаяғы" да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. "Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршыының біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң "соңғы түйенің жүгі ауыр" дегенді айтып, көш ескі жүрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен қүрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға "итаяқтан" су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады. "Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес" деп тойып тұрса да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені, "аш ит үреген де өреген" деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] b6ahgwmw78a6m05k1qcdf6rrm8vbh2n 3686858 3686848 2026-10-27T07:30:57Z ~2026-46472-89 184991 /* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */ 3686858 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' «тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы "Байлансын-ақ" дейді. Ал: Байлансын-ақ", - деп ол бқрын айтса, сендер: "Майлы шұжық айлансын-ақ",- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, "Байлансын-ақ" деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''"Соңғы түйенің жугі ауыр..."'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: "Ит жеті ырыстың біреуі", ''"Итті тепкен ырысты тебеді"'' деп шаңырақтың құт-берекесі, ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған "соңғы түйенің жүгі ауыр" тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін тыстажататын ауылдың қүтына саналатын сырттанның "итаяғы" да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. "Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршыының біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң "соңғы түйенің жүгі ауыр" дегенді айтып, көш ескі жүрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен қүрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға "итаяқтан" су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады. "Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес" деп тойып тұрса да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені, "аш ит үреген де өреген" деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] mvkbqwk8um6xygb7u6lqm8x18z9v94l 0 110351 3686752 2706619 2026-10-26T19:32:27Z Bolat Jaqsybaiuly 166142 Қате ақпараттарды алып тастадым 3686752 wikitext text/x-wiki '''Бәрия Бадыққызы Жахина''' (2. 11. 2007 жылы туған, [[Көкшетау облысы]], [[Уәлиханов ауданы]], [[Қызылоба]] ауылы) — [[Тіл Білімі|тіл білімі]] [[маман]]ы, [[педагогика]] ғылымдарының кандидаты (1996). Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (2012). 1978—1988 жылдары мектепте мұғалім, 1989 жылдан [[Шоқан Уәлиханов атындағы педагогика институт|Ш. Уәлиханов атындағы педагогика институтта]] іні оқытушы. [[Филология]] ғылымдарының докторы, [[профессор]] Н. Орапбаеваның жетекшілігімен "2-класта [[лексика]]ны оқытумен байланысты тіл дамытудың әдістемесі" деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]]ны қорғады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:27 қаңтарда туғандар]] [[Санат:1956 жылы туғандар]] [[Санат:Уәлиханов ауданында туғандар]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ тілін зерттеушілер]] 1ztgdbwqcm40fk2hfomigrp85s1m07d 3686753 3686752 2026-10-26T19:37:01Z Bolat Jaqsybaiuly 166142 маған қате ақпарат берді мен орнына келтірдім 3686753 wikitext text/x-wiki '''Бәрия Бадыққызы Жахина''' (27. 1. 1956 жылы туған, [[Көкшетау облысы]], [[Уәлиханов ауданы]], [[Қызылоба]] ауылы) — [[Тіл Білімі|тіл білімі]] [[маман]]ы, [[педагогика]] ғылымдарының кандидаты (1996). Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1976). 1978—1988 жылдары мектепте мұғалім, 1989 жылдан [[Шоқан Уәлиханов атындағы педагогика институт|Ш. Уәлиханов атындағы педагогика институтта]] аға оқытушы. [[Филология]] ғылымдарының докторы, [[профессор]] Н. Орапбаеваның жетекшілігімен "5-класта [[лексика]]ны оқытумен байланысты тіл дамытудың әдістемесі" деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]]ны қорғады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:27 қаңтарда туғандар]] [[Санат:1956 жылы туғандар]] [[Санат:Уәлиханов ауданында туғандар]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ тілін зерттеушілер]] ikerzcapo0l8n3f55cm3m99bb53et3y 3686759 3686753 2026-10-26T20:43:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Bolat Jaqsybaiuly|Bolat Jaqsybaiuly]] ([[User talk:Bolat Jaqsybaiuly|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 2706619 wikitext text/x-wiki '''Бәрия Бадыққызы Жахина''' (27. 1. 1956 жылы туған, [[Көкшетау облысы]], [[Уәлиханов ауданы]], [[Қызылоба]] ауылы) — [[Тіл Білімі|тіл білімі]] [[маман]]ы, [[педагогика]] ғылымдарының кандидаты (1996). Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1978). 1978—1988 жылдары мектепте мұғалім, 1989 жылдан [[Шоқан Уәлиханов атындағы педагогика институт|Ш. Уәлиханов атындағы педагогика институтта]] аға оқытушы. [[Филология]] ғылымдарының докторы, [[профессор]] Н. Орапбаеваның жетекшілігімен "5-класта [[лексика]]ны оқытумен байланысты тіл дамытудың әдістемесі" деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]]ны қорғады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:27 қаңтарда туғандар]] [[Санат:1956 жылы туғандар]] [[Санат:Уәлиханов ауданында туғандар]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ тілін зерттеушілер]] 17113qd4zgsceb1ax5h7j8lu3ohl4g8 3686760 3686759 2026-10-26T20:44:15Z 1nter pares 146705 3686760 wikitext text/x-wiki '''Бәрия Бадыққызы Жахина''' (27. 1. 1956 жылы туған, [[Көкшетау облысы]], [[Уәлиханов ауданы]], [[Қызылоба]] ауылы) — [[Тіл Білімі|тіл білімі]] [[маман]]ы, [[педагогика]] ғылымдарының кандидаты (1996). Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1978). 1978—1988 жылдары мектепте мұғалім, 1989 жылдан [[Шоқан Уәлиханов атындағы педагогика институт|Ш. Уәлиханов атындағы педагогика институтта]] аға оқытушы. [[Филология]] ғылымдарының докторы, [[профессор]] Н. Орапбаеваның жетекшілігімен "5-класта [[лексика]]ны оқытумен байланысты тіл дамытудың әдістемесі" деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]]ны қорғады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:27 қаңтарда туғандар]] [[Санат:1956 жылы туғандар]] [[Санат:Уәлиханов ауданында туғандар]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ тілін зерттеушілер]] ph6w80n58mbveuk32j7zxbfsu8kw1ct 3686761 3686760 2026-10-26T20:44:21Z 1nter pares 146705 «[[Санат:27 қаңтарда туғандар|27 қаңтарда туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3686761 wikitext text/x-wiki '''Бәрия Бадыққызы Жахина''' (27. 1. 1956 жылы туған, [[Көкшетау облысы]], [[Уәлиханов ауданы]], [[Қызылоба]] ауылы) — [[Тіл Білімі|тіл білімі]] [[маман]]ы, [[педагогика]] ғылымдарының кандидаты (1996). Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1978). 1978—1988 жылдары мектепте мұғалім, 1989 жылдан [[Шоқан Уәлиханов атындағы педагогика институт|Ш. Уәлиханов атындағы педагогика институтта]] аға оқытушы. [[Филология]] ғылымдарының докторы, [[профессор]] Н. Орапбаеваның жетекшілігімен "5-класта [[лексика]]ны оқытумен байланысты тіл дамытудың әдістемесі" деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]]ны қорғады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1956 жылы туғандар]] [[Санат:Уәлиханов ауданында туғандар]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ тілін зерттеушілер]] sc1biuayw5rrpsa8drn1ttko8b2sl36 3686762 3686761 2026-10-26T20:44:27Z 1nter pares 146705 «[[Санат:1956 жылы туғандар|1956 жылы туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3686762 wikitext text/x-wiki '''Бәрия Бадыққызы Жахина''' (27. 1. 1956 жылы туған, [[Көкшетау облысы]], [[Уәлиханов ауданы]], [[Қызылоба]] ауылы) — [[Тіл Білімі|тіл білімі]] [[маман]]ы, [[педагогика]] ғылымдарының кандидаты (1996). Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1978). 1978—1988 жылдары мектепте мұғалім, 1989 жылдан [[Шоқан Уәлиханов атындағы педагогика институт|Ш. Уәлиханов атындағы педагогика институтта]] аға оқытушы. [[Филология]] ғылымдарының докторы, [[профессор]] Н. Орапбаеваның жетекшілігімен "5-класта [[лексика]]ны оқытумен байланысты тіл дамытудың әдістемесі" деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]]ны қорғады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Уәлиханов ауданында туғандар]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ тілін зерттеушілер]] j86j174uy1d4uatj3bgvxd3eqmf433i 3686763 3686762 2026-10-26T20:45:14Z 1nter pares 146705 /* */ 3686763 wikitext text/x-wiki '''Бәрия Бадыққызы Жахина''' ([[27 қаңтар]] [[1956 жыл|1956]], [[Көкшетау облысы]], [[Уәлиханов ауданы]], [[Қызылоба]] ауылы) — [[тіл білімі]] [[маман]]ы, [[педагогика]] ғылымдарының кандидаты (1996). Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1978). 1978–1988 жылдары мектепте мұғалім, 1989 жылдан [[Шоқан Уәлиханов атындағы педагогика институт|Ш. Уәлиханов атындағы педагогика институтта]] аға оқытушы. [[Филология]] ғылымдарының докторы, [[профессор]] Н. Орапбаеваның жетекшілігімен «5-класта [[лексика]]ны оқытумен байланысты тіл дамытудың әдістемесі» деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]]ны қорғады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Уәлиханов ауданында туғандар]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ тілін зерттеушілер]] 12y2eux9bqrguj4ofhid867j804e1n2 0 124085 3686671 3685948 2026-10-26T12:24:42Z Marksscheider 183882 3686671 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Рю Мураками | Шынайы есімі = {{lang-ja|村上 龍之助|Рюносукэ Мураками}} | Суреті = Рю Мураками.jpg | Ені = 250px | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Мураками Рюносукэ | Лақап аты = | Туған күні = 19.2.1952<ref>{{Cite web |title=村上　龍（むらかみ　りゅう） {{!}} 作家紹介 {{!}} 翻訳作品紹介 {{!}} 現代日本文学の翻訳・普及事業 |url=https://www.jlpp.go.jp/jp/works/author05_13.html |access-date=2026-10-19 |website=www.jlpp.go.jp}}</ref> | Туған жері = [[Сасебо]], [[Нагасаки (префектура)|Нагасаки]], [[Жапония]] | Қайтыс болған күні = 17.10.2026 | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{Байрақ|Жапония}} | Ұлты = жапон | Білімі = | Мансабы = [[жазушы]], [[эссеист]], {{кинорежиссёр|Жапония}} | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = [[Постмодернизм]] | Жанры = | Шығармалардың тілі = [[Жапон тілі|жапон]] | Дебюті = «Шексіз мөлдір көк» (Almost Transparent Blue) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Ryū Murakami }} '''Рю Мураками''' ({{lang-ja|村上 龍}}; толық аты — '''Рюносукэ Мураками''', {{lang-ja|村上 龍之助}}; [[19 ақпан]] [[1952 жыл|1952]], [[Сасебо]], [[Нагасаки (префектура)|Нагасаки]], [[Жапония]] — [[17 қазан]] [[2026 жыл|2026]]) — жапон [[жазушы]]сы, [[эссеист]] және [[кинорежиссёр]]. Муракамидің «Шексіз мөлдір көк», «Камера камерасының балалары» және «Мисо-суп» сияқты ең танымал романдары Жапонияның қараңғы тұстарын суреттей отырып, адам табиғатын үмітсіздік, есірткі қолдану, сюрреализм, кісі өлімі және соғыс тақырыптары арқылы зерттейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Жапония жазушылары]] cm94y7oa7v1kyi11ri4bctppoezdaue 0 203072 3686731 3056594 2026-10-26T16:34:43Z Nurken 111493 3686731 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Серб озық партиясы | шынайы атауы = {{lang|sr|Српска напредна странка}} | логотипі = Serbian Progressive Party logo.svg | логотип ені = | сурет атауы = | басшысы = {{ublist |[[Милош Вучевич]] |(президенті) |[[Александр Вучич]] |(де-факто басшысы) }} | негіздеуші = {{ublist |[[Александр Вучич]] |[[Томислав Николич]] }} | құрылуы = {{ublist |8 қыркүйек 2008 |(құрылды) |10 қазан 2008 |(тіркелді) }} | таратылуы = | штаб-пәтері = | идеологиясы = {{ublist |[[Популизм]] |[[Сербтер|Серб]] [[Ұлтшылдық|ұлтшылдығы]] |[[Неолиберализм]] }} | интернационалы = [[Еуропа халық партиясы]] | одақтастар = [[Александр Вучич — Біртұтас Сербия]] | жастар ұйымы = | мүшелер саны = 700 000+ (2024) | ұраны = Сербия болашағы үшін<br>({{lang-sr|За будућност Србије}}) | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|105|250|#000099}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Халықтық скупщина]] | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = {{URL|http://www.sns.org.rs/}} }} '''Серб озық партиясы''' ({{lang-sr|Српска напредна странка}}) — [[Сербия]]ның ұлтшыл саяси партиясы. Партияның президенті — [[Милош Вучевич]], [[де-факто]] басшысы — [[Александр Вучич]]. rb18gow71tkb6oo3y1s1fz1b8045w69 3686742 3686731 2026-10-26T17:26:00Z Nurken 111493 3686742 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Серб озық партиясы | шынайы атауы = {{lang|sr|Српска напредна странка}} | логотипі = Serbian Progressive Party logo.svg | логотип ені = | сурет атауы = | басшысы = {{ublist |[[Милош Вучевич]] |(президенті) |[[Александр Вучич]] |(де-факто басшысы) }} | негіздеуші = {{ublist |[[Александр Вучич]] |[[Томислав Николич]] }} | құрылуы = {{ublist |8 қыркүйек 2008 |(құрылды) |10 қазан 2008 |(тіркелді) }} | таратылуы = | штаб-пәтері = | идеологиясы = {{ublist |[[Популизм]] |[[Сербтер|Серб]] [[Ұлтшылдық|ұлтшылдығы]]<ref name="np1">{{Cite book|title=Chances for Democracy in Europe: The New Wave of Illiberalism in Post-Communist Countries|author1=Mária Bordás|publisher=Lexington Books|date=2023|isbn=9781666910254|language=en|quote=...nationalist and populist Aleksandar Vučić, the leader of the populist Serbian Progressive Party (SNS), clearly encouraging the idea of Serbian nationalism, to extend Serbia beyond its borders}}</ref> |[[Неолиберализм]] }} | интернационалы = [[Еуропа Халық партиясы]] | одақтастар = [[Александр Вучич — Біртұтас Сербия]] | жастар ұйымы = | мүшелер саны = 700 000+ (2024) | ұраны = Сербия болашағы үшін<br>({{lang-sr|За будућност Србије}}) | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|105|250|#000099}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Халықтық скупщина]] | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = {{URL|http://www.sns.org.rs/}} }} '''Серб озық партиясы''' ('''СОП'''; {{lang-sr|Српска напредна странка}}, '''СНС''') — [[Сербия]]дағы ірі саяси партия, 2012 жылдан 2026 жылға дейінгі билік партиясы. Партияның идеологиясы және саясаты [[Популизм|популистік]] және [[Қолшатыр партия|жанжақты]] делінеді; нақтырақ сипаттаулар [[Центризм|центристік]], [[Оңшылдар|оңшыл]], [[Ультраоңшылдар|ультраоңшыл]] дейді. Сербияның бұрынғы [[Сербия премьер-министрі|премьер-министрі]] [[Милош Вучевич]] 2023 жылдан бері партияның президенті болып келген, алайда оның іс жүзіндегі көшбасшысы [[Александр Вучич]] делінеді.<ref name="nlm">https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13247566/</ref><ref name="def">{{Cite web |date=2017-09-07 |title=Serbian President Discusses Borders, Trade With Bosnian Leaders |url=https://www.rferl.org/a/serbia-vucic-bosnia-visit/28722299.html |accessdate=2022-09-23 |publisher=[[Азаттық радиосы]] |language=en}}</ref> Партияны Вучич пен [[Томислав Николич]] 2008 жылы ультраоңшыл [[Серб радикал партиясы]]нан бөліп құрды. Осы кезден 2012 жылға дейін СОП [[Демократиялық партия (Сербия)|Демократиялық партия]]ға оппозиция болып келді. СОП оппозициялық қызметі және жемқорлыққа қарсы платформасы арқасында елдегі ең ірі партияға айналды, 2011 жылы кезектен тыс сайлаудың өткенін қалады. 2012 жылы Николич [[Сербия президенті]] болып сайланды, СОП президенті лауазымына оның орнына Вучич сайланды. СОП пен [[Сербия Социалистік партиясы]] (ССП) коалиция үкіметін құрады. 2014 жылы Вучич премьер-министр атанады да, СОП 2014 жылы [[Белград]]тағы және 2016 жылы [[Воеводина]]дағы ең ірі партияға айналады. [[Сербиядағы президент сайлауы (2017)|2017 жылғы президент сайлауы]]нда СОП Вучичті президенттікке үміткері деп таңдады, ол ақыр соңында жеңді. Елде ірі наразылық шаралары орын алды да, [[партиясыз]] болған, бірақ кейін СОП мүшесі болған [[Ана Брнабич]] оның премьер-министр ретінде ізбасары атанды. 2018 жылдан 2020 жылға дейін СОП наразылық шараларына тап болды, бірақ сонда да оппозиция бойкоттаған [[Сербиядағы парламент сайлауы (2020)|2020 жылғы сайлау]]да [[Халықтық скупщина]]да суперкөпшілікке ие болды. 2021 жылы {{iw|Серб патриоттық альянсы||sr|Српски патриотски савез}} СОП құрамына кірді де, 2021 жылдан 2022 жылға дейін қоршаған ортаны қорғау үшін наразылық шаралары орын алды. Вучич 2022 жылы президент болып қайта сайланды да, СОП ССП-мен үкіметін жалғастыра берді. Бір жылдан кейін СОП президенті лауазымына Вучичтің орнына Вучевич келді, ол партияны [[Сербиядағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] кезінде басқарды. 2024 жылдан 2026 жылға дейін ел [[Сербиядағы жемқорлыққа қарсы наразылық шаралары (2024 жылдан)|жемқорлыққа қарсы студенттер наразылық шаралары]]н бастан кешірді. 2026 жылғы қыркүйекте Вучич отставкасын жариялады, Брнабич президент міндетін атқарушысы атанды. 2026 жылғы 25 қазандағы [[Сербиядағы парламент сайлауы (2026)|кезектен тыс парламен сайлауы]] кезінде наразы студенттердің [[Студенттер тізімі]] партиясы СОП-қа күтілмеген ірі жеңіске жетеді, СОП-тың 14 жылғы билігі аяқталды. Саясаттанушылар СОП-ты әдетте [[Популизм|популистік]] және [[Қолшатыр партия|кең ауқымды электоратқа бағытталған]] партия деп сипаттайды. Ол идеологиялық ұстанымы әлсіз, белгілі бір идеологияны ұстанбайтын және қатаң идеологиялық қағидаларға қарағанда [[Прагматизм|прагматикалық]] тәсілді басшылыққа алатын партия ретінде қарастырылған. Алайда оның популизмінің негізгі элементтері — [[ұлтшылдық]] пен [[авторитаризм]]. Түрлі авторлар бұл партияны өзін [[Центризм|центристік]] бағыттағы күш ретінде көрсететін және Сербияның саяси кеңістігінің ортасында орналасуға тырысатын ұлтшыл-популистік партия деп сипаттаған. СОП ресми түрде Сербияның [[Еуропа Одағы]]на қосылуын қолдайды. Экономикалық тұрғыдан алғанда, СОП — [[Неолиберализм|неолибералдық]] бағыттағы партия. Ол үнемдеу саясатын жүргізуді, [[нарықтық экономика]]ға көшуді, [[жекешелендіру]]ді және экономиканы ырықтандыруды қолдады. Сонымен қатар, партия еңбекақы, зейнетақы және еңбек заңнамасы салаларында реформалар жүргізді. СОП — [[Еуропа Халық партиясы]]ның қауымдастырылған мүшесі және [[Халықаралық демократиялық одақ]]тың мүшесі. Әсіресе соңғы жылдары СОП серб ұлтшылдығын насихаттап, [[Виктор Орбан]] басқарған [[Мажарстан]]ды және [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] басқарған [[Ресей]]ді қолдап келеді. Бақылаушылардың бағалауынша, СОП билікке келгеннен кейін Сербияда демократияның азаюы, яғни авторитаризмге қарай бет бұру үдерісі байқалған. Сонымен қатар, [[БАҚ еркіндігі|бұқаралық ақпарат құралдарының еркіндігі]] мен азаматтық құқықтар мен бостандықтар деңгейінің төмендегені туралы пікірлер айтылған. 2024 жылғы жағдай бойынша, СОП партиясының кемінде 700 000 мүшесі болған. Бұл оны мүшелерінің саны бойынша Еуропадағы ең ірі саяси партиялардың қатарына қосады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:2008 жылы құрылған саяси партиялар]] [[Санат:Сербия саяси партиялары]] gjewt3uj1xekjz53tir8th5aze9okgs 0 209985 3686667 2192353 2026-10-26T12:19:51Z Kontributor 2K 135972 3686667 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Эссенбах |шынайы атауы = Essenbach |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Essenbach COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=3 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=13 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ландсхут |кестедегі аудан = Ландсхут (аудан){{!}}Ландсхут |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Фриц Виттман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 83,57 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 391 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11 207 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 08703 |пошта индексі = 84051 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LA |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 2 74 128 |ортаққордағы санаты = Essenbach |сайты = http://www.essenbach.de |сайт тілі = de }} '''Эссенбах''' ({{lang-de|Essenbach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Төменгі Бавария (округ)|Төменгі Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ландсхут (аудан)|Ландсхут]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 11 207 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 83,57 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 2 74 128''. Муниципалитеттің басшысы — Фриц Виттман. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.essenbach.de Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Германия:Ландсхут ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] 5ftbonni55pe7zdaosrzfns7ty4ec4r 0 211920 3686802 3565393 2026-10-27T04:23:32Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Wasserthaleben.png]] → [[File:DEU Wasserthaleben COA.svg]] PNG → SVG 3686802 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Вассерталебен |шынайы атауы = Wasserthaleben |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Wasserthaleben COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=15 |lat_sec=31 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=53 |lon_sec=32 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кифхойзер |кестедегі аудан = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Норберт Дисль |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,50 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 219 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 428 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036370 |пошта индексі = 99718 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KYF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 65 077 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Вассерталебен''' ({{lang-de|Wasserthaleben}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 428 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 8,50 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 077''. Муниципалитеттің басшысы — Норберт Дисль. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] p9thwgcclgnnj4w5uc8wsjywu4e1vlm 0 220969 3686785 1829709 2026-10-27T02:57:23Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686785 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Педрера |шынайы атауы = Pedrera |сурет = |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = Blasón de Pedrera.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=13 |lat_sec=0 |lon_dir=W |lon_deg=4 |lon_min=53 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Андалусия |кестедегі аймақ = Андалусия |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Севилья (провинция){{!}}Севилья |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Сьерра-Норте-де-Севилья (комарка){{!}}Сьерра-Норте-де-Севилья |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Антонио Ногалес Монедеро |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 60 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 460 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5339 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = 85,7 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Pedrereño, ña |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 41566 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.pedrera.es |сайт тілі = es }} '''Педрера''' ({{lang-es|Pedrera}}) — [[Испания]]дағы [[қала]]. [[Андалусия]] автономды бірлестігіне қарасты [[Севилья (провинция)|Севилья]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Сьерра-Норте-де-Севилья (комарка)|Сьерра-Норте-де-Севилья]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5339 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 60 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 110 км. == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20110720091734/http://www.pedrera.es/ Ресми сайты] {{Сьерра-Норте-де-Севилья ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Севилья елді мекендері]] 0cg4dsyvpo66ebhrwbajo5xxd9dew6w 0 220971 3686820 1829601 2026-10-27T04:52:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686820 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Пилас |шынайы атауы = Pilas |сурет = |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=18 |lat_sec=06 |lon_dir=W |lon_deg=6 |lon_min=17 |lon_sec=55 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Андалусия |кестедегі аймақ = Андалусия |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Севилья (провинция){{!}}Севилья |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Эль-Альхарафе (комарка){{!}}Эль-Альхарафе |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Хосе Ль. Ортега Ирисо |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 45,94 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 63 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13509 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = 259 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Pileño, ña |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 41840 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.pilas.es |сайт тілі = es }} '''Пилас''' ({{lang-es|Pilas}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Андалусия]] автономды бірлестігіне қарасты [[Севилья (провинция)|Севилья]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Эль-Альхарафе (комарка)|Эль-Альхарафе]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 13509 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 45,94 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 32 км. == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20201228002748/http://www.pilas.es/ Ресми сайты] {{Эль-Альхарафе ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Севилья елді мекендері]] njtvibqa1fewnv7ph2o3r8b1d0jzf8w 0 253437 3686954 3588323 2026-10-27T10:38:25Z Эльмира Ералиева 179349 3686954 wikitext text/x-wiki '''Спорт жарыстары''', [[дене тәрбиесі]] жүйесіндегі педагогикалық процестің [[дене]] дамуының жан-жақтылығы мен еркі күшті шыныққан адамдарды тәрбиелеуге бағытталған шара. Алдына қойған мақсаты мен жеңімпаздарды анықтауға байланысты Спорт жарыстары былайша жіктеледі: жекелей есеп бойынша [[Спорт]] жарыстары қорытындысында қатысқан барлық спортшылардың орындары; жекелей-командалық есеп бойынша Спорт жарыстары жекелей нәтижелермен қатар, барлық командалардың алған орындары анықталады, командалық есеп бойынша тек қана командалардың алған орындары анықталады. Комплексті Спорт жарыстары бағдарламасына спорттың көптеген түрлері енген спартакиадалар, ойындар, универсиадалар да жатады. Олар: ресми [[чемпионаттар]] мен біріншіліктерде - ауданның, қаланың, облыстың, республиканың, құрлықтың және Әлемнің чемпионы мен жеңімпаздарының (жас¬тар, жасөспірімдер арасында), жүлдегерлерінің атақтары сарапқа салынады; дәстүрлі Спорт жарыстары, мұнда тағайындалған жүлделер сарапқа салынады. Жолдастық немесе матчтық Спорт жарыстары алдын–ала шақырылған командалар мен ұйымдардың құрамалары катысады, Спорт жарыстарына қатысушылардың спорттық дәрежелерін анықтау мақсатында өтеді.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Спорт]] 0mu3ibasocg9dtkjtlyfio4teqj1cne 0 254230 3686723 1064959 2026-10-26T15:40:41Z Ерден Карсыбеков 3744 3686723 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Family photo album - leather cover (8012042758).jpg|нобай|Былғарымен қапталған жанұялық фотоальбом, Лондон]] '''Батырма''' -батыру арқылы арнаулы құралмен [[былғары]] бетіне [[ою-өрнек]] түсірудің тәсілі. Батырма арқылы белбеуге, аттың ер-тұрман жабдықтарына, теріден жасалатын [[мес]], [[торсық]] т.б. осы секілді бұйымдардың бетіне, мүйізге, ағашқа өрнек салынады.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Былғары өңдеу]] {{stub}} [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Тері]] rnq3wv7poldo9rngvguz4x4w2mvqct6 0 254626 3686720 1084663 2026-10-26T15:30:29Z Ерден Карсыбеков 3744 3686720 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Lederer-1568.png|thumb|right|200px|Гравюрадағы иші]] [[Сурет:Guertler-1568.png|thumb|right|200px|Былғары өңдеу цехі]] '''Былғары өңдеу''' — [[мал]] [[тері]]лерін илеп, бояп, өн беру. Ертеден келе жатқан, жақсы дамып жетілген [[өнер]]. Илеуі қанып, бояуы сіңген [[былғары]] су тартып езілмейді. Одан жасалған мүлік шегені берік ұстайды, тігісі де ыдырамайды және өзі тұтынуға төзімді әрі әдемі.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> == Былғары түрлері == Малдың тұқымы мен күтіміне қарай былғарының өңі де, құрылымы да әртүрлі болады. * Көзел — жұмсақ былғары. * [[Көксауыр]] — көк бояуға боялған сапалы көн. * [[Көн]] — [[ірі қара]]ның терісінен иленген қатты былғары. * Опайке — [[бұзау терісі]]нен өңделген былғары. * Сапиян — былғарының [[ешкі терісі]]нен жасалған ең жоғары сапалы түрі. * Сауыр — малдың белдемше мен сан үсті терісінен жасалатын былғарының қалың түрі. * Сүрік — ең жоғарғы сортты жұмсақ былғары. * Шабыра — ешкі терісінен жасалған былғары. * Шегірен — ешкі мен [[қой терісі]]нен жасалатын, бетінде бұдыры бар жұмсақ былғары.<ref name="сөздік">Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі (Құрастырған А. Құралұлы) — Алматы, 1997 жыл.</ref> == Өңдеу әрекеттері == [[Тері ұқсату]] қалыптан қатыру, өрнектеп тігу, батырып бедерлеу, бояп құрастыру, өрмелеп тоқу әдістерін қамтиды. Илеу — теріні и жағып, иін қандырып уқалау, жұмсарту. Мұндағы и — мал терілерін илеуге, өңдеуге арналған малма. [[Малма]]ны езген құртқа, қатық сары суына, айран-қатыққа, ұн немесе дәннен жасаған көжеге жылы тұзды су араластырып, ашыту жолмен әзірлейді. Бірнеше тәулік тұрған соң қоспа быжып ашиды. Жылы сумен жуылған теріні шелекке немесе күбіге құйылған малмаға бірнеше күн бойы салып қояды. Қой-ешкі терісі 6-9 күнде иленеді. Малмада иі қанған теріні сабынды сумен жуып, қоңыр салқын кезде ауада кептіреді де, талқыға салып, ирек ағашпен уқалап, жұмсартып, бояйды. Әлі илеуі жетпеген, бабына келмеген теріні, [[қайыс]]ты шылғи дейді. Ал әбден иі қанып жұмсартылған теріні күдері деп атайды. Ол жұмсақ әрі беті барқыт тәрізді түкті болады. Күдері әртүрлі түске боялады. Күдеріден сырт киім, аяқ киім, қолғаптар тігіледі. [[Сурет:CUEROS (8).jpg|thumb|right|220px|Өңделген былғары]] Мал мен аң терілерін илеп өңдеуге жетік адамды [[иші]] деп атайды.<ref name="сөздік"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Батырма (ою-өрнек)]] * [[Шелдеу]] [[Санат:Жеңіл өнеркәсіп]] [[Санат:Тері]] 85ym0e3r9t0roh8ug9rt0fspbu2e9b4 0 426728 3686859 2966631 2026-10-27T07:37:08Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686859 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Плюнере |шынайы атауы = Pluneret |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=47.6763888889 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-2.95611111111 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(5074)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бретань |кестедегі аймақ = Бретань |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Морбиан |кестедегі аудан = Морбиан (департамент){{!}}Морбиан |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Лорьян (округ){{!}}Лорьян |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Оре (кантон)|Оре]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Jean-Jacques Mérour ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 26,2 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 0—59 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5074 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 193,66 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 56400 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 56176 |ортаққордағы санаты = Pluneret |сайты = http://www.pluneret.fr |сайт тілі = }} '''Плюнере''' ({{lang-fr|Pluneret}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Морбиан (департамент)|Морбиан]] департаментінде орналасқан. [[Лорьян (округ)|Лорьян]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 26,2 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''56176'', [[пошта индексі]] — ''56400''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5074 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 193,66 адам/км². {{Демография/FRA/Pluneret}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=216 | барлығы=4540 | е0=216 | ә0=164 | е5=180 | ә5=132 | е10=164 | ә10=180 | е15=104 | ә15=140 | е20=84 | ә20=112 | е25=140 | ә25=140 | е30=188 | ә30=148 | е35=180 | ә35=216 | е40=204 | ә40=216 | е45=176 | ә45=168 | е50=148 | ә50=136 | е55=168 | ә55=144 | е60=100 | ә60=100 | е65=60 | ә65=84 | е70=68 | ә70=88 | е75=60 | ә75=60 | е80=12 | ә80=36 | е85=0 | ә85=24 }} == Тағы қараңыз == * [[Морбиан департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Pluneret|Плюнере}} * [https://web.archive.org/web/20110721015717/http://www.pluneret.fr/ Ресми сайты] * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=56176-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022195623/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=56176-COM |date=2012-10-22 }} * [http://www.mapquest.com/?q=47.6763888889,-2.95611111111&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Морбиан департаментінің коммуналары}} [[Санат:Морбиан департаментінің коммуналары]] 64xzt51grurw446jklubcr9lhm4y1wa 0 479035 3686686 3479425 2026-10-26T13:52:30Z 1nter pares 146705 /* */ 3686686 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = TotalEnergies SE |логотипі = TotalEnergies wordmark (2021-present).svg |түрі = [[Қоғамдық компания]] (Societas Europaea) |лозунг = Committed to better energy |биржадағы листингі = {{nyse|TOT}} |қызметі = |ұраны = |құрылды = [[1924 жыл|1924]] |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = Эрнест Мерсиер |орналасуы = Tour Total, Courbevoie, France |басты адамдары = Christophe de Margerie <small>(Chairman and CEO)</small>, Patrick de la Chevardière <small>(CFO)</small> |саласы = Мұнай және газ |өнімі = |айналым = €166.55 миллиард (2011)<ref name="AR2010">{{cite web |url=http://www.google.com/finance?q=NYSE:TOT&fstype=ii |title=Annual Report 2011 |accessdate=16 April 2011 |publisher=Total}}</ref> |операциялық кіріс = €24.98 миллиард (2011)<ref name="AR2010"/> |таза табысы = €12.27 миллиард (2011)<ref name="AR2010"/> |активтер = €164.04 миллиард (2011)<ref name="AR2010" /> |меншікті капиталы = €68.03 миллиард (2011)<ref name="AR2010" /> |қызметкерлер саны = 96,104 (2011)<ref name="AR2010"/> |басшы компания = |бағынышты компания = |сайты = [http://www.total.com total.com] }} '''TotalEnergies''' (2021 жылдың мамырына дейін — '''Total SE''') — франциялық халықаралық мұнай және газ компаниясы, алты "супермажор" мұнай компанияларының құрамына кіреді. Бизнес операциялары мұнай бұрғылаудан, өндіру, тасымалдау, сату және өндіруге дейін барады. Оған қоса, Тотал үлкен көлемдегі химия тауарларын өндіруші компания болып саналады. Компанияның штаб-пәтері Тур Тотал, Ла Дефенс, Корбеву, батыс Парижде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 22ap4je6zst7zdc7ta1m1b6x23ekbrz 0 479887 3686732 3594953 2026-10-26T16:39:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686732 wikitext text/x-wiki '''О-де-Сен''' ({{lang-fr|Hauts-de-Seine}}, мағынасы — «Жоғарғы Сен») — [[Франция]] орталық бөлігінің солтүстігіндегі департамент, [[Иль-де-Франс]] аймағының департаменттерінің бірі. Реттік нөмірі — 92. Әкімшілік орталығы — [[Нантер]]. Халық саны 1,429 млн адам (департаменттер арасында 6-шы орын, [[1999]] ж.). == Географиясы == Жер аумағы 176 км². Департамент арқылы [[Сена (өзен)|Сена]] өзені ағып өтеді. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == Департамент 3 ([[Антони (округ)|Антони]], [[Булонь-Бийанкур (округ)|Булонь-Бийанкур]], [[Нантер (округ)|Нантер]]) округ, 45 кантон және 36 коммунаны қосады. == Тарихы == О-де-Сен департаменті [[1968 жыл]]ы құрылды және бұрынғы ''Сена'' және ''Сена және Уаза'' департаменттерінің кейбір бөліктерін өзіне қосты. == Тағы қараңыз == * [[О-де-Сен департаментінің коммуналары]] == Сілтемелер == * [http://www.Hauts-de-Seine.pref.gouv.fr/ Préfecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921154206/http://www.hauts-de-seine.pref.gouv.fr/ |date=2013-09-21 }} * [https://web.archive.org/web/20211231080700/http://www.cg92.fr/ Conseil général] {{france-geo-stub}} {{Франция департаменттері}} {{О-де-Сен департаментінің коммуналары}} [[Санат:О-де-Сен|*]] mb2hzgt7eu2j73hr6w7c61rd4ywdklj 0 482881 3686999 3673356 2026-10-27T11:40:18Z Султанова Айжан 187428 3686999 wikitext text/x-wiki '''Туыстық атаулар''' — [[туыстық]] қарым-қатынасты білдіретін ұғымдар.<ref>"Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл": Әдеби-этнографиялық таным. (Құрастырғандар: Б.Әлімқұлов, Е.Әбдіраманов). 238б., 1994. ISBN 5-7090-0195-3</ref> == Бір отбасындағы туыстық атаулар == * '''[[Ата]]''' - баланың әкесінің және анасының әкелері. * '''[[Әже]]''' - баланың әкесінің және анасының шешелері. Одан арғылары '''үлкен әже''' деп аталады. * '''[[Әке]]''' - баланың ата-анасының бірі. * '''[[Ана]], шеше''' - баланы дүниеге әкелген әйел. * '''[[Аға]]''' - бір әкеден немесе бір шешеден туған, бауырлар арасында жасы үлкен ұл. * '''[[Іні]]''' - Жасы бойынша кіші ұл. * '''[[Бауыр (атау)|Бауыр]]''' - бір әке-шешенің балалары. * '''[[Әпке]], [[апа]], әпше''' - жасы бойынша үлкен қыз бала. * '''Сіңілі''' - қыз бауырлар арасындағы жасы бойынша кішісі. * '''[[Қарындас]]''' - ұлдан кейінгі туған қыз бала. Бұл туыстық атауды ер адамдар тек өзінен кіші қыз балаға айтады. == Туыстық қарым-қатынастағы атаулар == * '''[[Абысын]]''' - ағайынды адамдардың әйелдері. * '''[[Бажа]]''' - бір адамның немесе ағайынды кісілердің қыздарына үйленген адамдар. * '''[[Бөле]]''' - бірге туған апалы-сіңілі кісілердің балаларының арасындағы туыстық қатынастың атауы. * '''[[Балдыз]]''' - әйелінің (жарының) сіңлілері (Оңтүстік Қазақстанда). Басқа өңірлерде інілерін де балдыз деп айтады. * '''Ене''' - жарының аналары. * '''[[Құда]]''' - баланың жары(әйелі немесе күйеуі) жағынан туыстық қатынасын білдіретін сөз, сондай-ақ олардың аталары, әкелерінің атауы. * '''Құда бала''' - құдасының баласы (ұлы) т.б. жасы кіші туысы. * '''[[Құдағи]]''' - Күйеу мен қалыңдықтың шешелері немесе әжелері (құдандал адамдардың әйелдері). * '''Құда-жекжат''' - ілік-шатыс құда адамдар. * '''[[Құдандалы]]''' - қыз алысып, қыз беріскен, сүйек шатысы бар адамдар. * '''Құдаша''' - ерлі-зайыпты адамдардың жасы кіші әйел туыстары (құдандалы адамдардың қыздары). * '''Жиеншар''' - жиеннен туған бала. * '''[[Жиен]]''' - күйеуге шыққан қыздан туған бала. * '''[[Жеңге]]''' - атаның, жасы үлкен туыстардың әйелі. * '''[[Жезде]]''' - апаның, жасы үлкен туыстардың күйеуі. * '''[[Күйеу]]''' - әйелдің ері, жұбайы. * '''[[Келін]]''' - ата-ана үшін баласының әйелі де, жасы үлкен ағалары мен туысқандары үшін інісінің әйелі. * '''Қайын''' - жары жағынан туыстық қатынасын білдіретін сөз. * '''Қайын аға''' - ерлі-зайыптылардың туған және туысқан ағаларының оларға туыстық қатынасы. * '''Қайын ата''' - күйеу мен келіннің туған әкелерінің оларға туыстық қатынасы. * '''Қайын ене''' - күйеу мен келіннің туған шешелерінің оларға туыстық қатынасы. * '''Қайын бике''' - күйеу мен келіннің туған әпкелерінің оларға туыстық қатынасы. * '''Қайын сіңілі''' - күйеудің қарындастарының әйеліне туыстық қатынасы. * '''Қайын іні''' - ерлі-зайыптылардың өздерінен кіші ұл бауырлары. * '''[[Нағашы]]''' - ана жағынан туыстық қатынасын білдіретін сөз. * '''Түп нағашы''' — анаңыздың анасының (әжеңіздің) төркіні. * == Тағы қараңыз == * [[Ана]] * [[Әке]] * [[Ата]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] [[Санат:Отбасы]] [[Санат:Туыстық]] 9z40rn8b09xtv6y6d4iotfjcscj5wc1 3687019 3686999 2026-10-27T11:58:24Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Wikuiser|Wikuiser]] соңғы нұсқасына қайтарды 3673356 wikitext text/x-wiki '''Туыстық атаулар''' — [[туыстық]] қарым-қатынасты білдіретін ұғымдар.<ref>"Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл": Әдеби-этнографиялық таным. (Құрастырғандар: Б.Әлімқұлов, Е.Әбдіраманов). 238б., 1994. ISBN 5-7090-0195-3</ref> == Бір отбасындағы туыстық атаулар == * '''[[Ата]]''' - баланың әкесінің және анасының әкелері. * '''[[Әже]]''' - баланың әкесінің және анасының шешелері. Одан арғылары '''үлкен әже''' деп аталады. * '''[[Әке]]''' - баланың ата-анасының бірі. * '''[[Ана]], шеше''' - баланы дүниеге әкелген әйел. * '''[[Аға]]''' - бір әкеден немесе бір шешеден туған, бауырлар арасында жасы үлкен ұл. * '''[[Іні]]''' - Жасы бойынша кіші ұл. * '''[[Бауыр (атау)|Бауыр]]''' - бір әке-шешенің балалары. * '''[[Әпке]], [[апа]], әпше''' - жасы бойынша үлкен қыз бала. * '''Сіңілі''' - қыз бауырлар арасындағы жасы бойынша кішісі. * '''[[Қарындас]]''' - ұлдан кейінгі туған қыз бала. Бұл туыстық атауды ер адамдар тек өзінен кіші қыз балаға айтады. == Туыстық қарым-қатынастағы атаулар == * '''[[Абысын]]''' - ағайынды адамдардың әйелдері. * '''[[Бажа]]''' - бір адамның немесе ағайынды кісілердің қыздарына үйленген адамдар. * '''[[Бөле]]''' - бірге туған апалы-сіңілі кісілердің балаларының арасындағы туыстық қатынастың атауы. * '''[[Балдыз]]''' - әйелінің (жарының) сіңлілері (Оңтүстік Қазақстанда). Басқа өңірлерде інілерін де балдыз деп айтады. * '''Ене''' - жарының аналары. * '''[[Құда]]''' - баланың жары(әйелі немесе күйеуі) жағынан туыстық қатынасын білдіретін сөз, сондай-ақ олардың аталары, әкелерінің атауы. * '''Құда бала''' - құдасының баласы (ұлы) т.б. жасы кіші туысы. * '''[[Құдағи]]''' - Күйеу мен қалыңдықтың шешелері немесе әжелері (құдандал адамдардың әйелдері). * '''Құда-жекжат''' - ілік-шатыс құда адамдар. * '''[[Құдандалы]]''' - қыз алысып, қыз беріскен, сүйек шатысы бар адамдар. * '''Құдаша''' - ерлі-зайыпты адамдардың жасы кіші әйел туыстары (құдандалы адамдардың қыздары). * '''Жиеншар''' - жиеннен туған бала. * '''[[Жиен]]''' - күйеуге шыққан қыздан туған бала. * '''[[Жеңге]]''' - атаның, жасы үлкен туыстардың әйелі. * '''[[Жезде]]''' - апаның, жасы үлкен туыстардың күйеуі. * '''[[Күйеу]]''' - әйелдің ері, жұбайы. * '''[[Келін]]''' - ата-ана үшін баласының әйелі де, жасы үлкен ағалары мен туысқандары үшін інісінің әйелі. * '''Қайын''' - жары жағынан туыстық қатынасын білдіретін сөз. * '''Қайын аға''' - ерлі-зайыптылардың туған және туысқан ағаларының оларға туыстық қатынасы. * '''Қайын ата''' - күйеу мен келіннің туған әкелерінің оларға туыстық қатынасы. * '''Қайын ене''' - күйеу мен келіннің туған шешелерінің оларға туыстық қатынасы. * '''Қайын бике''' - күйеу мен келіннің туған әпкелерінің оларға туыстық қатынасы. * '''Қайын сіңілі''' - күйеудің қарындастарының әйеліне туыстық қатынасы. * '''Қайын іні''' - ерлі-зайыптылардың өздерінен кіші ұл бауырлары. * '''[[Нағашы]]''' - ана жағынан туыстық қатынасын білдіретін сөз. == Тағы қараңыз == * [[Ана]] * [[Әке]] * [[Ата]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] [[Санат:Отбасы]] [[Санат:Туыстық]] axcuimanffo60rjuo0i4vmbob0eo75z 4 491233 3686885 3686531 2026-10-27T09:00:56Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3686885 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35762]||624||26||18||263||28||3||34616||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3305]||314||7||6||430||8||15||2508||0||6||10||0||0||0||1 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1279]||70||0||3||6||2||1||1174||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1205]||38||0||0||12||17||0||1126||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 529]||15||0||7||55||6||1||428||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] suxuultjfnakpqapccdjrf0nmj5mgfi 4 492279 3686655 3686099 2026-10-26T12:00:56Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3686655 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3324}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:1669}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1554}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:687}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:416}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 6 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:397}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 7 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:362}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 8 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:353}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 9 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:289}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 10 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:259}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 11 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 12 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 13 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:180}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 14 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}} |- | 15 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:141}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}} |- | 16 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}} |- | 17 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}} |- | 18 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:121}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} |- | 19 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:81}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 20 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}} |- | 21 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:74}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 22 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}} |- | 23 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}} |- | 24 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}} |- | 25 || [[User:AlinaPolites|AlinaPolites]] || [[Special:Contributions/AlinaPolites|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|AlinaPolites}} |- | 26 || [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] || [[Special:Contributions/Бекбулатова Гульсара|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Бекбулатова Гульсара}} |- | 27 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}} |- | 28 || [[User:Madeniet2026!|Madeniet2026!]] || [[Special:Contributions/Madeniet2026!|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Madeniet2026!}} |- | 29 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 30 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Akmaral090}} |- | 31 || [[User:Raisa1982|Raisa1982]] || [[Special:Contributions/Raisa1982|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Raisa1982}} |- | 32 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 33 || [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] || [[Special:Contributions/Султабаева Гульнара|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Султабаева Гульнара}} |- | 34 || [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] || [[Special:Contributions/Талшын Ауел|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Талшын Ауел}} |- | 35 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Айакеш}} |- | 36 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}} |- | 37 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 38 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 39 || [[User:Бану Сембиева|Бану Сембиева]] || [[Special:Contributions/Бану Сембиева|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Бану Сембиева}} |- | 40 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 41 || [[User:Алтын Адам|Алтын Адам]] || [[Special:Contributions/Алтын Адам|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Алтын Адам}} |- | 42 || [[User:KaBfect|KaBfect]] || [[Special:Contributions/KaBfect|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|KaBfect}} |- | 43 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}} |- | 44 || [[User:Вмуд|Вмуд]] || [[Special:Contributions/Вмуд|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Вмуд}} |- | 45 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Qarakesek}} |- | 46 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}} |- | 47 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 48 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 49 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 50 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}} |- | 51 || [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] || [[Special:Contributions/Арманбекқызы Еркежан НЗМ|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Арманбекқызы Еркежан НЗМ}} |- | 52 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 53 || [[User:Бекбол Мамбетов|Бекбол Мамбетов]] || [[Special:Contributions/Бекбол Мамбетов|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Бекбол Мамбетов}} |- | 54 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 55 || [[User:~2026-56534-39|~2026-56534-39]] || [[Special:Contributions/~2026-56534-39|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|~2026-56534-39}} |- | 56 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 57 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 58 || [[User:TbsloOi|TbsloOi]] || [[Special:Contributions/TbsloOi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TbsloOi}} |- | 59 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 60 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 61 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}} |- | 62 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 63 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 64 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}} |- | 65 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 66 || [[User:QazaqMathEditor26|QazaqMathEditor26]] || [[Special:Contributions/QazaqMathEditor26|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|QazaqMathEditor26}} |- | 67 || [[User:Asildaulet|Asildaulet]] || [[Special:Contributions/Asildaulet|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Asildaulet}} |- | 68 || [[User:~2026-56298-60|~2026-56298-60]] || [[Special:Contributions/~2026-56298-60|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-56298-60}} |- | 69 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 70 || [[User:Aidana Turkpenbaeva|Aidana Turkpenbaeva]] || [[Special:Contributions/Aidana Turkpenbaeva|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Aidana Turkpenbaeva}} |- | 71 || [[User:SteveK|SteveK]] || [[Special:Contributions/SteveK|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|SteveK}} |- | 72 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}} |- | 73 || [[User:Carsten Steger|Carsten Steger]] || [[Special:Contributions/Carsten Steger|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Carsten Steger}} |- | 74 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 75 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}} {{/end}} 3we5rksz3iahk6b3xov8bfdbt3xipf3 0 496906 3686949 3028060 2026-10-27T10:35:42Z Wikuiser 172895 /* */ 3686949 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекбосынова Жамал |Шынайы есімі = |Сурет = Бекбосинова.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1913 |Туған жері ={{KAZ}}, [[Талдықорған облысы]] (қазіргі [[Алматы облысы]]), Тастыөзек ауылы |Қайтыс болған күні = 1955 |Мансабы = колхозшы | Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1947) * [[Ленин ордені]] * [["Орақ пен Балға" алтын медалі]] * [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]]) |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекбосынова Жамал'''<ref>Герои Социалистического труда по полеводству Казахской ССР. Алма-ата. 1950.412 стр.</ref> - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]]), колхозшы. [[1913]] жылы [[Талдықорған облысы]] (қазіргі [[Алматы облысы]]), Тастыөзек аулында туған. == Еңбек жолы == * [[1929]] жылы 18-ші Партсъезд атындағы [[колхоз]]ында колхозшы болды. * [[1945]] жылы - егіншілер бригадасының бригадирі. * [[1947]] жылы 11 [[гектар]] егістік жерден 30,9 ц [[бидай]] жинаған. == Наградалары == * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1947) * [[Ленин ордені]] * [["Орақ пен Балға" алтын медалі]] * [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]]) == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://darvblago.ru/492.html История народов Средней Азии]{{Deadlink|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] of3lr64bl7kner6silr8jumtlkesfmz 3686952 3686949 2026-10-27T10:37:09Z Wikuiser 172895 /* */ 3686952 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекбосынова Жамал |Шынайы есімі = |Сурет = Бекбосинова.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1913 |Туған жері ={{KAZ}}, [[Талдықорған облысы]] (қазіргі [[Алматы облысы]]), Тастыөзек ауылы |Мансабы = колхозшы | Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = 1955 |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1947) * [[Ленин ордені]] * [["Орақ пен Балға" алтын медалі]] * [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]]) |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекбосынова Жамал'''<ref>Герои Социалистического труда по полеводству Казахской ССР. Алма-ата. 1950.412 стр.</ref> - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]]), колхозшы. [[1913]] жылы [[Талдықорған облысы]] (қазіргі [[Алматы облысы]]), Тастыөзек аулында туған. == Еңбек жолы == * [[1929]] жылы 18-ші Партсъезд атындағы [[колхоз]]ында колхозшы болды. * [[1945]] жылы - егіншілер бригадасының бригадирі. * [[1947]] жылы 11 [[гектар]] егістік жерден 30,9 ц [[бидай]] жинаған. == Наградалары == * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1947) * [[Ленин ордені]] * [["Орақ пен Балға" алтын медалі]] * [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]]) == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://darvblago.ru/492.html История народов Средней Азии]{{Deadlink|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] pyn4n9hfujh4zqu25j4bd0o8ie5038g 0 503553 3686992 3590457 2026-10-27T11:23:52Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3686992 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Жангелді ауданы |елтаңба = Torğaý awdanınıñ tañbası.jpg |елтаңба аты = |карта = Zhangeldi District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 48 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 63 |lon_min = 43 |lon_sec = |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = [[1928 жыл]] |тұрғыны = 10 759<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (99,72%)<br /> [[татарлар]] (0,09%)<br /> [[орыстар]] (0,09%)<br /> басқалары (0,1%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 37,6 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] |ауылдық округтер саны = 12 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 20 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Торғай ауылы, Алтынсарин көшесі, №4 |әкімі = Дінмұхамед Серікұлы Бидашев |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-zhangeldi-audany-akimat?lang=kk Жангелдин ауданының әкімдігі }} '''Жангелді ауданы''' (1928–1956 жылдары '''Торғай ауданы''') — [[Қостанай облысы]]ның оңтүстік-батыс бөлігіндегі әкімшілік бөлініс. Жер аумағы 37,6 мың км². Аудан орталығы – [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] ауылы. == Географиялық орны, жер бедері == Солтүстігінде [[Қамысты ауданы|Қамысты]], [[Науырзым ауданы|Науырзым]] аудандарымен, шығысында [[Амангелді ауданы]]мен, батысында [[Ақтөбе облысы]]ның [[Ырғыз ауданы|Ырғыз]], [[Әйтеке би ауданы|Әйтеке би]] аудандарымен, оңтүстігінде [[Ұлытау облысы]]ның [[Ұлытау ауданы]]мен шектеседі. Жангелді ауданының жері негізінен Торғай даласы деп аталатын шөлейт даланы алып жатыр. Солтүстік-батысы теңіз деңгейінен биіктігі 210 – 310 метр бойлық бағыттағы Теке, Қызбел, Жыланды және Қарғалы таулары орналасқан [[Торғай үстірті]]нің оңтүстік-батыс шетін қамтиды. Жер бедерінің жалпы еңісі оңтүстікке және оңтүстік-батысқа қарай бағытталған. [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] мен [[Ұлы Жыланшық]] өзендерін бойлай Айғырқұм, [[Тосын құмы|Тосын]] және [[Аққұм (құм, Қостанай облысы)|Аққұм]] құмдары жатыр. Кен байлықтарынан құрылыс материалдары кен орындары бар. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Климаты тым континенттік, қысы біршама суық, жазы ыстық. Қаңтардағы орташа ауа температурасы –16 – 17°С, шілдеде 22 – 25°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 225 – 275 мм. Жерінің топырағы негізінен қызғылт қоңыр, бозғылт қоңыр, оңтүстігінде сортаң және құмдақ келеді. Дала өсімдігінен далада қау, шағыр, жусан, сүтемген, бидайық, өзен бойлары мен сай-салаларда тал, жиде, жүзгін, қамыс, құрақ өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, жабайы шошқа, ақ бөкен, сарышұнақ, ондатр кездеседі; құстардан қаз, үйрек, аққу, бүркіт, кезқұйрық, шағала, қызғыш бар. {{Қаланың ауа райы |Жер_ілік=Жангелді ауданы |Дерекнама= |Қаң_ор=-12.7 |Қаң_ор_ж-ш=21 |Ақп_ор=-11 |Ақп_ор_ж-ш=19 |Нау_ор=-2.7 |Нау_ор_ж-ш=26 |Сәу_ор=8.7 |Сәу_ор_ж-ш=21 |Мам_ор=17.3 |Мам_ор_ж-ш=22 |Мау_ор=22.9 |Мау_ор_ж-ш=18 |Шіл_ор=24.7 |Шіл_ор_ж-ш=25 |Там_ор=23.6 |Там_ор_ж-ш=18 |Қыр_ор=16.4 |Қыр_ор_ж-ш=13 |Қаз_ор=7.3 |Қаз_ор_ж-ш=25 |Қар_ор=-2 |Қар_ор_ж-ш=25 |Жел_ор=-9 |Жел_ор_ж-ш=28 }} == Су торабы == Жер беті сулары Торғай, [[Өлкейек]], Ұлы Жыланшық және Теке өзендерінің салаларынан және ащылы-тұщылы көлдерден тұрады. Торғайдың Қабырға тармағы жаз бойы суалмайды. Ірі көлдері: Ақкөл, [[Жаман Ақкөл]], [[Сарықопа]], Жаркөл, [[Ащытастысор]]. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 12741 || {{өсім}}14629 || {{өсім}}21077 || {{өсім}}24728 || {{өсім}}28765 || {{құлдырау}}20533 || {{құлдырау}}15690 || {{құлдырау}}11838 |} Тұрғындар саны – 12 251 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 99,71%, [[татарлар]] – 0,12%, [[орыстар]] – 0,09%, басқа ұлт өкілдері – 0,07%. == Әкімшілік бөлінісі == 20 елді мекен 5 ауылдық әкімдік пен 7 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !Орталығы !Елді мекендері !Халқы (2021) |- | [[Ақкөл ауылдық әкімдігі]] |[[Ақкөл (Қостанай облысы)|Ақкөл]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}461 |- | [[Ақшығанақ ауылдық округі]] |[[Ақшығанақ (ауыл)|Ақшығанақ]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}906 |- | [[Албарбөгет ауылдық округі]] |[[Көкалат]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}683 |- | [[Аралбай ауылдық әкімдігі]] |[[Аралбай (ауыл)|Аралбай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}402 |- | [[Ахмет Байтұрсынұлы ауылдық әкімдігі]] |[[Ахмет Байтұрсынұлы ауылы|Ахмет Байтұрсынұлы]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}487 |- | [[Жаркөл ауылдық округі (Жангелді ауданы)|Жаркөл ауылдық округі]] |[[Тәуіш]] ауылы|| 3|| {{құлдырау}}1082 |- | [[Қаламқарасу ауылдық округі]] |[[Қаламқарасу]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}427 |- | [[Қызбел ауылдық округі]] |[[Саға (Қостанай облысы)|Саға]] ауылы|| 4|| {{құлдырау}}764 |- | [[Сужарған ауылдық әкімдігі]] |[[Сужарған]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}404 |- | [[Торғай ауылдық округі (Қостанай облысы)|Торғай ауылдық округі]] |[[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}4602 |- | [[Шеген ауылдық әкімдігі]] |[[Шеген]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}436 |- | [[Шилі ауылдық округі (Жангелді ауданы)|Шилі ауылдық округі]] |[[Шилі (Жангелді ауданы)|Шилі]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}423 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Халқы <br>(2021) |- | [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] || {{құлдырау}} 4602 |- | [[Тәуіш]] || {{құлдырау}} 847 |- | [[Ақшығанақ (ауыл)|Ақшығанақ]] || {{құлдырау}} 814 |} == Ауыл шаруашылығы == Ауыл шаруашылығына жарамды жері 3759,7 мың га (2008), оның ішінде 27,8 мың га жері егістік, 90,2 мың га шабындық, 338 мың га жайылым. Жангелді ауданында жолаушылар мен жүк тасымалы республикалық маңызы бар [[Арал]] – [[Ырғыз]] – Торғай – Амангелді – Арқалық автомобиль жолдары арқылы жүзеге асырылады. Жангелді ауданы – тарихи өлке. [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Ә. Жангелдиннің]] революция қызметі, [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] бастаған 1916 жылғы патша үкіметіне қарсы азаттық көтеріліс Торғай даласымен байланысты. [[Ыбырай Алтынсарин]] қазақ еліндегі тұңғыш қазақ-орыс мектебін осы ауданда ашты.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай облысы}} {{Жангелді ауданы елді мекендері}} [[Санат:Жангелді ауданы]] jty38hv4hceybll6kne99zw6lqo09t2 3686993 3686992 2026-10-27T11:24:53Z Алма Досова 187333 Логикалық қателік 3686993 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Жангелді ауданы |елтаңба = Torğaý awdanınıñ tañbası.jpg |елтаңба аты = |карта = Zhangeldi District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 48 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 63 |lon_min = 43 |lon_sec = |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = [[1928 жыл]] |тұрғыны = 10 759<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (99,72%)<br /> [[татарлар]] (0,09%)<br /> [[орыстар]] (0,09%)<br /> басқалары (0,1%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 37,6 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] |ауылдық округтер саны = 12 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 20 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Торғай ауылы, Алтынсарин көшесі, №4 |әкімі = Дінмұхамед Серікұлы Бидашев |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-zhangeldi-audany-akimat?lang=kk Жангелдин ауданының әкімдігі }} '''Жангелді ауданы''' (1928–1956 жылдары '''Торғай ауданы''') — [[Қостанай облысы]]ның оңтүстік-батыс бөлігіндегі әкімшілік бөлініс. Жер аумағы 37,6 мың км². Аудан орталығы – [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] ауылы. == Географиялық орны, жер бедері == Солтүстігінде [[Қамысты ауданы|Қамысты]], [[Науырзым ауданы|Науырзым]] аудандарымен, шығысында [[Амангелді ауданы]]мен, батысында [[Ақтөбе облысы]]ның [[Ырғыз ауданы|Ырғыз]], [[Әйтеке би ауданы|Әйтеке би]] аудандарымен, оңтүстігінде [[Ұлытау облысы]]ның [[Ұлытау ауданы]]мен шектеседі. Жангелді ауданының жері негізінен Торғай даласы деп аталатын шөлейт даланы алып жатыр. Солтүстік-батысы теңіз деңгейінен биіктігі 210 – 310 метр бойлық бағыттағы Теке, Қызбел, Жыланды және Қарғалы таулары орналасқан [[Торғай үстірті]]нің оңтүстік-батыс шетін қамтиды. Жер бедерінің жалпы еңісі оңтүстікке және оңтүстік-батысқа қарай бағытталған. [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] мен [[Ұлы Жыланшық]] өзендерін бойлай Айғырқұм, [[Тосын құмы|Тосын]] және [[Аққұм (құм, Қостанай облысы)|Аққұм]] құмдары жатыр. Пайдалы қазбалардан құрылыс материалдарының кен орындары бар. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Климаты тым континенттік, қысы біршама суық, жазы ыстық. Қаңтардағы орташа ауа температурасы –16 – 17°С, шілдеде 22 – 25°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 225 – 275 мм. Жерінің топырағы негізінен қызғылт қоңыр, бозғылт қоңыр, оңтүстігінде сортаң және құмдақ келеді. Дала өсімдігінен далада қау, шағыр, жусан, сүтемген, бидайық, өзен бойлары мен сай-салаларда тал, жиде, жүзгін, қамыс, құрақ өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, жабайы шошқа, ақ бөкен, сарышұнақ, ондатр кездеседі; құстардан қаз, үйрек, аққу, бүркіт, кезқұйрық, шағала, қызғыш бар. {{Қаланың ауа райы |Жер_ілік=Жангелді ауданы |Дерекнама= |Қаң_ор=-12.7 |Қаң_ор_ж-ш=21 |Ақп_ор=-11 |Ақп_ор_ж-ш=19 |Нау_ор=-2.7 |Нау_ор_ж-ш=26 |Сәу_ор=8.7 |Сәу_ор_ж-ш=21 |Мам_ор=17.3 |Мам_ор_ж-ш=22 |Мау_ор=22.9 |Мау_ор_ж-ш=18 |Шіл_ор=24.7 |Шіл_ор_ж-ш=25 |Там_ор=23.6 |Там_ор_ж-ш=18 |Қыр_ор=16.4 |Қыр_ор_ж-ш=13 |Қаз_ор=7.3 |Қаз_ор_ж-ш=25 |Қар_ор=-2 |Қар_ор_ж-ш=25 |Жел_ор=-9 |Жел_ор_ж-ш=28 }} == Су торабы == Жер беті сулары Торғай, [[Өлкейек]], Ұлы Жыланшық және Теке өзендерінің салаларынан және ащылы-тұщылы көлдерден тұрады. Торғайдың Қабырға тармағы жаз бойы суалмайды. Ірі көлдері: Ақкөл, [[Жаман Ақкөл]], [[Сарықопа]], Жаркөл, [[Ащытастысор]]. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 12741 || {{өсім}}14629 || {{өсім}}21077 || {{өсім}}24728 || {{өсім}}28765 || {{құлдырау}}20533 || {{құлдырау}}15690 || {{құлдырау}}11838 |} Тұрғындар саны – 12 251 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 99,71%, [[татарлар]] – 0,12%, [[орыстар]] – 0,09%, басқа ұлт өкілдері – 0,07%. == Әкімшілік бөлінісі == 20 елді мекен 5 ауылдық әкімдік пен 7 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !Орталығы !Елді мекендері !Халқы (2021) |- | [[Ақкөл ауылдық әкімдігі]] |[[Ақкөл (Қостанай облысы)|Ақкөл]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}461 |- | [[Ақшығанақ ауылдық округі]] |[[Ақшығанақ (ауыл)|Ақшығанақ]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}906 |- | [[Албарбөгет ауылдық округі]] |[[Көкалат]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}683 |- | [[Аралбай ауылдық әкімдігі]] |[[Аралбай (ауыл)|Аралбай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}402 |- | [[Ахмет Байтұрсынұлы ауылдық әкімдігі]] |[[Ахмет Байтұрсынұлы ауылы|Ахмет Байтұрсынұлы]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}487 |- | [[Жаркөл ауылдық округі (Жангелді ауданы)|Жаркөл ауылдық округі]] |[[Тәуіш]] ауылы|| 3|| {{құлдырау}}1082 |- | [[Қаламқарасу ауылдық округі]] |[[Қаламқарасу]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}427 |- | [[Қызбел ауылдық округі]] |[[Саға (Қостанай облысы)|Саға]] ауылы|| 4|| {{құлдырау}}764 |- | [[Сужарған ауылдық әкімдігі]] |[[Сужарған]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}404 |- | [[Торғай ауылдық округі (Қостанай облысы)|Торғай ауылдық округі]] |[[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}4602 |- | [[Шеген ауылдық әкімдігі]] |[[Шеген]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}436 |- | [[Шилі ауылдық округі (Жангелді ауданы)|Шилі ауылдық округі]] |[[Шилі (Жангелді ауданы)|Шилі]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}423 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Халқы <br>(2021) |- | [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] || {{құлдырау}} 4602 |- | [[Тәуіш]] || {{құлдырау}} 847 |- | [[Ақшығанақ (ауыл)|Ақшығанақ]] || {{құлдырау}} 814 |} == Ауыл шаруашылығы == Ауыл шаруашылығына жарамды жері 3759,7 мың га (2008), оның ішінде 27,8 мың га жері егістік, 90,2 мың га шабындық, 338 мың га жайылым. Жангелді ауданында жолаушылар мен жүк тасымалы республикалық маңызы бар [[Арал]] – [[Ырғыз]] – Торғай – Амангелді – Арқалық автомобиль жолдары арқылы жүзеге асырылады. Жангелді ауданы – тарихи өлке. [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Ә. Жангелдиннің]] революция қызметі, [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] бастаған 1916 жылғы патша үкіметіне қарсы азаттық көтеріліс Торғай даласымен байланысты. [[Ыбырай Алтынсарин]] қазақ еліндегі тұңғыш қазақ-орыс мектебін осы ауданда ашты.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай облысы}} {{Жангелді ауданы елді мекендері}} [[Санат:Жангелді ауданы]] j100hnpw8szy15gy3nmapz9ge3130m4 3686995 3686993 2026-10-27T11:28:53Z Алма Досова 187333 грамматикалық қате 3686995 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Жангелді ауданы |елтаңба = Torğaý awdanınıñ tañbası.jpg |елтаңба аты = |карта = Zhangeldi District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 48 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 63 |lon_min = 43 |lon_sec = |облысы = Қостанай облысы |құрылған уақыты = [[1928 жыл]] |тұрғыны = 10 759<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (99,72%)<br /> [[татарлар]] (0,09%)<br /> [[орыстар]] (0,09%)<br /> басқалары (0,1%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 37,6 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = |аудан орталығы = [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] |ауылдық округтер саны = 12 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 20 |қалалар саны = |әкімдіктің мекенжайы = Торғай ауылы, Алтынсарин көшесі, №4 |әкімі = Дінмұхамед Серікұлы Бидашев |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-zhangeldi-audany-akimat?lang=kk Жангелдин ауданының әкімдігі }} '''Жангелді ауданы''' (1928–1956 жылдары '''Торғай ауданы''') — [[Қостанай облысы]]ның оңтүстік-батыс бөлігіндегі әкімшілік бөлініс. Жер аумағы 37,6 мың км². Аудан орталығы – [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] ауылы. == Географиялық орны, жер бедері == Солтүстігінде [[Қамысты ауданы|Қамысты]], [[Науырзым ауданы|Науырзым]] аудандарымен, шығысында [[Амангелді ауданы]]мен, батысында [[Ақтөбе облысы]]ның [[Ырғыз ауданы|Ырғыз]], [[Әйтеке би ауданы|Әйтеке би]] аудандарымен, оңтүстігінде [[Ұлытау облысы]]ның [[Ұлытау ауданы]]мен шектеседі. Жангелді ауданының жері негізінен Торғай даласы деп аталатын шөлейт даланы алып жатыр. Солтүстік-батысы теңіз деңгейінен биіктігі 210 – 310 метр бойлық бағыттағы Теке, Қызбел, Жыланды және Қарғалы таулары орналасқан [[Торғай үстірті]]нің оңтүстік-батыс шетін қамтиды. Жер бедерінің жалпы еңісі оңтүстікке және оңтүстік-батысқа қарай бағытталған. [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] мен [[Ұлы Жыланшық]] өзендерін бойлай Айғырқұм, [[Тосын құмы|Тосын]] және [[Аққұм (құм, Қостанай облысы)|Аққұм]] құмдары жатыр. Пайдалы қазбалардан құрылыс материалдарының кен орындары бар. == Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Климаты тым континенттік, қысы біршама суық, жазы ыстық. Қаңтардағы орташа ауа температурасы –16 – 17°С, шілдеде 22 – 25°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 225 – 275 мм. Жерінің топырағы негізінен қызғылт қоңыр, бозғылт қоңыр, оңтүстігінде сортаң және құмдақ келеді. Далада қау, шағыр, жусан, сүтемген, бидайық, өзен бойлары мен сай-салаларда тал, жиде, жүзгін, қамыс, құрақ өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, жабайы шошқа, ақ бөкен, сарышұнақ, ондатр кездеседі; құстардан қаз, үйрек, аққу, бүркіт, кезқұйрық, шағала, қызғыш бар. {{Қаланың ауа райы |Жер_ілік=Жангелді ауданы |Дерекнама= |Қаң_ор=-12.7 |Қаң_ор_ж-ш=21 |Ақп_ор=-11 |Ақп_ор_ж-ш=19 |Нау_ор=-2.7 |Нау_ор_ж-ш=26 |Сәу_ор=8.7 |Сәу_ор_ж-ш=21 |Мам_ор=17.3 |Мам_ор_ж-ш=22 |Мау_ор=22.9 |Мау_ор_ж-ш=18 |Шіл_ор=24.7 |Шіл_ор_ж-ш=25 |Там_ор=23.6 |Там_ор_ж-ш=18 |Қыр_ор=16.4 |Қыр_ор_ж-ш=13 |Қаз_ор=7.3 |Қаз_ор_ж-ш=25 |Қар_ор=-2 |Қар_ор_ж-ш=25 |Жел_ор=-9 |Жел_ор_ж-ш=28 }} == Су торабы == Жер беті сулары Торғай, [[Өлкейек]], Ұлы Жыланшық және Теке өзендерінің салаларынан және ащылы-тұщылы көлдерден тұрады. Торғайдың Қабырға тармағы жаз бойы суалмайды. Ірі көлдері: Ақкөл, [[Жаман Ақкөл]], [[Сарықопа]], Жаркөл, [[Ащытастысор]]. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 12741 || {{өсім}}14629 || {{өсім}}21077 || {{өсім}}24728 || {{өсім}}28765 || {{құлдырау}}20533 || {{құлдырау}}15690 || {{құлдырау}}11838 |} Тұрғындар саны – 12 251 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 99,71%, [[татарлар]] – 0,12%, [[орыстар]] – 0,09%, басқа ұлт өкілдері – 0,07%. == Әкімшілік бөлінісі == 20 елді мекен 5 ауылдық әкімдік пен 7 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" !Әкімшілік бірлік !Орталығы !Елді мекендері !Халқы (2021) |- | [[Ақкөл ауылдық әкімдігі]] |[[Ақкөл (Қостанай облысы)|Ақкөл]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}461 |- | [[Ақшығанақ ауылдық округі]] |[[Ақшығанақ (ауыл)|Ақшығанақ]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}906 |- | [[Албарбөгет ауылдық округі]] |[[Көкалат]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}683 |- | [[Аралбай ауылдық әкімдігі]] |[[Аралбай (ауыл)|Аралбай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}402 |- | [[Ахмет Байтұрсынұлы ауылдық әкімдігі]] |[[Ахмет Байтұрсынұлы ауылы|Ахмет Байтұрсынұлы]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}487 |- | [[Жаркөл ауылдық округі (Жангелді ауданы)|Жаркөл ауылдық округі]] |[[Тәуіш]] ауылы|| 3|| {{құлдырау}}1082 |- | [[Қаламқарасу ауылдық округі]] |[[Қаламқарасу]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}427 |- | [[Қызбел ауылдық округі]] |[[Саға (Қостанай облысы)|Саға]] ауылы|| 4|| {{құлдырау}}764 |- | [[Сужарған ауылдық әкімдігі]] |[[Сужарған]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}404 |- | [[Торғай ауылдық округі (Қостанай облысы)|Торғай ауылдық округі]] |[[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}4602 |- | [[Шеген ауылдық әкімдігі]] |[[Шеген]] ауылы|| 1|| {{құлдырау}}436 |- | [[Шилі ауылдық округі (Жангелді ауданы)|Шилі ауылдық округі]] |[[Шилі (Жангелді ауданы)|Шилі]] ауылы|| 2|| {{құлдырау}}423 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Халқы <br>(2021) |- | [[Торғай (Қостанай облысы)|Торғай]] || {{құлдырау}} 4602 |- | [[Тәуіш]] || {{құлдырау}} 847 |- | [[Ақшығанақ (ауыл)|Ақшығанақ]] || {{құлдырау}} 814 |} == Ауыл шаруашылығы == Ауыл шаруашылығына жарамды жері 3759,7 мың га (2008), оның ішінде 27,8 мың га жері егістік, 90,2 мың га шабындық, 338 мың га жайылым. Жангелді ауданында жолаушылар мен жүк тасымалы республикалық маңызы бар [[Арал]] – [[Ырғыз]] – Торғай – Амангелді – Арқалық автомобиль жолдары арқылы жүзеге асырылады. Жангелді ауданы – тарихи өлке. [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Ә. Жангелдиннің]] революция қызметі, [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Амангелді Иманов]] бастаған 1916 жылғы патша үкіметіне қарсы азаттық көтеріліс Торғай даласымен байланысты. [[Ыбырай Алтынсарин]] қазақ еліндегі тұңғыш қазақ-орыс мектебін осы ауданда ашты.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қостанай облысы}} {{Жангелді ауданы елді мекендері}} [[Санат:Жангелді ауданы]] ezfhi09aubb76oq7kfd8ia0nbcs8twe 0 505751 3686743 3633622 2026-10-26T17:52:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686743 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент |атауы= Оганесон / Oganesson (Og) |нөмірі= 118 |символ= Og |сол= |оң= |үсті=[[Радон|Rn]] |асты=(Usb) |топ=18 |период=7 |блок=р |сыртқа түрі= |атомдық масса= 294 |конфигурация= [Rn]&nbsp;5f¹⁴&nbsp;6d¹⁰&nbsp;7s^{<nowiki>2</nowiki>}&nbsp;7p⁶ |электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 32, 32, 18, 8 |фаза=Қатты дене |тығыздық=(болжам) 13.65 г·см^-3 |балқу температурасы=325 ± 15 |қайнау температурасы= 350±30 K, 80±30 °C, 170±50 °F |К сыни межелі= |қб қысымы 1= |қб қысымы 10= |қб қысымы 100= |қб қысымы 1 k= |қб қысымы 10 k= |қб қысымы 100 k= |қаныққан бу= |кристаллдық құрылым= |иондалу энергиясы 1=975±155 кДж·моль⁻¹ |иондалу энергиясы 2=1560 |атом радиусы= 152 |ковалентті радиус= 157 |жылуөткізгіштік= |дыбыс жылдамдығы= |CAS тіркеу нөмірі=54144-19-3 }} [[Сурет:Oganesson.svg|thumb|left|100px| Оганесон<br />Oganesson (Og)]] ''' Оганесон''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Oganesson''; '''Og''') — [[Менделеев]]тің [[Периодтық кесте]]сінің 18 топ, 7 периодтың [[химиялық элементтер|химиялық элементі]]. Реттік нөмірі – 118, [[атомдық масса]]сы – 294. Тұрақсыз [[радиоактивті элемент]]. 1999 ж. Калифорниядағы Беркли университетінің 116-шы және 118-ші элементтері ашылды деген мәлімдеу қате болып шықты<ref name="false1999">{{cite web | author = Public Affairs Department | coauthors = | datepublished = 21 шілде 2001 | url = http://enews.lbl.gov/Science-Articles/Archive/118-retraction.html | title = Results of element 118 experiment retracted | format = | work = | publisher = Berkeley Lab | accessdate = 25 шілде 2007 | lang = en | description = | archiveurl = http://www.webcitation.org/61DJhDnHT | archivedate = 2011-08-26 }}</ref>. 2002-2005 жылдары Ресейдегі Дубны қаласындағы Ядролық зерттеу институтында Ливермордағы ұлттық лабораториясымен бірлесіп 118-ші элементті ашқан. Уақытша атын Унуно́ктий деп қойылды. Унуно́ктий – латынша "бір", "бір", "сегіз" деген сандардың түбірінен қосылған сөз: Ununoctium. == Алынуы == Оганесон изотоптары келесі реакциялар нәтижесінде алынған: <math>\,^{249}_{98}\mathrm{Cf} + \,^{48}_{20}\mathrm{Ca} \, \to \,{}^{294}_{118}\mathrm{Og} + 3 \; ^1_0\mathrm{n} \; </math> <!-- ²⁴⁹Cf+⁴⁸Ca → ²⁹⁴Og + 3¹n --> == Белгілі изотоптар == {| class="standard" |- ! Изотоп ! Массасы ! Жартылай ыдырау мерзімі ! Ыдырау түрі ! Туркелген саны |- | ²⁹⁴Og | 294 | 0,89+1,07−0,31 мс | α-ыдырау ²⁹⁰Lv | 3 |} == Дереккөздер == <references/> ==Тағы қараңыз== * [[Химиялық элементтер тізімі]] * [[Химиялық элементтер]] == Сыртқы сілтемелер == {{Commons|Ununoctium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uuo/key.html Унуноктий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509142347/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uuo/key.html |date=2008-05-09 }} * [https://web.archive.org/web/20111112165705/http://www.den-za-dnem.ru/page.php?article=319 Унуноктий в журнале «Что нового в науке и технике»] * [http://www.minatom.ru/News/Main/view?id=38190&idChannel=73 Унуноктий на сайте Минатома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201233639/http://www.minatom.ru/News/Main/view?id=38190&idChannel=73 |date=2014-02-01 }} * [http://www.inopressa.ru/nytimes/2006/10/17/12:17:55/element Унуноктий в пресс-обзоре сайта «Инопресса»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107161403/http://www.inopressa.ru/nytimes/2006/10/17/12:17:55/element |date=2008-01-07 }} * [http://flerovlab.jinr.ru/flnr/elm118.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061129112314/http://flerovlab.jinr.ru/flnr/elm118.html |date=2006-11-29 }} * Восьмой период Периодической системы: [[Унуненний]] * [http://lenta.ru/news/2006/10/17/element/ Ученые из России и АҚШ получили два атома унуоктия (118 элемент)] {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] 203xn0xzwyvh30c59s9ogov1m7kfhn7 0 525853 3686921 2741133 2026-10-27T09:37:21Z Wikuiser 172895 /* */ 3686921 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Қонайкөл |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 53.3882/63.0335 |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 188 |Ұзындығы = 2,5 |Ені = 2,5 |Ауданы = 4 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = 8,1 |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Қостанай облысы |Аудан = Қостанай ауданы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = }} '''Қонайкөл''' — [[Тобыл]] алабындағы көл. == Географиялық орны == [[Қостанай облысы]] [[Қостанай ауданы]] Қоскөл ауылынан батыста 5 км жерде, теңіз деңгейінен 188 м биіктікте жатыр. Аумағы 4 км², ұзындығы мен ені 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 8,1 км. Дөңгелек пішінді көлдің жағалауы жазық. Шығыс пен солтүстік жағалауы маңында сор жерлер кездеседі. ==Гидрологиясы == Суы қараша айының 3-онкүндігінде қатып, сәуір айының 2-онкүндігінде ериді. Негізінен қар, жер асты суларымен толысады. Суы сәл кермек татиды. Мал ішуге жарамды. Алабы шабындыққа пайдаланылады.<ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қостанай ауданы көлдері]] [[Санат:Тобыл су алабы]] l50bc7f12wkg893c7w1r8zwgevnrni6 0 526954 3686717 2594803 2026-10-26T15:09:38Z Mfnotas 187607 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3686717 wikitext text/x-wiki '''Борис Иванович Равенских ''' (27. 6, 1914 ж. т., [[Мәскеу]]) — совет режиссері, КСРО халық артисі (1968). 1954 жылдан КОКП мүшесі. 1935 ж. Ленинград сахна өнері институтының режиссерлік ф-тін бітірді. 1935—38 Ж. Мейерхольд атындагы те- атрда режиссёрдің ассистенті болып қызмет істеді. Мұның өзі кейінгі режиссерлік өнеріне зор ықпал жасады. В. Э. Мейерхолъдтан сахнада публицистикалық бояуға толы әсерлі, жарқын форма жасауды үйренді. 1941— 50 ж. Мәскеудегі К. С. Станиславский атынд. драма студиясында (қазіргі Станиславский атынд. драма театры), 1951—60 ж. Кіші театрда, 1960—70 ж. А. С. Пушкин атынд. драма театрында режиссер болды. Қойған спектакльдері муз. және эмоциялық бояуының молдыгымен ерекшеленеді. 1956—73 ж. Л. Н. Толстойдың «Қараңғылық патшалығын», А. М. Якобсонның «Шие бөрілерін», Г. Д. Мдиванидің «Терезаның туған күнін», Л. Скуарцинаның «Романьоласын», М. А. Шолоховтың «Көтерілген тыныш», Л. М. Леоновтың «Боранын», М. Анчаровтың «Драмалық жырын» (өзі қосалқы автор), А. К. Толстойдың «Патша Федор Иоан- новичын» т. б. қойып, совет режиссурасына елеулі үлес қосты. 1970 жылдан Кіші театрдыц бас режиссері. КСРО (1951, 1972) және РКФСР (1967) Мемл. сыйлыгының лауреаты. [[Ленин ордені]] және басқа 2 орденмен марапатталған.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы, 9 том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:27 маусымда туғандар]] [[Санат:1914 жылы туғандар]] [[Санат:Санкт-Петербургте туғандар]] [[Санат:10 қаңтарда қайтыс болғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО театр режиссерлері]] [[Санат:Ресей театр режиссёрлері]] [[Санат:XX ғасыр театр режиссерлері]] [[Санат:КСРО опера режиссерлері]] [[Санат:Ресей опера режиссерлері]] [[Санат:XX ғасыр опера режиссерлері]] [[Санат:КСРО театр педагогтары]] [[Санат:Ресей театр педагогтары]] [[Санат:XX ғасыр театр педагогтары]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері]] [[Санат:КСРО халық әртістері]] [[Санат:Ресей халық әртістері]] [[Санат:РКФСР-дің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері]] [[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Ресей мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер]] [[Санат:Ресей мемлекеттік сахналық өнер институты түлектері]] [[Санат:Мейерхольд атындағы театр тұлғалары]] [[Санат:МХАТ тұлғалары]] [[Санат:Станиславский атындағы театр тұлғалары]] [[Санат:Мәскеу сықақ театры тұлғалары]] [[Санат:Мәскеу кіші театры тұлғалары]] [[Санат:Пушкин атындағы Мәскеу драма театры тұлғалары]] [[Санат:Үлкен театр тұлғалары]] [[Санат:ГИТИС педагогтары]] 5x0lcvhsjp8lbtr2zqc12082ipa7j1l 0 527222 3686784 2918462 2026-10-27T02:30:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686784 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = ''Salvadora persica'' |image = Salvadora persica.jpg |regnum = [[Өсімдіктер]] | divisio = [[Жабық тұқымдылар]] | classis = [[Қос жарнақтылар]] |ordo = [[Brassicales]] |familia =[[Сальвадора тұқымдасы]] | genus = [[Сальвадора]] | species = '''Парсылық Сальвадора''' |binomial = ''Salvadora persica'' |binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} '''Парсылық Сальвадора''' ({{lang-la|Salvadora persica}}) — {{lang-la|Salvadora}} тегініӊ {{lang-la|Salvadoraceae}} тұқымдасына жататын бұта <ref>[http://www.fao.org/docrep/x5327e/x5327e1j.htm Salvadora Persica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108174239/http://www.fao.org/docrep/x5327e/x5327e1j.htm |date=2019-01-08 }} [https://en.wikipedia.org/wiki/Food_and_Agriculture_Organization Food and Agriculture Organization of the United Nations]</ref>. Ғасырлар бойы табиғи тіс щеткасы ретінде қолданылды, сондай-ақ оның талшықты бұтақтары Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұйымымен ауыз қуысы гигиенасына қолдану үшін ұсынылды<ref>[Geetha K, Manavalan R, Venkappayya D.,"Control of urinary risk factors of stone formation by Salvadora persica in experimental hyperoxaluria." Exp Clin Pharmacol. 2010 Nov;32(9):623-9]</ref>. ==Таралуы== Алжир, Ангола, Камерун, Чад, Мысыр, Эритрея, Эфиопия, Үндістан, Иран, Израиль, Иордания, Кения, Ливия, Малави, Мали, Мавритания, Мозамбик, Нигер, Нигерия, Оман, Пәкістан, Палестина, Сауд Арабиясы, Сенегал, Сомали, Оңтүстік Африка, Шри-Ланка, Судан, Сирия Араб Республикасы, Танзания, Уганда, Йемен, Замбия, Зимбабве елдерінде кеңінен таралған. Сондай-ақ, Намибия мемлекетінде кездеседі. ==Сипаттамасы== Парсылық Сальвадора кішкентай ағаш немесе қисық діңі бар бұта, ішінен диаметрі 1 футтан асатындары сирек кездеседі. Қабығы бұдыр, әрі сызатты, ақшыл ағаштың негізгі қабатының қабығы топырақ түстес, ал ішкі қабаты қоңыр түсінен ашықтау келеді. Хош иісті, ал дәмі жұмсақ және өткір. Желтоқсан айының аяғынан қаңтарға дейін жапырақтары түседі. Жапырақтары басылғанда жіңішке сытырлайды. Пәкістан елінде бұл көне, айбынды, берік ағаштарды ағылшын мәдениетіндегі сауырағашпен байланыстырады. ==Тарихы және қолданылуы== Парсылық сальвадора араб елдерінде және бүткіл мұсылман әлемінде танымал тіс тазалаушы құрал. Әдетте, оны мисуак деп атайды. Мұхаммед пайғамбардың саллалаһу алейһи уассалам мисуакты қолдануға кеңес бергені жиі атап өтіледі. Хадистерде сивакты қолдануды кеңес бергені айтылады.<ref>[IslamKotob, Muslims and Science, (Islamic Books), p.30.]</ref> Намибияда қуаңшылдыққа төзімді азық өсімдігі ретінде пайдаланылады. Куисеб өзенінің тұрғындары оны ешкіге жем ретінде пайдаланады. Бұл өсімдіктің дәндерінен жуғыш қасиеті бар майлар алынады. 2009 жылға қарай, Дүниежүзілік Ботаникалық Бақтардың Қорығында Парсылық Сальвадораның, жалпы алғанда, 8 бұтасы сақталуда. ==Ғылыми талдау== Парсылық Сальвадораның бүйрек тастарын жоятын қасиеттері бар. Зерттеулердің нәтижесінде оның құрамында медициналық тұрғыдан көптеген пайдалы қасиеттер бар екені, соның қатарында: абразивтер, антисептиктер, тұтқыр бырыстыратын, жуғыш заттар, фермент баяулатқыштары және фторид анықталды. Парсылық сальвадораны химиялық және фотохимиялық зерттеулер нәтижесінде, оның құрамында көмірсулар мен трителамин, алкалоид, хлоридтер, күкірт, терпендер, С дәрумені, гликозидтер, фтор мен кремнеземнің үлесі басым екені, сондай-ақ, танин, сапонин, флавоноид пен стериндердің аз бөлігі бар болғаны анықталды.<ref>[Akhtar, M.S.; M. Ajmal (сәуір 1981). "Significance of chewing-sticks (miswaks) in oral hygiene from a pharmacological view-point.". Journal Pakistan Medical Association 31 (4): 89–95. [https://en.wikipedia.org/wiki/PubMed#PubMed_identifier PMID][https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6785501 6785501]</ref><ref>[Ahmed, Salah; Soaad Esmaeil Essawy El-Gengaihi, Mohamed El-Sayed Ibrahim, Ewald Schnug (2008). [http://cairo.daad.de/imperia/md/content/kairo/wissenschaftsjahr/biotech_abstract6 "Preliminary phytochemical and propagation trial with Salvadora persica L."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621132726/http://cairo.daad.de/imperia/md/content/kairo/wissenschaftsjahr/biotech_abstract6 |date=2010-06-21 }} (PDF). Agriculture and Forestry Research 1/2 (58): 135–138. Retrieved 2009-02-16.]</ref> ==Сілтемелер== # [http://www.fao.org/docrep/x5327e/x5327e1j.htm Salvadora Persica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108174239/http://www.fao.org/docrep/x5327e/x5327e1j.htm |date=2019-01-08 }} [https://en.wikipedia.org/wiki/Food_and_Agriculture_Organization Food and Agriculture Organization of the United Nations]. Retrieved 2009-02-16. # Geetha K, Manavalan R, Venkappayya D.,"Control of urinary risk factors of stone formation by Salvadora persica in experimental hyperoxaluria." Exp Clin Pharmacol. 2010 Nov;32(9):623-9 # IslamKotob, Muslims and Science, (Islamic Books), p.&nbsp;30. # Akhtar, M.S.; M. Ajmal (сәуір 1981). "Significance of chewing-sticks (miswaks) in oral hygiene from a pharmacological view-point.". Journal Pakistan Medical Association 31 (4): 89–95. [https://en.wikipedia.org/wiki/PubMed#PubMed_identifier PMID][https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6785501 6785501] # Ahmed, Salah; Soaad Esmaeil Essawy El-Gengaihi, Mohamed El-Sayed Ibrahim, Ewald Schnug (2008). [https://web.archive.org/web/20100621132726/http://cairo.daad.de/imperia/md/content/kairo/wissenschaftsjahr/biotech_abstract6 "Preliminary phytochemical and propagation trial with Salvadora persica L."] (PDF). Agriculture and Forestry Research 1/2 (58): 135–138. Retrieved 2009-02-16. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қос жарнақтылар]] hquozvtmt34m9c71heac6uxxnefeoba 0 529953 3686781 3609575 2026-10-26T22:31:24Z ~2026-57248-66 187622 /* Ұқсас кітаптар жиынтығына сілтеме қосылды */ 3686781 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Хоббит немесе барып қайту |Сурет = The Hobbit - title page of first American print.jpg |Сурет сипаттамасы = американдық алғашқы басылымының титулдық беті |Жанр = [[балалар әдебиеті]], [[фэнтези]] |Авторы = [[Джон Рональд Руэл Толкин|Джон Р. Р. Толкин]] |Түпнұсқа тілі = ағылшын |Жазылды = |Жариялануы = [[1937]] |Жеке басылым = |Баспа = Allen & Unwin |isbn = |Аударма = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = Хоббит, или Туда и обратно |Шынайы атауы=The Hobbit, or There and Back Again}} '''«Хоббит немесе барып қайту»''' ({{lang-en|The Hobbit, or There and Back Again}}) — ағылшын жазушысы [[Джон Роналд Руэл Толкин|Джон Р. Р. Толкиннің]] [[фэнтези]] жанрында жазылған және бірінші нұсқасы [[1937 жыл|1937]] жарық көрген романы. [[Сақиналар әміршісі (роман)|Сақиналар әміршісі]] атты жалғасы бар. == Қысқаша мазмұны == Романның негізгі кейіпкері - [[Билбо Беггинс|Бильбо]] атты [[хоббиттер|хоббит]]. Бұл кейіпкер тыныш өмірге үйренген, хоббит үңгірінде тыныштықта тұратын. Бірақ бір күні оның өмірі күрделі, аяқтан басқа айналған өзгеріске ұшырайды: бұл [[Ергежейлілер (Жерорта)|ергежейлілермен]] бірге Жалғыз тауға сапар. Бұрында таудың ішінде гномдардың корольдігі болатын, бірақта ол [[Смауг]] атты айдаһармен тонатылып, басылып алынған. Гномдардың сапарының мақсаты, тауды өздеріне қайтару, себебі олардың арасында Дара таудың нағыз корольі Еменсауытты Торин болатын. Сапарда тағыда сиқыршы Гэндадьф қатысты. Гэндальф болмаса, Билбо хоббит үңгірінде тыныш өмір сүре беруші еді, себебі Гэндальфтің өзі Бильбоны Торинға ұсынған. Сапарда басты кейіпкерлер көптеген қиындықтарға тап болады: оларды трольдар тағамда дайындаған, гоблиндар тұтқындаған, дәу қасқырлар мен өрмекшілер қуатын, эльфтер тұтқындап түрмеде ұстайтын. Бірақ барлық кезде де Бильбо мен Гэндальфтің көмегімен роман кейіпкерлері қиындықтары жеңеді. Гоблиндардың үңгірлерінде Бильбо мен гномдар бөлініп кетеді, себебі кішілерді гномдар тұтқынға алады. Бильбо аман қалады, бірақ та таудың одан терең жағына құлайды. Есін жиғанда алдынан алтын сақинаны табады. Бұл Голлум атты кері кейіпкердің сақинасы болатын. Сақинаны киген адам басқаларға көрінбейтін болатын. Дара тауға жеткенде кейіпкерлер таудың байлығын қайтарғысы келетін, бірақ та айдаһарды оятып жібереді. Айдаһар таудан ұшып шығып гномдарды іздейді, бірақ таба алмай жақын арадағы "Көлді қала" ауылына ұша кетеді. Қала толығымен айдаһардың отынан күйіп кетеді, бірақта Бард атты тұрғын мерген айдаһарды оның әлсіз жеріне атып, өлтіреді. Сонымен барлық байлық Торин мен оның тобына беріледі. Ауылдың тұрғындары, эльфтармен бірге Дара тауға барып алтынның біраз бөлігін сұрайды, бірақта Еменсауытты Торин оларға ештеңе бұйырмайды. Осы арада айдаһардың өлгенін естіп, орктар мен гоблиндар келеді. Осы арада бес корольдіктің шайқасы басталады: бір жақтан орктар мен гоблиндер, ал екінші адамдар, эльфтар және гномдар. Гномдар жеңілген, бірақ та Торинде ауыр жарақаттанады. Билбо Гэгдальфпен бірге аулына оралады, бірақ оның үйындегі барлық зат сатылымда тұрады. Себебі оның жоқ кезінде адамдар оны өлген деп санаған. Бильбо гномдардан бірақ алтын алған, бірақ хоббиттерде бұл үлкен капитал болатын. Жайғасып, Бильбо өзінің Барып қайту романын жаза бастайды. == Сыртқы сілтемелер == * [https://booksrating.org/book/the-hobbit/similar Books Like The Hobbit by J. R. R. Tolkien] '''{{en}}''' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша әдеби шығармалар]] [[Санат:Романдар]] dg1rhhdjaavkljtn7mwp6qq8hxiib3t 0 532498 3686653 3686651 2026-10-26T11:59:27Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3686653 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = қалмақ ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1731 | Басқаруын аяқтады = 1735 | Ізашары = [[Аюке хан]] | Ізбасары = [[Дондук-Омбо]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1737 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Аюке хан | Анасы = Дармабала | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = Ханская печать Церен-Дондука.jpg|thumb| | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Церен-Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Черен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] екінші билеушісі, [[Аюке хан|Аюке ханның]] кенже ұлы әрі мирасқоры. == Өмірбаяны == [[File:Қалмақ ханы Церен-Дондуктың хаты.jpg|thumb|left|Қалмақ ханы Церен-Дондуктың хаты]] 1722 жылдың тамызында Черный Ярда [[I Петр|I Петрмен]] кездескен Аюке хан орыс билеушісінен қалмақ тағына ұлы Церен-Дондукты отырғызуды сұраған. Алайда, I Петр П.А. Толстойға беделді нойон Доржи Назаровпен құпия келіссөздер жүргізуге бұйрық берген. Доржи Назаров хан тағына отырған соң патша үкіметінің талаптарын орындауға, [[Ресей империясы|Ресейге]] ұлын аманатқа жіберуге келісті. Осы қадам арқылы Ресей үкіметі хан билігін мұрагерлік жолмен берудің қалыптасқан тәртібін өзгертіп, оның орнына Ресей билігіне қолайлы үміткерді жоғарыдан тағайындау тәсілін енгізуді көздеді. Олар осы тағайындалған тұлғаға сүйене отырып, Қалмақ хандығын толықтай өз бақылауына алуды мақсат етті. Аюке өзінің мұрагері етіп таңдаған Церен-Дондукқа хан тағын иеленуді жеңілдету үшін оның басты қарсыласы - өз немересі Досангты әлсіретуді тырысқан. 1723 жылдың 24 қарашасында [[Астрахан]] маңындағы Берекет өзенінің бойында қалмақ ханының әскерін бастаған [[Дондук-Омбо]] мен Досангтың арасындағы шайқас өтті. Бұл шайқаста жеңіліс тапқан Досанг [[ұлыс|ұлыстарының]] басым бөлігінен айырылды. Аюке ханның өлімінен кейін қалмақ тағына басты үміткердің біріне айналды. 1724 жылдың 20 қыркүйегінде [[Саратов|Саратовтан]] 42 шақырым жерде астрахан губернаторы А.П. Волынский Церен-Дондукты хан емес, билеушінің өкілі ретінде жариялады. Билеушінің өкілі атағы патша үкіметіне, қажет болған жағдайда, оны басқа үміткермен алмастыруға мүмкіндік берді. 1731 жылы патша үкіметіне қалмақтарға қытай елшілігінің қыққаны және олардың Церен-Дондукқа Далай-ламадан [[хан|«хан»]] атағын алып келе жатқаны туралы хабар жеткен. Қытай елшілігінен озып кету үшін патша үкіметі Церен-Дондукты қалмақ ханы етіп тағайындады. Жаңа қалмақ билеушісі Парсы мемлекетімен және [[Осман империясы|Осман империясымен]] дербес қарым-қатынас орнатып, қол астындағы нойондардан өзіне ерекше құрмет көрсетуді талап етті. Церен-Дондук билік құрған кезеңі орталық биліктің әлсіздігімен және саяси тұрақсыздықпен ерекшеленді. Церен-Дондуктың хан болып жариялануы Дондук-Омбоның наразылығын күшейтіп, оның жағына нойондар мен зайсангтардың жаңа тобын тартты. Олардың наразылығы жаңа билеушінің хандықтың ішкі істеріне белсене араласуы болды. Дондук-Омбо тобымен орын алған қарама-қайшылықтар қарулы қақтығысқа алып келді. 1731 жылдың 4 қарашасында Сасыкөл түбінде Церен-Дондук әскері Дондук-Омбо күштерінен жеңіліс тапты. Церен-Дондук ұлыстарының басым бөлігінен айырылды. Патша үкіметінің қудалауынан қауіптенген Дондук-Омбо ұлыстарымен Қобанға қоныс аударды. 1735 жылдың 10 қыркүйегінде Церен-Дондук VII Далай-ламадан «Дайчин-Шаса-Бюджа-хан» лауазымын иеленді. Хан атағына ие болғанымен, Церен-Дондуктың билігі тұрақсыз еді. Орыс-түрік соғысының қарсаңында патша үкіметі Церен-Дондукты өз билігін нығайтқан Дондук-Омбомен алмастыруды ұйғарды. Халық арасындағы билігі мен беделінен айырылған Церен-Дондук 1735 жылдың 15 қарашасында Шакур-ламамен [[Волгоград|Царицинде]] тұтқындалып, алдымен, [[Мәскеу|Мәскеуге]], кейін [[Санкт-Петербург|Петербургке]] жер аударылды. Ол қалмақ ұлыстарына қайтып оралмады. == Әдебиет == *''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993. *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с. *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. *''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007. *''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с. *''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с. [[Санат:Қалмақ хандары]] tcw9np1u88xzw4yl8fs3dedd6u17h4a 3686656 3686653 2026-10-26T12:01:08Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3686656 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = қалмақ ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1731 | Басқаруын аяқтады = 1735 | Ізашары = [[Аюке хан]] | Ізбасары = [[Дондук-Омбо]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1737 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Аюке хан | Анасы = Дармабала | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = Ханская печать Церен-Дондука.jpg|thumb| | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Церен-Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Черен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] екінші билеушісі, [[Аюке хан|Аюке ханның]] кенже ұлы әрі мирасқоры. == Өмірбаяны == [[File:Қалмақ ханы Церен-Дондуктың хаты.jpg|thumb|left|Қалмақ ханы Церен-Дондуктың хаты]] 1722 жылдың тамызында Черный Ярда [[I Петр|I Петрмен]] кездескен Аюке хан орыс билеушісінен қалмақ тағына ұлы Церен-Дондукты отырғызуды сұраған. Алайда, I Петр П.А. Толстойға беделді [[ноян]] Доржи Назаровпен құпия келіссөздер жүргізуге бұйрық берген. Доржи Назаров хан тағына отырған соң патша үкіметінің талаптарын орындауға, [[Ресей империясы|Ресейге]] ұлын аманатқа жіберуге келісті. Осы қадам арқылы Ресей үкіметі хан билігін мұрагерлік жолмен берудің қалыптасқан тәртібін өзгертіп, оның орнына Ресей билігіне қолайлы үміткерді жоғарыдан тағайындау тәсілін енгізуді көздеді. Олар осы тағайындалған тұлғаға сүйене отырып, Қалмақ хандығын толықтай өз бақылауына алуды мақсат етті. Аюке өзінің мұрагері етіп таңдаған Церен-Дондукқа хан тағын иеленуді жеңілдету үшін оның басты қарсыласы - өз немересі Досангты әлсіретуді тырысқан. 1723 жылдың 24 қарашасында [[Астрахан]] маңындағы Берекет өзенінің бойында қалмақ ханының әскерін бастаған [[Дондук-Омбо]] мен Досангтың арасындағы шайқас өтті. Бұл шайқаста жеңіліс тапқан Досанг [[ұлыс|ұлыстарының]] басым бөлігінен айырылды. Аюке ханның өлімінен кейін қалмақ тағына басты үміткердің біріне айналды. 1724 жылдың 20 қыркүйегінде [[Саратов|Саратовтан]] 42 шақырым жерде астрахан губернаторы А.П. Волынский Церен-Дондукты хан емес, билеушінің өкілі ретінде жариялады. Билеушінің өкілі атағы патша үкіметіне, қажет болған жағдайда, оны басқа үміткермен алмастыруға мүмкіндік берді. 1731 жылы патша үкіметіне қалмақтарға қытай елшілігінің қыққаны және олардың Церен-Дондукқа Далай-ламадан [[хан|«хан»]] атағын алып келе жатқаны туралы хабар жеткен. Қытай елшілігінен озып кету үшін патша үкіметі Церен-Дондукты қалмақ ханы етіп тағайындады. Жаңа қалмақ билеушісі Парсы мемлекетімен және [[Осман империясы|Осман империясымен]] дербес қарым-қатынас орнатып, қол астындағы нояндардан өзіне ерекше құрмет көрсетуді талап етті. Церен-Дондук билік құрған кезеңі орталық биліктің әлсіздігімен және саяси тұрақсыздықпен ерекшеленді. Церен-Дондуктың хан болып жариялануы Дондук-Омбоның наразылығын күшейтіп, оның жағына нояндар мен зайсангтардың жаңа тобын тартты. Олардың наразылығы жаңа билеушінің хандықтың ішкі істеріне белсене араласуы болды. Дондук-Омбо тобымен орын алған қарама-қайшылықтар қарулы қақтығысқа алып келді. 1731 жылдың 4 қарашасында Сасыкөл түбінде Церен-Дондук әскері Дондук-Омбо күштерінен жеңіліс тапты. Церен-Дондук ұлыстарының басым бөлігінен айырылды. Патша үкіметінің қудалауынан қауіптенген Дондук-Омбо ұлыстарымен Қобанға қоныс аударды. 1735 жылдың 10 қыркүйегінде Церен-Дондук VII Далай-ламадан «Дайчин-Шаса-Бюджа-хан» лауазымын иеленді. Хан атағына ие болғанымен, Церен-Дондуктың билігі тұрақсыз еді. Орыс-түрік соғысының қарсаңында патша үкіметі Церен-Дондукты өз билігін нығайтқан Дондук-Омбомен алмастыруды ұйғарды. Халық арасындағы билігі мен беделінен айырылған Церен-Дондук 1735 жылдың 15 қарашасында Шакур-ламамен [[Волгоград|Царицинде]] тұтқындалып, алдымен, [[Мәскеу|Мәскеуге]], кейін [[Санкт-Петербург|Петербургке]] жер аударылды. Ол қалмақ ұлыстарына қайтып оралмады. == Әдебиет == *''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993. *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с. *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. *''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007. *''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с. *''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с. [[Санат:Қалмақ хандары]] nbat1iv5j1dot16wyplg0wmv2pcwiao 3686657 3686656 2026-10-26T12:02:10Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3686657 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = қалмақ ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1731 | Басқаруын аяқтады = 1735 | Ізашары = [[Аюке хан]] | Ізбасары = [[Дондук-Омбо]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1737 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Аюке хан | Анасы = Дармабала | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = Ханская печать Церен-Дондука.jpg|thumb| | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Церен-Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Черен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] екінші билеушісі, [[Аюке хан|Аюке ханның]] кенже ұлы әрі мирасқоры. == Өмірбаяны == [[File:Қалмақ ханы Церен-Дондуктың хаты.jpg|thumb|left|Қалмақ ханы Церен-Дондуктың хаты]] 1722 жылдың тамызында Черный Ярда [[I Петр|I Петрмен]] кездескен Аюке хан орыс билеушісінен қалмақ тағына ұлы Церен-Дондукты отырғызуды сұраған. Алайда, I Петр П.А. Толстойға беделді [[ноян]] Доржи Назаровпен құпия келіссөздер жүргізуге бұйрық берген. Доржи Назаров хан тағына отырған соң патша үкіметінің талаптарын орындауға, [[Ресей империясы|Ресейге]] ұлын аманатқа жіберуге келісті. Осы қадам арқылы Ресей үкіметі хан билігін мұрагерлік жолмен берудің қалыптасқан тәртібін өзгертіп, оның орнына Ресей билігіне қолайлы үміткерді жоғарыдан тағайындау тәсілін енгізуді көздеді. Олар осы тағайындалған тұлғаға сүйене отырып, Қалмақ хандығын толықтай өз бақылауына алуды мақсат етті. Аюке өзінің мұрагері етіп таңдаған Церен-Дондукқа хан тағын иеленуді жеңілдету үшін оның басты қарсыласы - өз немересі Досангты әлсіретуді тырысқан. 1723 жылдың 24 қарашасында [[Астрахан]] маңындағы Берекет өзенінің бойында қалмақ ханының әскерін бастаған [[Дондук-Омбо]] мен Досангтың арасындағы шайқас өтті. Бұл шайқаста жеңіліс тапқан Досанг [[ұлыс|ұлыстарының]] басым бөлігінен айырылды. Аюке ханның өлімінен кейін қалмақ тағына басты үміткердің біріне айналды. 1724 жылдың 20 қыркүйегінде [[Саратов|Саратовтан]] 42 шақырым жерде астрахан губернаторы А.П. Волынский Церен-Дондукты хан емес, билеушінің өкілі ретінде жариялады. Билеушінің өкілі атағы патша үкіметіне, қажет болған жағдайда, оны басқа үміткермен алмастыруға мүмкіндік берді. 1731 жылы патша үкіметіне қалмақтарға қытай елшілігінің қыққаны және олардың Церен-Дондукқа VII Далай-ламадан [[хан|«хан»]] атағын алып келе жатқаны туралы хабар жеткен. Қытай елшілігінен озып кету үшін патша үкіметі Церен-Дондукты қалмақ ханы етіп тағайындады. Жаңа қалмақ билеушісі Парсы мемлекетімен және [[Осман империясы|Осман империясымен]] дербес қарым-қатынас орнатып, қол астындағы нояндардан өзіне ерекше құрмет көрсетуді талап етті. Церен-Дондук билік құрған кезеңі орталық биліктің әлсіздігімен және саяси тұрақсыздықпен ерекшеленді. Церен-Дондуктың хан болып жариялануы Дондук-Омбоның наразылығын күшейтіп, оның жағына нояндар мен зайсангтардың жаңа тобын тартты. Олардың наразылығы жаңа билеушінің хандықтың ішкі істеріне белсене араласуы болды. Дондук-Омбо тобымен орын алған қарама-қайшылықтар қарулы қақтығысқа алып келді. 1731 жылдың 4 қарашасында Сасыкөл түбінде Церен-Дондук әскері Дондук-Омбо күштерінен жеңіліс тапты. Церен-Дондук ұлыстарының басым бөлігінен айырылды. Патша үкіметінің қудалауынан қауіптенген Дондук-Омбо ұлыстарымен Қобанға қоныс аударды. 1735 жылдың 10 қыркүйегінде Церен-Дондук VII Далай-ламадан «Дайчин-Шаса-Бюджа-хан» лауазымын иеленді. Хан атағына ие болғанымен, Церен-Дондуктың билігі тұрақсыз еді. Орыс-түрік соғысының қарсаңында патша үкіметі Церен-Дондукты өз билігін нығайтқан Дондук-Омбомен алмастыруды ұйғарды. Халық арасындағы билігі мен беделінен айырылған Церен-Дондук 1735 жылдың 15 қарашасында Шакур-ламамен [[Волгоград|Царицинде]] тұтқындалып, алдымен, [[Мәскеу|Мәскеуге]], кейін [[Санкт-Петербург|Петербургке]] жер аударылды. Ол қалмақ ұлыстарына қайтып оралмады. == Әдебиет == *''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993. *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с. *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. *''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007. *''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с. *''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с. [[Санат:Қалмақ хандары]] ckxjf0wmbkvtznqzxnrgtwki6o383mn 3686660 3686657 2026-10-26T12:04:58Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3686660 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = қалмақ ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1731 | Басқаруын аяқтады = 1735 | Ізашары = [[Аюке хан]] | Ізбасары = [[Дондук-Омбо]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1737 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Аюке хан | Анасы = Дармабала | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = Ханская печать Церен-Дондука.jpg|thumb| | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Церен-Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Черен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] екінші билеушісі, [[Аюке хан|Аюке ханның]] кенже ұлы әрі мирасқоры. == Өмірбаяны == [[File:Қалмақ ханы Церен-Дондуктың хаты.jpg|thumb|left|Қалмақ ханы Церен-Дондуктың хаты]] 1722 жылдың тамызында Черный Ярда [[I Петр|I Петрмен]] кездескен Аюке хан орыс билеушісінен қалмақ тағына ұлы Церен-Дондукты отырғызуды сұраған. Алайда, I Петр П.А. Толстойға беделді [[ноян]] Доржи Назаровпен құпия келіссөздер жүргізуге бұйрық берген. Доржи Назаров хан тағына отырған соң патша үкіметінің талаптарын орындауға, [[Ресей империясы|Ресейге]] ұлын [[адамды кепілге алу|аманатқа]] жіберуге келісті. Осы қадам арқылы Ресей үкіметі хан билігін мұрагерлік жолмен берудің қалыптасқан тәртібін өзгертіп, оның орнына Ресей билігіне қолайлы үміткерді жоғарыдан тағайындау тәсілін енгізуді көздеді. Олар осы тағайындалған тұлғаға сүйене отырып, Қалмақ хандығын толықтай өз бақылауына алуды мақсат етті. Аюке өзінің мұрагері етіп таңдаған Церен-Дондукқа хан тағын иеленуді жеңілдету үшін оның басты қарсыласы - өз немересі Досангты әлсіретуді тырысқан. 1723 жылдың 24 қарашасында [[Астрахан]] маңындағы Берекет өзенінің бойында қалмақ ханының әскерін бастаған [[Дондук-Омбо]] мен Досангтың арасындағы шайқас өтті. Бұл шайқаста жеңіліс тапқан Досанг [[ұлыс|ұлыстарының]] басым бөлігінен айырылды. Аюке ханның өлімінен кейін қалмақ тағына басты үміткердің біріне айналды. 1724 жылдың 20 қыркүйегінде [[Саратов|Саратовтан]] 42 шақырым жерде астрахан губернаторы А.П. Волынский Церен-Дондукты хан емес, билеушінің өкілі ретінде жариялады. Билеушінің өкілі атағы патша үкіметіне, қажет болған жағдайда, оны басқа үміткермен алмастыруға мүмкіндік берді. 1731 жылы патша үкіметіне қалмақтарға қытай елшілігінің қыққаны және олардың Церен-Дондукқа VII Далай-ламадан [[хан|«хан»]] атағын алып келе жатқаны туралы хабар жеткен. Қытай елшілігінен озып кету үшін патша үкіметі Церен-Дондукты қалмақ ханы етіп тағайындады. Жаңа қалмақ билеушісі Парсы мемлекетімен және [[Осман империясы|Осман империясымен]] дербес қарым-қатынас орнатып, қол астындағы нояндардан өзіне ерекше құрмет көрсетуді талап етті. Церен-Дондук билік құрған кезеңі орталық биліктің әлсіздігімен және саяси тұрақсыздықпен ерекшеленді. Церен-Дондуктың хан болып жариялануы Дондук-Омбоның наразылығын күшейтіп, оның жағына нояндар мен зайсангтардың жаңа тобын тартты. Олардың наразылығы жаңа билеушінің хандықтың ішкі істеріне белсене араласуы болды. Дондук-Омбо тобымен орын алған қарама-қайшылықтар қарулы қақтығысқа алып келді. 1731 жылдың 4 қарашасында Сасыкөл түбінде Церен-Дондук әскері Дондук-Омбо күштерінен жеңіліс тапты. Церен-Дондук ұлыстарының басым бөлігінен айырылды. Патша үкіметінің қудалауынан қауіптенген Дондук-Омбо ұлыстарымен Қобанға қоныс аударды. 1735 жылдың 10 қыркүйегінде Церен-Дондук VII Далай-ламадан «Дайчин-Шаса-Бюджа-хан» лауазымын иеленді. Хан атағына ие болғанымен, Церен-Дондуктың билігі тұрақсыз еді. Орыс-түрік соғысының қарсаңында патша үкіметі Церен-Дондукты өз билігін нығайтқан Дондук-Омбомен алмастыруды ұйғарды. Халық арасындағы билігі мен беделінен айырылған Церен-Дондук 1735 жылдың 15 қарашасында Шакур-ламамен [[Волгоград|Царицинде]] тұтқындалып, алдымен, [[Мәскеу|Мәскеуге]], кейін [[Санкт-Петербург|Петербургке]] жер аударылды. Ол қалмақ ұлыстарына қайтып оралмады. == Әдебиет == *''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993. *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с. *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. *''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007. *''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с. *''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с. [[Санат:Қалмақ хандары]] preysfmxidja93uivdokgr3gne9b1ym 3686665 3686660 2026-10-26T12:09:22Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3686665 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = қалмақ ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1731 | Басқаруын аяқтады = 1735 | Ізашары = [[Аюке хан]] | Ізбасары = [[Дондук-Омбо]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1737 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Аюке хан | Анасы = Дармабала | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = Ханская печать Церен-Дондука.jpg|thumb| | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Церен-Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Черен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] екінші билеушісі, [[Аюке хан|Аюке ханның]] кенже ұлы әрі мирасқоры. == Өмірбаяны == [[File:Қалмақ ханы Церен-Дондуктың хаты.jpg|thumb|left|Қалмақ ханы Церен-Дондуктың хаты]] 1722 жылдың тамызында Черный Ярда [[I Петр|I Петрмен]] кездескен Аюке хан орыс билеушісінен қалмақ тағына ұлы Церен-Дондукты отырғызуды сұраған. Алайда, I Петр П.А. Толстойға беделді [[ноян]] Доржи Назаровпен құпия келіссөздер жүргізуге бұйрық берген. Доржи Назаров хан тағына отырған соң патша үкіметінің талаптарын орындауға, [[Ресей империясы|Ресейге]] ұлын [[адамды кепілге алу|аманатқа]] жіберуге келісті. Осы қадам арқылы Ресей үкіметі хан билігін мұрагерлік жолмен берудің қалыптасқан тәртібін өзгертіп, оның орнына Ресей билігіне қолайлы үміткерді жоғарыдан тағайындау тәсілін енгізуді көздеді. Олар осы тағайындалған тұлғаға сүйене отырып, Қалмақ хандығын толықтай өз бақылауына алуды мақсат етті. Аюке өзінің мұрагері етіп таңдаған Церен-Дондукқа хан тағын иеленуді жеңілдету үшін оның басты қарсыласы - өз немересі Досангты әлсіретуді тырысқан. 1723 жылдың 24 қарашасында [[Астрахан]] маңындағы Берекет өзенінің бойында қалмақ ханының әскерін бастаған [[Дондук-Омбо]] мен Досангтың арасындағы шайқас өтті. Бұл шайқаста жеңіліс тапқан Досанг [[ұлыс|ұлыстарының]] басым бөлігінен айырылды. Аюке ханның өлімінен кейін қалмақ тағына басты үміткердің біріне айналды. 1724 жылдың 20 қыркүйегінде [[Саратов|Саратовтан]] 42 шақырым жерде астрахан губернаторы А.П. Волынский Церен-Дондукты хан емес, билеушінің өкілі ретінде жариялады. Билеушінің өкілі атағы патша үкіметіне, қажет болған жағдайда, оны басқа үміткермен алмастыруға мүмкіндік берді. 1731 жылы патша үкіметіне қалмақтарға қытай елшілігінің шыққаны және олардың Церен-Дондукқа VII Далай-ламадан [[хан|«хан»]] атағын алып келе жатқаны туралы хабар жеткен. Қытай елшілігінен озып кету үшін патша үкіметі Церен-Дондукты қалмақ ханы етіп тағайындады. Жаңа қалмақ билеушісі Парсы мемлекетімен және [[Осман империясы|Осман империясымен]] дербес қарым-қатынас орнатып, қол астындағы нояндардан өзіне ерекше құрмет көрсетуді талап етті. Церен-Дондук билік құрған кезеңі орталық биліктің әлсіздігімен және саяси тұрақсыздықпен ерекшеленді. Церен-Дондуктың хан болып жариялануы Дондук-Омбоның наразылығын күшейтіп, оның жағына нояндар мен зайсангтардың жаңа тобын тартты. Олардың наразылығы жаңа билеушінің хандықтың ішкі істеріне белсене араласуы болды. Дондук-Омбо тобымен орын алған қарама-қайшылықтар қарулы қақтығысқа алып келді. 1731 жылдың 4 қарашасында Сасыкөл түбінде Церен-Дондук әскері Дондук-Омбо күштерінен жеңіліс тапты. Церен-Дондук ұлыстарының басым бөлігінен айырылды. Патша үкіметінің қудалауынан қауіптенген Дондук-Омбо ұлыстарымен Қобанға қоныс аударды. 1735 жылдың 10 қыркүйегінде Церен-Дондук VII Далай-ламадан «Дайчин-Шаса-Бюджа-хан» лауазымын иеленді. Хан атағына ие болғанымен, Церен-Дондуктың билігі тұрақсыз еді. Орыс-түрік соғысының қарсаңында патша үкіметі Церен-Дондукты өз билігін нығайтқан Дондук-Омбомен алмастыруды ұйғарды. Халық арасындағы билігі мен беделінен айырылған Церен-Дондук 1735 жылдың 15 қарашасында Шакур-ламамен [[Волгоград|Царицинде]] тұтқындалып, алдымен, [[Мәскеу|Мәскеуге]], кейін [[Санкт-Петербург|Петербургке]] жер аударылды. Ол қалмақ ұлыстарына қайтып оралмады. == Әдебиет == *''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993. *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с. *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. *''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007. *''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с. *''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с. [[Санат:Қалмақ хандары]] jpc4oljnkbjpfnu9p582i56jzp9r2mp 3686669 3686665 2026-10-26T12:23:24Z Unknown Alash 96268 3686669 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = қалмақ ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1731 | Басқаруын аяқтады = 1735 | Ізашары = [[Аюка хан]] | Ізбасары = [[Дондук-Омбо]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1737 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Аюка хан | Анасы = Дармабала | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = Ханская печать Церен-Дондука.jpg|thumb| | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Церен-Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Черен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] екінші билеушісі, [[Аюка хан|Аюка ханның]] кенже ұлы әрі мирасқоры. == Өмірбаяны == [[File:Қалмақ ханы Церен-Дондуктың хаты.jpg|thumb|left|Қалмақ ханы Церен-Дондуктың хаты]] 1722 жылдың тамызында Черный Ярда [[I Петр|I Петрмен]] кездескен Аюка хан орыс билеушісінен қалмақ тағына ұлы Церен-Дондукты отырғызуды сұраған. Алайда, I Петр П.А. Толстойға беделді [[ноян]] Доржи Назаровпен құпия келіссөздер жүргізуге бұйрық берген. Доржи Назаров хан тағына отырған соң патша үкіметінің талаптарын орындауға, [[Ресей империясы|Ресейге]] ұлын [[адамды кепілге алу|аманатқа]] жіберуге келісті. Осы қадам арқылы Ресей үкіметі хан билігін мұрагерлік жолмен берудің қалыптасқан тәртібін өзгертіп, оның орнына Ресей билігіне қолайлы үміткерді жоғарыдан тағайындау тәсілін енгізуді көздеді. Олар осы тағайындалған тұлғаға сүйене отырып, Қалмақ хандығын толықтай өз бақылауына алуды мақсат етті. Аюка өзінің мұрагері етіп таңдаған Церен-Дондукқа хан тағын иеленуді жеңілдету үшін оның басты қарсыласы - өз немересі Досангты әлсіретуді тырысқан. 1723 жылдың 24 қарашасында [[Астрахан]] маңындағы Берекет өзенінің бойында қалмақ ханының әскерін бастаған [[Дондук-Омбо]] мен Досангтың арасындағы шайқас өтті. Бұл шайқаста жеңіліс тапқан Досанг [[ұлыс|ұлыстарының]] басым бөлігінен айырылды. Аюка ханның өлімінен кейін қалмақ тағына басты үміткердің біріне айналды. 1724 жылдың 20 қыркүйегінде [[Саратов|Саратовтан]] 42 шақырым жерде астрахан губернаторы А.П. Волынский Церен-Дондукты хан емес, билеушінің өкілі ретінде жариялады. Билеушінің өкілі атағы патша үкіметіне, қажет болған жағдайда, оны басқа үміткермен алмастыруға мүмкіндік берді. 1731 жылы патша үкіметіне қалмақтарға қытай елшілігінің шыққаны және олардың Церен-Дондукқа VII Далай-ламадан [[хан|«хан»]] атағын алып келе жатқаны туралы хабар жеткен. Қытай елшілігінен озып кету үшін патша үкіметі Церен-Дондукты қалмақ ханы етіп тағайындады. Жаңа қалмақ билеушісі Парсы мемлекетімен және [[Осман империясы|Осман империясымен]] дербес қарым-қатынас орнатып, қол астындағы нояндардан өзіне ерекше құрмет көрсетуді талап етті. Церен-Дондук билік құрған кезеңі орталық биліктің әлсіздігімен және саяси тұрақсыздықпен ерекшеленді. Церен-Дондуктың хан болып жариялануы Дондук-Омбоның наразылығын күшейтіп, оның жағына нояндар мен зайсангтардың жаңа тобын тартты. Олардың наразылығы жаңа билеушінің хандықтың ішкі істеріне белсене араласуы болды. Дондук-Омбо тобымен орын алған қарама-қайшылықтар қарулы қақтығысқа алып келді. 1731 жылдың 4 қарашасында Сасыкөл түбінде Церен-Дондук әскері Дондук-Омбо күштерінен жеңіліс тапты. Церен-Дондук ұлыстарының басым бөлігінен айырылды. Патша үкіметінің қудалауынан қауіптенген Дондук-Омбо ұлыстарымен Қобанға қоныс аударды. 1735 жылдың 10 қыркүйегінде Церен-Дондук VII Далай-ламадан «Дайчин-Шаса-Бюджа-хан» лауазымын иеленді. Хан атағына ие болғанымен, Церен-Дондуктың билігі тұрақсыз еді. Орыс-түрік соғысының қарсаңында патша үкіметі Церен-Дондукты өз билігін нығайтқан Дондук-Омбомен алмастыруды ұйғарды. Халық арасындағы билігі мен беделінен айырылған Церен-Дондук 1735 жылдың 15 қарашасында Шакур-ламамен [[Волгоград|Царицинде]] тұтқындалып, алдымен, [[Мәскеу|Мәскеуге]], кейін [[Санкт-Петербург|Петербургке]] жер аударылды. Ол қалмақ ұлыстарына қайтып оралмады. == Әдебиет == *''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993. *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с. *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. *''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007. *''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с. *''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с. [[Санат:Қалмақ хандары]] 8hh1vv71oog1s6iolsacb23vb3q6umu 3687015 3686669 2026-10-27T11:54:37Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3687015 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = қалмақ ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1731 | Басқаруын аяқтады = 1735 | Ізашары = [[Аюка хан]] | Ізбасары = [[Дондук-Омбо]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1737 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Аюка хан | Анасы = Дармабала | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = Ханская печать Церен-Дондука.jpg|thumb| | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Церен-Дондук''' (жазба деректерде ''Цэрэн-Дондук, Черен-Дундук, Черен-Дондук'', туған жылы белгісіз - 1737) - [[Қалмақ хандығы|Қалмақ хандығының]] екінші билеушісі, [[Аюка хан|Аюка ханның]] кенже ұлы әрі мирасқоры. == Өмірбаяны == [[File:Қалмақ ханы Церен-Дондуктың хаты.jpg|thumb|left|Қалмақ ханы Церен-Дондуктың хаты]] 1722 жылдың тамызында Черный Ярда [[I Петр|I Петрмен]] кездескен Аюка хан орыс билеушісінен қалмақ тағына ұлы Церен-Дондукты отырғызуды сұраған. Алайда, I Петр П.А. Толстойға беделді [[ноян]] Доржи Назаровпен құпия келіссөздер жүргізуге бұйрық берген. Доржи Назаров хан тағына отырған соң патша үкіметінің талаптарын орындауға, [[Ресей империясы|Ресейге]] ұлын [[адамды кепілге алу|аманатқа]] жіберуге келісті. Осы қадам арқылы Ресей үкіметі хан билігін мұрагерлік жолмен берудің қалыптасқан тәртібін өзгертіп, оның орнына Ресей билігіне қолайлы үміткерді жоғарыдан тағайындау тәсілін енгізуді көздеді. Олар осы тағайындалған тұлғаға сүйене отырып, Қалмақ хандығын толықтай өз бақылауына алуды мақсат етті. Аюка өзінің мұрагері етіп таңдаған Церен-Дондукқа хан тағын иеленуді жеңілдету үшін оның басты қарсыласы - өз немересі Досангты әлсіретуді тырысқан. 1723 жылдың 24 қарашасында [[Астрахан]] маңындағы Берекет өзенінің бойында қалмақ ханының әскерін бастаған [[Дондук-Омбо]] мен Досангтың арасындағы шайқас өтті. Бұл шайқаста жеңіліс тапқан Досанг [[ұлыс|ұлыстарының]] басым бөлігінен айырылды. Церен-Дондук Аюка ханның өлімінен кейін қалмақ тағына басты үміткердің біріне айналды. 1724 жылдың 20 қыркүйегінде [[Саратов|Саратовтан]] 42 шақырым жерде астрахан губернаторы А.П. Волынский Церен-Дондукты хан емес, билеушінің өкілі ретінде жариялады. Билеушінің өкілі атағы патша үкіметіне, қажет болған жағдайда, оны басқа үміткермен алмастыруға мүмкіндік берді. 1731 жылы патша үкіметіне қалмақтарға қытай елшілігінің шыққаны және олардың Церен-Дондукқа VII Далай-ламадан [[хан|«хан»]] атағын алып келе жатқаны туралы хабар жеткен. Қытай елшілігінен озып кету үшін патша үкіметі Церен-Дондукты қалмақ ханы етіп тағайындады. Жаңа қалмақ билеушісі Парсы мемлекетімен және [[Осман империясы|Осман империясымен]] дербес қарым-қатынас орнатып, қол астындағы нояндардан өзіне ерекше құрмет көрсетуді талап етті. Церен-Дондуктың билік құрған кезеңі орталық биліктің әлсіздігімен және саяси тұрақсыздықпен ерекшеленді. Церен-Дондуктың хан болып жариялануы Дондук-Омбоның наразылығын күшейтіп, оның жағына нояндар мен зайсангтардың жаңа тобын тартты. Олардың басты наразылығы жаңа билеушінің хандықтың ішкі істеріне белсене араласуы болды. Ақыры Дондук-Омбо тобымен орын алған қарама-қайшылықтар қарулы қақтығысқа алып келді. 1731 жылдың 4 қарашасында Сасыкөл түбінде Церен-Дондук әскері Дондук-Омбо күштерінен жеңіліс тапты. Церен-Дондук ұлыстарының басым бөлігінен айырылды. Патша үкіметінің қудалауынан қауіптенген Дондук-Омбо ұлыстарымен Қобанға қоныс аударды. 1735 жылдың 10 қыркүйегінде Церен-Дондук VII Далай-ламадан «Дайчин-Шаса-Бюджа-хан» лауазымын иеленді. Хан атағына ие болғанымен, Церен-Дондуктың билігі тұрақсыз еді. Орыс-түрік соғысының қарсаңында патша үкіметі Церен-Дондукты өз билігін нығайтқан Дондук-Омбомен алмастыруды ұйғарды. Халық арасындағы билігі мен беделінен айырылған Церен-Дондук 1735 жылдың 15 қарашасында Шакур-ламамен [[Волгоград|Царицинде]] тұтқындалып, алдымен, [[Мәскеу|Мәскеуге]], кейін [[Санкт-Петербург|Петербургке]] жер аударылды. Ол қалмақ ұлыстарына қайтып оралмады. == Әдебиет == *''Батмаев М. М.'' Калмыки в XVII—XVIII веках. События, люди, быт. В 2-х т. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1993. *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — 848 с. *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. *''Цюрюмов А. В.'' Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007. *''Шовунов К. П.'' Очерки военной истории калмыков (XVII-XIX вв.) — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1991. — 189 с. *''Эрдниев У. Э.'' Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во. 1985. — 282 с. [[Санат:Қалмақ хандары]] iyipqcmq6ac9xdoj6udczebtw49eutc 4 537752 3686825 3686433 2026-10-27T05:00:45Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3686825 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|edit count}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>). == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500–999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000–2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500–4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000–9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000–24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000–49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000–99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="97285" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 97 285] | data-sort-value="1124" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1124] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="89956" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 89 956] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86581" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 581] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84063" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55567" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 567] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49954" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 954] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="42154" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 42 154] | data-sort-value="66" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 66] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="26048" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 26 048] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="23969" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 969] | data-sort-value="249" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 249] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="21100" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 21 100] | data-sort-value="36" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 36] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17291" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 291] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16073" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13771" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 771] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11713" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 713] | data-sort-value="61" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10239" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8399" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8399] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8265" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8265] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="8058" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8058] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7510" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7510] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5223" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5223] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4543" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4543] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4489" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4489] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3902" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3902] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3822" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3822] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3148" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="3024" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 3024] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2464" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2464] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2181" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2181] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1671" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1671] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1624" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1624] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1580" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1580] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="1455" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 1455] | data-sort-value="21" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 21] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1219" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1219] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1211" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1211] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1042" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1042] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 948] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 739] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="718" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 718] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="698" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="632" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 632] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="625" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 625] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="621" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 621] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="576" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 576] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Almatrkh}} | data-sort-value="512" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatrkh}} 512] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |234 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] qrqm2awslk2e0ueix5e9jufxl88xlv8 0 551848 3686689 3404864 2026-10-26T14:00:53Z Wikuiser 172895 3686689 wikitext text/x-wiki {{Көл|Атауы=Накуру көлі|Төл атауы=sw/Ziwa Nakuru|Сурет=Overview lakenakuru.jpg|Сурет тақырыбы=2003 жыл мамыр|Теңiз деңгейiнен биіктігі=1759|Ауданы=5—45|Суды жинау ауданы=1800|Ел=Кения|Карта=Кеия|Координаттары=-0.3667/36.0833|Ортаққордағы санаты=Lake Nakuru}} '''Накуру''' ({{Lang-sw|Ziwa Nakuru}}) — [[Кения]]дағы [[көл]]. Накуру көлі өзінің әсемдігімен емес, жергілікті фаунасының әдемілігімен ерекше. Тереңдігі 3 метрді құрайтын көлдің ащы суында көп мөлшерде фитопланктондар бар. Осы планктондарды жеу үшін мұнда мыңдаған қоқиқаздар келіп, Накуру көлін алқызыл түске бояйды.<ref name="книга">{{кітап|сілтемесі=https://www.worldcat.org/oclc/259768696|тақырыбы=501 must-visit natural wonders|жыл=2007|орны=London|баспасы=Bounty Books|беттері=544|isbn=978-0-7537-1591-8|isbn2= 0-7537-1591-0}}</ref> Көлдің суы тұзды. Көлде фитопланктонның алты түрі мекендейді. Олардың арасында көп мөлшерде мекендейтін ''Arthrospira platensis'' кішкентай көк-жасыл [[Балдыр|балдырлар]] ерекшеленеді. Көлдегі балдырлардың көптігі [[Қоқиқаздар|қоқиқаздардың]] көп санын тартады. Бұл аймақта басқа да көптеген құс түрлері бар. Сүтқоректілерге африкалық төбет, [[павиандар]], ақ және [[Қара мүйізтұмсық|қара мүйізтұмсықтар]] жатады. 1990 жылдардың басында көлдегі су деңгейі күрт төмендеді, бірақ содан бері айтарлықтай қалпына келді. Маасай тілінде «Накуру» сөзі «шаң» немесе «шаңды жер» дегенді білдіреді. Накуру қаласының маңындағы ұлттық парк Накуру көлі 1961 жылы құрылған. Алғашында ол тек атақты көлдің аумағын және оның айналасындағы таулы аймақтарды қамтыса, қазір [[Саванна|саваннаның]] үлкен бөлігіне дейін созылды. Накуру көлі сулы-батпақты жерлер туралы Рамсар конвенциясымен қорғалған.<ref>{{cite web|url=https://www.ramsar.org/cda/ramsar/display/main/main.jsp?zn=ramsar&cp=1-63-68-159^23236_4000_0__|deadlink=yes|title=Small Grants Fund project on ecotourism potential at Kenya’s Lake Nakuru|accessdate=2020-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120223224720/http://www.ramsar.org/cda/ramsar/display/main/main.jsp?zn=ramsar&cp=1-63-68-159%5E23236_4000_0__|archivedate=2012-02-23}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Кения көлдері]] [[Санат:Африка тұзды көлдері]] [[Санат:Африка ағынсыз көлдері]] [[Санат:Алфавит бойынша көлдер]] {{lake-stub}} 82mw4i160kpul40mqnw7eannpn3rpo4 4 554792 3686749 3683652 2026-10-26T18:55:38Z MediaWiki message delivery 28897 /* Tech News: 2026-44 */ жаңа бөлім 3686749 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|2014 жылғы техникалық жаңалықтар|2015 жылғы техникалық жаңалықтар|2016 жылғы техникалық жаңалықтар|2017 жылғы техникалық жаңалықтар|2018 жылғы техникалық жаңалықтар|2019 жылғы техникалық жаңалықтар|2020 жылғы техникалық жаңалықтар|2021 жылғы техникалық жаңалықтар|2022 жылғы техникалық жаңалықтар|2023 жылғы техникалық жаңалықтар|2024 жылғы техникалық жаңалықтар|2025 жылғы техникалық жаңалықтар|2026 жылғы техникалық жаңалықтар}} {{Жинақталған мазмұн|20|400}} == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:32, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:29, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:16, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:43, 2026 ж. ақпанның 2 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 04:29, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:16, 2026 ж. ақпанның 17 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:03, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:51, 2026 ж. наурыздың 2 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:52, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:35, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:50, 2026 ж. наурыздың 23 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:25, 2026 ж. наурыздың 31 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:18, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:18, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:59, 2026 ж. сәуірдің 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:05, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:42, 2026 ж. мамырдың 5 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:20, 2026 ж. мамырдың 12 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:21, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:51, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:08, 2026 ж. маусымның 2 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:29, 2026 ж. маусымның 9 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:48, 2026 ж. маусымның 15 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:04, 2026 ж. маусымның 23 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:47, 2026 ж. маусымның 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:56, 2026 ж. шілденің 6 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:10, 2026 ж. шілденің 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10:45, 2026 ж. шілденің 21 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077] * DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[</nowiki></code></bdi>), templates (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{</nowiki></code></bdi>), HTML and parser tags (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><</nowiki></code></bdi>), and magic words (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__</nowiki></code></bdi>), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews. * The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201] '''Updates for technical contributors''' * After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-helpusername</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-help</nowiki></code></bdi> that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet1</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet2</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet3</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604] * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533] * From now on, wikis can restrict editing in the "User" namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:48, 2026 ж. шілденің 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30856308 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518] * The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists&filter=&action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia. * Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326] '''Updates for technical contributors''' * The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698] * The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:45, 2026 ж. тамыздың 4 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30872536 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting "{{int:Mw-math-mathjax}}" in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001] * Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>cldsort=timestamp</nowiki></code></bdi> URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:44, 2026 ж. тамыздың 11 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30901051 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC. '''Updates for editors''' * [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921] * Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640] '''Updates for technical contributors''' * Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:02, 2026 ж. тамыздың 18 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783] * In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448] '''Updates for technical contributors''' * User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{#uic:}}</nowiki></code></bdi> parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{Userlinks}}</nowiki></code></bdi>]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466] * Due to user security and privacy risks, we have disabled access to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs when specifically using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs can still be accessed and used without <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. Specified user page URLs (e.g. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>User:Myusername</nowiki></code></bdi>) can still be used with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386] * Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>librsvg</nowiki></code></bdi> to 2.60 and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ImageMagick</nowiki></code></bdi> to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:44, 2026 ж. тамыздың 25 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30961208 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks. '''Updates for editors''' * The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28. * At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors. * Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>onlyredirects:</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>withredirects:</nowiki></code></bdi>, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>incategory:</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>intitle:</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>insource:</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089] * The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>deepcat</nowiki></code></bdi> could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859] '''Updates for technical contributors''' * The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465] * The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]] '''In depth''' * Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:52, 2026 ж. қыркүйектің 1 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30990659 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259] * The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the "[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]" option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback. * The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549] * A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:1</nowiki></code></bdi> instead of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:0</nowiki></code></bdi>. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704] * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116] '''Updates for technical contributors''' * Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi> option, as gadgets are always loaded through <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi>. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:43, 2026 ж. қыркүйектің 7 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31008437 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]]. '''Updates for editors''' * The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]]. * The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a "read more" button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks. * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:30, 2026 ж. қыркүйектің 14 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31039826 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] '''Updates for editors''' * The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551] * For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|"Suggestion mode" Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing "experimental" edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe. * A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]]. * The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias. * After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659] '''Updates for technical contributors''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>formatversion=2</nowiki></code></bdi> configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:55, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31085309 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013] * Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769] * An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]]. * Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Draft:</nowiki></code></bdi> namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section. * New magic words <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual. * On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:48, 2026 ж. қыркүйектің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31092225 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January. '''Updates for editors''' * Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations. * Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading. * Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847] * Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194] '''Updates for technical contributors''' * Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. * A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/api/</nowiki></code></bdi> pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/w/rest.php/</nowiki></code></bdi>). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W41"/> </div> 23:51, 2026 ж. қазанның 5 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31098825 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name=":1" /></syntaxhighlight>). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="Miller2026-1" /></syntaxhighlight>). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304] '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs. * The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077] * [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]]. * Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075] '''Updates for technical contributors''' * There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response. '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12:38, 2026 ж. қазанның 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31142468 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * To measure the impact of incorporating some [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#November 2025: Ideas and feedback|community-requested features]] on logged-out reader retention, a test for [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing|Image Carousel]] will be pushed to logged-out readers. With the Image Carousel feature, readers browse community-uploaded images, selected by editors as relevant to specific articles. The test starts on November 20. * An experimental notice will be pushed to 0.5% of logged-out mobile readers who come to English Wikipedia from Google, asking them to add Wikipedia as a [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/preferred-sources/ Google Preferred Source]. The test is to see if this notice increases reader retention and encourages people who use Google Search to visit Wikipedia more often. It will run from October 15–29 and will be assessed for its impact on retention and referrals. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[quarry:|Quarry]] returned an “Access denied” error when users tried to run SQL queries, preventing queries from running normally, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T440966] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Cog-icon-grey.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Due to a long-standing bug, applications that use the [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For_Developers|OAuth 2]] client credentials flow to act on their owners’ behalf are treated as if they are logged out. This will be fixed for new applications registered on or after Monday, October 19. Some affected applications need to re-register. [https://phabricator.wikimedia.org/T420297] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.1|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A proposal to hold the Wikimedia Hackathon every three years, with regional hackathons in between, [[mw:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|has been shared]]. It explores making the event more accessible to technical communities in different regions. Share your feedback on the proposal’s [[mw:Talk:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|talk page]] before November 6. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:37, 2026 ж. қазанның 19 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31178499 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * An experiment launched on September 29 is testing [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Experience/Reading_recommendations|article recommendations]] for new account holders who also identify as readers. By suggesting articles to read, similar to recommendations in the Wikipedia app for logged-in readers, the experiment aims to encourage new account holders to read and return to the website regularly, with the goal of increasing internal referrals by 1%. See the related [[m:Community Wishlist/W505|Community Wishlist]] proposal. * Several Wikimedia services were taken offline last week because of a [https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1 security vulnerability in PHP]. This is because they need to be updated before they are safe to put back online. This is not a problem just for the Wikimedia movement but affects a lot of websites. You can follow updates on [[wikitech:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community|Wikitech]]. Cloud VPS and Toolforge will take longer to bring back online. This is to make sure that applications which run on Cloud VPS or Toolforge are not affected. Tool developers can see updates and more information on the [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/cloud-announce.lists.wikimedia.org/ Cloud-announce mailing list]. [https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-tools-and-services/][https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-cloud-services/] * [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Last week we shared]] that to measure the impact of incorporating some community-requested features on logged-out reader retention, a test for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Carousel]] feature would be pushed to logged-out readers. Due to an issue, we will be restarting the test, but it will be live on October 26, not November 20 as initially announced. '''Updates for editors''' * A new [[wikitech:KAPOW|bot detection system]] to better identify automated traffic that disguises itself as human visitors, is coming to the Wikimedia wikis. This might cause sudden changes to visitor statistics starting from 26 October, going back to 20 June 2026. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] which renders musical notation inside wiki pages, has been temporarily disabled on all wikis due to a security issue. Affected pages will display a notice instead of musical scores, but the underlying code remains intact. No action is needed from editors, and a fix is in progress. A separate announcement will follow when the extension is re-enabled. Read more on [[phab:T441579|Phabricator]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where CodeMirror syntax highlighter appears to have been enabled in error for existing editors has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T441308] '''Updates for technical contributors''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, October 28 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1793199600 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T439703] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.2|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Scholarship and sponsorship applications for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] will close on Friday, October 30th. Submit your application [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ through Pretix] before the deadline! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:55, 2026 ж. қазанның 26 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31199592 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> f1oyr9x9inabcfywqzuv3p25b7n12hd 0 555487 3686945 3625419 2026-10-27T10:32:14Z Wikuiser 172895 /* */ 3686945 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Арвид Карлссон |Шынайы есімі = Arvid Carlsson |Суреті = Arvid_Carlsson_2011a.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 25.1.1923 |Туған жері = [[Уппсала|Уппсалда]], [[Швеция]] |Қайтыс болған күні = 29.06.2018 |Қайтыс болған жері = [[Гётеборг]], Швеция |Азаматтығы = {{flagicon|Швеция}} [[Швеция]] |Ғылыми аясы = [[химия]], [[биология]] |Жұмыс орны = |Альма-матер = [[Лунд университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = [[допамин]]ді зерттеуші |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] |Сайты = }} '''Арвид Карлссон''' ({{lang-sv|Arvid Carlsson}}) ([[25 қаңтар]] [[1923 жыл|1923]], [[Уппсала]], [[Швеция]]) — шведциялық фармаколог. [[дофамин]]дік [[нейромедиатор]]дың қасиеттерін және [[Паркинсон ауруы]] науқастары салдарын зерттегені үшін [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты. == Марапаттары == * [[Жапония сыйлығы]]ның лауреаты ([[1994 жыл|1994]]). * [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] лауреаты ([[2000 жыл|2000]]). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Arvid Carlsson}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.nobel.se/medicine/laureates/2000/carlsson-autobio.html Автоөмірбаян] {{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1976-2000}} [[Санат:25 қаңтарда туғандар]] [[Санат:1923 жылы туғандар]] [[Санат:Уппсалада туғандар]] [[Санат:Жапония сыйлықтарының иегерлері]] [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Медицина бойынша Вольф сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Швеция фармакологтары]] [[Санат:Швеция биохимиктері]] t484n8p11bxp73pu6nnp8r78wd9l184 0 555774 3686892 3597345 2026-10-27T09:08:29Z 1nter pares 146705 3686892 wikitext text/x-wiki {{бастама}} '''Инженер''' — [[Инжиниринг|инженерлік іспен]] айналысатын, [[Ғылым|ғылыми білімін]], [[математика]]ны және өнертапқыштығын қолданып, техникалық, қоғамдық және коммерциялық проблемалардың шешімін табумен айналысатын маман. Инженерлер материалдарды (заттар), құрылымдарды және жүйелерді олардың тиімділігі, заңға сәйкестігі, қауіпсіздік мәселесі және бағасы себепті туындайтын шектеулерді ескере отырып жобалайды.<ref name="bls">{{Үлгі:Cite web|author = Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor|title = Engineers|work = Occupational Outlook Handbook, 2006-07 Edition|url = http://www.bls.gov/oco/ocos027.htm|accessdate = 2006-09-21|year = 2006}}</ref><ref name="nspe">{{Үлгі:Cite web|author = National Society of Professional Engineers|title = Frequently Asked Questions About Engineering|url = http://www.nspe.org/media/mr1-faqs.asp|accessdate = 2006-09-21|year = 2006|archiveurl = http://web.archive.org/web/20060522214617/http://www.nspe.org/media/mr1-faqs.asp <!-- Bot retrieved archive -->|archivedate = 2006-05-22|authorlink = National Society of Professional Engineers}}</ref> ''Инженер'' сөзі [[Латын тілі|латынның]] ''ingeniare'' ("ойлап шығару, өнертапқыштық") және ''ingenium'' ("ақыл, дарын") сөздерінен алынған.<ref>Oxford Concise Dictionary, 1995</ref><ref>"engineer". </ref> Инженердің жұмысы — ғылыми жаңалықтар және олардың адамзат қажеттілігі мен өмір сапасын жақсартуда қолданылуы арасындағы байланысты қалыптастыру.<ref name="bls">{{Үлгі:Cite web|author = Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor|title = Engineers|work = Occupational Outlook Handbook, 2006-07 Edition|url = http://www.bls.gov/oco/ocos027.htm|accessdate = 2006-09-21|year = 2006}}</ref> == Инженерлердің түрлері == Инжинирингтің көптеген тармақтары бар, әрқайсысы арнайы технологиялар мен өнімдерге маманданған. Әдетте инженерлердің бір салада терең білімі болады да, өзге де қатысты салаларда жалпылама білімі болады. Мысалы, инженер-механик (машина жасау) мамандығының оқу курсына әдетте электротехникалық және бағдарламалау (программалау) инженерияның кіріспе сабақтары қосылады. Белгілі бір өнімді жасау кезінде инженерлер әдетте өзара команда болып бірге жұмыс жасайды. Мысалы, [[Робот|құлтемір]] құрастыру кезінде инженерлер командасы ең кемінде үш түрлі инженердің көмегіне жүгінеді. Инженер-механик денесі мен қозғалтқыштарының жобасын жасайды. Инженер-электрик болса, қуат жүйесін, сенсорлар мен бақылау электр схемаларын қадағалайды. Ең соңында, бағдарламалаушы инженер роботтың дұрыс жұмыс жасауын қамтамасыз ететін бағдарламалық жасақтаманы дамытады. {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! Тармақ ! Технологиясы ! Қатысты ғылымдар !Өнімдері |- | [[Химиялық технология|Химия инженериясы]] |[[Химикаттар]] жасап шығару мен химиялық өндіріс процестеріне маманданған. | [[Химия]], [[Термодинамика]], [[Биология]], [[Медицина]] |Химикаттар, Мұнай, Дәрілер, Шикі материалдар |- |[[Азаматтық құрылыс|Құрылыс инженериясы]] |Алпауыт жүйелер мен құрылымдардың құрастыруға маманданған. | [[Статика]], [[Гидромеханика]] | [[Автомобиль жолы]], [[Көпір]], [[Бөгет]], [[Ғимарат]]тар |- |[[Электротехника|Электр инженериясы]] |Электр жүйелері мен электр схемаларын жобалауға маманданған. | Электромагнетизм, [[Логика]] | [[Компьютер]], [[Электроника]] |- |[[Машина жасау|Механикалық инженерия]] |[[Машина]]лар мен бақылау жүйелерін жасап шығаруға маманданған. | [[Динамика]], [[Гидромеханика]] | [[Автомобиль]]дер, [[Ұшақ]]тар |- | [[Металлургия|Металлургиялық инженерия]]/Материалтану |Металдарды кен орындарынан шығарып алуға және жаңа материалдар дамытуға маманданған. | [[Материалтану]], [[Термодинамика]], Металдарды шығару, Физикалық металлургия, Механикалық металлургия, Ядролық материалдар, Болат технологиясы | [[Темір]], [[Болат]], [[Полимерлер]], [[Қыш-құмыра өндірісі]], [[Металдар]] |- |Компьютерлік инженерия/Бағдарламалық инженерия |Бағдарламалық жүйелерді шығаруға маманданған | [[Информатика|Информатика]], [[Математика]] |Қолданбалар, [[Сайт]]тар, [[Операциялық жүйелер]] |} == Дереккөздер == {{Reflist|30em}} [[Санат:Инженерлер]] g0b6n01ej9v8x19rcesamg2fpcb2gnq 3686893 3686892 2026-10-27T09:09:02Z 1nter pares 146705 3686893 wikitext text/x-wiki '''Инженер''' — [[Инжиниринг|инженерлік іспен]] айналысатын, [[Ғылым|ғылыми білімін]], [[математика]]ны және өнертапқыштығын қолданып, техникалық, қоғамдық және коммерциялық проблемалардың шешімін табумен айналысатын маман. Инженерлер материалдарды (заттар), құрылымдарды және жүйелерді олардың тиімділігі, заңға сәйкестігі, қауіпсіздік мәселесі және бағасы себепті туындайтын шектеулерді ескере отырып жобалайды.<ref name="bls">{{Үлгі:Cite web|author = Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor|title = Engineers|work = Occupational Outlook Handbook, 2006-07 Edition|url = http://www.bls.gov/oco/ocos027.htm|accessdate = 2006-09-21|year = 2006}}</ref><ref name="nspe">{{Үлгі:Cite web|author = National Society of Professional Engineers|title = Frequently Asked Questions About Engineering|url = http://www.nspe.org/media/mr1-faqs.asp|accessdate = 2006-09-21|year = 2006|archiveurl = http://web.archive.org/web/20060522214617/http://www.nspe.org/media/mr1-faqs.asp <!-- Bot retrieved archive -->|archivedate = 2006-05-22|authorlink = National Society of Professional Engineers}}</ref> ''Инженер'' сөзі [[Латын тілі|латынның]] ''ingeniare'' ("ойлап шығару, өнертапқыштық") және ''ingenium'' ("ақыл, дарын") сөздерінен алынған.<ref>Oxford Concise Dictionary, 1995</ref><ref>"engineer".</ref> Инженердің жұмысы — ғылыми жаңалықтар және олардың адамзат қажеттілігі мен өмір сапасын жақсартуда қолданылуы арасындағы байланысты қалыптастыру.<ref name="bls">{{Үлгі:Cite web|author = Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor|title = Engineers|work = Occupational Outlook Handbook, 2006-07 Edition|url = http://www.bls.gov/oco/ocos027.htm|accessdate = 2006-09-21|year = 2006}}</ref> == Инженерлердің түрлері == Инжинирингтің көптеген тармақтары бар, әрқайсысы арнайы технологиялар мен өнімдерге маманданған. Әдетте инженерлердің бір салада терең білімі болады да, өзге де қатысты салаларда жалпылама білімі болады. Мысалы, инженер-механик (машина жасау) мамандығының оқу курсына әдетте электротехникалық және бағдарламалау (программалау) инженерияның кіріспе сабақтары қосылады. Белгілі бір өнімді жасау кезінде инженерлер әдетте өзара команда болып бірге жұмыс жасайды. Мысалы, [[Робот|құлтемір]] құрастыру кезінде инженерлер командасы ең кемінде үш түрлі инженердің көмегіне жүгінеді. Инженер-механик денесі мен қозғалтқыштарының жобасын жасайды. Инженер-электрик болса, қуат жүйесін, сенсорлар мен бақылау электр схемаларын қадағалайды. Ең соңында, бағдарламалаушы инженер роботтың дұрыс жұмыс жасауын қамтамасыз ететін бағдарламалық жасақтаманы дамытады. {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! Тармақ ! Технологиясы ! Қатысты ғылымдар !Өнімдері |- | [[Химиялық технология|Химия инженериясы]] |[[Химикаттар]] жасап шығару мен химиялық өндіріс процестеріне маманданған. | [[Химия]], [[Термодинамика]], [[Биология]], [[Медицина]] |Химикаттар, Мұнай, Дәрілер, Шикі материалдар |- |[[Азаматтық құрылыс|Құрылыс инженериясы]] |Алпауыт жүйелер мен құрылымдардың құрастыруға маманданған. | [[Статика]], [[Гидромеханика]] | [[Автомобиль жолы]], [[Көпір]], [[Бөгет]], [[Ғимарат]]тар |- |[[Электротехника|Электр инженериясы]] |Электр жүйелері мен электр схемаларын жобалауға маманданған. | Электромагнетизм, [[Логика]] | [[Компьютер]], [[Электроника]] |- |[[Машина жасау|Механикалық инженерия]] |[[Машина]]лар мен бақылау жүйелерін жасап шығаруға маманданған. | [[Динамика]], [[Гидромеханика]] | [[Автомобиль]]дер, [[Ұшақ]]тар |- | [[Металлургия|Металлургиялық инженерия]]/Материалтану |Металдарды кен орындарынан шығарып алуға және жаңа материалдар дамытуға маманданған. | [[Материалтану]], [[Термодинамика]], Металдарды шығару, Физикалық металлургия, Механикалық металлургия, Ядролық материалдар, Болат технологиясы | [[Темір]], [[Болат]], [[Полимерлер]], [[Қыш-құмыра өндірісі]], [[Металдар]] |- |Компьютерлік инженерия/Бағдарламалық инженерия |Бағдарламалық жүйелерді шығаруға маманданған | [[Информатика|Информатика]], [[Математика]] |Қолданбалар, [[Сайт]]тар, [[Операциялық жүйелер]] |} == Дереккөздер == {{Reflist|30em}} {{бастама}} [[Санат:Инженерлер]] 15rcusrs3c7rhzolcp046bueyoay0xo 0 556008 3686944 3609900 2026-10-27T10:30:11Z Wikuiser 172895 /* */ 3686944 wikitext text/x-wiki {{Ғалым | Есімі = Сезар Мильштейн | Шынайы есімі = {{lang-en|César Milstein}} | Суреті = Milstein lnp restauración.jpg | Туған күні = 8.10.1927 | Қайтыс болған күні = 24.03.2002 | Марапаттары = [[Вольф сыйлығының лауреаттары (медицина)|Вольф жүлдесі]] (1980), <br /> [[Луиза Гросс Хорвиц жүлдесі]] (1980), <br/> [[Гайрднер халықаралық жүлдесі]] (1981), <br/> [[Корольдік медаль]] (1982), <br/> [[Медаль Франклина]] (1982), <br/> [[Негізгі медициналық зерттеулері үшін Альберт Ласкер жүлдесі|Ласкер жүлдесі]] (1984), <br/> [[Джон Скотт медалі]] (1984), <br/> {{Нобельдік медаль}} [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель жүлдесі]] ([[1984 ғылымдағы жыл|1984]]), <br/> [[Копли медалі]] (1989) }} '''Сезар Мильштейн''' ({{lang-en|César Milstein }}; [[8 қазан]], [[1927]], [[Байя-Бланка]], [[Аргентина]] — [[24 наурыз]] [[2002]], [[Кембридж]], [[Ұлыбритания]]) — [[Аргентина|аргентиналық]] және [[Ұлыбритания|британдық]] [[Иммунология|иммунолог]] ғалым, [[1984 жыл]]ы «[[Иммундық жүйе|Иммундық жүйені]] дамытуда және бақылауда ерекше салыстырмалы теориясы үшін және [[Моноклональды антиденелер|моноклональды антиденелердің]] өндіріс принципін ашқаны үшін» [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы|Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының]] лауреаты. [[Жорж Келер|Жорж Келермен]] ол моноклоналды антиденелерді өндіру техникасын әзірленген. == Өмірбаяны == Сезар Мильштейн [[Шишковцы (Хмельник облысы)|Шишковцы]] қаласы [[Подольск губерниясы|Подольск губерниясынан]] шыққан иммигранттар Лазарь Мильштейн мен Максим Вапнярскаялардың отбасында 8 қазанда 1927 жылы Аргентинада, [[Буэнос-Айрес]]тен алыс емес Байя-Бланка қаласында өмірге келген.<ref>[http://bioportal0.tripod.com/milstein.htm UNA FAMILIA DE INMIGRANTES EN EL SUR DE BUENOS AIRES] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910213459/http://bioportal0.tripod.com/milstein.htm |date=2015-09-10 }}</ref><ref>[http://www.taringa.net/posts/ciencia-educacion/11001746/Cesar-Milstein-ultimo-premio-nobel-argentino.html César Milstein último premio nobel argentino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140402220833/http://www.taringa.net/posts/ciencia-educacion/11001746/Cesar-Milstein-ultimo-premio-nobel-argentino.html |date=2014-04-02 }}</ref><ref>[http://www.katesharpleylibrary.net/wm38zc Cesar Milstein aka El Pulpo]</ref> [[Буэнос-Айрес университеті]]н бітіріп [[Ферментативтік кинетика|ферментативтік кинетикадан]] диссертациясын бастады. 1958 жылы Ұлыбританияға [[Кембридж университеті]]не диссертациясын жалғастыру үшін көшіп келді, оны 1960 жылы сол жерде қорғады. Кейінірек Мильштейн [[Фредерик Сенгер|Фредерик Сенгердің]] зертханасында Медициналық ғылыми-зерттеу кеңесіне қосылды. == Тағы қараңыз == * [[Моноклональды антиденелер]] * [[Нильс Ерне]] * [[Жорж Келер]] == Қайнар көзі == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1984/milstein-autobio.html Нобельдік жүлде сайтындағы өмірбаяны] {{rq|img}} {{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1976-2000}} [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нобель сыйлығының лауреаттары Аргентины]] [[Санат:Иммунологи Ұлыбританияның]] [[Санат:Копли медалінің иегерлері]] [[Санат:Корольдік медаль иегерлері]] l4unr3i0bn08s1d3urhspe6kn00l2yk 0 556999 3686846 3646552 2026-10-27T06:32:47Z Гүлдана Алмуханқызы 187244 3686846 wikitext text/x-wiki == == Бөлім тақырыбы == == {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} '''Қоңыр қоян''' сүтқоректілер класы, қоянтәрізділер отрядының бір тармағына жатады. Ол Солтүстік Орталық және [[Батыс Еуропа|Батыс Еуропада]], [[Азия|Азияда]] тіршілік етеді. Қоңыр қоян [[Ұлыбритания|Ұлыбританияға]], [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]], [[Чили|Чилиге]] және [[Солтүстік Америка|Солтүстік Америкаға]] жерсіндірілген. Қоңыр қоян – қояндардың ішіндегі ең ірісі, дене тұрқы – 50 – 70 см, құйрығының ұзындығы – 7 – 11 см. Салмағы – 2,5 – 6,5 – келі. Құлағы – ұзын. Артқы аяғы – алдыңғы аяқтарынан ұзындау және мықтырақ, табандары – қысқа әрі жіңішке. Шөппен қоректенеді. Жазда өсімдіктердің жұмсақ бөліктерін, қар астында қураған шөптерді жейді. Қоңыр қоянның дұшпандары – жыртқыш құстар, қызыл түлкі және қасқыр. Қоңыр қоян ашық жерлерді мекен етеді. Өте сақ, дұшпанын байқап қалса, сағатына 70 шақырым жылдамдықпен қашады. Қоңыр қоян күндіз қалың шөптердің арасында жасырынып жатады. Түнде қорек іздеуге шығады. Ол мекенін күн сайын ауыстырып тұрады. Қоян тәрізділердің 60-қа жуық түрі бар. Олар – қояндар және шақылдақтар деген екі тұқымдасқа топтасады. Қоңыр қоян жылы аймақтарды ұнатады. [[Ақ қоян|Ақ қоянмен]] салыстырғанда оның денесі де ірілеу, құлағы да ұзындау болып келеді. Қоңыр қоян заңмен қорғалмаған, оларды аулауға тыйым салынбаған. Себебі олар көбейіп кетсе, жас ағаштар мен дәнді дақылдар, бау-бақшаға зиян келтіреді. Ұрғашысы шамамен 7-8 көжектен туады. Наурыз айында қояндардың күйлеуі басталады. Осындай кезде жыртқыштар оларға оңай жақындай алады.<ref>Ж 27 ЖАНУАРЛАР. - Алматы: «Аруна» баспасы. - 208 бет. - Сер.: «1100 қызықты дерек».</ref> == Дереккөздер == <references /> a3rmnljxmf68rom105nepyhpoo5jqis 3686849 3686846 2026-10-27T06:37:11Z Гүлдана Алмуханқызы 187244 3686849 wikitext text/x-wiki == Бөлім тақырыбы == == == Бөлім тақырыбы == == {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} '''Қоңыр қоян''' сүтқоректілер класы, қоянтәрізділер отрядының бір тармағына жатады. Ол Солтүстік Орталық және [[Батыс Еуропа|Батыс Еуропада]], [[Азия|Азияда]] тіршілік етеді. Қоңыр қоян [[Ұлыбритания|Ұлыбританияға]], [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]], [[Чили|Чилиге]] және [[Солтүстік Америка|Солтүстік Америкаға]] жерсіндірілген. Қоңыр қоян – қояндардың ішіндегі ең ірісі, дене тұрқы – 50 – 70 см, құйрығының ұзындығы – 7 – 11 см. Салмағы – 2,5 – 6,5 – келі. Құлағы – ұзын. Артқы аяғы – алдыңғы аяқтарынан ұзындау және мықтырақ, табандары – қысқа әрі жіңішке. Шөппен қоректенеді. Жазда өсімдіктердің жұмсақ бөліктерін, қар астында қураған шөптерді жейді. Қоңыр қоянның дұшпандары – жыртқыш құстар, қызыл түлкі және қасқыр. Қоңыр қоян ашық жерлерді мекен етеді. Өте сақ, дұшпанын байқап қалса, сағатына 70 шақырым жылдамдықпен қашады. Қоңыр қоян күндіз қалың шөптердің арасында жасырынып жатады. Түнде қорек іздеуге шығады. Ол мекенін күн сайын ауыстырып тұрады. Қоян тәрізділердің 60-қа жуық түрі бар. Олар – қояндар және шақылдақтар деген екі тұқымдасқа топтасады. Қоңыр қоян жылы аймақтарды ұнатады. [[Ақ қоян|Ақ қоянмен]] салыстырғанда оның денесі де ірілеу, құлағы да ұзындау болып келеді. Қоңыр қоян заңмен қорғалмаған, оларды аулауға тыйым салынбаған. Себебі олар көбейіп кетсе, жас ағаштар мен дәнді дақылдар, бау-бақшаға зиян келтіреді. Ұрғашысы шамамен 7-8 көжектен туады. Туғанда көжектердің салмағы 40 -60 г болады, олар күніне 20-23 г салмақ қосады, есесіне 45-60 күндігінде енесі емізуден айырады. Наурыз айында қояндардың күйлеуі басталады. Осындай кезде жыртқыштар оларға оңай жақындай алады.<ref>Ж 27 ЖАНУАРЛАР. - Алматы: «Аруна» баспасы. - 208 бет. - Сер.: «1100 қызықты дерек».</ref> == Дереккөздер == <references /> de4j4fpd427dtn5uqethlekwljmyqcm 3686860 3686849 2026-10-27T08:00:35Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] ([[User talk:Гүлдана Алмуханқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Jako2588|Jako2588]] соңғы нұсқасына қайтарды 3646552 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} '''Қоңыр қоян''' сүтқоректілер класы, қоянтәрізділер отрядының бір тармағына жатады. Ол Солтүстік Орталық және [[Батыс Еуропа|Батыс Еуропада]], [[Азия|Азияда]] тіршілік етеді. Қоңыр қоян [[Ұлыбритания|Ұлыбританияға]], [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]], [[Чили|Чилиге]] және [[Солтүстік Америка|Солтүстік Америкаға]] жерсіндірілген. Қоңыр қоян – қояндардың ішіндегі ең ірісі, дене тұрқы – 50 – 70 см, құйрығының ұзындығы – 7 – 11 см. Салмағы – 2,5 – 6,5 – келі. Құлағы – ұзын. Артқы аяғы – алдыңғы аяқтарынан ұзындау және мықтырақ, табандары – қысқа әрі жіңішке. Шөппен қоректенеді. Жазда өсімдіктердің жұмсақ бөліктерін, қар астында қураған шөптерді жейді. Қоңыр қоянның дұшпандары – жыртқыш құстар, қызыл түлкі және қасқыр. Қоңыр қоян ашық жерлерді мекен етеді. Өте сақ, дұшпанын байқап қалса, сағатына 70 шақырым жылдамдықпен қашады. Қоңыр қоян күндіз қалың шөптердің арасында жасырынып жатады. Түнде қорек іздеуге шығады. Ол мекенін күн сайын ауыстырып тұрады. Қоян тәрізділердің 60-қа жуық түрі бар. Олар – қояндар және шақылдақтар деген екі тұқымдасқа топтасады. Қоңыр қоян жылы аймақтарды ұнатады. [[Ақ қоян|Ақ қоянмен]] салыстырғанда оның денесі де ірілеу, құлағы да ұзындау болып келеді. Қоңыр қоян заңмен қорғалмаған, оларды аулауға тыйым салынбаған. Себебі олар көбейіп кетсе, жас ағаштар мен дәнді дақылдар, бау-бақшаға зиян келтіреді. Наурыз айында қояндардың күйлеуі басталады. Осындай кезде жыртқыштар оларға оңай жақындай алады.<ref>Ж 27 ЖАНУАРЛАР. - Алматы: «Аруна» баспасы. - 208 бет. - Сер.: «1100 қызықты дерек».</ref> == Дереккөздер == <references /> r8mzyrseswrhgzef25w6x6g8r7wkzcc 0 557454 3686955 3609964 2026-10-27T10:39:06Z Wikuiser 172895 /* */ 3686955 wikitext text/x-wiki {{Ғалым | Есімі = Эндрю Виктор Шалли | Шынайы есімі = {{lang-pl|Andrzej Wiktor Schally}} | Суреті = Andrew Schally portrait.jpg | Сурет ені = | Сурет тақырыбы = | Туған күні = 30.11.1926 | Туған жері = [[Вильно|Вильнюс]], [[Польша]] | Қайтыс болған күні= 13.10.2024 | Қайтыс болған жері = [[Майами Бич]], [[Флорида]], АҚШ | Азаматтығы = АҚШ | Ғылыми аясы = [[Эндокринология]] | Жұмыс орны = [[Тулан университеті]] | Альма-матер = | Ғылыми жетекші = | Атақты шәкірттері = | Несімен белгілі = мидың [[пептидтер|пептид]]тік [[гормон]]дарының секрециясын ашқан ғалым | Марапаттары = [[Сурет:Nobel prize medal.svg|20px]] [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1977]]) | Сайт = }} '''Эндрю Виктор Шалли''' ({{lang-en|Andrew W. Schally}}; {{lang-pl|Andrzej Wiktor Schally}}; [[30 қараша]] [[1926]], [[Вильнюс|Вильно]], [[Польша]]) — поляк [[АҚШ|америкалық]] [[Эндокринология|эндокринолог]], [[1977 жыл]]ы, «мидың [[Пептидтер|пептидтік]] [[Гормондар|гормондарының]] секрециясына қатысты жаңалықтары үшін», [[Роже Гиймен]]мен бірге бөліскен, [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты. == Өмірбаяны == Эндрю Виктор Шалли өмірге [[1926 жыл]]ы [[30 қараша]]да Вильнода келген, [[Польша]]дағы қала бөлігі болған кезде (қазір [[Вильнюс]], [[Литва]]). Шалли [[Ұлыбритания]]да білім алған. 1952 жылы ол [[Канада]] қоныс теуіп, , онда [[Макгилл университеті]] ([[Монреаль]]) 1957 жылы эндокринология тақырыбында диссертация қорғады. Осыдан кейін АҚШ-қа [[Бэйлор медицина колледжіне]] ([[Хьюстон]]) көшіп келді, кейін [[Тулан университеті]]не жұмысқа орнасып, сонда әлі күнге дейін істейді. == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1977/schally-autobio.html Нобельдік жүлде сайтындағы өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070504133810/http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1977/schally-autobio.html |date=2007-05-04 }} {{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1976-2000}} [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Эндокринологтар]] {{medik-stub}} e6q1g3tgm8ftwrwo75vpw9f6te1uxtg 0 561462 3686942 3684318 2026-10-27T10:28:36Z Nurken 111493 Оңтүстік Осетия жаңа премьер 3686942 wikitext text/x-wiki Бұл — '''қызметтегі [[Мемлекет басшысы|мемлекет басшылары]] мен [[Үкімет басшысы|үкімет басшылары]]ның тізімі'''. Кейбір жағдайларда, негізінен [[Президенттік республика|президенттік басқару жүйелерінде]], бір көшбасшы мемлекет басшысы да, үкімет басшысы да қызметтерін атқара береді. Ал басқа жағдайларда, негізінен [[Аралас республика|жартылай президенттік]] және [[Парламентаризм|парламенттік жүйелерде]], мемлекет басшысы мен үкімет басшысы — екі түрлі тұлға. [[Бірпартиялық мемлекет]]терде әдетте мемлекет басшысы қызметін билеуші [[саяси партия|партия]]ның көшбасшысы (мысалы, бас хатшы) атқарады, дегенмен кейде бұл көшбасшы президент немесе премьер-министр қызметін де атқарады. [[Ауғанстан]]да, [[Андорра]]да, [[Иран]]да және [[Ватикан]] қаласында мемлекет басшысы қызметін дін қызметкері атқарады. Тізімге жақында сайланған немесе тағайындалған, бірақ қызметіне белгіленген күні кірісетін мемлекет және үкімет басшылары — сайланған президенттер мен тағайындалған премьер-министрлер де, сондай-ақ халықаралық деңгейде толығымен мойындалмаған үкіметтер басшылары да жазылған. ==БҰҰ мүше және бақылаушы мемлекеттері== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|АҚШ}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{байрақ|Албания}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="lightgreen" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{байрақ|Алжир}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Әбділмәжит Теббун]] |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{байрақ|Ангола}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{байрақ|Андорра}} |[[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Ибаньез]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] |- |{{байрақ|Аргентина}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{байрақ|Армения}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |{{байрақ|Ауғанстан}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="lightgreen" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Хасан Ахунд]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Аустралия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] |- |{{байрақ|Аустрия}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="lightgreen" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{байрақ|Әзербайжан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Әзербайжан президенті|Президенті]] [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |[[Әзербайжан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{байрақ|Бангладеш}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Тарик Рахман]] |- |rowspan=2|{{байрақ|Багам аралдары}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Синтия Пратт]] |- |Генерал-губернаторы [[Филип Дэвис]] |- |{{байрақ|Барбадос}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{байрақ|Бахрейн}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтан [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- | rowspan=2| {{байрақ|Беларусь}} | rowspan=2| [[Президенттік республика]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 |[[Бүкілбеларусьтік халық ассамблеясы]] төрағасы [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |- | bgcolor="lightgreen" |[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |[[Беларусь премьер-министрі|Премьер-министр]] [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{байрақ|Бельгия}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Филипп (Бельгия патшасы)|Филипп]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{байрақ|Бенин}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Ромуальд Ваданьи]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Белиз}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Фройла Тзалам]] |- |Генерал-губернаторы [[Джонни Брисеньо]] |- |{{байрақ|Болгария}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Румен Радев]] |- |{{байрақ|Боливия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Родриго Пас Перейра|Родриго Перейра]] |- | rowspan=3|{{байрақ|Босния және Герцеговина}} | rowspan=3|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]] {{м.а.}} [[Луи Кришок]]</div> |- |bgcolor="lightgreen"|[[Босния және Герцеговина президенті|Президенттік]] | rowspan=2|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Боряна Кришто]] |- |[[Денис Бечирович]] (босниялық мүше)<br />[[Желька Цвиянович]] (серб мүше)<br />[[Дарьяна Филипович]] (Мүше ретінде) |- |{{байрақ|Ботсвана}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{байрақ|Бразилия}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Буркина-Фасо}} | rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 |[[Патриоттық қорғау және қалпына келтіру қозғалысы|Қозғалыс]] басшысы [[Ибрагим Траоре]] |- | bgcolor="lightgreen"|Президент {{м.а.}} [[Ибрагим Траоре]] |Премьер-министрі {{м.а.}} [[Жан Эмманюэль Уэдраого]] |- |{{байрақ|Бурунди}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Нестор Нтахонтуйе]] |- |{{байрақ|Бутан}} |[[Парламенттік монархия]] | Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{байрақ|Вануату}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Никенике Вуробараву]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джотам Напат]] |- |{{байрақ|Ватикан}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қала-мемлекетінің папалық комиссиясы|Губернаторлық президенті]] [[Раффаэлла Петрини]] |- |{{байрақ|Венесуэла}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Вьетнам}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{байрақ|Габон}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" align=center colspan="2"|Президенті [[Брис Олиги Нгема]] |- |{{байрақ|Гаити}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенттігі бос | bgcolor="lightblue" |{{small|Премьер-Министр {{м.а.}} [[Аликс Дидье Фис-Эме]]}} |- |{{байрақ|Гайана}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align=center|[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |- |{{байрақ|Гамбия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{байрақ|Гана}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Джон Драмани Махама]] |- |{{байрақ|Гватемала}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Бернардо Аревало]] |- |{{байрақ|Гвинея}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Амаду Ури Ба]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Гвинея-Бисау}} | rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |Жоғары Қолбасшылықтың бастығы&nbsp; [[Хорта Нта На Ман]] |- | bgcolor="lightgreen"|{{small|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Уақытша Президенті]] Хорта Нта На Ман}} |Премьер-министрі [[Илидиу Виейра Те]] |- |{{байрақ|Германия}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="lightgreen" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |{{байрақ|Гондурас}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Насри Асфура]] |- |{{байрақ|Грекия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Гренада}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Дикон Митчелл]] |- |Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Грузия}} | rowspan=2|[[Парламенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Грузин арманы]] құрметті төрағасы [[Бидзина Григорьевич Иванишвили|Бидзина Иванишвили]] |- |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{байрақ|Дания}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[X Фредерик]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{байрақ|Джибути}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |- |{{байрақ|Доминика}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сильвани Бёртон]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{байрақ|Доминикан Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Абинадер]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Жаңа Зеландия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кристофер Лаксон]] |- |Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] |- |{{байрақ|Жапония}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="lightgreen" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{байрақ|Замбия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{байрақ|Зимбабве}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{байрақ|Израиль}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{байрақ|Индонезия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{байрақ|Иордания}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Король [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Джафар Хассан]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Иран}} | rowspan=2|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2|[[Иран жоғарғы көсемі|Жоғарғы көсемі]] [[Моджтаба Хаменеи]] |- | colspan=2|[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{байрақ|Ирак}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Низар Амиди]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]] |- |{{байрақ|Ирландия}} |[[Парламенттік республика]] |[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]] | bgcolor="lightgreen" |[[Тишек]] [[Михол Мартин]] |- |{{байрақ|Исландия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хадла Тоумасдоуттир]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Криструн Фростадоуттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[VI Филипп (Испания патшасы)|VI Филипп]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{байрақ|Италия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="lightgreen"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{байрақ|Йемен}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|{{small|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]]}} |Премьер-министрі [[Шайа аз-Зиндани]] |- |{{байрақ|Кабо-Верде}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Франсишку Авелину Виейра де Карвалью]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Камбоджа}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Камбоджа Халық партиясы|Халық партиясы]]ның президенті [[Хун Сен]] |- |Патша [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{байрақ|Камерун}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Канада}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |Генерал-губернаторы [[Луиза Арбур]] |- |{{байрақ|Кирибати}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{байрақ|Катар}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед бин Абдулрахман бин Джассим әл-Тани]] |- |{{байрақ|Кения}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{байрақ|Кипр}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{байрақ|Колумбия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{байрақ|Коморлар}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Джудит Суминва Тулука]] |- |{{байрақ|Конго Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{байрақ|Корея Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |- |{{байрақ|Коста-Рика}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Фернандес]] |- |{{байрақ|Кот-д'Ивуар}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Робер Мамбе]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Куба}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]] [[Мигель Диас-Канель]] |- |bgcolor="lightgreen"| Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{байрақ|Кувейт}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen"|Әмір [[Мишааль әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Ахмед әл-Абдулла ас-Сабах]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|КХДР}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue align=center|Жұмыс Партия бас Хатшысы [[Ким Чен Ын]] |- | bgcolor="lightgreen" |Мемлекеттік Істер Жөніндегі Комиссия төраға [[Ким Чен Ын]] | Премьері [[Пак Тхэ Сон]] |- |{{байрақ|Қазақстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{байрақ|Қырғызстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Қытай}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[ҚКП ОК Бас хатшысы|Бас хатшы]] [[Си Цзиньпин]] |- |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төраға]] [[Си Цзиньпин]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{байрақ|Лаос}} |[[Бірпартиялы мемлекет]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Салемсай Коммасит]] |- |{{байрақ|Латвия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{байрақ|Лесото}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото патшаларының тізімі|Патша]] [[III Летсие]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Сэм Матекане]] |- |{{байрақ|Либерия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{байрақ|Ливан}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Наваф Салам]] |- |{{байрақ|Ливия}} |[[Президенттік республика]] |Өкілдер палатасының президенті [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |bgcolor=lightgreen| Премьер-министрі [[Абдель Хамид Дбейба]] |- |{{байрақ|Литва}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Премьер-министрі [[Миндаугас Синкявичюс]] |- | rowspan="2" |{{байрақ|Лихтенштейн}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Бригитта Хаас]] |- | bgcolor=lightblue |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{байрақ|Люксембург}} |[[Парламенттік монархия]] | Ұлы герцог [[Гийом V (Люксембург ұлы герцогі)|Гийом V]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Люк Фриден]] |- |{{байрақ|Маврикий}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Барлен Вьяпури]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Правинд Джагнот]] |- |{{байрақ|Мавритания}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Дхарам Гокхул]] |Премьер-министрі [[Навинчандра Рамгулам]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Мадагаскар}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Республиканың Мадагаскар реформасы үшін президенттік кеңесі|Реформа үшін кеңест]]ің президенті [[Михаэль Рандрианирина]] |- | bgcolor="lightgreen" |Президенті Михаэль Рандрианирина |Премьер-министрі [[Маматиана Раджаонарисон]] |- |{{байрақ|Мажарстан}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{байрақ|Малави}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Питер Мутарика]] |- |{{байрақ|Малайзия}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{байрақ|Мали}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Ассими Гоита]] |- |{{байрақ|Мальдив Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{байрақ|Мальта}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{байрақ|Марокко}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |[[Марокко басшыларының тізімі|Мәлік]] [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Фатима Эззахра әл-Мансури]] |- |{{байрақ|Маршалл аралдары}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{байрақ|Мексика}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{байрақ|Микронезия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{байрақ|Мозамбик}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Даниэл Шапу]] |- |{{байрақ|Молдова}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue| Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Василий Андреевич Тофан|Василий Тофан]] |- |{{байрақ|Монако}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Кристоф Мирманд]] |- |{{байрақ|Моңғолия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{байрақ|Мысыр}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{байрақ|Мьянма}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мин Аун Хлайн]] |- |{{байрақ|Намибия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" align=center colspan=2|[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Нетумбо Нанди-Ндайтва]] |- |{{байрақ|Науру}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{байрақ|Непал}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Рам Чандра Паудел]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Бален Шах]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Нигер}} | rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue align=center|Отанды Қорғау Жөніндегі Ұлттық Кеңестің Президенті [[Абдурахман Тчиани]] |- | bgcolor="lightgreen" |Президенті Абдурахман Тчиани |Премьер-министрі [[Әли Ламин Зейн]] |- |{{байрақ|Нигерия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{байрақ|Нидерланд}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Король]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{байрақ|Никарагуа}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенттері [[Даниэль Ортега]] мен [[Росарио Мурильо]] |- |{{байрақ|Норвегия}} |[[Парламенттік монархия]] |Король [[VIII Хокон]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{байрақ|Оман}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тариқ]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тариқ |- |{{байрақ|Оңтүстік Судан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{байрақ|Орталық Африка Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{байрақ|Өзбекстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{байрақ|Палау}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Палау президенті|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кіші)|Сурангел Уиппс]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] | bgcolor=lightgreen|Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Мұстафа]] |- |{{байрақ|Панама}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Рауль Мулино|Хосе Мулино]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |Генерал-губернаторы [[Боб Дадае]] |- |{{байрақ|Парагвай}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{байрақ|Пәкістан}} |[[Парламенттік республика]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref> |- |{{байрақ|Перу}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{байрақ|Польша}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Дональд Туск]] |- |{{байрақ|Португалия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="lightgreen" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{байрақ|Ресей}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{байрақ|Руанда}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Жюстен Нсенгиюмва]] |- |{{байрақ|Румыния}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |Премьер-министр [[Лука Никулеску]] |- |{{байрақ|Сальвадор}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{байрақ|Самоа}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Лааули Леуатеа Шмидт]] |- | rowspan=3|{{байрақ|Сан-Марино}} | rowspan=3|[[Парламенттік республика]] | rowspan=3|Капитандар-регент [[Джерардо Джованьоли]] және [[Уильям Касали]] | bgcolor=lightgreen|Мемлекет конгрессі |- | bgcolor=lightblue|[[Лука Беккари]] (Сыртқы және саяси істер хатшысы) |- |Өзге мүшелер |- |{{байрақ|Сан-Томе мен Принсипи}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Америку Рамуш]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Сауд Арабиясы}} | rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue align=center|Мұрагер ханзада [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- | bgcolor="lightgreen"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{байрақ|Сейшель аралдары}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{байрақ|Сенегал}} |[[Президенттік республика]] |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ахмаду Әл Амину Ло]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |Генерал-губернаторы [[Стенли Джон]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Теренс Дрю]] |- |Генерал-губернаторы [[Марселла Либурд]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сент-Люсия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Филип Пьер]] |- |Генерал-губернаторы {{м.а.}} [[Феликс Финистерре]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сербия}} | rowspan=2|[[Парламенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue|Бұрынғы президент [[Александр Вучич]] |- | Президенті [[Ана Брнабич]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{байрақ|Сингапур}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{байрақ|Сирия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |- |{{байрақ|Словакия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{байрақ|Словения}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="lightgreen" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{байрақ|Сомали}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Хасан Шейх Махмуд]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Хамза Абди Барре]] |- |{{байрақ|Солтүстік Македония}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="lightgreen" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Соломон аралдары}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Мэттью Уэйл]] |- |Генерал-губернаторы [[Дэвид Тива Капу]] |- |{{байрақ|Судан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Камиль Идрис]] |- |{{байрақ|Суринам}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{байрақ|Сьерра-Леоне}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |- |{{байрақ|Тайланд}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{байрақ|Танзания}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |- |{{байрақ|Тәжікстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{байрақ|Того}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Жан-Люсьен Сави де Тове]] |Премьер-министрі [[Фор Эссозимна Гнассингбе]] |- |{{байрақ|Тонга}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Патша [[VI Тупоу]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Фатафехи Факафануа]] |- |{{байрақ|Тринидад және Тобаго}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Кристин Кангалу]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Камла Персад-Биссессар]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Тувалу}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Фелети Тео]] |- |Генерал-губернаторы [[Пенехуро Хаума]] |- |{{байрақ|Тунис}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Сара Заафрани]] |- |{{байрақ|Түркия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Түрікменстан}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightblue colspan=2 align=center|Халық Мәслихаты төрағасы [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедов]] |- | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{байрақ|Уганда}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |- |{{байрақ|Украина}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{байрақ|Уругвай}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{байрақ|Ұлыбритания}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Патша]] [[III Чарльз]] | bgcolor="lightgreen" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{байрақ|Үндістан}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{байрақ|Фиджи}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{байрақ|Филиппин}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бонгбонг Маркос]] |- |{{байрақ|Финляндия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{байрақ|Франция}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{байрақ|Хорватия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="lightgreen"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{байрақ|Чад}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президент [[Махамат Деби]] |Премьер-министрі [[Алламай Халина]] |- |{{байрақ|Черногория}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{байрақ|Чехия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{байрақ|Чили}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Швейцария}} | rowspan=2|[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" align="center" colspan=2|[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]] |- | colspan=2|{{Collapsible list | title = {{Nobold|Тізім:}} | [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] }} |- |{{байрақ|Швеция}} |[[Парламенттік монархия]] |Патша [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министр {{м.а.}} [[Ульф Кристерссон]] |- |{{байрақ|Шри-Ланка}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |- |{{байрақ|Шығыс Тимор}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Шанана Гужман]] |- |{{байрақ|Эквадор}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Даниэль Нобоа]] |- |{{байрақ|Экваторлық Гвинея}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі [[Мануэль Оса Нсуэ Нсуа]] |- |{{байрақ|Эритрея}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Эсватини}} | rowspan=2|[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Патша [[III Мсвати]] | rowspan=2|Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- | Королева-ана [[Нтфомби]] |- |{{байрақ|Эстония}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{байрақ|Эфиопия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Ямайка}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |- |Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] |- |} ==Өзге мемлекеттер== Өзге БҰҰ мүше-мемлекетімен еркін ассоциациядағы мемлекеттер: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] !Ассоциациядағы<br>мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Ниуэ}} | rowspan=4|{{байрақ|Жаңа Зеландия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Кук аралдары}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Патша [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Марк Браун (саясаткер)|Марк Браун]] |- |Патша өкілі [[Том Марстерс]] |- |} Өз территориясын толығымен емес басқаратын, [[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|кеміне бір БҰҰ мүше-мемлекеті мойындайтын мемлекет]] басшыларының тізімі: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] !Даулас<br>мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Абхазия}} |{{байрақ|Грузия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |- |{{байрақ|Батыс Сахара}} |{{байрақ|Марокко}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen|Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Бухрая Хаммуди Баюн]] |- |{{байрақ|Косово}} |{{байрақ|Сербия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юстина Широка Пула]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Альбин Курти]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |{{байрақ|Грузия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Марат Аркадьевич Камболов|Марат Камболов]] |Премьер-министрі [[Сослан Александрович Маргиев|Сослан Маргиев]] |- |{{байрақ|Солтүстік Кипр}} |{{байрақ|Кипр}} |[[Президенттік республика]] |bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Үнал Үстел]] |- |{{байрақ|Қытай Республикасы}} |{{байрақ|Қытай}} |[[Президенттік республика]] |bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Лай Циндэ]] |Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]] |- |{{байрақ|Сомалиленд}} |{{байрақ|Сомали}} |[[Президенттік республика]] |colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} Төмендегі мемлекеттер территориясының барлығын басқарады, бірақ оларды еш БҰҰ мүше-мемлекеті мойындамайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] !Даулас<br>мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |{{байрақ|Молдова}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen| Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Николаевич Розенберг|Александр Розенберг]] |- |} == Альтернатив үкіметтер == Балама үкімет жерінің бөлігін басқарады, оны кемінде бір БҰҰ-мүше мемлекеті мойындайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Үкімет !Мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | rowspan=2|{{ту|Йемен}} [[Йемен Жоғарғы саяси кеңесі|Жоғарғы саяси кеңес]] | rowspan=2|{{байрақ|Йемен}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Хуситтер]] көшбасшысы [[Абдуль-Мәлік әл-Хуси]] |- | bgcolor=lightgreen| Төрағасы [[Махди әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Ахмет Мифтах]] |- |} Балама үкімет жерінің бөлігін басқарады, бірақ оны еш БҰҰ-мүше мемлекеті мойындамайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Үкімет !Мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | rowspan=2|{{ту|Ливия}} [[Ұлттық тұрақтылық үкіметі]] | rowspan=2|{{байрақ|Ливия}} | rowspan=2|[[Парламенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Ливия ұлттық армиясы]]ның қолбасшысы [[Халифа Хафтар]] |- |Президенттік кеңес төрағасы [[Мұхаммед Юнис Әл-Манфи]] | bgcolor=lightgreen| Премьер-министрі [[Усама Хамада]] |- |{{ту|Мьянма}} [[Мьянма ұлттық бірлік үкіметі]] |{{байрақ|Мьянма}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen| Президент {{м.а.}} [[Дува Лаши Ла]] |Премьер-министрі [[Ман Вин Кхайн Тан]] |- | rowspan=2|{{ту|Палестина}} [[ХАМАС билігіндегі Газа секторы|Газадағы ХАМАС үкіметі]] | rowspan=2|{{байрақ|Палестина}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|Көшбасшысы жоқ |- | bgcolor=lightgreen| Президенті [[Махмұд Аббас]]{{efn|Халықаралық қауымдастық та мойындайтын, 2014 жылдан бері ХАМАС та мойындайтын президент}} |Үкімет басшысы жоқ |- |{{ту|Судан}} [[Бейбітшілік және бірлік үкіметі]] |{{байрақ|Судан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen| Президент кеңесі президиумының президенті [[Мұхаммед Хамдан Дагло]] |Уақытша премьер-министрі [[Мұхаммед Хассан әл-Таиши]] |- |} Балама үкімет жерін басқармайды, бірақ оны кеміне бір БҰҰ мүше-мемлекеті мойындайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Үкімет !Мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | {{Flagicon image|Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg|border}} [[Беларус оппозициясының координация кеңесі|Координация кеңесі]] | {{байрақ|Беларусь}} | [[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightgreen align=center|Президент және Үкімет басшысы [[Светлана Георгиевна Тихановская|Светлана Тихановская]] |- |} == [[Sui generis]] органдар == {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Орган ![[Мемлекет басшысы|Орган басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | {{flagicon image|Flag of the European Union.svg|border}} [[Еуропа Одағы]] | [[Еуропа кеңесінің төрағасы]] [[Антониу Кошта]] | bgcolor=lightblue |[[Еуропалық комиссияның төрағасы]] [[Урсула фон дер Ляйен]] |- | {{flagicon image|Flag of the Order of St. John (various).svg|border}} [[Мальта ордені]] | bgcolor=lightblue |Ұлы магистрі [[Джон Данлап]] | Ұлы канцлері [[Риккардо Патерно ди Монтекупо]] |- |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] ==Ескертпелер== {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] pzswjt9g9pmyu1365tk475lmhpyezlm 0 561778 3686778 3115661 2026-10-26T21:19:48Z 1nter pares 146705 /* */ 3686778 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} [[Сурет:Sunflower oil.jpg|нобай|оңға|100px|Күнбағыс майы]] '''Күнбағыс майы''' — [[күнбағыс]] дәнінен алынатын [[май]]. Оның иісі кетірілген, қоспадан тазартылған, гидрадталған және қоспадан тазартылмаған түрлері шығарылады. Иісі кетірілген, қоспадан тазартылған, гидрадталған майлар мөлдір, сары, ашық-сары түсті болып келеді. Сонымен бірге олар тұнғанда су жиналмалы. Қоспадан тазартылмаған майдың түсі ашық-сары келеді, өзіне тән иісі болады. Тұнғанда аздап су жиналады. Ал иісі кетірілген май әйнек немесе полимерлік герметикалы ыдысқа құйылып шығарылады. Күнбағыс майының құрамында ағза үшін өте бағалы, толық қаныққан қышқыл зат (60—70%) болады. Бұл майды [[салат]]тарға, [[соус]]тарға, [[Тұздық (ас қоспасы)|тұздықтарға]] қосады, ет, балық, көкөністер мен қамырдай әзірленетін кейбір тағамдарды қуыруға пайдаланылады. == Тарихы == Ресей империясында қолданыла бастады. Даниил Бокарев 1829 жылы майды дәннен алу әдісін тапты.4 жылдан соң 1833жылы Ресейдегі ең бірінші май өндіруші завод құрылды. 1834 жылы Бокарев жеке фабрика ашты. 1835 жылы шет елдерге экспорттай бастады. 1860жылы Алексеевкада шамамен 160 завод болды. [[Санат:Өсімдік майлары]] 988gteb56980d8wcr8skv0iex5vs5dd 0 561787 3686779 3628805 2026-10-26T21:20:03Z 1nter pares 146705 3686779 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Corn_oil_(mais).jpg|нобай|200x200 нүкте]] '''Жүгері майы''' — [[жүгері]] дәндерінен алынатын [[өсімдік майы]]. == Қасиеттері == Жүгері майының иісі мен дәмі жағымды. Ашық сары түстен қызыл-қоңыр түске дейін бола алады. 10 °C -та тығыздығы 924 кг/м³, қату температурасы —10 −15 °C дейін, 20 °C-та кинематикалық тұтқырлығы 60,6·10⁻⁶ м²/с, сыну көрсеткіші 1,471÷1,473. == Құрамы == Жүгері майының биологиялық құндылығы оның құрамындағы маңызды май қышқылдарының, әсіресе [[Линол қышқылы|линол]] және линолен қышқылдарының жоғары үлесімен анықталады. Бұл көрсеткіштер бойынша жүгері майы күнбағыс майынан едәуір басым. Сонымен қатар, жүгері майының ерекшелігі — табиғи антитотықтырғыш қатарына жататын Е дәруменінің жоғары концентрациясы. Зерттеулер көрсеткендей, жүгері майындағы Е дәруменінің мөлшері [[зәйтүн майы]]на қарағанда 10 есе, ал күнбағыс майына қарағанда 3–4 есе жоғары. Май қышқылдардың үлесі: * Қаныққан: 10-14% * Қанықпаған: 85-86% === Май қышқылдарының мөлшері<ref>{{Cite web |url=http://www.pharmacognosy.com.ua/index.php/vashe-zdorovoye-pitanije/rastitelniye-masla/kukuruznoye-maslo |title=КУКУРУЗНОЕ МАСЛО |access-date=2019-08-23 |archive-date=2019-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823145807/http://www.pharmacognosy.com.ua/index.php/vashe-zdorovoye-pitanije/rastitelniye-masla/kukuruznoye-maslo |url-status=live }}</ref> === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Май қышқылы||Қышқыл түрі||Орташа мөлшері, % |- |[[Линол қышқылы]] C₁₇H₃₁COOH||қанықпаған||53,52 |- |[[Олеин қышқылы]] C₁₇H₃₃COOH||қанықпаған||27,33 |- |[[Пальмитин қышқылы]] C₁₅H₃₁COOH||қаныққан||10,58 |- |[[Стеарин қышқылы]] C₁₇H₃₅COOH||қаныққан||1,85 |- |[[Арахин қышқылы]] C₁₉H₃₉COOH||қаныққан||0,43 |- |[[Миристин қышқылы]] C₁₃H₂₇COOH||қаныққан||0,02 |} == Қолданылуы == Сәби тағамдарын, соустарды, нан өнімдерін, қамырды жүгері майымен дайындайды. Қуыруға жарамды. Медицина саласында да қолданылады. Жүгері майы түрлерге және маркаларға бөлінеді: * тазартылмаған; * тазартылған, иіссіздендірілмеген; * тазартылған, иіссіздендірілген, Д маркасы (балалар мен диеталық тамақтану өнімдерін өндіру үшін); * тазартылған, иіссіздендірілген, П маркасы (сауда желісіне және қоғамдық тамақтану кәсіпорындарына жеткізу үшін). Ол әртүрлі қамыр түрлерін, нан-тоқаш өнімдерін, тұздықтарды дайындауға қолданылады, балалар тағамын жасауда пайдаланылады. Түтіндену нүктесінің салыстырмалы түрде жоғары болуы жүгері майын қуыруға жарамды етеді. Медицинада қарсы склероздық (склерозға қарсы) дәрі ретінде қолданылады. == Өндіріс == Жүгері майы жүгері дәнінің салмағының шамамен 10% құрайтын жүгері ұрықтарынан престеу және экстракциялау әдістері арқылы өндіріледі. Жүгері ұрықтары жүгері дәнін ұн тарту, тағамдық концентраттар және крахмал-шырын өндірістерінде өңдеудің жанама өнімі болып табылады. Жүгері ұрықтарының осы өндірістердің өнімдерінде болуы қажетсіз, себебі ондағы май гидролизденіп және тотығып, дайын өнімнің: ұнның, крахмалдың, шырынның, глюкозаның, жүгері жемінің және т.б. сапасының нашарлауын тудырады. Жүгері ұрықтарының ботаникалық майлылығы 32-тен 37%-ға дейін өзгереді, сонымен қатар жүгері ұрығында шамамен 18% ақуыз, 8% крахмал, 10% қант, 10% минералды заттар бар. Жүгері ұрықтарында жүгері дәніндегі майдың 80%-дан астамы, ақуыздың шамамен 20%-ы және минералды заттардың шамамен 74%-ы шоғырланған. Өнеркәсіпте жүгері ұрықтарын дәннен бөлу екі тәсілмен жүзеге асырылады: диірмен-жарма және тағамдық концентрат кәсіпорындарында қолданылатын құрғақ тәсіл және крахмал-шырын зауыттарында таралған дымқыл тәсіл. Дымқыл тәсілдің кемшілігі ұрықтардағы май сапасының құрғақ тәсілмен алынған ұрықтардың майымен салыстырғанда төмендігі болып табылады. Құрғақ тәсілмен алынған ұрықтардың теріс ерекшелігі - олардағы крахмалдың жоғары мөлшері, оның болуы жекелеген жағдайларда престеу алдындағы мезганы қуыру процестерін қиындатады, сондай-ақ ұрықтардың майлылығы төмен және оларда крахмал мөлшері жоғары болған кезде олардан престеу тәсілімен май алу мүлдем мүмкін емес. Алудың дымқыл тәсіліндегі жүгері ұрықтарын алдын ала престеу - экстракциялау схемасы бойынша өңдеудің технологиялық процесі келесі операциялардан тұрады: * Ұрықтарды қоқыстан тазарту * Ойықты және бес білікті станоктарда ұнтақтау * Мятканы қуыру * Бұрандалы престерде престеу * Алдын ала престелген майды бастапқы тазарту * Алдын ала престелген күнжараны экстракцияға дайындау * Экстракторларда жарма немесе үлпектерді экстракциялау == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Жүгері}} [[Санат:Ас майлары]] [[Санат:Өсімдік майлары]] hprb5unkyguqqsij3gkdcx8370c0l01 0 561931 3686937 2705120 2026-10-27T10:24:55Z Wikuiser 172895 /* */ 3686937 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Дэвид Балтимор |Шынайы есімі = {{lang-en|David Baltimore}} |Суреті = DavidBaltimore2008.JPG |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Дэвид Балтимор |Туған күні = 7.03.1938 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 6.09.2025 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = АҚШ |Ғылыми аясы = [[биохимия|биохимик]], [[Молекулалық биология|молекулалық биолог]] және [[вирусология|вирусолог]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Суортмор-колледж]]<br />[[Массачусетс технологиялық институты]]<br />[[Рокфеллер университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = [[Сурет:Nobel prize medal.svg|20px]] [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1975]]) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Дэвид Балтимор''' ({{lang-en|David Baltimore}}; род. [[7 наурыз]] [[1938]], [[Нью-Йорк]]) — америкалық [[биохимия|биохимик]], [[Молекулалық биология|молекулалық биолог]] және [[вирусология|вирусолог]]. [[1971 жыл]]ы геномдық нуклеин қышқылы түріне және рерликациялау әдісіне байланысты [[Балтимор бойынша вирустарды жіктеу|вирустар жіктеуді]] ұсынды. == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1975/ Нобельдік комитет сайтынан ақпарат] {{ref-en}} {{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1951-1975}} {{rq|sources|check}} {{библиоақпарат}} [[Санат:АҚШ биохимиктері]] [[Санат:АҚШ вирусологтары]] [[Санат:Молекулярлық биологтар]] [[Санат:Суортмор-колледжі түлектері]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]] [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] qrxff4hmvhsrf4meic4feiaat0h4vwi 3686940 3686937 2026-10-27T10:27:03Z Wikuiser 172895 /* */ 3686940 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Дэвид Балтимор |Шынайы есімі = {{lang-en|David Baltimore}} |Суреті = DavidBaltimore2008.JPG |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Дэвид Балтимор |Туған күні = 7.03.1938 |Туған жері = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 6.09.2025 |Қайтыс болған жері = [[Вудс Хол]], [[Массачусетс]], АҚШ |Азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |Ғылыми аясы = [[биохимия|биохимик]], [[Молекулалық биология|молекулалық биолог]] және [[вирусология|вирусолог]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Суортмор-колледж]]<br />[[Массачусетс технологиялық институты]]<br />[[Рокфеллер университеті]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = [[Сурет:Nobel prize medal.svg|20px]] [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1975]]) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Дэвид Балтимор''' ({{lang-en|David Baltimore}}; род. [[7 наурыз]] [[1938]], [[Нью-Йорк]]) — америкалық [[биохимия|биохимик]], [[Молекулалық биология|молекулалық биолог]] және [[вирусология|вирусолог]]. [[1971 жыл]]ы геномдық нуклеин қышқылы түріне және рерликациялау әдісіне байланысты [[Балтимор бойынша вирустарды жіктеу|вирустар жіктеуді]] ұсынды. == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1975/ Нобельдік комитет сайтынан ақпарат] {{ref-en}} {{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1951-1975}} {{rq|sources|check}} {{библиоақпарат}} [[Санат:АҚШ биохимиктері]] [[Санат:АҚШ вирусологтары]] [[Санат:Молекулярлық биологтар]] [[Санат:Суортмор-колледжі түлектері]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары]] [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] qb10064m1d6hkw588g395p67cd05t72 0 626831 3686677 3519070 2026-10-26T13:11:38Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686677 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Қырғызстан}} Нефтчи |ағымдағы маусым = [[Футболдан Қырғызстан чемпионаты 2019]] |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1952 |таратылды = |стадионы = Нефтчи |сыйымдылығы = 3000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Қырғызстан}} Нематжан Закиров |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Қырғызстан чемпионаты]] |маусым = [[Футболдан Қырғызстан чемпионаты 2025|2025]] |орын = '''9 орын''' |сайты = | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | leftarm2 = FFFAF0 | body2 = FFFAF0 | rightarm2 = FFFAF0 | shorts2 = FFFAF0 | socks2 = FFFAF0 }} '''«Нефтчи» Қошқар Ата футбол клубы''' — [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] Қошқар Ата қаласындағы футбол клубы. Клуб 1952 жылы құрылған. == Тарихы == Клуб 2010 жылдары күшейді. Клубтың тізгінін ресейлік маман [[Александр Сергеевич Крестинин|Александр Крестинин]] ұстады да, клубқа бірнеше украиналық, ресейлік легионерлерді тартты. Мұнысы нәтиже берді де, "Нефтчи" 2010 жылы Қырғызстан чемпионатында топ жарды. Шаубылшысы Талаай Жұматаев 15 голмен чемпионаттың үздік мергені атанды. Осы маусымдағы суперкубокта "[[Дордой (футбол клубы)|Дордойды]]" 2:1 есебімен ұтты. 2011 маусымда [[Футболдан Қырғызстан кубогы|Қырғызстан кубогының]] финалына дейін жетті, чемпионатта күміс жүлдені иеленді. Қаржы тапшылығынан 2012 жылғы маусымды бірінші лигада өткізді. 2013 жылы қайтып оралды. Кейін тағы түсіп кетті де, 2017 жылы қайта жоғары лигаға шықты. Бірақ қазіргі таңда клуб чемпионат фавориті емес. == Жетістіктері == * '''Қырғызстан чемпионы (1):''' 2010. * Қырғызстан чемпионатының күміс жүлдегері: (1) 2011 * Қырғызстан суперкубогы: 2010 * Қырғызстан кубогының финалисі: 2010, 2011 == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20150402131945/http://footballfacts.ru/clubs/375432-neftchi-kochkorata «Нефтчи» (footballfacts.ru)] * [https://web.archive.org/web/20150211155212/http://flk.kg/ru/node/452 «Нефтчи»] [[Санат:Қырғызстан футбол клубтары]] paf263298wx8plhf1qjq5qplgj3abi1 0 627384 3686678 3495933 2026-10-26T13:13:11Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686678 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|КСРО}} Нефтяник Ленинакан |логотип = |толық атауы = |таратылды = 1974 |құрылған = 1972 |стадион = |сыйымдылығы = |президент = |тренер = |капитан = |жарыс = КСРО 2-лигасы |маусым = 1973 (2 лига, 6-аймақ) |орын = 16 }} '''Нефтяник Лениакан''' — [[Тәжікстан|Тәжік КСР-інің]] Ленинакан ауданындағы футбол клубы. 1972, 1973 жылдары Тәжік КСР чемпионаты мен КСРО екінші лигасында ойнаған. == Тарихы == 1972 жылы Тәжік КСР чемпионатында жеңімпаз атанды. 1973 жылы КСРО екінші лигасының алтыншы аймағанда сынға түсіп, 16 орында қалып кетті. Одан кейін клуб бас қосып, жарыстарға қатысты деген мәлімет жоқ. == Атақты ойыншылары == * [[Михаил Ильич Гурман|Михаил Гурман]] == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20160309183159/http://footballfacts.ru/clubs/120910-neftyanik-rudaki footballfacts] * [http://wildstat.ru/p/2096/club/URS_Neftyanik_Lenin_Region Wildstat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822125951/http://wildstat.ru/p/2096/club/URS_Neftyanik_Lenin_Region |date=2016-08-22 }} * [https://web.archive.org/web/20150104200141/http://lena-dvorkina.narod.ru/FOOTBALL_2013/FC_SNG_2013/Tajik.html#m43 Тарихы] [[Санат:КСРО футбол клубтары]] lqn0t5jz16lfvdo5hcdol9mjeev2knj 0 632462 3686961 3652454 2026-10-27T10:48:08Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686961 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Люксембург}} Прогрес |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1919 |таратылды = |стадионы = Йос Хауперт, [[Нидеркорн]] |сыйымдылығы = 4830 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Германия}} Роланд Врабец |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Люксембург чемпионаты]] |маусым = 2025/26 |орын = 11 |сайты = [https://www.progres.lu/ Официальный сайт] |pattern_la1= |pattern_b1=_thinblacksides |pattern_ra1= |leftarm1=EEEE00 |body1=EEEE00 |rightarm1=EEEE00 |shorts1=000000 |socks1=EEEE00 |pattern_la2= |pattern_b2= |pattern_ra2= |leftarm2=008000 |body2=008000 |rightarm2=008000 |shorts2=000000 |socks2=000000 }} '''«Прогрес»''' ({{lang-en|Football Club Progrès Niedercorn}}) — [[Люксембург|Люксембургтің]] Нидеркорн қаласындағы футбол клубы, [[1919 жыл|1919 жылы]] құрылған. Қазіргі күнде Люксембург Ұлттық дивизионында (жоғары лига) өнер көрсетеді. Өз алаңындағы ойындары "Йос Хауперт" стадионында өткізеді. Біпнеше рет еурокубоктерге қатысқан. 2018/19 жылғы маусымда ғана [[УЕФА Еуропа лигасы 2018/19|УЕФА Еуропа лигасының]] үшінші іріктеу кезеңіне дейін жетті. Осы маусымда Әзірбайжанның "Габала", Мажарстанның [[Гонвед (футбол клубы)|"Гонвед]]" секілді азулы клубтарын тізе бүктірді. == Жетістіктері == === Ұлттық дивизион === * Чемпион (3): 1952/53, 1977/78, 1980/81 * Вице-чемпион (6): 1931/32, 1936/37, 1976/77, 1978/79, 1981/82, 2017/18 * 3-орын (8): 1930/31, 1932/33, 1939/40, 1945/46, 1953/54, 1955/56, 1979/80, 1983/84 === Екінші дивизион === * Чемпион (3): 1967, 1974, 1989/90 === Люксембург кубогы === * Жеңімпаз (4): 1932/33, 1944/45, 1976/77, 1977/78 * Финалист (3): 1945/46, 1955/56, 1979/80 == Сілтемелер == * [https://www.progres.lu/ Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804172117/https://www.progres.lu/ |date=2021-08-04 }} * [https://web.archive.org/web/20190722235317/http://rus.worldfootball.net/teams/progres-niedercorn/ worldfootball.net] * [https://www.transfermarkt.com/fc-progres-niederkorn/startseite/verein/12346 transfermarkt.com] * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.progres-niedercorn.2016-2017.3557..en.html footballdatabase.eu] * [https://www.soccerpunter.com/soccer-statistics/Luxembourg/National-Division-2016-2017/team_info_overall/6943_FC_Progr%C3%A8s_Niederkorn soccerpunter.com] * [http://int.soccerway.com/teams/luxembourg/fc-progres-niedercorn/6943/ soccerway.com] * [http://soccer365.ru/clubs/9279/ soccer365.ru] * [http://www.ceroacero.es/equipa.php?id=9356&search=1 ceroacero.es] [[Санат:Люксембург футбол клубтары]] tgcdmto4fijsizhzasuarglborpip8q 0 639498 3686751 3599666 2026-10-26T19:07:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686751 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Ол |Шынайы атауы = {{lang-en|It}} |Суреті = It film 2017.jpeg |Сурет ені = |Жанры = [[триллер]]<br>[[қорқынышты фильм]] |Режиссёрі = Анди Мускэтти |Продюсері = Рой Ли<br>Дэн Лин<br>Сэт Грэм-Смит<br>Дэйвид Катцэнберг<br>Барбара Мускэтти |Сценарист = '''Роман:'''<br>[[Стивен Киң]]<br>'''Сценарий:'''<br>Чэйс Палмер<br>[[Кэри Фукунага]]<br>Гэри Доберман |Актерлер = [[Джэйден Мартелл]]<br>[[Билл Скарсгорд]] |Операторы = Чон Жон-Хун |Компания = [[Lin Pictures]]<br>[[New Line Cinema]]<br>[[Vertigo Entertainment]]<br>[[KatzSmith Productions]]<br>'''Дистрибуция''':<br>[[Warner Bros.|Warner Bros. Pictures]] |Бюджеті = 35 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web|url=http://www.latimes.com/business/hollywood/la-fi-ct-new-line-it-movie-20170905-story.html|title=With new adaptation of 'It,' New Line Cinema hopes to continue horror winning streak|author=Ryan Faughnder|work=[[Los Angeles Times]]|date=2017-09-05|accessdate=2017-09-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2017/09/it-stephen-king-movie-weekend-box-office-1202161829/|title=Box Office To Wake Up From Long Summer’s Nap As ‘It’ Happens With $60Ms Opening, Possible $70M – Preview|author=Anthony D'Alessandro|work=[[Deadline.com]]|date=2017-09-05|accessdate=2017-09-08}}</ref> |Түсім = 700.3 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=it.htm|title=It (2017)|website=[[Box Office Mojo]]|lang=en|accessdate=2017-09-11}}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |Ұзақтығы = 135 минут<ref>{{Cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/it-film-1|title=It|website=[[Британский совет по классификации фильмов]]|date=|accessdate=2017-09-08}}</ref> |Жыл = 2017 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Ол: Екінші Тарау]] |imdb_id = 1396484 |Сайт = [[URL|http://www.it-movie.net/]] |Композиторы=Бэнджамин Уоллфиш}} '''Ол''' немесе Сол<ref>[https://m.flip.kz/catalog?prod=2157632 Интернет дүкені. flip.kz]</ref> ({{lang-en|It}}) — 2017 жылы шыққан, режиссер Анди Мускэттидің американдық [[қорқынышты фильм]]і. Фильм [[америкалықтар|американдық]] жазушы [[Стивен Киң]]нің 1986 жылғы [[Ол (роман)|романының]], бірінші бөліміне негізделген.<ref>https://thewrap.com/stephen-kings-it-release-date-set-by-warner-bros/</ref> Дэрри, Мэйн қаласында қорқыныштан, жеккөрушіліктен және көңілсіздіктен күш алатын, әртүрлі келбетті қабылдай алатын жаратылыс - Пенниуайздың қаһарына ұшыраған жеті жасөспірім туралы баяндайды.<ref>https://variety.com/2015/film/news/stephen-kings-it-new-director-1201541881/</ref><ref>https://www.bustle.com/p/the-new-it-trailer-is-just-as-glorious-terrifying-as-you-feared-47788</ref> Бұл Стивен Киңнің романының екінші экранизациясы, алғаш рет роман 1990 жылы шағын-сериалда түсірілген болатын.<ref>https://www.vox.com/culture/2017/3/30/15109552/stephen-kings-it-trailer-conventional-horror</ref><ref>http://www.cbr.com/stephen-king-it-rating-sequel-plans/</ref><ref>https://uk.ign.com/articles/2017/03/30/it-how-the-stephen-king-remake-compares-to-the-original-tv-miniseries</ref> Фильм сондай-ақ, ''Ол: 1 бөлім — Бейбақтар клубы''-мен танымал.<ref>The official title of Andrés Muschietti's It was confirmed by Stephen King on March 7, 2017, and has been corroborated by various other sources such as https://www.theguardian.com/film/2017/mar/29/it-trailer-stephen-king-pennywise-clown, https://www.nme.com/blogs/the-movies-blog/stephen-king-it-losers-club-release-date-2017-2018172, http://www.telegraph.co.uk/films/0/pennywise-back-terrifying-first-trailer-stephen-king-adaptation/, http://www.digitalspy.com/movies/trailers/news/a824493/first-it-remake-trailer/.</ref> ''Ол'' тұсаукесері [[2017 жыл]]дың [[5 қыркүйек|қыркүйегінде]] [[Лос-Анджелес]]те өтті және [[Америка Құрама Штаттары]]нда [[2017 жыл]]дың [[8 қыркүйек|қыркүйегінде]] 2D және [[IMAX]] нұсқаларында шығарылды. Фильм көптеген кассалық рекордтарды орнатты және бүкіл әлем бойынша 701 миллион [[АҚШ доллары]]нан асып түсіп, барлық уақыттағы R-рейтингі бойынша ең жоғары бесінші орынға ие болды.<ref>Calfas, Jennifer (September 10, 2017).[http://time.com/4935221/it-box-office-stephen-king/ "It Shatters Box Office Records With Massive Opening Weekend"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921071748/http://time.com/4935221/it-box-office-stephen-king/ |date=2017-09-21 }}. Time. Retrieved October 10, 2017.</ref> Инфляцияға бейімделмеген ол барлық уақыттағы ең жоғарғы қорқынышты фильм болды.<ref>Mumford, Gwilym (September 29, 2017).[https://www.theguardian.com/film/2017/sep/29/stephen-king-it-the-exorcist-highest-grossing-horror-film-ever "Stephen King's It scares off The Exorcist to become highest-grossing horror ever"]. The Guardian. Retrieved October 10, 2017.</ref><ref>Tartaglione, Nancy (October 8, 2017). [https://deadline.com/2017/10/blade-runner-2049-it-movie-horror-record-despicable-me-3-kingsman-never-say-die-weekend-results-international-box-office-1202184382/ "'Blade Runner 2049' Arrives With $50M Overseas; 'It' Tops $600M WW; 'Despicable 3' Hops Past 'Zootopia' – Intl Box Office". Deadline Hollywood.] Retrieved October 10, 2017.</ref> Оң пікірлер айтылды, сыншылар қойылымды, бағытты, кинематографияны және музыкалық көрсеткіштерді жоғары бағалады және көптеген адамдар оны Стивен Киңнің ең жақсы бейімделуінің бірі деп атады.<ref>[https://hollywoodreporter.com/heat-vision/it-review-roundup-1035698 "'It': What the Critics Are Saying"]</ref> Ол көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды, «Вашингтон D.C. Area» аймақтық кино сыншылар қауымдастығының екі номинациясын жеңіп алды, соның ішінде ең жақсы актерлік құрам.<ref>[http://freebeacon.com/blog/wafca-winners-announced/ "WAFCA Winners Announced"]</ref> ''Ол'' «Сыншылардың таңдаулы фильмі ең жақсы ғылыми-қорқынышты фильм» номинациясына ұсынылды.<ref>https://variety.com/2017/film/awards/critics-choice-film-nominations-list-1202631789/</ref> Фильм 11 күнде 2 миллионнан астам неміс қабылдауына қатысқаны үшін үш «[[Боуги]]» сыйлығын жеңіп алды.<ref>https://www.screendaily.com/news/never-say-die-tops-international-box-office/5123040.article</ref> Сонымен қатар, кинотуынды әр түрлі сыншылар бірнеше сыншылардың жыл соңындағы тізіміне еніп, ''2017 жылдың үздік фильмдері''нің бірі деп аталды.<ref>https://metacritic.com/feature/film-critics-list-the-top-10-movies-of-2017 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201207004937/https://www.metacritic.com/feature/film-critics-list-the-top-10-movies-of-2017 |date=2020-12-07 }}</ref> == Сюжет == 1988 жылы қазан айында, Дэрридегі жаңбырлы таңертеңгілік, жасөспірім Билл Дэнбро өзінің жеті жасар інісі Джорджиге қағаз қайық жасамақ болады. Содан кейін магний алады. Қайықтың беріктігі үшін оны жертөледе орналасқан парафинмен жабу керек болатын. Джорджи қорқынышымен күресіп, қараңғы жертөледен парафин алып, ағасына апарады. Жұмысты аяқтағаннан кейін Билл қайықты інісіне тапсырады және абай болуды ескертеді. Джорджи кеменің артынан дымқыл көшеде жүгіріп өтіп, ақырында қайық суағарға ағызылып кетеді. Джорджи тротуардың астындағы суағарға қарайды, таңданысы мен қорқынышына қарап, «Пенниуайз» деген клоунды көреді. Алдымен, клоун баланың көңілін өзіне аударуға тырысады, онымен әзілдеседі, бірақ кейін үнсіз қалады да, Джорджиге қорқынышты қарай бастайды. Бала өзін мазасыз сезініп, үйге бару керек дейді. Содан кейін Пенниуайз қайықты көрсетеді және оны алып кетуге итермелейді. Джорджи қайықты алу үшін қолын созған кезде, клоун оны тістеп, Джорджиді канализацияға әкетеді. Бірнеше айдан кейін, жаз басталғанға дейін, марқұмның ағасы Билл және оның достары - әңгімелесуші Ричи Тосиер, гипохондриак Эдди Каспбрак және еврей Стәнли Урис қаланың сыртындағы сүйікті орнына барып, олар оны ''Тақыршақ'' деп атайды, бірақ оны орта мектеп оқушысы азғын Хэнри Бауерс және оның үш досы қорқытуда. Бауерс Биллге оның інісімен болған қайғылы жағдайға байланысты оған жыл бойы қол тигізбейтінін айтады, бірақ енді ол Биллді тағы мазақ етеді. Алайда, Хэнри полицияның әкесі Оскар Бауерсті байқап, бұзақылармен бірге кетеді. Бұл уақытта Бауерс пен оның тобынан жасырынған аулада мектептегі жаңа жігіт - толық, ұялшақ мектеп оқушысы Бэн Хэнский өзінің әдепсіздігі туралы жалған қауесеттерге масқара болып, әдемі қызыл шашты Бэверли Маршты кездестірді және оған ғашық болды. Билл Джорджидің жоғалып кетуін әлі де бастан кешуде және оның інісі ''Тақыршақ''та болуы мүмкін деп болжайды. Бэн, достары жоқ, мектеп кітапханасында отырып, Бэверлиге деген сүйіспеншілік туралы хат жазады және қаланың ғасырлар бойы балалардың қайғылы оқиғалары мен жоғалып кетуінен зардап шеккенін біледі. Мұрағат бөлмесінде біртүрлі шу естіген Бэн кітапханадан ақырын ұшып келе жатқан қызыл шарды көреді. Ол оның соңынан ереді, ал кітап сөрелерінің лабиринттерінде ол бассыз өлген адам түрінде Пенниуайзбен кездеседі. Ол қашып кетеді, бірақ Ханском үйіне келе жатып, Бауэрс пен оның достарын кеш байқайды. Олар жігітті ұстап алып, оны карьердегі көпірге сүйреп апарады, онда Хэнри Бэнді ұрып-соғып, өз есімінің бірінші әрпін асқазанына пышақпен кесіп тастайды. Осы сәтті сезіне отырып, Бэн олардан қашып кетеді, карьерден құлап, жүгіреді, Биллдің Тақыршақтағы серіктерімен кездеседі. Хэнридің достарының бірі Патрик Хокстэттер қашып кеткен Бэнді іздеп, канализацияға түседі және Пенниуайздан мерт болады. Билл және қалғандары, оның іш жарақатын емдеу үшін, Бэнді қалаға апарады. Дәріханада олар дәрі-дәрмектерге ақша жеткіліксіз екенін анықтайды. Көмекке Бэверли Марш келеді, ол сол жерде кездейсоқ болды. Алғыс ретінде оған ғашық болған Билл, оны келесі күні өзенге шомылуға шақырады. Бэверли үйге келіп, әкесі тарапынан қиянатқа ұшырайды. Көз жасында ол шашын кесіп тастап, өзін жігіт сияқты сезінеді. Келесі күні Бэверли карьерге келіп, Билл, Бэн, Ричи, Стәнли және Эддимен бірге шомылады. Шомылғаннан кейін Бэн оларға қаладағы ересектер мен балалардың жаппай жоғалуы туралы және бұл сериялы өлтірушінің жұмысы болуы мүмкін екенін айтады. Содан кейін бәрі тарайды және көбісі Пенниуайзға тап болады, ол олар қатты қорқатын нәрсеге айналды: Үйге барар жолда Эдди - үйсіз-күйсіз алапес адам, Стән - жалған беті бар сасық әйел түрін, түнде Билл жертөледе - өлі Джорджийді, ал Бэверли - шұңғылшадан қанды көреді. Бэверли ұлдардан ваннаны қаннан тазартуға көмектесуді сұрайды және көргендерін айтады. Бәрі де қорқынышты нәрселерді көргендерін айта бастайды, ал соңы бірдей болды - барлығының көз алдында клоун пайда болды. Содан кейін жасөспірімдер бұталардың тереңінен көмек сұрап айқайлайды, қоңырауға жүгіреді және Хэнри Бауэрс пен оның достары қара жігіт Майк Ханлонды аяусыз ұрып жатқанын көреді. Жігіттер балаға қарсы тұрып, Бауерс тобына тас лақтырады. Майк олардың досы болады, және олар өздерін «Бейбақтар клубы» деп атайды. Бірге олар қорқынышты көріністердің құпиясын ашуға тырысады және оларды бір жаратылыс аңдып жатқанын түсінеді. Биллдің көлікжайында олар ескі мұрағат құжаттар тауып, Дэрридің канализациялық карталарының көмегімен Пенниуайз әр 27 жыл сайын Дэрридегі балаларды жеу үшін оянып, қала ішінде қаңырап қалған үйдің астындағы құдыққа апаратын канализациялық түнелдер арқылы қозғалатынын түсінеді. Соңында, олар протектордағы фотосуреттерді бірлесіп қараған кезде, «''Ол''» экраннан секіріп, балаларға шабуыл жасау арқылы сенімді болады. Билл бізге Нэйбл көшесіндегі үйге бару керек дейді, ал қалғандары бұған әрең дегенде келіседі. Үйде «Ол» оларды бөліп алып, әр топқа шабуыл жасайды, нәтижесінде Эдди екінші қабаттан құлап, қолын сындырады. Бэверли Пенниуайзды металды шыбықпен ұрып, клоунды шегінуге мәжбүр етеді. Мазасыз анасы Эддиді үйіне апарғаннан кейін, Ричи, Стәнли, Бэн және Майк клоунмен күресуден бас тартады, тек Билл мен Бэверли күресті әрі қарай жалғастыруды шешеді. Жаздың бір маусымын «Бейбақтар» бір-бірінен бөлек өткізеді, әрқайсысы өз ісімен айналысады. Хэнри Бауерс, достарымен бірге әкесінің тапаншасынмен ырбаңдап, нәтижесінде Хенри өз тобын қорлайды. Кіші-Бауерс құлдырап, ашуланған кезде, ол кенеттен пошта жәшігінде қызыл шарды көргенде көлікте отырады. Қорапта ол Бэннің артынан қуып, орманда жоғалтқан пышақты табады. Үйде Хэнри ұйықтап жатқан Оскар Бауерстің ішіне пышақ ілгішін қойып, теледидардан шыққан клоунның дауысын айтып, әкесін өлтіріп, «бәрін өлтіремін» деп айғайлайды, «Ол» оны арбады. Бұл арада Беверли әкесінен қысым көруде. Алғаш рет қайта соғысуды шешкенде, ол оны басынан ұрып тастап, кетуге тырысады, бірақ ''Пенниуайз'' пайда болып, оны ұрлап кетеді. Билл бұл туралы хабардар болып, басқаларын жинауды шешеді, ал олардың бәрі қаруланып, Бэверлиді құтқару үшін Нэйбл көшесіндегі үйге барады. Жігіттер кезекпен құдыққа түсе бастайды. Жоғарыдағы ең соңғысы - Майк, бірақ оған ашуланған Хенри оған шабуыл жасайды. Жекпе-жек кезінде Майк Бауерстың басына таспен ұрып, құдық түбіне итеріп жібереді. «Бейбақтар» ағынды сулармен төмен түсіп, цирк таяқтары мен балалар заттары орналасқан жер астындағы үйді табады, олардың айналасында жоғалған балалардың денелері ауада жүзіп жүр. Қалған адамдармен бірге «Бейбақтар» Бэверлидің көтеріліп жатқанын, бірақ транс күйінде көреді. Олар оны төмен түсірді, содан кейін Бэн қызды сүйіп, Бэверли транстен кетеді. Қоқыс пен басқа балалардың арасында Билл Джорджийді кездестіреді, ағасымен соңғы рет сөйлеседі, қоштасады және оны Майктың тапаншасымен атып тастайды, мұның ''Пенниуайз'' екенін түсінеді. Джорджи құлап түседі, ал оның денесі топқа шабуыл жасап, Биллді тұтқындап клоунға айнала бастайды, оған оны жеуге және 27 жыл бойы ұйықтауға жатуды ұсынады. «Бейбақтар» бұл ұсынысты қабылдамайды және қорқыныштарын жеңіп, клоунға шабуыл жасай бастайды. Шаршап, күші таусылған ''Пенниуайз'' құлайды және қараңғылыққа түседі.Билл Бэверлиді құшақтап, клоунның жеңілісінен кейін барлық жоғалған балалардың түсіп жатқанын көреді. Джорджийдің сары жамылғысын тапқан Билл ақыры інісінің өлімін қабыл алады және қайғыдан жылай бастайды, достары оны жұбатады. Бір айдан кейін жасөспірімдер Тақыршақта қайтадан кездеседі, ал Бэверли ересектер сияқты кәрізде тағы кездескені туралы аян айтады. Билл бөтелкені сындырып алақанын кеседі, ал достары қол ұстасып, егер клоун қайтадан пайда болса, Дэрриге ораламыз деп ант береді. Стәнли, Эдди, Ричи, Майк және Бэн кетіп қалады. Бэверли Биллге тәтесімен Портландта тұруға кететінін айтады. Ол кетер алдында Билл оны тоқтатады және олар қоштасып сүйіседі. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Билл Скарсгорд]]||''[[Пенниуайз]]''}} {{Рөлдерде|[[Джэйдэн Мартелл]]||Билл Дэнбро}} {{Рөлдерде|[[София Лиллис]]||Бэверли Марш}} {{Рөлдерде|[[Джэреми Рэй Тэйлор]]||Бэн Ханском}} {{Рөлдерде|[[Чоузен Джэйкобс]]||Майк Ханлон}} {{Рөлдерде|[[Финн Вулфхард]]||Ричи Тозиер}} {{Рөлдерде|[[Джәк Дилан Грэйзер]]||Эдди Касбрак}} {{Рөлдерде|Уайатт Олэф||Стәнли Урис}} {{Рөлдерде|Николас Хамилтон||Хэнри Бауерс}} {{Рөлдерде|[[Джексон Роберт Скотт]]||Джорджи Дэнбро}} {{Рөлдерде|Оуэн Тиг||Патрик Хокстэттер}} {{Рөлдерде|[[Логан Томпсон]]||Виктор Крис}} {{Рөлдерде|Джэйк Сим||Рэджиналд «Бэлч» Хаггинс}} {{Рөлдерде|Хавиэр Ботет||''алапес''}} {{Рөлдерде|Тэйтум Ли||Джудит}} {{Рөлдерде|[[Стивен Уильямс]]||Лирой Ханлон}} {{Рөлдерде|Стивен Богэрт||Элвин Марш}} {{Рөлдерде|Джэффри Паунсэтт||Зак Дэнбро}} {{Рөлдерде|Пип Дуайер||Шэрон Дэнбро}} {{Рөлдерде|[[Ари Коэн]]||Раввин Урис}} {{Рөлдерде|[[Стюарт Хюз]]||Оскар «Бутч» Бауерс}} {{Рөлдерде|[[Мэган Шарпантир]]||Грэта Боуи}} {{РөлдердеАсты}} == Өндіріс == === Түсірілім === [[File:Port Hope Town Hall.JPG|thumb|[[Порт Хоуп]] , оны Дэрри қаласына айналдыру үшін бірқатар өзгерістерге ұшырады.]] Қоюшы дизайнер – Мара ЛеПэре-Шлуп [[Бангор (Мэн)]]-ге барды, оның ішінде Томас Хилл шыңы, Кэндаскиг ағынының бойымен өтетін жер, Баррэнс деп аталатын жер бар, ол 2015 жылы 31 наурызда расталды және су құрылыстары [[Пенобскот өзені]]н зерттеуге шыққан.<ref name="hashtagmaine.bangordailynews.com">http://hashtagmaine.bangordailynews.com/2015/03/31/reddit/crew-from-new-adaptation-of-stephen-kings-it-in-bangor-to-scope-out-potential-filming-locations/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011204040/http://hashtagmaine.bangordailynews.com/2015/03/31/reddit/crew-from-new-adaptation-of-stephen-kings-it-in-bangor-to-scope-out-potential-filming-locations/ |date=2016-10-11 }}</ref> ЛеПэре-Шлуп өзінің гастрольдік сапарында олар қаладағы кейбір көріністерді түсіріп, антенналық түсірілім алуға үміттенетіндерін айтты, дегенмен қазіргі уақытта фильмді түсіру үшін жетекші орындар [[Йоңкерз, Нью-Йорк]] және Нью-Йорк штатындағы солтүстік бөлігінде орналасқан.<ref name="hashtagmaine.bangordailynews.com"/> 2016 жылғы 31 мамырда ''Third Art Productions'' компаниясы Порт-Хоуп муниципалитетінде фильмнің ішкі және сыртқы көріністеріне қолданылғандығы расталды, ал муниципалитеттің айналасындағы әртүрлі орындарға түсірілімдер 2016 жылдың 11 шілдесінен - 2016 жылдың 18 шілдесіне дейін түсірілді.<ref>http://www.northumberlandnews.com/news-story/6698081-port-hope-eyed-for-remake-of-stephen-king-s-it-/</ref> Негізгі түсіру кезеңі [[Торонто]]да басталды, оның түпнұсқалық түсірілім кестесі 2016 жылдың 27 маусымы мен 6 қыркүйегі аралығында болды.<ref>{{cite web|url=https://www.dreadcentral.com/news/162137/new-adaptation-stephen-kings-begins-filming-june/|title=New Adaptation of Stephen King's It Begins Filming in June|last=Squires|first=John|work=[[Dread Central]]|date=April 18, 2016|accessdate=June 27, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160518120015/http://www.dreadcentral.com/news/162137/new-adaptation-stephen-kings-begins-filming-june/|archivedate=May 18, 2016|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BHK0N3ThiTz/|title=Day one|last=Muschietti|first=Andrés|work=[[Instagram]]|date=June 27, 2016|accessdate=June 27, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160708124839/https://www.instagram.com/p/BHK0N3ThiTz/|archivedate=July 8, 2016|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.liljas-library.com/article.php?id=4820|title=IT Filming in Toronto This Summer|last=Jorissen|first=Matt|work=Lilja's Library|date=April 13, 2016|accessdate=June 27, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160809064705/http://www.liljas-library.com/article.php?id=4820|archivedate=August 9, 2016|df=mdy-all}}</ref> [[Ошава]]ны продюсерлер келесі түсірілім орны ретінде таңдады, ал 2016 жылдың 20 шілдесінде Ошаваның орталығына жақын орналасқан ''Эулали'' даңғылы мен ''Джэймс'' көшесіндегі үйлерге түсірілім туралы хабарламалар жіберіліп, тұрғындарға түсірілімге бейімделуге кеңес берді, бұл аймақта түсірілім 5 тамыздан 8 тамызға дейін жалғасты.<ref>http://oshawaexpress.ca/oshawa-sewers-to-be-haunted-by-literary-terror/</ref> 2016 жылдың 29 шілдесінде экипаждың бұрынғы бос жерде ''Джэймс'' көшесінің қиылысында ескі үй түріндегі декорация салынып жатқандығы туралы хабарланды.<ref>http://www.torontosun.com/2016/08/03/it-movie-being-filmed-in-oshawa</ref> Сондай-ақ, құрылым сыртқы түсіру үшін қолданылатын құрылыс, орман айналасында жасалынған қасбет екендігі атап өтілді. Жинақ алдын-ала дайындалған модульдерден тұрады, оларды «IATSE» ағаш ұсталары шығарады және орнатады.<ref>http://www.northumberlandnews.com/news-story/6789170--that-s-how-you-make-a-haunted-house-elaborate-set-for-film-of-stephen-king-s-it-being-built-in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160802092454/http://www.northumberlandnews.com/news-story/6789170--that-s-how-you-make-a-haunted-house-elaborate-set-for-film-of-stephen-king-s-it-being-built-in/ |date=2016-08-02 }}</ref> 2016 жылдың 18 шілдесінде Ривердэйл, [[Торонто]], түсірілім 450-ші ''Пэйп'' даңғылында басталды,<ref>{{cite web|url=http://globalnews.ca/news/2896739/filming-of-stephen-kings-horror-classic-it-becoming-nightmare-for-some-residents/|title=Filming of Stephen King's horror classic 'It' becoming nightmare for some residents|last=Kim|first=Peter|work=Global News|date=August 22, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928001710/http://globalnews.ca/news/2896739/filming-of-stephen-kings-horror-classic-it-becoming-nightmare-for-some-residents/|archivedate=September 28, 2016|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cbc.ca/news/it-riverdale-pape-stephen-king-neighbour-1.3722207|title=Film crew for Stephen King movie It creates horror show for Riverdale resident|last=Matteis|first=Stephanie|work=[[CBC.ca]]|date=August 15, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930142256/http://www.cbc.ca/news/it-riverdale-pape-stephen-king-neighbour-1.3722207|archivedate=September 30, 2016|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thestar.com/news/gta/2016/08/15/excessive-film-shoots-at-riverdale-home-irks-neighbours.html|title=Excessive film shoots at Riverdale home irks neighbours|last=Honderich|first=Holly|work=[[Toronto Star]]|date=August 15, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160929161204/https://www.thestar.com/news/gta/2016/08/15/excessive-film-shoots-at-riverdale-home-irks-neighbours.html|archivedate=September 29, 2016|df=mdy-all}}</ref> онда 2016 жылдың 19 тамызына дейін 1902 жылы салынған «Крәнфилд үйі» деп аталатын ғимарат орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://www.insidetoronto.com/news-story/6812657-lights-camera-too-much-action-at-oft-used-pape-avenue-film-set/|title=Lights, camera, too much action at oft-used Pape Avenue film set|last=Lavoie|first=Joanna|work=InsideToronto|date=August 17, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160820231748/http://www.insidetoronto.com/news-story/6812657-lights-camera-too-much-action-at-oft-used-pape-avenue-film-set/|archivedate=August 20, 2016|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://urbantoronto.ca/news/2016/08/redevelopment-plan-re-emerges-storied-east-end-mansion|title=Redevelopment Plan Re-Emerges for Storied East End Mansion|last=Novakovic|first=Stefan|work=Urban Toronto|date=August 23, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161002072929/http://urbantoronto.ca/news/2016/08/redevelopment-plan-re-emerges-storied-east-end-mansion|archivedate=October 2, 2016|df=mdy-all}}</ref>&nbsp;4 қыркүйек күні фильмнің түсірілімі Ошавада аяқталғаны белгілі болды, үйдің орналасқан жері ''Корт'' пен ''Фишер'' көшесі.<ref>{{cite web|url=http://www.durhamregion.com/whatson-story/6825233--it-was-a-hit-and-it-s-a-wrap-in-oshawa/|title='It' was a hit and it's a wrap in Oshawa|last=Ruta|first=Mike|work=Durham Region|date=September 4, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010234843/http://www.durhamregion.com/whatson-story/6825233--it-was-a-hit-and-it-s-a-wrap-in-oshawa|archivedate=October 10, 2016|df=mdy-all}}</ref>&nbsp;Негізгі фотосурет Торонтода 2016 жылдың 21 қыркүйегінде аяқталған,<ref>{{cite web|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3407564/wraps-filming-pennywise-jack-box-revealed/|title='It' Wraps Filming: Pennywise Jack-in-the-Box Revealed|last=Barkan|first=Jonathan|work=[[Bloody Disgusting]]|date=September 22, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928010359/http://bloody-disgusting.com/movie/3407564/wraps-filming-pennywise-jack-box-revealed/|archivedate=September 28, 2016|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://movieweb.com/it-movie-wraps-stephen-king-pennywise-jack-in-the-box/#comments|title=Stephen King's IT Wraps Production, Pennywise Jack-in-the-Box Revealed|last=Orange|first=Alan|work=MovieWeb|date=September 22, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928223821/http://movieweb.com/it-movie-wraps-stephen-king-pennywise-jack-in-the-box/#comments|archivedate=September 28, 2016|df=mdy-all}}</ref> расталған түсірілім кестесі 2016 жылғы 27 маусымнан 21 қыркүйекке дейін, сайып келгенде, 2016 жылдың 14 қыркүйегінде пост-өндіріспен аяқталды.<ref>{{cite web|url=https://addictedtohorrormovies.com/2016/09/23/filming-on-andy-muschiettis-remake-of-stephen-kings-it-has-wrapped/|title=Filming on Andy Muschietti's Remake of Stephen King's 'It' has Wrapped|last=Addicted to Horror Movies Editors|work=Addicted to Horror Movies|date=September 23, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161002083417/https://addictedtohorrormovies.com/2016/09/23/filming-on-andy-muschiettis-remake-of-stephen-kings-it-has-wrapped/|archivedate=October 2, 2016|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://pro-labs.imdb.com/title/tt1396484?d=inprod|title=It (2017) – IMDbPro|last=IMDb Editors|work=[[IMDb]]|date=September 14, 2016|accessdate=October 27, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161108091247/https://pro-labs.imdb.com/title/tt1396484?d=inprod|archivedate=November 8, 2016|df=mdy-all}}</ref> == Шығарылым == [[File:Grauman's Chinese Theatre, by Carol Highsmith fixed & straightened.jpg|thumb|Грауман қытайлық театры]] Фильмнің тұсаукесері 5 қыркүйек 2017 жылы [[Голливуд]], [[Калифорния]] штатында [[Грауман]] Қытай театрында өтті,<ref>https://1iota.com/Show/664/World-Premiere---It</ref> [[Англия]] 4 қыркүйек 2017 жылы [[Лондон]]дағы BFI Southbank-те алдын ала қарау ретінде көрсетілгеннен кейін,<ref>http://www.bfi.org.uk/sites/bfi.org.uk/files/downloads/bfi-press-release-stephen-king-on-screen-listings-2017-07-11.PDF {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210108182557/https://www2.bfi.org.uk/sites/bfi.org.uk/files/downloads/bfi-press-release-stephen-king-on-screen-listings-2017-07-11.pdf |date=2021-01-08 }}</ref><ref>https://whatson.bfi.org.uk/Online/default.asp?BOparam::WScontent::loadArticle::permalink=itpreview&BOparam::WScontent::loadArticle::context_id=</ref><ref>http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/announcements/stephen-king-on-screen-horror-season</ref> 6 қыркүйекте Германияның [[Мюнхен]] қаласында өткен Қиял кинофестивалінің алғашқы фильмі ретінде экрандауға таңдалды.<ref>http://screenanarchy.com/2017/07/it-to-open-germanys-fantasy-filmfest.HTML {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112075335/https://screenanarchy.com/2017/07/it-to-open-germanys-fantasy-filmfest.html |date=2021-01-12 }}</ref><ref>http://www.fantasyfilmfest.com/eng-film/It.HTML {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223165442/http://fantasyfilmfest.com/eng-film/It.html |date=2020-02-23 }}</ref><ref>https://bloody-disgusting.com/movie/3447931/set-open-germanys-fantasy-filmfest/</ref> Ол 28 елде шығарылды, соның ішінде Еуропа елдері (Ресей және Нидерланды сияқты), Таяу Шығыс елдері (Израиль және БАӘ сияқты), Латын Америкасы мен Кариб теңіз елдері (Бразилия және Панама сияқты), Австралия және Жаңа Зеландия 7 қыркүйек;<ref>http://wbpsites.com/it/us/releasedates/</ref><ref>http://cultofmonster.com.au/it-1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107055921/http://cultofmonster.com.au/it-1/ |date=2021-01-07 }}</ref> Ұлыбританияны қоса алғанда , 15 ел, және 8 қыркүйек Солтүстік Американы қоса алғанда, қосымша еуропалық және Азия елдері.<ref>https://ew.com/article/2016/04/22/stephen-king-it-release-date/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107070033/https://ew.com/article/2016/04/22/stephen-king-it-release-date/ |date=2021-01-07 }}</ref> Фильм 9 қыркүйек күні Довил американдық кинофестивалінде Францияда Довилде көрсетілді, онда премьераның ресми бүйірлік секциясында ашылды.<ref>https://www.festival-deauville.com/pid57/film-2303/it {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107221623/https://www.festival-deauville.com/pid57/film-2303/it |date=2021-01-07 }}</ref> Ол 17 қыркүйек күні [[Токио]] қаласында өткен «Даунтаун Тайто» халықаралық комедиялық фильмдер фестивалінде көрсету үшін таңдалды.<ref>http://www.shitacome.jp/2017/program/program_hiho.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107130245/http://www.shitacome.jp/2017/program/program_hiho.html |date=2021-01-07 }}</ref>&nbsp;Фильм [[Вена]]да,<ref>http://slashfilmfestival.com/2017/07/it-happens/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110073648/https://slashfilmfestival.com/2017/07/it-happens/ |date=2021-01-10 }}</ref><ref>http://diepresse.com/home/kultur/film/5259338/Remake-von-Es-feiert-beim-SlashFestival-OesterreichPremiere</ref> [[Австрия]] 21 қыркүйек, [[Италия]]да 19 қазан, және [[Жапония]] 3 қараша 2017 жылғы соңғы тағзым алдында Slash Film фестивалінің ашылуы ретінде таңдалды.<ref>https://www.warnerbros.it/scheda-film/genere-horror/it/</ref> 2017 жылдың 7 наурызында Стивен Киң фильмнің атауын ''1 бөлім — Бейбақтар клубы'' деп жарияланды.<ref>https://collider.com/it-movie-review-stephen-king/#it-movie-stephen-king-review</ref><ref>http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/stephen-king-it-movie-remake-verdict-a7617811.html</ref> 8 қыркүйекте ол бүкіл әлем бойынша 615 [[IMAX]] саңылауын ашып, [[Солтүстік Америка]]да 389 экраннан қорқыныш фильмі ашылды.<ref>https://deadline.com/2017/09/stephen-king-it-home-again-box-office-1202163667/</ref><ref>https://joblo.com/horror-movies/news/stephen-king-s-it-will-be-released-in-imax-644</ref> === Маркетинг === [[File:Richie Tozier missing.jpeg|thumb|Мускэттидің жоғалған бала '''Ричи Тозиер''' плакаты]] «Ол» үшін ресми сайт 2016 жылдың 31 тамызында фильмді алға жылжыту үшін маркетингтік науқан мен интерактивті макет енгізіп, алғашқы дебют жасады.<ref>http://whois.domaintools.com/itthemovie.com</ref> Уэб-сайт галереяны, бейнелерді және [[8 бит]]тік «Ол: кәрізге кіріңіз» ойынын қамтитын үшінші трейлерді таратты.<ref>https://ew.com/movies/2017/08/18/stephen-king-it-8-bit-game/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112032210/https://ew.com/movies/2017/08/18/stephen-king-it-8-bit-game/ |date=2020-11-12 }}</ref> 2016 жылдың 31 қаңтарында Мускэтти өзінің [[Instagram|Инстаграмм]]ында ''Пенниуайз''дың түпкілікті келбеті үшін алдын-ала ойластырылған [[эскиз]] жариялады, ол дайындықтың басталуын атап өтті.<ref>https://bloody-disgusting.com/news/3396695/pennywises-new-look-already-teased/</ref><ref>http://consequenceofsound.net/2016/06/director-of-stephen-kings-it-remake-reveals-concept-art-for-pennywise/</ref><ref>http://movieweb.com/it-movie-remake-production-start-pennywise-new-look-art/</ref> 2016 жылдың 11 шілдесінен бастап Мускэтти Дэрри аймағында жоғалған балалардың әртүрлі постерлерін орналастырды, олардың ішінде ''Бэтти Рипсом'', ''Ричи Тозиер'', ''Пол Гринберг'', ''Джонатан Чан'' және ''Тания МакГоуан'' бар.<ref>http://forum.blu-ray.com/showthread.php?p=12430538</ref><ref>https://www.reddit.com/r/stephenking/comments/4xwvpa/paul_greenberg_missing_poster_taken_from_the_it/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20161012121741/http://moviepilot.com/posts/3950075</ref><ref>http://ihorror.com/stephen-kings-remake-missing-posters-show-pennywises-victims/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009135947/http://ihorror.com/stephen-kings-remake-missing-posters-show-pennywises-victims/ |date=2016-10-09 }}</ref> [[File:Pennywise Cosplay 1.jpg|thumb|Касплэй ''Пенниуайз'' суреті]] ''Ол'' фильмінің алғашқы ресми суреті оны алға жылжыту үшін 2016 жылдың 13 шілдесінде пайда болды, ол Скарсгардтың ''Пенниуайз''-дағы бірінші көрінісін,<ref>https://uk.ign.com/articles/2016/07/13/first-look-at-pennywise-the-clown-from-stephen-kings-it-movie</ref> және Энтони Брезниан жүргізген Скарсгардпен болған сұхбатты ұсынды.<ref>https://empireonline.com/people/bill-skarsgard/first-look-new-pennywise-stephen-king/</ref><ref>http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/it-pennywise-the-clown-stephen-king-bill-skarsgard-a7136021.html</ref> «Maxim»-дегі Томас Фриман «Скарсгард толық қорқынышты костюммен, ол Киңнің ең қорқынышты туындысын толтыру үшін не қажет екенін анық білді» деп жазды.<ref>http://www.maxim.com/entertainment/bill-skarsgard-stephen-king-it-photo-2016-7</ref> «HitFix»-тен Крис Эггерцен кескінді «сәйкес макабр» деп үшін оң жауап берді. «Карридың ''Пенниуайз'' эстетикадан тым түбегейлі ауытқымайтын көрініс, мен Скарсгардтың нұсқасына Карридің интерпретациясында жоқ нұсқасына әлдеқайда еліктіргіш көрініс» деді.<ref>http://www.hitfix.com/the-dartboard/it-remake-heres-your-first-look-at-the-new-pennywise {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018003541/http://www.hitfix.com/the-dartboard/it-remake-heres-your-first-look-at-the-new-pennywise |date=2016-10-18 }}</ref> === Медиа === Таспа [[DVD]] мен [[Blu-ray Disc|Blu-ray]]-де 2018 жылдың 9 қаңтарында шығарылды; [[Digital HD]] форматында [[Amazon Prime Video]] және [[iTunes Store]] қызметтерінде 2017 жылдың 19 желтоқсанынан бастап қол жетімді<ref>{{Cite news|title=It DVD Release Date|url=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/6474/It-2017.html|accessdate=2017-09-15}}</ref>. Дискіде қосымша материалдар төрт бөліктен тұрды, олардың жалпы ұзақтығы шамамен 1 сағатты құрайды:<ref>https://www.slashfilm.com/it-deleted-scenes/</ref><ref>https://www.digitalspy.com/movies/a843116/it-dvd-release-date-blu-ray-extras/</ref> * «Қорқыныш авторы» (Author of Fear), Стивен Киңнің романның құрылу тарихы туралы әңгімесі; * «Пенниуайз тірі!» (Pennywise Lives!), клоун рөлінің жұмысы туралы [[Билл Скарсгард]]тың әңгімесі; * «Бейбақтар клубы» (The Losers' Club), фильмдегі түсірілім туралы актер-балалардың әңгімесі; * «Жойылған көріністер» (Deleted Scenes), фильмнің соңғы нұсқасына кірмеген 11 көрініс. == Жалғасы == 26 қыркүйек, 2017 [[Warner Bros.]] «[[Ол: Екінші Тарау]]» 2019 жылдың 6 қыркүйегінде шығады деп ресми түрде хабарлады.<ref>{{Cite news|title=Официальная дата премьеры «Оно 2». Ждем 2019 год|url=http://pluggedin.ru/open/oficialyna-data-premyery-ono-2-ghdem-2019-god-6592|accessdate=2017-09-26}}</ref> [[Variety]] сұхбатында қоюшы ''Андрэс Мускэтти'' көрерменнің реакциясын көру үшін екінші картина жұмысында үзіліс жасауға шешім қабылдағанын айтты, себебі оның айтуынша, алғашқы көз рухына адал болғысы келіп, «Ол» жаңа нұсқасы 1990 жылғы [[ABC]]-дегі телевизиялық фильміне қарағанда қан көп екенін айтты.<ref>{{Cite news|title='IT' Director Andy Muschietti Says He's Coming Back for a Sequel|url=http://collider.com/it-part-2-director-andy-muschietti/|work=Collider|date=2017-07-19|accessdate=2017-08-28|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title='IT' Director Andy Muschietti on Reinventing Pennywise and Sequel Plans|url=http://collider.com/it-movie-andy-muschietti-interview-sdcc/|work=Collider|date=2017-07-21|accessdate=2017-08-28|language=en}}</ref> Режиссердің айтуынша, екінші тарау 27 жылға алға жылжып, түсірілімнің басталу күнін атап өтті.<ref>{{Cite web|url=https://shazoo.ru/2017/02/10/48846/ono-vyjdet-s-rejtingom-r-i-poluchit-sikvel|title="Оно" выйдет с рейтингом R и получит сиквел|publisher=shazoo.ru|accessdate=2017-08-28}}</ref><ref>{{Cite news|title=Second IT Movie Adaptation Aims to Start Filming Next Year|url=http://screenrant.com/it-movie-sequel-filming-2018-start/|work=Screen Rant|date=2017-07-19|accessdate=2017-08-28|language=en}}</ref> <blockquote>Сірә, біз жалғасын түсіреміз. Жоспар бойынша, бізде қаңтар айында екінші бөлімнің сценарийі болады. Ең дұрысы, біз 2018 жылдың наурыз айында түсірілімге дайындықты бастаймыз. Бірінші бөлім тек балаларға қатысты. Екіншісі 30 жылдан кейін осы кейіпкерлер туралы әңгімелейді. Фильмде 1989 жыл туралы естеліктері бар флэшбэктер болады.<ref>{{Cite news|title=Stephen King's It already has a sequel planned|first=Alyse|last=Wax|url=http://www.syfy.com/syfywire/it-already-has-a-sequel-planned|work=Syfy|accessdate=2017-08-28|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Why The IT Movie Left The Adult Storyline Out Of The First Film|url=http://www.cinemablend.com/news/1683730/why-the-it-movie-left-the-adult-storyline-out-of-the-first-film|work=CINEMABLEND|date=2017-07-21|accessdate=2017-08-28}}</ref></blockquote> 2017 жылдың 17 қыркүйегінде «Пенниуайз» рөлін ойнаған актер Билл Скарсгард студия өткен уақытта болған оқиғаны онымен бірге сахнаға түсіргенін айтты.<ref>{{Cite news|title=Пеннивайз: создатели фильма “Оно” решили не раскрывать историю появления на свет клоуна-убийцы|first=Людмила|last=Мамаева|url=https://vk-smi.ru/culture/cinema-news/pennivajz-sozdateli-filma-ono-reshili-ne-raskryvat-istoriyu-poyavleniya-na-svet-klouna-ubijcy/|accessdate=2017-09-18|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171227122111/https://vk-smi.ru/culture/cinema-news/pennivajz-sozdateli-filma-ono-reshili-ne-raskryvat-istoriyu-poyavleniya-na-svet-klouna-ubijcy/|archivedate=2017-12-27}}</ref> Скарсгард хабарлағандай, фильмнің алғашқы нұсқаларының бірінде 1600-ші жылдардағы флэшбэком болған сәт болды. Сол кезде Дэрри қаласында «Пенниуайз» болған жоқ. Актер грим клоунда емес, кейіпкердің рөлін атқарды. Сахнада Пенниуайздың шығу тегі көрсетілді. Актер айтқандай, фильм көптеген жылдар бойы жер қойнауында құбыжықтың бар болуын көрсету болды.<ref>{{Cite news|title=Из фильма «Оно» вырезали сцену происхождения клоуна Пеннивайза {{!}} Новости {{!}} Мир фантастики и фэнтези|url=https://www.mirf.ru/news/v-filme-ono-vyrezali-scenu-proishozhdeniya-klouna-pennivajza|work=[[Мир фантастики]]|date=2017-09-18|accessdate=2017-09-18|language=ru}}</ref> Бұл сәт режиссерлік басылымда немесе екінші бөлімде пайда болуы мүмкін. [[Variety]] порталы ''Кәри Фукунага'' айналысқан «Ол» сценарийінде осындай сахна болғанын атап өтті. Онда Пенниуайз пианинода ойнап, 1800-ші жылы балаларды жалмады. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [http://www.it-movie.net/ Ресми сайт] * {{imdb title|id=1396484|title=It}} {{рейтинг-10|7.3}} * [https://www.instagram.com/itmovieofficial/ Instagram] * [https://m.facebook.com/ITMovie Facebook] [[Санат:Андрес Мускеттидің фильмдері]] [[Санат:Оно фильмдері]] [[Санат:Стивен Кинг шығармаларының экранизациялануы]] [[Санат:АҚШ романдарының экранизацияларнуы]] [[Санат:АҚШ драма-фильмдері]] [[Санат:Слэшер фильмдері]] [[Санат:АҚШ қорқынышты фильмдері]] [[Санат:2017 жылғы қорқынышты фильмдер]] [[Санат:New Line Cinema фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:2017 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Warner Bros. фильмдері]] [[Санат:Құбыжықтар туралы фильмдер]] [[Санат:Сайқымазақтар туралы қорқынышты фильмдер]] [[Санат:Жындар туралы фильмдер]] [[Санат:АҚШ триллер фильмдері]] [[Санат:Психологиялық қорқынышты фильмдер]] [[Санат:АҚШ мистикалық фильмдері]] [[Санат:Қорқынышты фильмдердің ремейктері]] jmukwybl42u1h3t31f7so0eoiwbcj7j 0 650384 3686681 3289899 2026-10-26T13:40:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686681 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Никола Василевич |сурет = Vasiljević.JPG |туған күні = 19.12.1983 |азаматтығы = {{байрақ|Босния және Герцеговина}} |туған жері = [[Зворник]], [[Югославия]] |бойы = 199 |салмағы = 94 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = ''клубсыз'' |номері = |клубтары = {{футбол карьерасы |2001—2003|{{ту|Босния және Герцеговина}} [[Дрина (футбол клубы)|Дрина]]|18 (0) |2004—2006|{{ту|Босния және Герцеговина}} [[Модрича (футбол клубы)|Модрича]]|53 (1) |2006—2007|{{ту|Корея Республикасы}} [[Чеджу Юнайтед]]|24 (0) |2007—2009|{{ту|Босния және Герцеговина}} [[Модрича (футбол клубы)|Модрича]]|33 (3) |2009—2010|{{ту|Хорватия}} [[Кроация (футбол клубы, Сесвете)|Кроация (Сесвете)]]|3 (0) |2010—2011|{{ту|Босния және Герцеговина}} [[Звезда (футбол клубы, Градачац)|Звезда (Градачац)]]|14 (0) |2011—2015|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|92 (10) |2016|{{ту|Босния және Герцеговина}} [[Дрина (футбол клубы)|Дрина]]|9 (0) |2016—2017|{{ту|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр]]|20 (2) |2017—2018|{{ту|Босния және Герцеговина}} [[Дрина (футбол клубы)|Дрина]]|25 (1) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы ||{{ту|Босния және Герцеговина}} Босния және Герцеговина-21|10 (?) |2006|{{футбол|Босния және Герцеговина}} |2 (0)}} }} '''Никола Василевич''' ({{lang-bs|Никола Васиљевић / Nikola Vasiljević}}; [[19 желтоқсан]] [[1983 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/126035</ref>, [[Зворник]], [[Югославия Социалистік Федеративті Республикасы|Югославия]]) — босниялық футболшы, қорғаушы. == Карьерасы == "Дрина" клубының түлегі. 2001 жылы осы клубта карьерасын бастаған соң, [[2003 жыл|2003 жылы]] "Модрича" клубына ауысты. [[2006 жыл|2006 жылы]] [[Корея Республикасы|Кореяның]] "[[Чеджу Юнайтед]]" клубымен келісім шарт жасасты. Бірақ 2007 жылы "Модричаға" қайта оралып, 2009 жылға дейін доп тепті. 2010 жылы қыста Хорватияның "Кроация" клубына ауысты. 2011 жылы Қарағандының "[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтерына]]" ауысып, төрт маусымдай ойнады, осы аралықта [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан чемпионы]] атанды, [[Футболдан Қазақстан Кубогы|Қазақстан кубогын]] иеленді. 2016 жылдың басында "Дринаға" қайта оралды. Бірақ жыл ортасында тағы да "[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтермен]]" келісім шарт жасасып, 2017 жылдың жазында үшінші рет "Дрина" клубына қайта келді. === Халықаралық === Боснияның 19 жасқа дейінгі құрамасында ойнады. 2006 жылы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]] сапында екі жолдастық кездесуде алаңға шықты. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Модрича» * Босния чемпионы: 2007/08 ; «Шахтёр» * Қазақстан чемпионы (2): 2011, 2012 * Қазақстан кубогы: 2013 * Қазақстан суперкубогы: 2013 === Жеке === * Қазақстан чемпионатының үздік қорғаушысы (1): 2013 * Қазақстан чемпионатындағы үздік 33 (3): № 1 (2011, 2013); № 2 (2012) == Қызықты деректер == Сербиялық тағы бір [[Никола Васильевич (сербиялық футболшы)|Никола Васильевич]] атты футболшымен бір күнде, бір жылда дүниеге келген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://footballfacts.ru/person/339720 Профилі] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Босния және Герцеговина футболшылары]] [[Санат:Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Дрина ФК ойыншылары]] [[Санат:Модрича ФК ойыншылары]] [[Санат:Чеджу Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Звезда Градачац ФК ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]] rz7vza00ybq8idf8vgzdmrsg0d34sb9 0 653085 3686809 3685214 2026-10-27T04:34:24Z Анар Абенова 187291 /* Тарихы */ 3686809 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} [[Сурет:PerseusCC.jpg|нобай]] '''Персей шоқжұлдызы''' — түнгі жұлдызды аспанда гректің '''λ''' әрпіне ұқсас көрінеді. Түнгі тұнық аспанда одан жай қырағы көзге тоқсанға жуық жұлдыз шалынады. Персей шоқжұлдызындағы '''β''' әрпімен белгіленген ең жарық жұлдызға көңіл бөлген жөн, оған '''Алголь''' деген ат берілген. Алголь-айнымалы – тұтылмалы қос жұлдыз. Персей шоқжұлдызының γ жұлдызы төңірегінен шілде айының 18-і мен тамыз айының 20-сы аралығында персеидтер деп аталатын жұлдыз жауыны болып тұрады. Нөсерлі сәті тамыз айының 12–13-терінде өтеді.<ref>"Алматыкітап баспасы". Менің алғашқы энциклопедиям. Сужикова А.У., Солтанғазина М.Қ.</ref> == Тарихы == Мифологиялық [[Персей]] – ең танымал ежелгі грек мифтерінің бірінің басты кейіпкері. Жай көзге көрінетін әлсіз жұлдыздармен бейнеленген Персей шоқжұлдызы дөңгелек затты алыстан ұстап тұрған адам ретінде көрінеді. Кассиопея, Цефей, Пегас және Андромеда шоқжұлдыздары Персеймен байланысты мифтердің біріне сюжеттік топ құрайтындай етіп орналастырылған. Сәл әрірек жерде осы мифте кездесетін құбыжықтың атымен аталған Цет шоқжұлдызы орналасқан. Біздің көзіміз тек оптикалық (әдеттегі) жарықты көреді. Бірақ Персей шоқжұлдызы бағытында Abell 426 (Персей галактикалар үйірмесі) деп аталатын ғаламат құрылым бар. Ол — ғаламдағы ең алып рентген сәулесінің көздерінің бірі. Егер адам көзі рентген диапазонын көре алатын болса, түнде Персей шоқжұлдызының орнында толған Айдан да бірнеше есе жарық, жарқыраған алып «шарды» көрер едік. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жұлдыздар]] [[Санат:Астрономия]] [[Санат:Астрология]] kyyogj8d3p302nowdr4l8rdhnkg3ubl 3686834 3686809 2026-10-27T05:10:00Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Анар Абенова|Анар Абенова]] ([[User talk:Анар Абенова|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3678739 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} [[Сурет:PerseusCC.jpg|нобай]] '''Персей шоқжұлдызы''' — түнгі жұлдызды аспанда гректің '''λ''' әрпіне ұқсас көрінеді. Түнгі тұнық аспанда одан жай қырағы көзге тоқсанға жуық жұлдыз шалынады. Персей шоқжұлдызындағы '''β''' әрпімен белгіленген ең жарық жұлдызға көңіл бөлген жөн, оған '''Алголь''' деген ат берілген. Алголь-айнымалы – тұтылмалы қос жұлдыз. Персей шоқжұлдызының γ жұлдызы төңірегінен шілде айының 18-і мен тамыз айының 20-сы аралығында персеидтер деп аталатын жұлдыз жауыны болып тұрады. Нөсерлі сәті тамыз айының 12–13-терінде өтеді.<ref>"Алматыкітап баспасы". Менің алғашқы энциклопедиям. Сужикова А.У., Солтанғазина М.Қ.</ref> == Тарихы == Мифологиялық [[Персей]] – ең танымал ежелгі грек мифтерінің бірінің басты кейіпкері. Жай көзге көрінетін әлсіз жұлдыздармен бейнеленген Персей шоқжұлдызы дөңгелек затты алыстан ұстап тұрған адам ретінде көрінеді. Кассиопея, Цефей, Пегас және Андромеда шоқжұлдыздары Персеймен байланысты мифтердің біріне сюжеттік топ құрайтындай етіп орналастырылған. Сәл әрірек жерде осы мифте кездесетін құбыжықтың атымен аталған Цет шоқжұлдызы орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жұлдыздар]] [[Санат:Астрономия]] [[Санат:Астрология]] odtf7ozcpauqyi5mjylezj17kom5ndl 0 661654 3686783 3260242 2026-10-27T01:00:46Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3686783 wikitext text/x-wiki {{Хоккейші | Есімі = Павел Геннадьевич Каменцев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Сурет тақырыбы = | Позициясы = [[Шабуылдаушы (шайбалы хоккей)|шабуылдаушы]] | Бойы = 183 | Салмағы = 82 | Имек таяқ ұстауы = сол қол | Лақап аты = | Ойын карьерасы = {{Спорттық карьера 2 |1986—1995| {{Ту|КСРО||20px}} [[Торпедо (шайбалы хоккей, Өскемен)|Торпедо (Өскемен)]] |1995—2000| {{Ту|Ресей||20px}} [[Авангард (шайбалы хоккей)|Авангард]] |2000—2004| {{Ту|Ресей||20px}} [[Энергия (шайбалы хоккей, Кемерово)|Энергия]] |2001| {{Ту|Ресей||20px}} [[Сібір (шайбалы хоккей)|Сібір]] |2004—2005| {{Ту|Қазақстан||20px}} [[Торпедо (шайбалы хоккей, Өскемен)|Торпедо (Өскемен)]] |2005—2007| {{Ту|Ресей||20px}} [[Энергия (шайбалы хоккей, Кемерово)|Энергия]] }} | Жаттықтырушы карьерасы = | Азаматтығы = {{KAZ}} <br /> {{RUS}} | Туған күні = 15.8.1969 | Туған жері = {{туғанжері|Өскемен|Өскеменде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | ҰХЛ драфты = | Карьерасы = 1986—2007 | Марапаттары мен сыйлықтары = | Медальдары = | Commons = }} '''Павел Геннадьевич Каменцев''' ([[15 тамыз]] [[1969 жыл|1969]], [[Өскемен]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — қазақстандық хоккейші, шабуылдаушы. Өскемен шайбалы хоккейінің тәрбиеленушісі. Мансабының ең жақсы жылдарын өскемендік «Торпедо» және омбылық «Авангардта» өткізді. Отыздан кейін кемероволық «Энергия» жоғарғы лигасында ойнап, мансабын аяқтағаннан кейін осында тұрақтады. Қазақстан ұлттық құрамасының құрамында 1998 жылғы Олимпиада ойындарында және тоғыз әлем чемпионатында ойнады. == Жетістіктері == * 1998 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының ширек финалисті. * Ресей чемпионатының қола жүлдегері (1996 ж.). * 1993-1995, 2005 жж Қазақстан чемпионы. [[Евгений Владимирович Рымарев]] == Сілтеме == * [https://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=59248 Павел Каменцев] «The Internet Hockey Database» статистикасында {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20210507122429/https://www.eurohockey.com/player/1997-.html Павел Каменцев] «European Ice Hockey Online AB» статистикасында {{ref-en}} [[Санат:Қазақстан шайбалы хоккейшілері]] [[Санат:Торпедо Өскемен ХК хоккейшілері]] [[Санат:Сібір ХК хоккейшілері]] [[Санат:Авангард Омбы ХК хоккейшілері]] 2jt5ukxzwgqxhnzqb722othtjt9bjn2 4 675070 3686854 3686462 2026-10-27T07:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3686854 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||87994||2859||390||23664||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||97285||77509||11102||229||3392||234||110||5828||743 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||89956||84653||995||665||37||388||0||2891||50 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86581||80978||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55567||30506||3588||368||5769||944||2238||4786||5206 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49954||41127||1781||109||639||17||11||4542||40 |- |8||7||{{u|1nter pares}}||42158||38507||223||9||1863||76||0||1727||157 |- |9||8||{{u|Sibom}}||41112||38480||884||90||357||62||0||786||381 |- |10||11||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||10||{{u|Орел Карл}}||26048||24106||890||39||134||4||3||665||11 |- |12||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844 |- |13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18587||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||23969||22524||445||45||295||11||0||339||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13870||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||21102||11134||1483||41||7423||115||8||441||59 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17291||12309||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14051||411||16||1017||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13771||12995||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9852||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11713||7209||514||0||125||518||0||617||55 |- |23||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||188||1681||0||344||14 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10239||8063||1233||40||4||0||4||333||36 |- |25||33||{{u|AlibekKS}}||8399||5820||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6489||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||32||{{u|TheNomadEditor}}||8265||5834||28||5||1868||204||0||172||52 |- |28||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||8058||5476||982||137||666||59||24||533||200 |- |30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3526||482||327||177||626||0||1642||348 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7307||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7510||6006||190||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6248||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||47||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||48||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||825||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5034||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5223||4199||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4507||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||57||{{u|Madi Dos}}||4543||3099||215||63||55||50||0||641||122 |- |49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4489||3943||4||0||11||7||0||421||5 |- |51||46||{{u|Makenzis}}||3902||3845||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||62||{{u|ShadZ01}}||3822||2974||511||126||106||0||2||12||1 |- |53||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3389||51||0||0||27||0||223||21 |- |54||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |55||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |56||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |57||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |58||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |59||59||{{u|Нурасылл}}||3398||2997||193||0||18||0||0||50||8 |- |60||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3112||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||116||{{u|Qanattan}}||3148||1173||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||83||{{u|MuratbekErkebulan}}||3024||1952||327||0||91||55||0||468||4 |- |68||65||{{u|Meruyert}}||2952||2787||0||0||0||0||0||0||1 |- |69||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |70||68||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||110||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||89||{{u|Balaburgem}}||2473||1756||11||29||31||59||0||183||48 |- |80||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||72||{{u|Unknown Alash}}||2464||2403||1||0||0||0||0||1||0 |- |83||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2447||0||1||0||0||0||2||2 |- |84||108||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |85||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |86||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |87||136||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |88||97||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |89||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |90||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |91||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |93||86||{{u|RaiymbekZh}}||2181||1862||8||3||20||0||0||82||86 |- |94||120||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |95||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1617||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||134||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||113||{{u|Wikuiser}}||1671||1224||206||0||117||0||51||24||12 |- |104||96||{{u|Nelli}}||1666||1503||0||0||0||0||0||0||0 |- |105||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1624||1345||1||0||113||1||0||5||0 |- |106||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |107||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||94||{{u|Gliwi}}||1580||1574||3||0||0||0||0||0||0 |- |109||102||{{u|2rk}}||1552||1366||0||98||0||1||0||8||0 |- |110||104||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |111||107||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |112||121||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |113||137||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |114||111||{{u|Marksscheider}}||1459||1290||46||0||119||0||0||9||0 |- |115||103||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |116||117||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |117||106||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |118||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |119||101||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |120||109||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |121||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |122||141||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |123||148||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |124||115||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |125||119||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |126||128||{{u|IL68}}||1219||951||62||0||31||0||0||134||1 |- |127||118||{{u|Ziv}}||1211||1136||62||0||0||2||0||9||2 |- |128||125||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |129||228||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |130||127||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |131||124||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |132||208||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |133||122||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |134||130||{{u|KoishymanovaG}}||1102||920||2||0||0||80||0||35||3 |- |135||126||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |136||129||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |137||198||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |138||164||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |139||139||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |140||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1047||900||16||0||0||0||0||5||0 |- |142||131||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||135||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |144||147||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |145||133||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||224||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |147||140||{{u|Aldogarov}}||951||832||0||0||2||0||0||90||0 |- |148||168||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |149||143||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |150||145||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |151||150||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |152||163||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |153||138||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |154||142||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |155||144||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||192||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |157||217||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |158||153||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |159||233||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |160||180||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |161||155||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |162||154||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||149||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |164||235||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |165||157||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |166||173||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |167||162||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |168||151||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |169||146||{{u|Mheidegger}}||739||765||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||167||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1 |- |171||156||{{u|Mariko}}||734||684||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||159||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |173||165||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |174||177||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |175||226||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |176||160||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |177||152||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||718||709||0||1||0||0||0||6||1 |- |178||158||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |179||166||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||213||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |181||200||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |182||171||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |183||232||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |184||161||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |185||206||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |186||170||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |187||223||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |188||196||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |189||193||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||176||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |191||178||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |192||172||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||179||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |194||220||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |195||182||{{u|Bauyr03}}||632||559||0||1||0||0||0||37||0 |- |196||194||{{u|Aseke16}}||625||533||25||0||7||1||0||17||12 |- |197||219||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |198||169||{{u|Tuttiorchestra687}}||621||622||0||0||0||0||0||3||2 |- |199||230||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |200||189||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |201||175||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |202||183||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |203||185||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||174||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |205||184||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |206||234||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |207||187||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |208||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||576||564||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||231||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |210||191||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |211||202||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||197||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||210||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |214||207||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |215||209||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |216||201||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||190||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |218||195||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||204||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |220||225||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |221||212||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |222||199||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |223||186||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||221||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |225||222||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |226||188||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |227||211||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||216||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |229||229||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||227||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |231||205||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||218||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |233||215||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |234||203||{{u|Almatrkh}}||512||512||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||214||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |236||236||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 1mc1zpiuuo9tcn5j172hq2sv2hintm6 4 675089 3686970 3686606 2026-10-27T11:00:45Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3686970 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515603||380080||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145906||131268||957||0||13592||6||0||61||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133351||127380||937||15||62||17||10||2859||2046 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119561||112795||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||114520||1||0||0||0||0||0||114519||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105846||88191||6297||0||10799||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||99154||99154||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79284||79269||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50434||50141||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43051||41961||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26631||22844||42||0||3648||2||0||73||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14840||13811||472||1||0||85||0||391||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13727||13230||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9112||9112||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||8077||5476||982||137||666||40||24||533||200 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5298||5298||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4250||3315||0||0||934||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3243||3240||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||87||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||86||{{u|KiranBOT}}||186||184||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] es5b46lujbvua8277iglqe4r9pr09d2 4 675116 3686675 3686214 2026-10-26T13:07:13Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3686675 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107912||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7806||945||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7386||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3123||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2777||42||0||61||33||623||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2654||104||14||202||108||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2181||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1939||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Орел Карл}}||1422||330||1||337||90||24||0||2||0 |- |11||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |- |13||{{u|Hardworking}}||1358||63||0||42||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1191||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1164||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0 |- |24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25 |- |26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||97||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |31||{{u|82.200.154.115}}||876||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||870||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||475||173||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|1nter pares}}||742||367||1||10||1565||3||0||0||4 |- |40||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nurken}}||586||562||3||674||5134||32||15||3||4 |- |44||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |46||{{u|Sagzhan}}||556||92||2||23||224||30||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||549||188||72||76||337||50||0||7||0 |- |48||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1628||168||18||7583||188||0||1||11 |- |49||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||428||38||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||390||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|ShadZ01}}||276||30||0||71||82||72||0||2||0 |- |87||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Нақып Нұрғали}}||272||12||1||0||0||0||0||0||0 |- |89||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |90||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |91||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |93||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |96||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |97||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |98||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Coffee86}}||206||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||195||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||181||159||3||12||13||71||0||0||21 |- |127||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Marksscheider}}||162||236||1||5||96||0||0||0||0 |- |136||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Daniyar}}||153||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |142||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |143||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||151||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |144||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||{{u|Almat IS106R}}||147||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |147||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |150||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |152||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |154||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|EraAhmer}}||133||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |167||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |168||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |169||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |173||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |174||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |178||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||193||59||1||5||2 |- |179||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |180||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |182||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |183||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |184||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |200||{{u|Абылай}}||106||44||3||103||98||26||17||0||8 |- |201||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |206||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |207||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |208||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|MuratbekErkebulan}}||96||21||0||70||83||0||11||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Araika11nis}}||95||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |227||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |230||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |232||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |238||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |240||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |243||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |247||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |248||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |251||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |252||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |253||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Madi Dos}}||84||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |255||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |258||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |259||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |262||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |263||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |269||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |270||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |271||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |272||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||2||0||0||1 |- |279||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||78||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |281||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |284||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Kasymov}}||74||669||7||2979||521||93||0||38||4 |- |288||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |292||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |300||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |301||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |302||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |303||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |304||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |310||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |311||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |313||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |317||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |318||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |320||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |324||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |326||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |333||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |335||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |337||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Yessentaikyzy}}||50||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||393||0||9||1||72 |- |355||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |359||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |361||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |363||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |366||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |373||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Dostoevskykz}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |385||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |388||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||38||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |410||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |414||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |415||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |416||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |424||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|PushkinVko}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |439||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |441||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |444||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |445||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Unknown Alash}}||29||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |454||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |465||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |467||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |470||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |479||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |483||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |487||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |490||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |493||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |496||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |497||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Qanattan}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |504||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |509||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |511||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |512||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Вилюс М}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |522||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |533||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |534||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |546||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |549||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |550||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |551||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |556||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |563||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |566||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |569||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |577||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |579||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |583||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |584||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |591||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Muzeologist}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |594||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Зилола Садирханова}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |603||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |609||{{u|Амина Жанаковна}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |613||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Aldogarov}}||13||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |617||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |618||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Ayazhan10}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |639||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |644||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |652||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |653||{{u|Daur s}}||11||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |654||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |655||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |656||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |660||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |664||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Kazprose}}||10||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |673||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |676||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |677||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Aigerim Tlepova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |689||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |695||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |696||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |698||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Жанар Чушекова}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |718||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |724||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |727||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |732||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Талшын Ауел}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |753||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |754||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |756||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |758||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |761||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |766||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |778||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Wikuiser}}||7||11||2||54||31||0||0||24||0 |- |787||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |791||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |793||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |800||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |803||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|19642206g}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |810||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |823||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |836||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |840||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |843||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |844||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |845||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |846||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |854||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |858||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |863||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |866||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |867||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |873||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |886||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |890||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |895||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |899||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |905||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |913||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Balhanum}}||5||2||0||0||0||8||0||0||0 |- |920||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |922||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |924||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Gaukhar1980}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Janugyl}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Lucky2704}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |939||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |943||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |950||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |953||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |954||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Гулжайна Усен}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |965||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |976||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |977||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |999||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |1005||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1016||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1018||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1030||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1038||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1046||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1059||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1066||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1074||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1078||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|Тохтарқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1102||{{u|Құралай Мұратқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1104||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1106||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1107||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1110||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1116||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1117||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1120||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1143||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1144||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1145||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1149||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1155||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1187||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1190||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1195||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1197||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Jako2588}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|L.sarkytbekova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1212||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1216||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1223||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Qareken Balasi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Tilaqtobe}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1277||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Рақымжан Курманали}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1306||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|Шынар Бахытбекқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1316||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1326||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1330||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1376||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1402||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1447||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1449||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1450||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1461||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1462||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1478||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1481||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1507||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Mtdi20}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1538||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1555||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1573||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1574||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1581||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Садыкова Улболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1707||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1720||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1722||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1726||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1728||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1729||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1731||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1734||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1735||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1736||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1737||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1738||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1739||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1740||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1741||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1742||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1743||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||379||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 39b249wtq097xafeau9vv7jmeyqp4b3 0 690326 3686852 3514070 2026-10-27T06:57:24Z Nurken 111493 3686852 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Бохтар |шынайы атауы = |сурет = Qurghonteppa 2010 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Тәжікстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =37 |lat_min =50 |lat_sec = 11 |lon_dir =E |lon_deg =68 |lon_min =46 |lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Хатлон облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = XVII ғасырдың 2-жартысы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Қорған-Төбе |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 428 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 111 800 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +5:00 |DST = |телефон коды = +992 3222 |пошта индексі = 735140 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Бохтар''' (бұрынғы атауы — '''Қорған-Төбе''',<ref>[https://kk.unansea.com/%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5-%D1%82%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D0%B5%D2%A3-%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B/ Қорған-Төбе — Тәжікстандағы ең қызықты қала] kk.unansea.com</ref><ref>[https://www.centralasian.org/a/28763888.html Тәжіктің Қорған-Төбе қаласында теракт ұйымдастырушы өмірлік жазаға кесілді] [[Азаттық радиосы]] centralasian.org. 29.9.2017</ref> {{Lang-tg|Қурғонтеппа}}) — [[Тәжікстан]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Хатлон облысы]]ның әкімшілік орталығы. Бохтар — оңтүстік Тәжікстанның ең ірі қаласы. ==Халқы== Бохтар халық саны бойынша елдің ішінде үшінші орындағы қала. Оның халық саны шамамен 111 800 адамға тең.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/bohtar-tadzhikistan?ysclid=mh9gc04ezx915539704|title=Бохтар қаласы (Тәжікстан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-28 |lang=}}</ref> == Географиялық сипаттама == Тәжікстанның оңтүстік-батысында, [[Вахш]] өзенінің аңғарында орналасқан. Қаланы астана Душанбеден жүз шақырым қашықтықта. == Тарихы == Бохтардың құрылған уақыты туралы бірнеше нұсқа бар. Біреуіне сәйкес, қала VII ғасырда құрылған. Орта ғасырларда Ливакенд (Вахш) қаласы бүгінгі Бохтардың орнында болған. Айналасындағы аймақ Хуттал деп аталған. Жергілікті халық аймақтан тыс жерлерге де танымал қой тұқымдарын өсірген. Бұл аймақ мергендерімен танымал болған. Вахш өзенінің жағасында X-XIII ғасырларға жататын Лағман қонысының қирандылары бар. Археологиялық қазба жұмыстары кезінде құдықтар, ежелгі су құбырларының сынықтары және сақталған мұнаралары бар бекініс қабырғалары табылған. Бір кездері қоныс ежелгі Бактриядағы маңызды қала болған. Қорғантөбеден 12 шақырым жерде орналасқан Аджина-Теппе төбесінде VII-VIII ғасырларға жататын будда монастырының қирандылары сақталған. Осы жерден жатқан Будданың мүсіні табылған. Бохтар 1992 жылдың жазында қақтығыс ошағына айналды және [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|азамат соғысы]] кезінде қатты зардап шекті. Жергілікті кулябтықтар мен [[өзбектер]]дің көпшілігі елден қашуға мәжбүр болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2677-Kurgan-Tyube.html|title=Тәжікстан. Хатлон облысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-28 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Трансформатор жөндеу, механика, мақта тазалағыш, кірпіш, сүт, сыра, жеміс-көкөніс консервілері, май зауыттары, нан, ет, астық өнімдерін өндіру, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаттары, "Тәжікатлас" кәсіпорны, тігін өндірістік бірлестігі жұмыс істейді. Педагогикалық университет, энергетикалық техникум, кәсіптік оқу орындары, медициналық және педагогикалық орта арнаулы оқу орындары. 12 жалпы білім беретін және музыкалық мектеп жұмыс істейді. ==Суреттер== <gallery> Сурет:The Prime Minister, Shri Narendra Modi and the President of Tajikistan, Mr. Emomali Rahmon in a group photo with the personnel of the India-Tajik Friendship Hospital, in Quarghan Teppa, Dushanbe, Tajikistan on July 13, 2015.jpg|Бохтардағы [[Үндістан премьер-министрі]] [[Нарендра Моди]] мен [[Тәжікстан президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]], 2015 Сурет:Qurghonteppa 2010 01.jpg|Бохтар, 2010 жыл Сурет:Фурудгоҳи байналмилалии Қурғонтеппа (overview).jpg|Бохтар Халықаралық әуежайы Сурет:Qurghonteppa,bazar1.jpg|Бохтар базары </gallery> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Тәжікстан қалалары}} [[Санат:Хатлон облысы қалалары]] kw461sv72fvd9xoradfldht1rtv36pj 3686853 3686852 2026-10-27T06:59:10Z Nurken 111493 /* Суреттер */ 3686853 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Бохтар |шынайы атауы = |сурет = Qurghonteppa 2010 02.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Тәжікстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =37 |lat_min =50 |lat_sec = 11 |lon_dir =E |lon_deg =68 |lon_min =46 |lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Хатлон облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = XVII ғасырдың 2-жартысы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Қорған-Төбе |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 428 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 111 800 |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +5:00 |DST = |телефон коды = +992 3222 |пошта индексі = 735140 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Бохтар''' (бұрынғы атауы — '''Қорған-Төбе''',<ref>[https://kk.unansea.com/%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5-%D1%82%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0-%D0%B5%D2%A3-%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B/ Қорған-Төбе — Тәжікстандағы ең қызықты қала] kk.unansea.com</ref><ref>[https://www.centralasian.org/a/28763888.html Тәжіктің Қорған-Төбе қаласында теракт ұйымдастырушы өмірлік жазаға кесілді] [[Азаттық радиосы]] centralasian.org. 29.9.2017</ref> {{Lang-tg|Қурғонтеппа}}) — [[Тәжікстан]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Хатлон облысы]]ның әкімшілік орталығы. Бохтар — оңтүстік Тәжікстанның ең ірі қаласы. ==Халқы== Бохтар халық саны бойынша елдің ішінде үшінші орындағы қала. Оның халық саны шамамен 111 800 адамға тең.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/bohtar-tadzhikistan?ysclid=mh9gc04ezx915539704|title=Бохтар қаласы (Тәжікстан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-28 |lang=}}</ref> == Географиялық сипаттама == Тәжікстанның оңтүстік-батысында, [[Вахш]] өзенінің аңғарында орналасқан. Қаланы астана Душанбеден жүз шақырым қашықтықта. == Тарихы == Бохтардың құрылған уақыты туралы бірнеше нұсқа бар. Біреуіне сәйкес, қала VII ғасырда құрылған. Орта ғасырларда Ливакенд (Вахш) қаласы бүгінгі Бохтардың орнында болған. Айналасындағы аймақ Хуттал деп аталған. Жергілікті халық аймақтан тыс жерлерге де танымал қой тұқымдарын өсірген. Бұл аймақ мергендерімен танымал болған. Вахш өзенінің жағасында X-XIII ғасырларға жататын Лағман қонысының қирандылары бар. Археологиялық қазба жұмыстары кезінде құдықтар, ежелгі су құбырларының сынықтары және сақталған мұнаралары бар бекініс қабырғалары табылған. Бір кездері қоныс ежелгі Бактриядағы маңызды қала болған. Қорғантөбеден 12 шақырым жерде орналасқан Аджина-Теппе төбесінде VII-VIII ғасырларға жататын будда монастырының қирандылары сақталған. Осы жерден жатқан Будданың мүсіні табылған. Бохтар 1992 жылдың жазында қақтығыс ошағына айналды және [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|азамат соғысы]] кезінде қатты зардап шекті. Жергілікті кулябтықтар мен [[өзбектер]]дің көпшілігі елден қашуға мәжбүр болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2677-Kurgan-Tyube.html|title=Тәжікстан. Хатлон облысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-28 |lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Трансформатор жөндеу, механика, мақта тазалағыш, кірпіш, сүт, сыра, жеміс-көкөніс консервілері, май зауыттары, нан, ет, астық өнімдерін өндіру, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаттары, "Тәжікатлас" кәсіпорны, тігін өндірістік бірлестігі жұмыс істейді. Педагогикалық университет, энергетикалық техникум, кәсіптік оқу орындары, медициналық және педагогикалық орта арнаулы оқу орындары. 12 жалпы білім беретін және музыкалық мектеп жұмыс істейді. ==Галерея== <gallery> Сурет:The Prime Minister, Shri Narendra Modi and the President of Tajikistan, Mr. Emomali Rahmon in a group photo with the personnel of the India-Tajik Friendship Hospital, in Quarghan Teppa, Dushanbe, Tajikistan on July 13, 2015.jpg|Бохтардағы [[Үндістан премьер-министрі]] [[Нарендра Моди]] мен [[Тәжікстан президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]], 2015 Сурет:Qurghonteppa 2010 01.jpg|Бохтар, 2010 жыл Сурет:Фурудгоҳи байналмилалии Қурғонтеппа (overview).jpg|Бохтар Халықаралық әуежайы Сурет:Qurghonteppa,bazar1.jpg|Бохтар базары Сурет:Bokhtar (Qurghonteppa).jpg|Бохтардағы [[трактор]] ескерткіші Сурет:Qurghonteppa,ring-road-north.jpg|Бохтар халқы </gallery> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{Тәжікстан қалалары}} [[Санат:Хатлон облысы қалалары]] swwx5izgvekn7zdnknx6r1uawcgq1cd 0 695833 3686725 3651821 2026-10-26T16:00:46Z ~2026-57186-14 187609 /* */ 3686725 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды | Шынайы есімі = | Суреті = Д.Сатыбалды.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Алматы]] қаласының 9-[[Алматы әкімі|әкімі]] | Ту = Coat of arms of Almaty.svg | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 24 мамыр 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Ерболат Асқарбекұлы Досаев|Ерболат Досаев]] | Ізбасары = | Президент =[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының бірінші орынбасары | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 6 қаңтар | Басқаруын аяқтады_2 = 24 мамыр 2025 | Ізашары_2 = [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] | Президент_2 =[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_3 = [[Түркістан облысы]]ның 13-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Түркістан облысы|әкімі]] | Ту_3 = Turkistan region seal.png | Ту2_3 =Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 31 тамыз 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 қаңтар 2025 | Ізашары_3 =[[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]] | Ізбасары_3 = [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] | Президент_3 =[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_4 = [[Қазақстан]]ның [[Өзбекстан]]дағы 9-[[Қазақстан елшілерінің тізімі#Посткеңестік кеңістік|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] | Ту_4 = Flag of Uzbekistan.svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = 18 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_4 = 30 тамыз 2022 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] | Ізбасары_4 = [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенаттың]] [[Қазақстан Парламенті Сенатының 6-сайланым депутаттары|VI сайланым депутаты]] | Ту_5 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_5 =Flag of Kazakhstan.svg | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = 5 қазан 2018 | Басқаруын аяқтады_5 = 18 наурыз 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = [[Айгүл Жарылқасынқызы Қапбарова|Айгүл Қапбарова]] | тақырыпша1_5 = [[Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары|Төраға]] | мәтін1_5 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Титулы_6=[[Шымкент қаласы]]ның 11-[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Шымкент|әкімі]]|Ту_6=Coat of arms of Shymkent.png|Ту2_6=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_6=27 мамыр 2013|Басқаруын аяқтады_6=19 тамыз 2015|Ізашары_6=[[Қайрат Құсейінұлы Молдасейітов|Қайрат Молдасейітов]]|Ізбасары_6=[[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов|Ғабидолла Әбдірахымов]]| Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]| | Туған күні = 26.03.1974 | Туған жері = {{туғанжері|Келес ауданы|Келес ауданында}}, Оңтүстік Қазақстан облысы | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Жанар Мекембаева | Балалары = 3 | Партиясы = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Білімі = С.Сейфуллин атындағы Ақмола ауыл шаруашылығы институты (1996) [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң университеті]] (2003) | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары ={{Құрмет ордені}}{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}{{Астанаға 10 жыл медалі}} }} '''Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды''' ([[26 наурыз]] [[1974 жыл]], [[Абай (Келес ауданы)|Абай]], [[Келес ауданы]]) — қазақстандық саясаткер, экономист, дипломат, 2025 жылдан бастап [[Алматы әкімі]]. Ұлы жүздің '''Қаңлы руынан''' шыққан. Бұрын [[Шымкент]] (2013—2015) және [[Түркістан облысы|Түркістан облысының]] әкімі (2022—2025) болған == Білімі == Сәкен Сейфуллин атындағы Ақмола ауыл шаруашылығы институтын, [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]н бітірген. Экономика ғылымдарының кандидаты. == Қызметі == * Еңбек жолын [[1996]] жылы Оңтүстік Қазақстан облысының Келес ауданының «Келес» коммуналдық кәсіпорнында бастаған. * [[2000]]-[[2006]] жылдары Қаржы министрлігінде, Президенттің Іс басқармасында әртүрлі лауазымдарда қызмет атқарған. * [[2007]]-[[2010]] жылдары Білім және ғылым министрлігінің Бюджет және Қаржы департаменттері директорының орынбасары, Ғылым комитеті төрағасының орынбасары болған. * [[2010]] жылы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің департамент бастығы лауазымына тағайындалған. * [[2011]]-[[2013]] жылдары Премьер-Министр Кеңсесінің Әлеуметтік-экономикалық бөлімі меңгерушісінің орынбасары лауазымын атқарған. * [[2013]] жылы Шымкент қаласының әкімі болып тағайындалған. * [[2015]]-[[2017]] жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары лауазымын атқарған. Парламент Сенатының депутаты болып сайланған. * [[2019]] жылғы наурыздан бастап Қазақстан Республикасының Өзбекстан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі. * [[2022]] жылғы 31 тамыздан Түркістан облысының әкімі болып тағайындалды. * 2025 жылғы 6 қаңтарда Түркістан облысының әкімі лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президенті әкімшілігі басшысының]] бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/da-satybaldy-turaly-605617|title=Д.А. Сатыбалды туралы|date=2025-01-06|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-06}}</ref> * 2025 жылғы 24 мамырда [[Алматы қаласы мәслихаты|Алматы қаласы мәслихатының]] жаңа әкімді тағайындауға келісім беру үшін жиналыс өткізіліп, Сатыбалды лауазымға тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-almaty/press/news/details/1003361?lang=kk |title= VIII сайланымдағы Алматы қаласы мәслихаты депутаттарының жиналысы 2025 жылғы 24 мамыр күні сағат 12:00-де Алматы қаласы, Республика алаңы, 4 мекенжайы бойынша өтетіндігін хабарлайды. |date= 2025-05-24 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/da-satybaldy-turaly-2441821 |title= Д.А. Сатыбалды туралы |date=2025-05-24|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-24}}</ref> == Отбасы және балалары == * Әйелі: Мекембаева Жанар Ахмеджанқызы (1981) * Ағайындылар: Сатыбалдиев Ғабит Амангелдіұлы - SAT-NS ЖШС және SAT Group Construction ЖШС құрылтайшысы, Сатвалдиев Сұңқар Амангелдіұлы-SAT GROUP Project ЖШС құрылтайшысы. == Марапаттары == * [[Ерен еңбегі үшін медалі]] * [[Құрмет ордені]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан облыс әкімдері}} {{DEFAULTSORT:Сатыбалды, Дархан Амангелдіұлы}} [[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстанның Өзбекстандағы елшілері]] [[Санат:Шымкент әкімдері]] [[Санат:Түркістан облысының әкімдері]] [[Санат:Алматы әкімдері]] bivskax4mf87s0yva5xfshzge3sfr6n 3686727 3686725 2026-10-26T16:09:11Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-57186-14|~2026-57186-14]] ([[User talk:~2026-57186-14|т]]) өңдемелерінен [[User:Casserium|Casserium]] соңғы нұсқасына қайтарды 3651821 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды | Шынайы есімі = | Суреті = Д.Сатыбалды.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Алматы]] қаласының 9-[[Алматы әкімі|әкімі]] | Ту = Coat of arms of Almaty.svg | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 24 мамыр 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Ерболат Асқарбекұлы Досаев|Ерболат Досаев]] | Ізбасары = | Президент =[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] басшысының бірінші орынбасары | Ту_2 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 6 қаңтар | Басқаруын аяқтады_2 = 24 мамыр 2025 | Ізашары_2 = [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]] | Ізбасары_2 = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] | Президент_2 =[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_3 = [[Түркістан облысы]]ның 13-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Түркістан облысы|әкімі]] | Ту_3 = Turkistan region seal.png | Ту2_3 =Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 31 тамыз 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 6 қаңтар 2025 | Ізашары_3 =[[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]] | Ізбасары_3 = [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] | Президент_3 =[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_4 = [[Қазақстан]]ның [[Өзбекстан]]дағы 9-[[Қазақстан елшілерінің тізімі#Посткеңестік кеңістік|Төтенше және Өкілетті Елшісі]] | Ту_4 = Flag of Uzbekistan.svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = 18 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_4 = 30 тамыз 2022 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] | Ізбасары_4 = [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенаттың]] [[Қазақстан Парламенті Сенатының 6-сайланым депутаттары|VI сайланым депутаты]] | Ту_5 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Ту2_5 =Flag of Kazakhstan.svg | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = 5 қазан 2018 | Басқаруын аяқтады_5 = 18 наурыз 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = [[Айгүл Жарылқасынқызы Қапбарова|Айгүл Қапбарова]] | тақырыпша1_5 = [[Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары|Төраға]] | мәтін1_5 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Титулы_6=[[Шымкент қаласы]]ның 11-[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Шымкент|әкімі]]|Ту_6=Coat of arms of Shymkent.png|Ту2_6=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_6=27 мамыр 2013|Басқаруын аяқтады_6=19 тамыз 2015|Ізашары_6=[[Қайрат Құсейінұлы Молдасейітов|Қайрат Молдасейітов]]|Ізбасары_6=[[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов|Ғабидолла Әбдірахымов]]| Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]| | Туған күні = 26.03.1974 | Туған жері = {{туғанжері|Келес ауданы|Келес ауданында}}, Оңтүстік Қазақстан облысы | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Жанар Мекембаева | Балалары = 3 | Партиясы = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Білімі = С.Сейфуллин атындағы Ақмола ауыл шаруашылығы институты (1996) [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң университеті]] (2003) | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары ={{Құрмет ордені}}{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}{{Астанаға 10 жыл медалі}} }} '''Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды''' ([[26 наурыз]] [[1974 жыл]], [[Абай (Келес ауданы)|Абай]], [[Келес ауданы]]) — қазақстандық саясаткер, экономист, дипломат, 2025 жылдан бастап [[Алматы әкімі]]. Бұрын [[Шымкент]] (2013—2015) және [[Түркістан облысы|Түркістан облысының]] әкімі (2022—2025) болған. == Білімі == Сәкен Сейфуллин атындағы Ақмола ауыл шаруашылығы институтын, [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]н бітірген. Экономика ғылымдарының кандидаты. == Қызметі == * Еңбек жолын [[1996]] жылы Оңтүстік Қазақстан облысының Келес ауданының «Келес» коммуналдық кәсіпорнында бастаған. * [[2000]]-[[2006]] жылдары Қаржы министрлігінде, Президенттің Іс басқармасында әртүрлі лауазымдарда қызмет атқарған. * [[2007]]-[[2010]] жылдары Білім және ғылым министрлігінің Бюджет және Қаржы департаменттері директорының орынбасары, Ғылым комитеті төрағасының орынбасары болған. * [[2010]] жылы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің департамент бастығы лауазымына тағайындалған. * [[2011]]-[[2013]] жылдары Премьер-Министр Кеңсесінің Әлеуметтік-экономикалық бөлімі меңгерушісінің орынбасары лауазымын атқарған. * [[2013]] жылы Шымкент қаласының әкімі болып тағайындалған. * [[2015]]-[[2017]] жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары лауазымын атқарған. Парламент Сенатының депутаты болып сайланған. * [[2019]] жылғы наурыздан бастап Қазақстан Республикасының Өзбекстан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі. * [[2022]] жылғы 31 тамыздан Түркістан облысының әкімі болып тағайындалды. * 2025 жылғы 6 қаңтарда Түркістан облысының әкімі лауазымынан босатылып, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президенті әкімшілігі басшысының]] бірінші орынбасары болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/da-satybaldy-turaly-605617|title=Д.А. Сатыбалды туралы|date=2025-01-06|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-06}}</ref> * 2025 жылғы 24 мамырда [[Алматы қаласы мәслихаты|Алматы қаласы мәслихатының]] жаңа әкімді тағайындауға келісім беру үшін жиналыс өткізіліп, Сатыбалды лауазымға тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-almaty/press/news/details/1003361?lang=kk |title= VIII сайланымдағы Алматы қаласы мәслихаты депутаттарының жиналысы 2025 жылғы 24 мамыр күні сағат 12:00-де Алматы қаласы, Республика алаңы, 4 мекенжайы бойынша өтетіндігін хабарлайды. |date= 2025-05-24 |lang=kk|work= Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы |accessdate= 2025-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/da-satybaldy-turaly-2441821 |title= Д.А. Сатыбалды туралы |date=2025-05-24|lang=kk|work= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] ресми сайты |accessdate= 2025-05-24}}</ref> == Отбасы және балалары == * Әйелі: Мекембаева Жанар Ахмеджанқызы (1981) * Ағайындылар: Сатыбалдиев Ғабит Амангелдіұлы - SAT-NS ЖШС және SAT Group Construction ЖШС құрылтайшысы, Сатвалдиев Сұңқар Амангелдіұлы-SAT GROUP Project ЖШС құрылтайшысы. == Марапаттары == * [[Ерен еңбегі үшін медалі]] * [[Құрмет ордені]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан облыс әкімдері}} {{DEFAULTSORT:Сатыбалды, Дархан Амангелдіұлы}} [[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақстанның Өзбекстандағы елшілері]] [[Санат:Шымкент әкімдері]] [[Санат:Түркістан облысының әкімдері]] [[Санат:Алматы әкімдері]] kte7t6zpagnt46017sgy64d4gcj5400 0 716674 3686664 3351767 2026-10-26T12:06:48Z Marksscheider 183882 3686664 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Клод Коэн-Таннуджи |Шынайы есімі = {{lang-fr|Claude Cohen-Tannoudji}} |Суреті = Claude Cohen-Tannoudji (cropped).JPG |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.4.1933 |Туған жері = {{туғанжері|Константина|Константинада (қала)}}, [[Алжир]] |Қайтыс болған күні = 22.10.2026 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Франция}} |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = |Альма-матер = [[Жоғарғы норма мектебі (Париж)]] |Ғылыми жетекші = [[Альфред Кастлер]] |Атақты шәкірттері = [[Серж Арош]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1997 ғылымдағы жыл|1997]]) {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Құрмет легионы орденінің офицері}} {{!}}} }} '''Клод Коэн-Таннуджи''' ({{lang-fr|Claude Cohen-Tannoudji}}; [[1 сәуір]], [[1933 жыл|1933]], [[Константина]], [[Француз Алжирі]] — [[22 қазан]], [[2026 жыл|2026]], [[Париж]], [[Франция]]) — француз физигі, лазер сәулесі көмегімен [[атом]]дарды салқындату және ұстап тұру әдістерін жасағаны үшін [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша 1997 жылғы Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Стивен Чу]] және [[Уильям Филлипс]]пен бірге). == Ерте өмір == Коэн-Таннуджи [[Француздық Алжир|Француз Алжирінің]] [[Константина (қала)|Константин]] қаласында алжирлік сефард еврей ата-анасы Авраам Коэн-Таннуджи мен Сара Себбахтың отбасында дүниеге келген.<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/124559/Claude-Cohen-Tannoudji|title=Claude Cohen-Tannoudji - French physicist|accessdate=4 October 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lejdd.fr/Societe/Images/Les-Nobel-francais-de-physique/Claude-Cohen-Tannoudji-il-y-a-10-ans-12894|title=Photo - leJDD.fr|accessdate=2015-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150213182648/http://www.lejdd.fr/Societe/Images/Les-Nobel-francais-de-physique/Claude-Cohen-Tannoudji-il-y-a-10-ans-12894|archivedate=2015-02-13}}</ref> Коэн-Таннуджи өзінің шығу тегін сипаттай отырып: "Менің отбасым Танжерден, Инквизиция кезінде Испаниядан қашып кеткеннен кейін XVI ғасырда Туниске, содан кейін Алжирге қоныстанды. Шын мәнінде, біздің Коэн-Таннуджи есіміміз жай ғана Танжерден келген Коэн отбасы дегенді білдіреді. Алжир еврейлері 1870 жылы Алжир 1830 жылы француз отарына айналғаннан кейін француз азаматтығын алды».<ref name="bio">{{Cite web|author=Claude Cohen-Tannoudji|title=Claude Cohen-Tannoudji - Autobiographical|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/cohen-tannoudji-bio.html|publisher=NobelPrize.org|accessdate=13 February 2015}}</ref> 1953 жылы [[Алжир (қала)|Алжирдегі]] орта мектепті бітіргеннен кейін Коэн-Таннуджи [[Париж|Парижге]] қалыпты жоғарғы оқу орнына (École Normale Supérieure) бару үшін кетті.<ref name="bio"/> Оның профессорлары Анри Картан, Лоран Шварц және [[Альфред Кастлер]] болды.<ref name="bio" /> 1958 жылы ол орта мектеп мұғалімі Жаклин Вейратқа үйленді, оның үш баласы бар. Оқуы әскерге шақырылған кезде үзілді, ол 28 ай қызмет етті (Алжир соғысына байланысты әдеттегіден ұзақ). 1960 жылы ол 1962 жылдың аяғында [[Альфред Кастлер]] мен Жан Броссельдің жетекшілігімен École Normale Supérieure-де алған докторлық дәрежесін алу үшін жұмысын қайта бастады.<ref name=":0"/> == Мансап == [[Сурет:Paris_de_la_Recherche_-_Claude_Cohen-Tannoudji_7.jpg|солға|нобай| Клод Коэн-Таннуджи 2010]] Диссертациядан кейін ол Париж университетінде [[Кванттық механика|кванттық механикадан]] сабақ бере бастады. 1964—67 жылдары университеттің доценті, 1967—1973 жылдары толық профессор болды.<ref name=":0"/> Оның дәріс жазбалары, екі әріптесімен бірге жазған, әйгілі ''Mécanique quantique'' оқулығына негізі болды. Ол сондай-ақ [[атом]]-[[фотон]] өзара әрекеттесу бойынша зерттеу жұмысын жалғастырды және оның зерттеу тобы ''киінген атом'' үлгісін жасады. 1973 жылы ол Франс колледжінің профессоры атанды.<ref name=":0"/> 1980 жылдардың басында ол [[Лазер|лазерлік]] жарық өрістеріндегі атомдардағы сәулелену күштері туралы дәріс оқи бастады. Сондай-ақ лазермен салқындату мен ұстауды зерттеу үшін Ален Аспект, Кристоф Саломон және Жан Далибардпен бірге зертхана құрды. Ол тіпті тұрақты үлестірімдерді қолдану арқылы лазерлік салқындату үшін статистикалық тәсілді алды.<ref>Bardou, F., Bouchaud, J. P., Aspect, A., & Cohen-Tannoudji, C. (2001). Non-ergodic cooling: subrecoil laser cooling and Lévy statistics.</ref> 1976 жылы ол Франс колледжінен демалысқа шығып, [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] және [[Массачусетс технологиялық институты|MIT-]]<nowiki/>де дәріс оқыды.<ref>{{Cite web|title=Claude Cohen-Tannoudji (Collège de France), "Atom-Photon Interactions" - MIT Physics Department Special Seminar 4/29/1992|url=https://infinitehistory.mit.edu/video/claude-cohen-tannoudji-coll%C3%A8ge-de-france-atom-photon-interactions%E2%80%9D-mit-physics-department|publisher=MIT|accessdate=9 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Curriculum Vitae (Claude Cohen-Tannoudji)|url=http://www.phys.ens.fr/~cct/anglais/cv_e.htm|publisher=École normale supérieure|accessdate=9 September 2020}}</ref> Гарвардта ол екі апта бойы Леб лекторы<ref>{{Cite web|title=Loeb and Lee Lectures Archive: 1953 - 1990|url=https://www.physics.harvard.edu/loeblee3|publisher=Harvard University|accessdate=9 September 2020}}</ref> және MIT-де ол шақырылған профессор болды.<ref>{{Cite web|title=Massachusetts Institute of Technology Bulletin (1975-1976)|url=https://libraries.mit.edu/archives/mithistory/presidents-reports/1976.pdf|publisher=MIT|accessdate=9 September 2020}}</ref> Оның жұмысы, сайып келгенде, 1997 жылы, Стивен Чу және [[Уильям Филлипс|Уильям Дэниэл Филлипспен]] бөліскен «атомдарды лазерлік сәулемен салқындату және ұстау әдістерін әзірлегені үшін» физика бойынша [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығына]] әкелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/|title=The Nobel Prize in Physics 1997|date=1997|work=nobelprize.org|publisher=The Nobel Foundation|accessdate=14 December 2014}}</ref> Коэн-Таннуджи араб елінде дүниеге келген физика бойынша Нобель сыйлығының алғашқы лауреаты болды.<ref>{{Cite web|title=Claude Cohen-Tannoudji|url=https://www.osa.org/en-us/history/biographies/bios/claude-cohen-tannoudji/|work=OSA Living History|publisher=The Optical Society|accessdate=3 February 2020}}</ref> 2015 жылы Коэн-Таннуджи 65-ші Линдау Нобель сыйлығы лауреаттары кездесуінің соңғы күнінде ''Климаттың өзгеруі бойынша Майнау декларациясына 2015 жылы'' қол қойды. Декларацияға барлығы 76 Нобель сыйлығының лауреаты қол қойып, Парижде өткен COP21 климаттық саммиті аясында Франция Республикасының сол кездегі президенті [[Франсуа Олланд|Франсуа Олландқа]] тапсырылды.<ref>{{Cite web|url=http://www.mainaudeclaration.org/|title=Mainau Declaration|work=www.mainaudeclaration.org|accessdate=2018-01-11}}</ref> == Марапаттары == [[Сурет:Science_et_paix_-_Claude_Cohen-Tannoudji.webm|нобай| Клод Коэн-Таннуджи, ЮНЕСКО, 2011 ж]] * 1979 — Жас медаль және сыйлық, [[оптика]] саласындағы ерекше зерттеулері үшін<ref>{{Cite web|title=Thomas Young Medal and Prize recipients|url=https://www.iop.org/about/awards/silver-subject-medals/thomas-young-medal-and-prize-recipients|publisher=Institute of Physics|accessdate=13 January 2022}}</ref> * 1991 — Александр фон Гумбольдт қорының ғылыми-зерттеу сыйлығы * 1993 — Чарльз Хард Таунс сыйлығы<ref>{{Cite web|title=Charles Hard Townes Medal|url=https://www.optica.org/en-us/get_involved/awards_and_honors/awards/award_descriptions/charlestownes/|publisher=Optica|accessdate=13 January 2022}}</ref> * 1994 — Уппсала университетінің ғылым және технология факультетінің құрметті докторы, [[Швеция]]<ref>{{Cite web|url=http://www.uu.se/en/about-uu/traditions/prizes/honorary-doctorates/|title=Honorary doctorates - Uppsala University, Sweden|work=www.uu.se|accessdate=4 October 2018}}</ref> * 1996 — Еуропалық физикалық қоғамының кванттық электроника сыйлығы * 1996 — CNRS алтын медалі * 1997 — [[Нобель сыйлығы]], [[лазер]] сәулесінің көмегімен атомдарды салқындату және ұстау әдістерін әзірлегені үшін. * 2010 — Құрметті легион == Таңдамалы жұмыстар == Коэн-Таннуджидің негізгі жұмыстары оның басты бетінде берілген. <ref>{{Cite web|url=http://www.phys.ens.fr/~cct/|title=Claude Cohen-Tannoudji|publisher=École normale supérieure|lang=fr|accessdate=14 December 2014}}</ref> * Claude Cohen-Tannoudji, Bernard Diu, and Frank Laloë. 1973. Mécanique quantique. 2 vols. Collection Enseignement des Sciences. Paris.  <nowiki>ISBN 2-7056-5733-9</nowiki> (Quantum Mechanics. Vol. I & II, 1991. Wiley, New-York,  <nowiki>ISBN 0-471-16433-X</nowiki> &  <nowiki>ISBN 0471164356</nowiki>). * Claude Cohen-Tannoudji, Gilbert Grynberg and Jacques Dupont-Roc. Introduction à l'électrodynamique quantique. (Photons and Atoms: Introduction to Quantum Electrodynamics. 1997. Wiley.  <nowiki>ISBN 0471184330</nowiki>) * Claude Cohen-Tannoudji, Gilbert Grynberg and Jacques Dupont-Roc, Processus d'interaction photons-atomes. (Atoms-Photon Interactions : Basic Processes and Applications. 1992. Wiley, New-York.  <nowiki>ISBN 0471625566</nowiki>) * Claude Cohen-Tannoudji. 2004. Atoms in Electromagnetic fields. 2nd Edition. World Scientific. Collection of his most important papers. == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20120427082723/http://www.lkb.ens.fr/recherche/atfroids/welcome.html Оның зерттеу тобы] * [https://web.archive.org/web/20061010170219/http://www.phys.ens.fr/cours/college-de-france/ Оның дәріс жазбалары (француз тілінде)] * [https://www.nobelprize.org/laureate/153 Claude Cohen-Tannoudji] 1997 жылғы 8 желтоқсандағы Нобель дәрісі, ''Атомдарды фотондармен басқару'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}} [[Санат:Маттеуччи медалінің иегерлері]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Физиктер]] axq3o4783nphsqi7gsco516vywcvgtb 3686666 3686664 2026-10-26T12:12:13Z Marksscheider 183882 3686666 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Клод Коэн-Таннуджи |Шынайы есімі = {{lang-fr|Claude Cohen-Tannoudji}} |Суреті = Claude Cohen-Tannoudji (cropped).JPG |Сурет ені = 250px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1.4.1933 |Туған жері = {{туғанжері|Константина (қала)|Константинада}}, [[Алжир]] |Қайтыс болған күні = 22.10.2026 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Франция}} |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = |Альма-матер = [[Жоғарғы норма мектебі (Париж)]] |Ғылыми жетекші = [[Альфред Кастлер]] |Атақты шәкірттері = [[Серж Арош]] |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1997 ғылымдағы жыл|1997]]) {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Құрмет легионы орденінің офицері}} {{!}}} }} '''Клод Коэн-Таннуджи''' ({{lang-fr|Claude Cohen-Tannoudji}}; [[1 сәуір]], [[1933 жыл|1933]], [[Константина (қала)|Константина]], [[Француз Алжирі]] — [[22 қазан]], [[2026 жыл|2026]], [[Париж]], [[Франция]]) — француз физигі, лазер сәулесі көмегімен [[атом]]дарды салқындату және ұстап тұру әдістерін жасағаны үшін [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша 1997 жылғы Нобель сыйлығының]] лауреаты ([[Стивен Чу]] және [[Уильям Филлипс]]пен бірге). == Ерте өмір == Коэн-Таннуджи [[Француздық Алжир|Француз Алжирінің]] [[Константина (қала)|Константина]] қаласында алжирлік сефард еврей ата-анасы Авраам Коэн-Таннуджи мен Сара Себбахтың отбасында дүниеге келген.<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/124559/Claude-Cohen-Tannoudji|title=Claude Cohen-Tannoudji - French physicist|accessdate=4 October 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lejdd.fr/Societe/Images/Les-Nobel-francais-de-physique/Claude-Cohen-Tannoudji-il-y-a-10-ans-12894|title=Photo - leJDD.fr|accessdate=2015-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150213182648/http://www.lejdd.fr/Societe/Images/Les-Nobel-francais-de-physique/Claude-Cohen-Tannoudji-il-y-a-10-ans-12894|archivedate=2015-02-13}}</ref> Коэн-Таннуджи өзінің шығу тегін сипаттай отырып: "Менің отбасым Танжерден, Инквизиция кезінде Испаниядан қашып кеткеннен кейін XVI ғасырда Туниске, содан кейін Алжирге қоныстанды. Шын мәнінде, біздің Коэн-Таннуджи есіміміз жай ғана Танжерден келген Коэн отбасы дегенді білдіреді. Алжир еврейлері 1870 жылы Алжир 1830 жылы француз отарына айналғаннан кейін француз азаматтығын алды».<ref name="bio">{{Cite web|author=Claude Cohen-Tannoudji|title=Claude Cohen-Tannoudji - Autobiographical|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/cohen-tannoudji-bio.html|publisher=NobelPrize.org|accessdate=13 February 2015}}</ref> 1953 жылы [[Алжир (қала)|Алжирдегі]] орта мектепті бітіргеннен кейін Коэн-Таннуджи [[Париж|Парижге]] қалыпты жоғарғы оқу орнына (École Normale Supérieure) бару үшін кетті.<ref name="bio"/> Оның профессорлары Анри Картан, Лоран Шварц және [[Альфред Кастлер]] болды.<ref name="bio" /> 1958 жылы ол орта мектеп мұғалімі Жаклин Вейратқа үйленді, оның үш баласы бар. Оқуы әскерге шақырылған кезде үзілді, ол 28 ай қызмет етті (Алжир соғысына байланысты әдеттегіден ұзақ). 1960 жылы ол 1962 жылдың аяғында [[Альфред Кастлер]] мен Жан Броссельдің жетекшілігімен École Normale Supérieure-де алған докторлық дәрежесін алу үшін жұмысын қайта бастады.<ref name=":0"/> == Мансап == [[Сурет:Paris_de_la_Recherche_-_Claude_Cohen-Tannoudji_7.jpg|солға|нобай| Клод Коэн-Таннуджи 2010]] Диссертациядан кейін ол Париж университетінде [[Кванттық механика|кванттық механикадан]] сабақ бере бастады. 1964—67 жылдары университеттің доценті, 1967—1973 жылдары толық профессор болды.<ref name=":0"/> Оның дәріс жазбалары, екі әріптесімен бірге жазған, әйгілі ''Mécanique quantique'' оқулығына негізі болды. Ол сондай-ақ [[атом]]-[[фотон]] өзара әрекеттесу бойынша зерттеу жұмысын жалғастырды және оның зерттеу тобы ''киінген атом'' үлгісін жасады. 1973 жылы ол Франс колледжінің профессоры атанды.<ref name=":0"/> 1980 жылдардың басында ол [[Лазер|лазерлік]] жарық өрістеріндегі атомдардағы сәулелену күштері туралы дәріс оқи бастады. Сондай-ақ лазермен салқындату мен ұстауды зерттеу үшін Ален Аспект, Кристоф Саломон және Жан Далибардпен бірге зертхана құрды. Ол тіпті тұрақты үлестірімдерді қолдану арқылы лазерлік салқындату үшін статистикалық тәсілді алды.<ref>Bardou, F., Bouchaud, J. P., Aspect, A., & Cohen-Tannoudji, C. (2001). Non-ergodic cooling: subrecoil laser cooling and Lévy statistics.</ref> 1976 жылы ол Франс колледжінен демалысқа шығып, [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] және [[Массачусетс технологиялық институты|MIT-]]<nowiki/>де дәріс оқыды.<ref>{{Cite web|title=Claude Cohen-Tannoudji (Collège de France), "Atom-Photon Interactions" - MIT Physics Department Special Seminar 4/29/1992|url=https://infinitehistory.mit.edu/video/claude-cohen-tannoudji-coll%C3%A8ge-de-france-atom-photon-interactions%E2%80%9D-mit-physics-department|publisher=MIT|accessdate=9 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Curriculum Vitae (Claude Cohen-Tannoudji)|url=http://www.phys.ens.fr/~cct/anglais/cv_e.htm|publisher=École normale supérieure|accessdate=9 September 2020}}</ref> Гарвардта ол екі апта бойы Леб лекторы<ref>{{Cite web|title=Loeb and Lee Lectures Archive: 1953 - 1990|url=https://www.physics.harvard.edu/loeblee3|publisher=Harvard University|accessdate=9 September 2020}}</ref> және MIT-де ол шақырылған профессор болды.<ref>{{Cite web|title=Massachusetts Institute of Technology Bulletin (1975-1976)|url=https://libraries.mit.edu/archives/mithistory/presidents-reports/1976.pdf|publisher=MIT|accessdate=9 September 2020}}</ref> Оның жұмысы, сайып келгенде, 1997 жылы, Стивен Чу және [[Уильям Филлипс|Уильям Дэниэл Филлипспен]] бөліскен «атомдарды лазерлік сәулемен салқындату және ұстау әдістерін әзірлегені үшін» физика бойынша [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығына]] әкелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/|title=The Nobel Prize in Physics 1997|date=1997|work=nobelprize.org|publisher=The Nobel Foundation|accessdate=14 December 2014}}</ref> Коэн-Таннуджи араб елінде дүниеге келген физика бойынша Нобель сыйлығының алғашқы лауреаты болды.<ref>{{Cite web|title=Claude Cohen-Tannoudji|url=https://www.osa.org/en-us/history/biographies/bios/claude-cohen-tannoudji/|work=OSA Living History|publisher=The Optical Society|accessdate=3 February 2020}}</ref> 2015 жылы Коэн-Таннуджи 65-ші Линдау Нобель сыйлығы лауреаттары кездесуінің соңғы күнінде ''Климаттың өзгеруі бойынша Майнау декларациясына 2015 жылы'' қол қойды. Декларацияға барлығы 76 Нобель сыйлығының лауреаты қол қойып, Парижде өткен COP21 климаттық саммиті аясында Франция Республикасының сол кездегі президенті [[Франсуа Олланд|Франсуа Олландқа]] тапсырылды.<ref>{{Cite web|url=http://www.mainaudeclaration.org/|title=Mainau Declaration|work=www.mainaudeclaration.org|accessdate=2018-01-11}}</ref> == Марапаттары == [[Сурет:Science_et_paix_-_Claude_Cohen-Tannoudji.webm|нобай| Клод Коэн-Таннуджи, ЮНЕСКО, 2011 ж]] * 1979 — Жас медаль және сыйлық, [[оптика]] саласындағы ерекше зерттеулері үшін<ref>{{Cite web|title=Thomas Young Medal and Prize recipients|url=https://www.iop.org/about/awards/silver-subject-medals/thomas-young-medal-and-prize-recipients|publisher=Institute of Physics|accessdate=13 January 2022}}</ref> * 1991 — Александр фон Гумбольдт қорының ғылыми-зерттеу сыйлығы * 1993 — Чарльз Хард Таунс сыйлығы<ref>{{Cite web|title=Charles Hard Townes Medal|url=https://www.optica.org/en-us/get_involved/awards_and_honors/awards/award_descriptions/charlestownes/|publisher=Optica|accessdate=13 January 2022}}</ref> * 1994 — Уппсала университетінің ғылым және технология факультетінің құрметті докторы, [[Швеция]]<ref>{{Cite web|url=http://www.uu.se/en/about-uu/traditions/prizes/honorary-doctorates/|title=Honorary doctorates - Uppsala University, Sweden|work=www.uu.se|accessdate=4 October 2018}}</ref> * 1996 — Еуропалық физикалық қоғамының кванттық электроника сыйлығы * 1996 — CNRS алтын медалі * 1997 — [[Нобель сыйлығы]], [[лазер]] сәулесінің көмегімен атомдарды салқындату және ұстау әдістерін әзірлегені үшін. * 2010 — Құрметті легион == Таңдамалы жұмыстар == Коэн-Таннуджидің негізгі жұмыстары оның басты бетінде берілген. <ref>{{Cite web|url=http://www.phys.ens.fr/~cct/|title=Claude Cohen-Tannoudji|publisher=École normale supérieure|lang=fr|accessdate=14 December 2014}}</ref> * Claude Cohen-Tannoudji, Bernard Diu, and Frank Laloë. 1973. Mécanique quantique. 2 vols. Collection Enseignement des Sciences. Paris.  <nowiki>ISBN 2-7056-5733-9</nowiki> (Quantum Mechanics. Vol. I & II, 1991. Wiley, New-York,  <nowiki>ISBN 0-471-16433-X</nowiki> &  <nowiki>ISBN 0471164356</nowiki>). * Claude Cohen-Tannoudji, Gilbert Grynberg and Jacques Dupont-Roc. Introduction à l'électrodynamique quantique. (Photons and Atoms: Introduction to Quantum Electrodynamics. 1997. Wiley.  <nowiki>ISBN 0471184330</nowiki>) * Claude Cohen-Tannoudji, Gilbert Grynberg and Jacques Dupont-Roc, Processus d'interaction photons-atomes. (Atoms-Photon Interactions : Basic Processes and Applications. 1992. Wiley, New-York.  <nowiki>ISBN 0471625566</nowiki>) * Claude Cohen-Tannoudji. 2004. Atoms in Electromagnetic fields. 2nd Edition. World Scientific. Collection of his most important papers. == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20120427082723/http://www.lkb.ens.fr/recherche/atfroids/welcome.html Оның зерттеу тобы] * [https://web.archive.org/web/20061010170219/http://www.phys.ens.fr/cours/college-de-france/ Оның дәріс жазбалары (француз тілінде)] * [https://www.nobelprize.org/laureate/153 Claude Cohen-Tannoudji] 1997 жылғы 8 желтоқсандағы Нобель дәрісі, ''Атомдарды фотондармен басқару'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}} [[Санат:Маттеуччи медалінің иегерлері]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Физиктер]] or3poqpq52nvnrmesn0a6tb1tnh7d5m 2 725520 3686867 3686399 2026-10-27T08:42:45Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3686867 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[SpaceXAI]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] * [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]] * [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] * [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] * [[Орынбор генерал-губернаторлығы]] * [[Франциядағы наразылықтар (2026)]] * [[Saudi Aramco]] – [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Майлар]] === Білім === * [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]] * [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] === АҚШ тарихы === * [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 b8ow5m23r1kfknr64ofde3z0phfkns3 3686899 3686867 2026-10-27T09:14:40Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3686899 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[SpaceXAI]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] * [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]] * [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] * [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] * [[Орынбор генерал-губернаторлығы]] * [[Франциядағы наразылықтар (2026)]] * [[Saudi Aramco]] – [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Майлар]] – [[Sonatrach]] === Білім === * [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]] * [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] === АҚШ тарихы === * [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 k9uqdadpb5jzcoc83k5q9nnjzg4c9yd 0 730445 3686680 3684343 2026-10-26T13:39:47Z ~2026-57102-51 187603 /* Ерлер */ 3686680 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2024}} [[Сурет:Michael Phelps Ryan Lochte Laszlo Cseh medals 2008 Olympics.jpg|350px|thumb|right|[[Майкл Фелпс]] (ортада) карерасында 39 рекорд жаңартты]] '''Жүзудегі әлемдік рекордтар''' - бұл жүзушілердің ережелермен келісілген салыстырмалы және қайталанатын жағдайларда жүзуде көрсеткен ең жоғары нәтижелер. == Ережесі == Рекордтар Халықаралық жүзу Федерациясы (ФИНА) ратификациялайды. Рекордтарды "ұзын суға" (50 метрлік бассейн) немесе "қысқа суға" (25 метрлік бассейн) қоюға болады. ФИНА ерлер мен әйелдер үшін бекітілген пәндер тізіміне сәйкес әлемдік рекордтарды мойындайды: * [[Кроль|Еркін]]: 50 м, 100 м, 200 м, 400 м, 800 м, 1500 м * Арқамен: 50 м 20, 100 м,0 м * [[Брасс]]: 50 м, 100 м, 200 м * [[Баттерфляй]]: 50 м, 100 м, 200 м * Комбинация: 100 м (қысқа су), 200 м, 400 м * Эстафета: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×200 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]]; * Микст: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (ұзын су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]] (ұзын су)<ref name="fina1">[http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=119 FINA rules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726002347/http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=119 |date=2013-07-26 }} {{v|3|8|2012}}</ref>. == 50-метролік бассейн == === Ерлер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! width="110px" | Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | ‎50 м еркін || 20.88 | | [[Кэмерон Макэвой]] || {{Байрақ|Австралия}} | 20 наурыз 2026 || [[Қытай|Қытай Ашық Чемпионаты]] || {{Ту|Қытай}} [[Шэньчжэнь]] |[https://www.youtube.com/watch?v=81i-TH1Tyz4&t=3s &#8203;] |- | 100 м еркін || 46,40 | | [[Пан Чжанле]] || {{Байрақ|Қытай}} |31 шілде 2024 || [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]] | [https://vk.com/video/playlist/142497057_-4?z=video142497057_456239296%2Fpl_142497057_-4 &#8203;] |- | ‎200 м еркін || 1.42,00 | кос | [[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]] || {{Байрақ|Германия}} | 28 шілде 2009 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 200 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Италия}} [[Рим]] | [https://www.youtube.com/watch?v=MeOw35fsltE &#8203; ​] |- | 400 м еркін | 3.40,07 | кос |[[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]] |{{Байрақ|Германия}} |26 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 400 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=D9IJpZgKCd0 &#8203; ​] |- |800 м еркін |7.32,12 | кос |[[Чжан Линь (пловец)|Чжан Линь]] |{{Байрақ|Қытай}} |29 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 800 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |<ref>{{cite news|first=Craig|last=Lord|title=WR: Zhang Zips Up For 7:32.12 800 Free|url=http://www.swimnews.com/news/view/7134|work=swimnews.com|date=2009-07-29|accessdate=2011-11-16|archivedate=2009-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090731013653/http://www.swimnews.com/News/view/7134}}</ref> |- |1500 м еркін |14:26.79 | |[[Йоханнес Либманн]] |{{Байрақ|Германия}} |15 тамыз 2026 |Еуропа чемпионаты |{{Ту|Франция}} [[Париж]] |[https://www.facebook.com/reel/2187627801796815 &#8203;] |- | 50 м арқамен || 23,55 | жф | [[Колесников, Климент Андреевич|Климент Колесников]]|| {{Байрақ|Ресей}} | 27 шілде 2023 | Ресей кубогы | {{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{cite web|title=Men's 50m Backstroke Semifinals Results|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/ruscup2023_kazan/ResultList_217S.pdf|publisher=russwimming.ru|date=27 July 2023|accessdate=9 January 2025}}</ref> |- | 100 м арқамен | 51,60 | | Томас Чеккон|| {{Байрақ|Италия}} | 20 маусым 2022 | [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 100 м н/с, финал|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-20|access-date=2022-06-21|archive-date=2022-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220620171449/https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b0a9f48f088790ed04b458?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false ​]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |200 м арқамен |1.51,92 | кос |[[Пирсол, Аарон|Аарон Пирсол]] |{{Байрақ|АҚШ}} |31 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=DRjmB4LOCWo &#8203; ​] |- |50 м [[брасс]] |25.95 | жф | [[Пити, Адам|Адам Пити]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} |31 қаңтар 2024 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]] | | |- | 100 м [[брасс]] || 56,88 | жф | [[Пити, Адам|Адам Пити]] || {{Байрақ|Ұлыбритания}} |21 шілде 2019 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2019|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Корея Республикасы}} [[Кванджу]] |[https://www.youtube.com/watch?v=r5lVUne7yRI &#8203; ​] |- | 200 м [[брасс]] || 2:04,83 | | [[Шин Охаши]] || {{Байрақ|Жапония}} | 24 қыркүйек 2026 |[[Жазғы Азия ойындары 2026|Азия ойындары]] |{{Ту|Жапония}} [[Токио]] | [https://www.youtube.com/watch?v=A21BOkJhIsQ&t=14s &#8203;] |- |50 м [[баттерфляй]] |22.27 | |[[Говоров, Андрей Андреевич|Андрей Говоров]] |{{Байрақ|Украина}} |1 шілде 2018 |Sette Colli Trophy |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |[https://www.youtube.com/watch?v=GW4fAh8pTCE &#8203; ​] |- | 100 м [[баттерфляй]] || 49,45 | | [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 31 шілде 2021 || [[Плавание на летних Олимпийских играх 2020 — 100 метров баттерфляем (мужчины)|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Жапония}} [[Токио]] |[https://www.youtube.com/watch?v=GF2bfzaCVfQ ​]<ref>{{Cite web |url=http://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |title=Results {{!}} fina.org — Official FINA website<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-07-26 |archive-date=2019-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822140441/https://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |deadlink=no }}</ref> |- | 200 м [[баттерфляй]] || 1.50,34 | | [[Милак, Криштоф|Криштоф Милак]] || {{Байрақ|Венгрия}} | 21 маусым 2022 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 200м баттерфляй, финал, результаты.|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-21|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621170927/https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false ​] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622010724/https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false |date=2022-06-22 }} |- |200 м комплекс |1.52,69 |пф |Леон Маршан |{{Байрақ|Франция}} |30 шілде 2025 |[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web|title=Ерлер арасындағы 200 метрлік комплексті жүзу жартылай финалының нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010105EE0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=30 July 2025|access-date=31 July 2025}}</ref> |- |400 м комплекс |4:02.50 | |Леон Маршан |{{Байрақ|Франция}} |23 шілде 2023 |[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |​[https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 &#8203; ​] |- |Эстафета 4×100 м<br>еркін |3.08,24 | кос |[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (47,51)<br>[[Уэбер-Гейл, Гарретт|Гарретт Уэбер-Гейл]] (47,02)<br>[[Джонс, Каллен|Каллен Джонс]] (47,65)<br>[[Лезак, Джейсон|Джейсон Лезак]] (46,06) |{{Байрақ|АҚШ}} |11 тамыз 2008 |[[Плавание на летних Олимпийских играх 2008 — эстафета 4×100 метров вольным стилем (мужчины)|Олимпиада ойындары]] |{{Ту|Қытай}} [[Пекин]] |[https://www.youtube.com/watch?v=IIm32eEVW98 &#8203; ​] |- |Эстафета 4×200 м<br>еркін |6.58,55 | кос |[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (1.44,49)<br>[[Рики Беренс]] (1.44,13)<br>[[Дэвид Уолтерс]] (1.45,47)<br>[[Лохте, Райан|Райан Лохте]] (1.44,46) |{{Байрақ|АҚШ}} |31 шілде 2009 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Италия}} [[Рим]] |<ref>{{cite news|first=Craig |last=Lord |title=WR: USA Takes 4×200m In 6:58.55 |url=http://www.swimnews.com/news/view/7164 |work=swimnews.com |date=2009-07-31 |accessdate=2011-11-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803092140/http://www.swimnews.com/News/view/7164 |archivedate=2009-08-03 |df= }}</ref> |- |Эстафета 4×100 м<br>комбинация |3.26,78 | |[[Мёрфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (52,31)<br>[[Эндрю, Майкл|Майкл Эндрю]] (58,49)<br>[[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] (49,03)<br> [[Эппл, Зак|Зак Эппл]] (46,96) |{{Байрақ|АҚШ}} |1 тамыз 2021 |[[Плавание на летних Олимпийских играх 2020|Олимпиада ойындары]] |{{Ту|Жапония}} [[Токио]] |<ref>{{cite news |first=Craig |last=Lord |title=Плавание на летних Олимпийских играх 2020, Мужчины, эстафета 4 * 100 комбинированная, финал, результаты |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm |publisher=olimpics.com |date=2021-08-01 |accessdate=2021-08-01 |archivedate=2021-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802212218/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm }}</ref> |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды. === Әйелдер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | 50 м еркін || 23.19 | | |[[Кейт Дугласс]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 15 тамыз 2026 || Пан Тынық мұхиты чемпионаты || {{Ту|АҚШ}} [[Ирвин]] | [https://vk.ru/artemzagrebelny?z=clip142497057_456239398 &#8203;] |- | 100 м еркін || 51.68 | | [[Маррит Стинберген]] || {{Байрақ|Нидерланд}} | 27 маусым 2026 || Sette Colli Trophy || {{Ту|Италия}} [[Рим]] |<ref>{{cite web|title=Маррит Стинберген 100 м еркін стильмен жүзуден әлем рекордын жаңартты|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/marrit-steenbergen-world-record-100-meter-freestyle |publisher=nbcsports.com|date=27 Juny 2026|access-date=28 Juny 2026}}</ref> |- | 200 м еркін || 1.52,23 | | [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] || {{Байрақ|Аустралия}} | 12 маусым 2024 ||Aвстралиялық олимпиадалық сынақтар || {{Ту|Австралия}} [[Брисбен]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://liveresults.swimming.org.au/sal/2024Trials/240610F010.htm|publisher=swimming.org.au|date=10 June 2024|accessdate=13 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-27087137_456244189?ref_domain=yastatic.net &#x200B;] |- | 400 м еркін || 3.54,18 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 7 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] |<ref>{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}</ref><ref>{{cite web|title= Video - Summer McIntosh demolishes world record in 400m freestyle at Canadian swimming trials|url=https://www.youtube.com/watch?v=dptNMofhiNs|publisher= CBC Sports|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}</ref> |- |800 м еркін |8.04,12 | |[[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]] |{{Байрақ|АҚШ}} |3 мамыр 2025 | TYR Pro Swim Series |{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] |<ref>{{cite web|title=Әйелдер арасындағы 800 метрге еркін стильмен жүзу нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900030201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=3 May 2025|accessdate=10 May 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UHRbHxeEexM&t=515s &#8203;] |- |1500 м еркін |15.20,48 | | [[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 16 мамыр 2018 || TYR Pro Swim Series || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] |[https://www.youtube.com/watch?v=v0_uvorHBA4 ​] |- |50 м арқамен |26.56 | |[[Сара Кертис]] |{{Байрақ|Италия}} |13 тамыз 2026 |Еуропа чемпионаты |{{Ту|Франция}} [[Париж]] |[https://www.youtube.com/watch?v=gNzJPSyCfCQ &#8203;] |- |100 м арқамен |57,13 | | [[Реган Смит]] || {{Байрақ|АҚШ}} |18 маусым 2024 ||АҚШ Олимпиадалық сынақтары || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] |[https://www.youtube.com/watch?v=38Lk9nM3B_g &#8203;] |- |200 м арқамен |2.03,14 | |[[Маккиоун, Кейли|Кейли Маккиоун]] |{{Байрақ|Аустралия}} |10 наурыз 2023 |NSW State Championships |{{Ту|Аустралия}} [[Сидней]] | <ref>{{cite magazine|title=KAYLEE MCKEOWN CRUSHES 2:03.14 200 BACKSTROKE WORLD RECORD|url=https://swimswam.com/kaylee-mckeown-crushes-203-14-200backstroke-world-record/|magazine=SwimSwam|author=Retta Race|date=10 March 2023|access-date=15 January 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LPcVzdZ-_Fg &#8203;] |- |50 м [[брасс]] |29,16 | |[[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] |{{Байрақ|Литва}} |30 шілде 2023 |[[Чемпионат мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title= Результаты.|url=http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&cat=&page=&spec=&bat=&td=CAL_CIS_DAY&hg=&descIT=&descEN=&descFR=&curCatSel_M_F=18:57&sport=Swimming|date=2021-05-22|accessdate=2021-05-23|publisher=budapest2020.microplustiming.com|archive-date=2021-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522174658/http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&cat=&page=&spec=&bat=&td=CAL_CIS_DAY&hg=&descIT=&descEN=&descFR=&curCatSel_M_F=18:57&sport=Swimming|deadlink=no}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Yl0eN1UsW7Q ​] |- |100 м [[брасс]] |1.04,13 | |[[Кинг, Лилли|Лилли Кинг]] |{{Байрақ|АҚШ}} |25 шілде 2017 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2017|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |[https://www.youtube.com/watch?v=bWDfTYfgUBc ​] |- |200 м [[брасс]] |2.17,55 | |[[Чикунова, Евгения Игоревна|Евгения Чикунова]] |{{Байрақ|Ресей}} |21 апреля 2023 |Россия чемпионаты |{{Ту|Ресей}} [[Казань]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 200 м брасс Финал Итоговый протокол.|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|publisher=russwimming.ru|date=2023-04-21|access-date=2023-04-21|archive-date=2023-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421165846/https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|deadlink=no}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hw5VVmptlDg ​] |- |50 м [[баттерфляй]] |24,43 | |[[Шёстрём, Сара|Сара Шёстрём]] |{{Байрақ|Швеция}} |5 шілде 2014 |Швеция чемпионаты |{{Ту|Швеция}} [[Бурос]] |[https://www.youtube.com/watch?v=AXbWtW5al2o ​] |-55,18 сф Гретчен Уолш Америка Құрама Штаттары ж. АҚШ Олимпиадалық сынақтары Индианаполис, Біріккен |100 м [[баттерфляй]] |54,33 | |[[Гретчен Уолш]] |{{Байрақ|АҚШ}} |3 мамыр 2026 | TYR Pro Swim Series |{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/may/03/gretchen-walsh-sets-100m-butterfly-world-record-for-third-time-in-12-months|publisher=theguardian.com|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Video -Gretchen Walsh BROKE the world record in the 100-meter butterfly! |url=https://www.youtube.com/watch?v=koUeGqq7mro&t=1s|publisher=Social Kick • Swim Culture & Stories|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}</ref> |- |200 м [[баттерфляй]] |2.01,65 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 5 шілде 2026 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Монреаль]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://results.swimming.ca/2026_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=5 July 2026|accessdate=9 July 2026}}</ref> |- |200 м комплекс |2.05,70 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 9 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_17F.pdf|publisher=swimming.ca|date=9 June 2025|accessdate=10 June 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zOWS_GBJue0 &#8203;] |- |400 м комплекс |4.23,65 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}} | 11 маусым 2025 | Ұлттық іріктеу туры | {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] | <ref>{{cite web|title=Women's 400m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_25F.pdf|publisher=swimming.ca|date=11 June 2025|accessdate=17 June 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IMpq_B4d24M &#8203;] |- |Эстафета 4×100 м<br>еркін |3:27.96 | |[[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (52.04) <br> [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (51,69)<br>[[Харрис, Мег|Мег Харрис]] (52,29)<br>[[Маккеон, Эмма|Эмма Маккеон]] (51,90) |{{Байрақ|Аустралия}} |23 шілде 2023 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 4*100 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-23|accessdate=2023-07-26|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ​] |- |Эстафета 4×200 м<br>еркін |7:37,50 | | [[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (1:53.66) <br> [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (1:55.63) <br> [[Тросселл, Брайанна|Брайанна Тросселл]] (1:55.80) <br> [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] (1:52.41) |{{Байрақ|Аустралия}} |27 шілде 2023 |[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] |<ref>{{cite web|title=Женщины 4*200 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-27|accessdate=2023-07-29|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=QI8_90Rv5Ac ​] |- |Эстафета 4×100 м<br>комбинация |3:49,34 | |(57,57) [[Смит, Реган|Реган Смит]] <br> (1:04.27) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] <br> (54.98) [[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] <br> (52,52) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]] |{{Байрақ|АҚШ}} | [[3 тамыз]] [[2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web |title=Women's 4x100m Medley Relay |url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010205F70104FFFFFFFFFF01.pdf |website=Omega Timing |access-date=7 August 2025 }}</ref>[https://vkvideo.ru/video142497057_456239364 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды. === Микст === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! Видео |- |4×100 м<br>еркін | 3:18,48 | | (46.91) [[Алекси, Джек|Джек Алекси]] <br> (46.70) [[Сэммон, Патрик|Патрик Сэммон]] <br> (52.43) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] <br> (52.44) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]] | {{Байрақ|АҚШ}} | [[2 тамыз]] [[ 2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] | <ref>{{cite web|title=Mixed 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010301F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2 August 2025|access-date=6 August 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239363%2F67478b06282824ff4b &#8203;] |- |4×100 м<br> комбинация |3:36.70 | |(53.40) [[Уилл Модглин]]<br> (57.30) [[Ван Матиас]]<br> (54.99) [[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] <br> (51.01) [[Дугласс, Кейт| Кейт Дугласс]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 12 тамыз 2026 || Пан Тынық мұхиты чемпионаты || {{Ту|АҚШ}} [[Ирвин]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4x100m Medley Relay Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011A00030305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 August 2026|access-date=30 August 2026}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=R4gs3a73eU8 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. == 25-метролік бассейн == === Ерлер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м еркін]] ||19.90 |пф | [[Джордан Крукс]] || {{Байрақ|Кайман аралдары}} | 14 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 50m Freestyle Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=20 December 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239337%2F835e28de64f6558bb1 &#8203;] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м еркін]] |44,84 | |[[Чалмерс, Кайл|Кайл Чалмерс]] |{{Байрақ|Аустралия}} |29 қазан 2021 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] |{{Ту|Ресей}} [[Қазан (қала)|Казань]] |<ref>{{cite web|title=Видео. Кубок Мира 100 м в/с, мужчины|url=https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|publisher=Royal swimming club|date=2021-10-29|accessdate=2021-10-29|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029173033/https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|deadlink=no}}</ref> |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м еркін]] |44,84 |= |[[Егор Корнев]] |{{Байрақ|Ресей}} |2 қазан 2026 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] |{{Ту|Әзірбайжан}} [[Баку]] |[https://vkvideo.ru/video142497057_456239402?t=2s &#x200B;] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м еркін]] | 1.38,61 | | [[Люк Хобсон]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=23 December 2024}}</ref>[https://vk.com/im/convo/839726003?entrypoint=list_all&tab=all&z=video142497057_456239341%2F42ba318c8c52791d9b &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м еркін]] | 3.32,25 | | [[Аньель, Янник|Янник Аньель]] | {{Байрақ|Франция}} | 15 қараша 2012 | Франция чемпионаты | {{Ту|Франция}} [[Анже]] | [https://www.youtube.com/watch?v=q_WOH0X9JKU ​] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 800 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|800 м еркін]] | 7.20,46 | | Даниэль Виффен | {{Байрақ|Ирландия}} | 10 желтоқсан 2023 | [[Европа чемпионаты по плаванию|Европа чемпионаты]] | {{Ту|Румыния}} [[Отопени]] | [https://www.youtube.com/watch?v=582caZZSaHs ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 1500 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|1500 еркін]] | 14.06,88 | | [[Велльброк, Флориан|Флориан Велльброк]] | {{Байрақ|Германия}} | 21 желтоқсан 2021 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|БАӘ}} [[Абу-Даби]] |<ref>{{cite news|title=Мужчины, 1500 м в/с, финал, результаты|url=https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&unit=finals|date=2021-12-21|accessdate=2021-12-21|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211221145739/https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&unit=finals|archivedate=2021-12-21|df=dmy-all}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м арқамен]] | 22.03 |э | [[Сюй Цзяюй ]] | {{Байрақ|Қытай }} |24 қазан 2026 |Қытай чемпионаты | {{Ту|Қытай }} [[Бейжің]] | <ref>{{cite web |url=https://swimswam.com/xu-jiayu-scorches-scm-50backstroke-world-record-22-03-video/|title=Xu Jiayu Scorches SCM 50 Backstroke World Record – 22.03|language= en|date=24. 10. 2024|publisher= swimswam.com/|access-date=26. 10. 2024}}</ref>​ [https://vk.ru/feed?z=video142497057_456239410%2Fffa41174010cdd18d2%2Fpl_post_142497057_1675 &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м арқамен]] | 48.16 | | Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}} | 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=28 October 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239375%2Fc373d19b61295d17d1%2Fpl_wall_142497057 &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м арқамен]] | 1.45,12 | | Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}} | 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Men's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=23 October 2025|access-date=30 October 2025}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м брасс]] || 24,95 | | [[Сакчи, Хусейн Эмре|Эмре Сакчи]] || {{Байрақ|Түркия}} | 27 желтоқсан 2021 || Түркия чемпионаты || {{Ту|Түркия}} [[Газиантеп]] | |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м брасс]] | 55,28 | | [[Шиманович, Илья Сергеевич|Илья Шиманович]] | {{Байрақ|Беларусь}} | 26 қараша 2021 || [[Международная плавательная лига|ISL]] || {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] | |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м брасс]] || 1:59.52 | | [[Каспар Корбо ]] || {{Байрақ|Нидерланд}} | 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date= 2025-10-25|access-date=2025-10-29|}}</ref> |- | [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м баттерфляй]] | 21,28 | |[[Егор Корнев]] |{{Байрақ|Ресей}} |2 қазан 2026 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]|| {{Ту|Өзбекстан}} [[Ташкент]] |[https://vk.ru/artemzagrebelny?z=video142497057_456239405%2Fca173ed8d878da49bb &#x200B;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м баттерфляй]] | 47,68 | | [[Джошуа Лиендо]] || {{Байрақ|Канада}} | 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080104EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-23 |access-date= 2025-10-31}}</ref> |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]] | 1.48,24 | | [[Сэто, Дайя|Дайа Сэто]] | {{Байрақ|Жапония}} | 11 желтоқсан 2018 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] |[https://www.youtube.com/watch?v=pr6gEIOaf40&t ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]] | 1.46,85 |# | [[Хонда, Томору|Томору Хонда]] | {{Байрақ|Жапония}} | 22 қазан 2022 | Жапония чемпионаты | {{Ту|Жапония}} [[Токио]] |[https://www.facebook.com/100007561117363/videos/1151467825795134 ​​] |- |[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 м комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м комплекс]] |49,28 | | [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 22 қараша 2020 | [[Международная плавательная лига|ISL]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |​[https://www.youtube.com/watch?v=w2rObyVD16E ​] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м комплекс]] | 1:48,88 | | [[Леон Маршан ]] | {{Байрақ|Франция}} | 1 қараша 2024 | Әлем кубогы | {{Ту|Сингапур }} [[Сингапур]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800070105EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=1 November 2024|accessdate=11 November 2024}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Fc-i1YbvAHU &#8203;] |- | [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м комплекс]] | 3:54,33 | | [[Томоюки Мацушита]] | {{Байрақ|Жапония}} | 11 қазан 2026 | Жапонияның чемпионаты | {{Ту|Жапония}} [[Сага префектурасы]] | <ref>{{en}}{{cite web|title=Tomoyuki Matsushita Fires Off World Record in 400 IM; Breaks Daiya Seto Standard.|url=https://www.swimmingworldmagazine.com/news/tomoyuki-matsushita-fires-off-world-record-in-400-im-breaks-daiya-seto-standard/|date = 2026-10-11|access-date = 2026-10-14}}</ref>[https://vk.ru/artemzagrebelny?z=video142497057_456239409%2F6c169bc23b1dfde8c4%2Fpl_post_142497057_1674 &#8203;] |- |Эстафета 4 × 50 м<br>еркін |1:21.80 | | [[Дрессел, Калеб|Келеб Дрессел]] (20.43)<br> [[Хелд, Райан|Райан Хелд]] (20.25)<br>[[Конгер, Джек|Джек Конгер]] (20.59)<br> [[Чедвик, Майкл|Майкл Чедвик]] (20.53) |{{Байрақ|АҚШ}} |14 желтоқсан 2018 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]] |{{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] |<ref>{{cite web|title=Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|publisher=omegatiming.com|date=2018-12-14|access-date=2021-05-09|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214040237/https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|deadlink=no}}{{lang-en|английский текст}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IP_1BCdENHA ​] |- | Эстафета 4 × 50 м<br>еркін |1:20.77 | # |[[Бернар, Ален|Ален Бернар]] (20.64)<br>[[Жило, Фабьен|Фабьен Жило]] (20.33)<br> [[Лево, Амори|Амори Лево]](19.93)<br>[[Буске, Фредерик|Фредерик Буске]] (19.87) |{{Байрақ|Франция}} |14 желтоқсан 2008 | [[Европа чемпионаты по плаванию на короткой воде 2008|Европа чемпионаты]] |{{Ту|Хорватия}} [[Риека]] | [https://www.youtube.com/watch?v=1tPqAQHfYJg ​] |- | Эстафета 4 × 100 м<br>еркін | 3:01.66 | | [[Джек Алекси]](45,05)<br> [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]](45,18)<br> [[Смит, Киран|Киран Смит ]](46,01) <br>[[Крис Гильяно]] (45,42) | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239037 &#8203;] |- | Эстафета 4х200 м<br>еркін | 6:40.51 | | [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]] (1:38.91)<br>[[Карсон Фостер]] (1:40.77)<br>[[Шейн Касас]] (1:40.34)<br>[[Смит, Киран|Киран Смит ]] (1:40.49) | {{Байрақ|АҚШ}} | 13 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=2 January 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239345%2F53a5485a3b1e5a4c21%2Fpl_post_142497057_1511 &#8203;] |- |Эстафета 4х50 м<br>комбинация |1:29.72 | | [[Лоренцо Мора]] (22.65) <br>[[Мартиненги, Николо|Николо Мартиненги]] (24.95) <br>[[Маттео Риволта]] (21.60) <br>[[Леонардо Деплано]] (20.52) | {{Байрақ|Италия}} | 17 желтоқсан 2022 || [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Аустралия }} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title= Комбинированная эстафета 4х50 м. Результаты.|url= https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher= copenhagen2017.microplustiming.com|date= 2022-12-17|access-date= 2022-12-31|archive-date= 2022-12-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20221221095731/https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink= no}}</ref> [https://vk.com/video/@artemzagrebelny?z=video142497057_456239191%2Fpl_142497057_-2 ​] |- | Эстафета 4×100 м<br>комбинация | 3:18.68 | |[[Лифинцев, Мирон Александрович|Мирон Лифинцев]] (49.31)<br>[[Пригода, Кирилл Геннадьевич|Кирилл Пригода]] (55.15)<br>[[Минаков, Андрей Дмитриевич|Андрей Минаков]] (48.80)<br>[[Егор Корнев]] (45.42) | {{Байрақ|Ресей}} | 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080105F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=29 December 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239344%2F8f5d17d54d3cf9e655 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. === Әйелдер === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- | 50 м еркін | 22,75 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 16 қазан 2026 | UVA Pro Elite SCM Worlds Prep Meet | {{Ту|АҚШ}} [[Шарлоттсвилл]] |<ref>{{cite web|title=Gretchen Walsh Clocks 22.75 To Break Own 50 SCM Free World Record At UVA Pro Elite SCM Worlds Prep Meet.|url=https://swimswam.com/gretchen-walsh-clocks-22-75-to-break-own-50-scm-free-world-record-at-uva-pro-elite-scm-worlds-prep-meet/|publisher=Omega Timing|date=16 October 2025|accessdate=21 October 2025}</ref> |- | 100 м еркін | 49.93 | | [[Дуглас, Кейт|Кейт Дуглас]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 25 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Women's 100m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=27 October 2025}}</ref> |- | 200 м еркін | 1:49.36 | | [[Молли О'Каллаган]] | {{Байрақ|Австралия}} | 24 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080201EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=24 October 2025|access-date=26 October 2025}}</ref> |- | 400 м еркін | 3:50.25 | | [[Summer McIntosh]] | {{Байрақ|Канада}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] | <ref>{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239021 &#8203;] |- | 800 м еркін | 7.54,00 | |[[Лани Паллистер ]] | {{Байрақ|Австралия}} | 25 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] |<ref>{{cite web|title=Women's 800m Freestyle Results|url= https://www.omegatiming.com/File/00011900080201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2025-10-25 |access-date=2025-10-31}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5BDTgaQiMv4&t=4s &#8203;] |- |1500 м еркін |15:08.24 | |[[Кэти Ледеки]] |{{Байрақ|АҚШ}} |29 қазан 2022 |[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] |{{Ту|Канада}} [[Торонто]] |[https://www.youtube.com/watch?v=p20kZqUAd0k ​]<ref>{{cite web|title=Кэти Ледеки улучшила прежний мировой рекорд на 1500 в,с более, чем на 10 сек.|url=https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|publisher=swimswam.com|date=2022-10-29|access-date=2022-10-30|archive-date=2022-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221030002650/https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|deadlink=no}}{{lang-en|}}</ref> |- | 50 м арқамен | 25.23 | |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 13 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080202EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=18 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239026 &#8203;] |- |100 м арқамен | 54,02 | э |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=26 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239034 &#8203;] |- |100 м арқамен | 54,02 | = |[[Реган Смит ]] |{{Байрақ|АҚШ }} | 18 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|АҚШ}} Вестмонт |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900070202EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=19 October 2025|access-date=24 October 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239372%2F95216bcdf9baad493b%2Fpl_post_142497057_1589 &#8203;] |- | 200 м арқамен | 1:57.33 | |[[Кейли Маккеун ]] | {{Байрақ|Австралия}} | 24 қазан 2025 | Әлем чемпионаты | {{Ту|Канада}} [[Торонто]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080202EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-25|access-date= 2025-11-07}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irLveoaAuNA&t=3s &#8203;] |- | 50 м [[брасс]] | 28,37 |жф | [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] | {{Байрақ|Литва}} | 17 желтоқсан 2022 | [[Чемпионат мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Breaststroke Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2022-12-17|accessdate=2022-12-17|archive-date=2022-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219235209/https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/529222178935246/?notif_id=1671320917357622&notif_t=video_processed&ref=notif ​] |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]] | {{Байрақ|Литва}} | 12 қазан 2013 | [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Ресей}} [[Москва]] |[https://www.youtube.com/watch?v=BXIf7VLV0-w ​]<ref>{{cite web|title=Women's 100m Breaststroke Result|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|publisher=Omega Timing|date=2013-10-12|accessdate=2013-10-12|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134859/http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|deadlink=no}}</ref> |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Алия Аткинсон]] | {{Байрақ|Ямайка}} | 6 желтоқсан 2014 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Катар}} [[Доха]] |<ref>{{cite web|title=Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014. Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|publisher=omegatiming.com|date=2014-12-06|accessdate=2021-05-14|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514050019/https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|deadlink=no}}</ref> |- | 100 м [[брасс]] | 1.02,36 | = | [[Алия Аткинсон]] | {{Байрақ|Ямайка}} | 26 тамыз 2016 | [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]] | {{Ту|Франция}} [[Шартр]] |<ref>{{cite web|title=Alia Atkinson Ties World Record in 100 Breaststroke in Chartres|url=https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|publisher=Swimswam|date=2016-08-26|accessdate=2016-08-26|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514122156/https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|deadlink=no}}</ref> |- | 200 м [[брасс]] | 2.12,50 | | [[Кейт Дуглас ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 13 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080203EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=19 December 2024}}</ref> [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239027 &#8203;] |- | 50 м [[баттерфляй]] | 23,72 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 11 қазан 2025 |Әлем чемпионаты | {{Ту|АҚШ}} Кармель | <ref>{{cite web|title=Women's 50m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900060204EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=11 October 2025|access-date=15 October 2025}}</ref> |- | 100 м [[баттерфляй]] |52.71 | | [[Гретчен Уолш ]] |{{Байрақ|АҚШ}} | 14 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=22 December 2024}}</ref>[https://vk.com/club228643357?z=video-228643357_456239030%2Fvideos-228643357%2Fpl_-228643357_-2 &#8203;] |- | 200 м [[баттерфляй]] | 1.59,32 | | [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] | {{Байрақ|Канада }} | 12 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=12 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239025 &#8203;] |- | 100 м комплексное плавание | 55,98 | | [[Гретчен Уолш ]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 18 қазан 2024 | Virginia vs Florida Dual Meet | {{Ту|Германия}} [[Берлин]] | <ref>{{cite web|title=Women's 100m IM TT WR|url= https://storage.googleapis.com/virginiasports-com/2024/10/UVA-vs-Florida-Full-Results.pdf|publisher= virginiasports-com|date=18 October 2024|access-date=12 Nobember 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239022 &#8203;] |- | 200 м комплексное плавание | 2.01,63 | | [[Кейт Даглас]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] | <ref>{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Video - Women's 200m IM Final |url= https://vkvideo.ru/video-228643357_456239023|publisher= |date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}</ref> |- | 400 м комплексное плавание | 4:15,48 | | [[Summer McIntosh]] | {{Байрақ|Канада}} | 14 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239031 &#8203;] |- | Эстафета 4×50 м<br>еркін |1:32.50 | у |[[Кромовидьойо, Раноми|Раноми Кромовидьойо]] (23.05)<br> Майке де Вард (23.16)<br>Ким Буш (23.47)<br>[[Хемскерк, Фемке|Фемке Хемскерк]] (22.82) | {{Байрақ|Нидерланд}} | 12 желтоқсан 2020 |Wouda Cup | {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] |[https://www.youtube.com/watch?v=rMdKoDyBAZE&feature=emb_logo ​]<ref>{{cite web|title=Женщины, Эстафета 4×50 в/с, результаты |url=http://www.fina.org/fina-rankings/results?top=1&gender=Women&year=All&poolConfiguration=SCM&distance=All&style=All&timesMode=AllTimes&continentId=All&countryId=All&type=overall-rankings&selectedGroup=All&selectedGender=Women&selectedDistance=All|publisher=fina.org|date=2020-12-12 |accessdate=2021-12-17}}</ref> |- | Эстафета 4×100 м<br>еркін | 3:25.01 | | [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] (50.95)<br>[[Беркофф, Кэтрин|Кэтрин Беркофф]](51.38)<br>[[Алекс Шакелл]] (52.01)<br>[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (50.67) | {{Байрақ|АҚШ}} | 10 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=1 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239039 &#8203;] |- | 4×200 м эстафета<br>еркін | 7.30.13 | |[[Уолш, Александра|Алекс Уолш ]] (1:53.25)<br>[[Пейдж Мэдден ]] (1:53.18)<br>[[Граймс, Кэти|Кэти Граймс ]] (1:53.39)<br>[[Вайнштейн, Клэр|Клэр Вайнштейн]] (1:50.31) | {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=1 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239038 &#8203;] |- | Эстафета 4×50 м<br>комбинация | 1:42.35 | | [[О'Каллахан, Молли|Молли О'Каллахан]] (25.49)<br>[[Ходжес, Челси|Челси Ходжес]] (29.11)<br>[[Маккион, Эмма|Эмма Маккион]] (24.43)<br>[[Вильсон, Мэдисон|Мэдисон Вильсон]] (23.32) | {{Байрақ|Аустралия}} | 17 желтоқсан 2022 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2022|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] | <ref>{{cite web|title=Women's 4 × 50 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030205F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=17 December 2022|accessdate=30-01-2025}}</ref> |- | Эстафета 4×100 м<br>комбинация | 3:40.41 | | [[Смит, Реган|Реган Смит]] (54.02)<br>[[Кинг, Лили|Лили Кинг]] (1:03.02)<br>[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (52.84) <br>[[Дугласс,Кейт |Кейт Дугласс]] (50.53) | {{Байрақ|АҚШ}} | 15 желтоқсан 2024 | [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] | {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=4 January 2025}}</ref> [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239040 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. === Микст === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;" |- ! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}} |- |Эстафета 4×50 м<br> еркін |1.27.26 | |[[Леонардо Деплано ]] (20.97) <br />[[Лоренцо Зацзери ]] (20.51)<br />[[Сильвия Ди Пьетро ]] (23.07) <br />[[Сара Кертис ]](22.71) |{{Байрақ|Италия}} |4 желтоқсан 2022 |[[Чемпионат Европы по плаванию на короткой воде|Еуропа чемпионаттары]] |{{Ту|Польша}} [[Люблин]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4×50m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/000119000A0301F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=4 December 2025|access-date=6 December 2025}}</ref> |- |Эстафета 4×50 м<br> комбинация |1:35.15 | | [[Мерфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (22.37) <br> [[Финк, Ник|Ник Финк]] (24.96)<br>[[Дуглас, Кейт|Кейт Дугласс]] (24.09)<br> [[Хаски, Торри|Торри Хаске]] (23.73) |{{Байрақ|АҚШ}} |14 желтоқсан 2022 |Әлем чемпионаты қысқа суда |{{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4x50m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2022-12-14|accessdate=2022-12-14|archive-date=2022-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221014415/https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=ul7oas7Zcy4 ​] |- |Эстафета 4×100 м<br> комбинация |3:30,47 | |[[Мирон Лифинцев]] (48,90)<br> [[Кирилл Пригода]] (54,86)<br> [[Арина Суркова]] (55,63)<br> [[Дарья Клепикова]] (51.08) |{{Байрақ|Ресей}} |14 желтоқсан 2024 |Әлем чемпионаты қысқа суда |{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4 × 100 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=14 December 2024|accessdate=28 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239036 &#8203;] |} Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу. == Рекордшылар рейтингі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width:100%;" |- !rowspan="2"|Елдер !rowspan="2"|Рекорд<br>саны !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы !style="width:3em"|ҰС !style="width:3em"|ҚС !style="width:4em"|Барлығы |- class="unsortable" !colspan="3"|Ерлер !colspan="3"|Әйелдер !colspan="3"|Микст |- |align=left|{{Байрақ|АҚШ}} || 22 || 6 || 7 || 13 || 4 || 4 || 8 || || 1 || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Аустралия}} || 17 || || 3 || 3 || 7 || 6 || 13 || 1 || || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Қытай}} || 6 || 4 || || 4 || 1 || 1 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Венгрия}} || 5 || 1 || 1 || 2 || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Швеция}} || 5 || || || || 4 || 1 || 5 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Франция}} || 4 || 1 || 2 || 3 || || || || || 1 || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Германия}} || 4 || 2 || 2 || 4 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ресей}} || 4 || 1 || 2 || 3 || 1 || || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Канада}} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ұлыбритания}} || 3 || 2 || || 2 || || || || 1 || || 1 |- |align=left|{{Байрақ|Италия}} || 3 || 1 || 2 || 3 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Литва }} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Бразилия }} || 2 || 1 || 1 || 2 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Жапония}} || 2 || || 2 || 2 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Нидерланд }} || 2 || || || || || 2 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Испания}} || 2 || || || || || 2 || 2 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Беларусь}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Гонконг}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ирландия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Ямайка}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || || |- |align=left|{{Байрақ|Түркия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || || |- |align=left|{{Байрақ|Украина}} || 1 || 1 || || 1 || || || || || || |- class=sortbottom | '''Барлығы''' || '''93''' || '''20''' || '''25''' || '''45''' || '''21''' || '''24''' || '''44''' || '''2''' || '''2''' || '''4''' |} {{col-begin}} {{col-break|width=50%}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} q9qz2x9l1e0kfg80zl037570lcjf24p 0 731962 3686796 3642518 2026-10-27T03:36:17Z Casserium 68287 /* */ 3686796 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = «Хабар» агенттігі |логотипі = Khabar gold2.png |логотип ені = 150px |түрі = [[акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = |қызметі = |ұраны = |құрылды = [[23 қазан]] [[1995 жыл]] |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]]<ref>[https://egemen.kz/article/5870-zhaqsylyq-khabarshysy Жақсылық хабаршысы]</ref> |орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] қаласы, Есіл ауданы, Д. Қонаев көшесі, 4 «[[Қазмедиа орталығы]]» |басты адамдары = [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] (Басқарма төрағасы) |саласы = |өнімі = |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} 229,6 млн теңге (2024) |таза табысы = {{өсім}} 79,8 млн теңге (2024)<ref>[https://opi.dfo.kz/ru/MnuFileStoreFileDownload?FileId=K1_2508_IJLOPZNKO4EU5FVSOTWWTKLSHI&Token=CfDJ8GRE6H9_AT1DhS-L4IbDa6ztqnJem-8yHYFY3ndoXUM0ybEmelA9hGtDVqFlhC6IkvKdoyu6fwc5CTKTNzhEaSeuhbvCnP6Gk3tV4FYgIjpyEwB0IzRm8Os3VITdmqUefxDnqUUOBcAP2VBujgWVxwN3vbsb_WKrM0gBZx21PZW03h_raiY6qer6IHpJ_P2jyg Аудиторский отчет за 2024 год]</ref> |қызметкерлер саны = 997 адам (2023)<ref>[https://khabar.kz/kk/agency/korporativtik-bas-aru/ujymdyk-kurylym Ұйымдық құрылым]</ref> |басшы компания = 100% акциясы [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне]] тиесілі |бағынышты компания = |сайты = https://khabar.kz/ }} {{мағына|Хабар (айрық)}} '''«Хабар» агенттігі» АҚ''' — [[Қазақстан]]ның жетекші мемлекеттік медиа холдингінің бірі, оның құрамына [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] және [[24KZ|«24KZ»]] телеарналары кіреді. [[1995 жыл]]ы негізі қаланған. == Тарихы == === Құрылу тарихы === 1994 жылы 20 мамырда Қазақ ТВ-ның ақпараттық қызметі негізінде «Қазақстан телевидениесі және радиосы» республикалық корпорациясының құрылымында «Хабар» Ұлттық телевизиялық ақпарат агенттігі құрылды. === Даму кезеңдері === '''1995 жыл:''' Үкімет қаулысымен '''«Хабар» агенттігі»''' республикалық мемлекеттік мекемесі құрылып, '''«Қазақстан-1»''' арнасынан тәулігіне 4,9 сағат хабар тарату уақыты берілді. '''1997 жыл:''' '''«Хабар»''' жеке жиілікте эфирге шығып, тәуліктік хабар тарату көлемін 14 сағатқа дейін арттырды. Бағдарламалардың 35%-ын өз күшімен өндірді. '''1998 жыл:''' Агенттік жарғылық капиталына мемлекет 100% қатысатын жабық акционерлік қоғам болып қайта құрылды. Осы жылы Астанада филиалы ашылды. '''2003 жыл:''' «Хабар» агенттігі ЖАҚ «Хабар» агенттігі» АҚ болып қайта тіркелді. '''2010-2013 жылдар:''' «Хабар» мега-жобалар (мысалы, «Чемпион», «ХабарStars» шоулары) шығара бастады. '''2011-2014 жылдар:''' Агенттік көп сериялы телехикаялар, соның ішінде «К вам едет доктор Ахметова'''»''', «Алдар Көсе», «Жаным», «Бауыржан Момышұлы», «Күләш» сияқты танымал туындыларды түсірді. === Бағдарламалық саясаты === «Хабар» өз жұмысының алғашқы күнінен бастап ақпаратты жедел жеткізуді басты мақсат етті. Агенттік Қазақстанда алғаш рет онлайн-қосылу, breaking news, телекөпір сияқты инновациялық тәсілдерді қолдана бастады. '''Танымал бағдарламалары:''' * '''1995 жылдар:''' «Хабар-әскер», «Я – налогоплательщик», «Парламентская неделя», «Еркем-ай», «Тоғысқан тағдырлар» телехикаясы (1996 ж). * '''2000 жылдар:''' «Хабар-ньюс», «Бизнес-Хабар», «Ұят болмасын...», «ХХІ ғасыр көшбасшысы», «Бетпе-бет». * '''2010 жылдар:''' «Нысана», «Азамат», «Бармысың, бауырым», «Жігіттің сұлтаны», «Жұлдызды дода». === Халықаралық қызметі мен жетістіктері === «Хабар» агенттігі халықаралық ұйымдармен белсенді жұмыс істейді: * '''ABU''' (Азия-Тынық мұхит хабар тарату одағы) және '''ЕХТО''' (Еуропалық хабар тарату одағы) мүшесі. * '''Журналистік жетістіктері:''' «Золотой глагол» EMMY сыйлығына ұсынылды, «Великий Петр» медалімен марапатталды. '''«Тоғысқан тағдырлар»''' телехикаясы ТМД елдерінің медиафорумында үздік деп танылды (1998). '''«Полигон»''' тарихи хикаясы Мәскеу Халықаралық кинофестивалінде «Үздік телевизиялық мини-сериал» номинациясын жеңіп алды (2022). * '''Junior Eurovision:''' 2018 жылдан бастап агенттік Қазақстанның бұл байқауға қатысуына мүмкіндік берді. '''Данэлия Тулешова''' (6-шы орын), '''Ержан Максим''' (2-ші орын), '''Қарақат Башанова''' (2-ші орын) сияқты жас таланттар халықаралық деңгейде танылды. * '''Тілшілер желісі:''' Қазақстанның аймақтарынан басқа, АҚШ, Ресей, Бельгия, Франция, Қытай, Түркия және Германия сияқты елдерде де тілшілер пункттері бар. === Қазіргі құрылымы === Қазіргі таңда '''«Хабар» агенттігі» АҚ''' келесі арналарды біріктіреді: * '''«Хабар»''' — 20 сағаттық хабар тарататын негізгі арна. * '''«24KZ»''' — тәуліктік ақпараттық арна.<ref>[https://khabar.kz/kk/agency/biz-turaly/agenttik-tarikhy Агенттік тарихы]</ref> == Холдинг құрамы == === «Хабар» телеарнасы === {{негізгі мақала|Хабар (телеарна)}}«Хабар» арнасы 1995 жылы [[Qazaqstan (телеарна)|Қазақ телевизиясының]] (қазіргі «Qazaqstan» арнасының) ақпараттық қызметі негізінде құрылды. 1997 жылдың 27 қаңтарынан бастап «Хабар» телеарнасы өз жиілігінде хабар тарата бастады. 2013 жылы телеарна жаңа 16:9 кең экранды форматқа көшті. Жаңалықтар мен бағдарламалар эфирге астаналық [[Қазмедиа орталығы|«Қазмедиа орталығы»]] телерадиокешенінен шығады.<ref>[https://khabar.kz/kk/agency/telearnalar/khabar «Хабар» телеарнасы]</ref> === «24KZ» телеарнасы === {{негізгі мақала|24KZ}}2012 жылғы 1 қыркүйекте Қазақстандағы тәулік бойы жұмыс істейтін тұңғыш ақпараттық арна «24KZ» өз жұмысын бастады, ал 2016 жылғы 1 қыркүйекте «Хабар 24» деген жаңа атаумен эфирге шықты. 2023 жылғы 11 желтоқсаннан бастап бұрынғы «24KZ» атауымен хабар тарата бастады.<ref>[https://24.kz/kz/byz-turaly Біз туралы]</ref> == Бұрынғы активтері == === «Хабар» радиосы === «Хабар» радиосы эфирге 1998 жылы 1 қаңтарда шықты.<ref>[https://web.archive.org/web/20100928094422/http://khabar.kz/rus/radio/ Радио]</ref> 1999 жылы 14 ақпанда орнына «Хит ФМ – Хабар» радиостанциясы хабар тарата бастады. Бұл «Хабар» агенттігі мен ресейлік «Хит ФМ» радиостанциясының бірлескен жобасы болды.<ref>[https://web.archive.org/web/20051105235737/http://www.khabar.kz/index.cfm?tid=407 Хит ФМ – Хабар - жизнь в настроении!]</ref> 2006 жылы «Хабар» радиосы болып өзгертіліп, 2011 жылы жұмысын тоқтатты. Бұрынғы жиілігінде «Classic» радиосы хабар тарата бастады. === «Classic» радиосы === {{негізгі мақала|Classic (радио)}}Радиостанция жұмысын 102,8 FM жиілігінде 2011 жылдың 6 маусымынан бастады. Бұл «Хабар» агенттігі мен [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының]] бірлескен медиажобасы болды. 2013 жылғы 1 қаңтардан бастап радиостанция «[[Қазақстан (корпорация)|Қазақстан]]» телерадиокорпорациясының құрамына енді.<ref>[https://rtrk.kz/kz/about/ «Classic» радиосы]</ref> === «Білім» телеарнасы === {{негізгі мақала|Білім (телеарна)}}Қазақстандағы білім беру бағытында хабар таратқан алғашқы арна. 2012 жылдың 5 қыркүйегінде ашылды. 2014 жылы қаңтардан бастап «Мәдениет» телеарнасымен біріктіріліп, «Білім және мәдениет» телеарнасы ретінде хабар тарата бастады. === «Білім және Мәдениет» телеарнасы === {{негізгі мақала|Білім және мәдениет (телеарна)}}Мәдени-танымдық форматта «Білім» және «Мәдениет» телеарналарының орнына 2014 жылы қаңтарда хабар тарата бастады. 2016 жылы 25 қазаннан бастап «Kazakh TV» телеарнасымен бірікті. === «Qazaq TV» телеарнасы === {{негізгі мақала|Jibek Joly (телеарна)}}«CaspioNet» деген атаумен халықаралық спутниктік арна ретінде 2002 жылы 25 қазанда жұмысын бастады. Кейін атауы 2012 жылы «Kazakh TV», 2020 жылы «Qazaq TV» деп өзгертілді. Телеарна қазақ, орыс, ағылшын, қырғыз, өзбек тілдерінде хабар таратты. 2022 жылы [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешеніне]] беріліп, 1 қыркүйектен бастап ел ішіне "Jibek Joly" және халықаралық кеңістікке "Jibek Joly World" (кейінірек "SilkWay") атауымен хабар таратуын жалғастырды. === «El Arna» телеарнасы === {{негізгі мақала|EL ARNA (телеарна)}}«Ел арна» алғаш 2000 жылы 22 наурызда ашылды. 2002 жылғы 22 наурызға дейін «Хабар-2» деп аталып, тек қазақ тілінде хабар таратты. 2008 жылдан бастап форматы өзгеріп, арнаның контенті жастар аудиториясына бағытталды. 2014 жылғы 18 наурыздан бастап телеарна жұмысын тоқтатып, арна жиілігінде «24 KZ» хабар тарата бастады.<ref>[http://massaget.kz:81/layfstayl/bilim/gumanitarly-ylymdar/17683/ «Ел арна» жұмысын тоқтатты]{{Deadlink|date=July 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> 2017 жылдың 27 наурызында «Ел арна» қайта іске қосылып, киноарна ретінде жұмыс істеді.<ref>[https://www.elarna.kz/kk/telearna-turaly Телеарна туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240404145106/https://elarna.kz/kk/telearna-turaly|date=2024-04-04}}</ref> 2025 жылғы 1 мамырда телеарна жұмысын тоқтатты.<ref>[https://dalanews.kz/kz/article/qazaqstandagi-el-arna-telearnasi-jabildi.html Қазақстандағы «EL ARNA» телеарнасы жабылды]</ref> == Тұлғалары == Басқару органы – құрамында 7 мүшесі бар Директорлар кеңесі, оның үшеуі тәуелсіз директор болып табылады. Атқарушы орган – Басқарма.<ref>[https://khabar.kz/kk/agency/korporativtik-bas-aru/bas-arma Басқарма]</ref><ref>[https://khabar.kz/kk/agency/korporativtik-bas-aru/direktorlar-ke-esi Директорлар кеңесі]</ref> === Басшылары === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ ! style="width:5%;" | № ! style="width:20%;" | Аты-жөні ! style="width:20%;" | Басталған жыл ! style="width:20%;" | Аяқталған жыл ! style="width:35%;" | Лауазымы |- | rowspan="2" | 1 || rowspan="2" | [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]] || қазан<br>1995 || шілде<br>1998 || «Хабар» Агенттігі» Республикалық Мемлекеттік Кәсіпорнының Бас директоры |- | шілде<br>1998 || наурыз<br>2001 || «Хабар» Агенттігі» Жабық Акционерлік Қоғамының Президенті |- | 2 || [[Гүлнар Мұстақымқызы Ықсанова|Гүлнар Ықсанова]] || наурыз<br>2001 || наурыз<br>2003 || «Хабар» Агенттігі» Жабық Акционерлік Қоғамының Бас Директоры |- | 3 || [[Владимир Ахмадьянович Рерих|Владимир Рерих]] || 17 наурыз<br>2003 || ақпан<br>2004 || «Хабар» Агенттігі» Жабық Акционерлік Қоғамының Бас Директоры |- | 4 || [[Жанар Сәкенқызы Әбділдина|Жанар Әбділдина]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/1158504.html |title=Алматыда жол апатынан «Хабар» агентігінің бас директоры қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |last=Баймолда |first=Досан |date=2005-05-10 |accessdate=2025-02-17}}</ref> || ақпан<br>2004 || 10 мамыр<br>2005 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Бас Директоры |- | 5 || [[Исмаил Амангелдіұлы Игильманов|Исмаил Игильманов]] || 27 маусым<br>2005 || 6 мамыр<br>2006 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Бас Директоры |- | 6 || [[Гүлнар Мұстақымқызы Ықсанова|Гүлнар Ықсанова]] || 6 мамыр<br>2006 || 3 шілде<br>2011 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Бас Директоры, Басқарма Төрайымы |- | 7 || [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] || 3 шілде<br>2011 || 16 мамыр<br>2016 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | 8 || [[Алмагүл Әуғалиқызы Ахметжанова|Алмагүл Ахметжанова]] || 18 мамыр<br>2016 || 11 мамыр<br>2018 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы |- | 9 || [[Алан Ғазизұлы Әжібаев|Алан Әжібаев]] || 11 мамыр<br>2018 || 20 тамыз<br>2019 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | 10 || [[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожин]] || 20 тамыз<br>2019 || 11 ақпан<br>2022 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | 11 || [[Берік Уәли]] || 29 наурыз<br>2022 || 12 қыркүйек<br>2023 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | 12 || [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] || 13 қыркүйек<br>2023 бастап || || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |} === Танымал жүргізушілер === * Қымбат Досжан * [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] * [[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожин]] * [[Айгүл Адиятоллақызы Мүкей|Айгүл Мүкей]] * [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова|Дана Нұржігіт]] * [[Нұртілеу Иманғалиұлы Иманғалиев|Нұртілеу Иманғалиұлы]] * [[Зейін Әліпбеков|Зейін Әліпбек]] * [[Рауан Кенжеханұлы]] * [[Қайнар Қалиақпарұлы Олжай|Қайнар Олжай]] * [[Серік Дәулетәліұлы Абас-шах|Серік Абас-шах]] * Бибігүл Жексенбай * [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] * [[Берік Уәли]]<ref>[https://khabar.kz/kk/tags/116628-khabar-agenttiginde-tazhiribe-zhinaktap-bilikti-mamanga-ajnalgan-belgili-azamattar «Хабар» Агенттігінде тәжірибе жинақтап, білікті маманға айналған белгілі азаматтар]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Операторлар === == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Хабар агенттігі}} [[Санат:Қазақстан ақпарат агенттіктері]] fzti9m494bnbd4qu049qcyswzpeazfw 3686798 3686796 2026-10-27T03:39:19Z Casserium 68287 /* Тұлғалары */ 3686798 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = «Хабар» агенттігі |логотипі = Khabar gold2.png |логотип ені = 150px |түрі = [[акционерлік қоғам]] |биржадағы листингі = |қызметі = |ұраны = |құрылды = [[23 қазан]] [[1995 жыл]] |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]]<ref>[https://egemen.kz/article/5870-zhaqsylyq-khabarshysy Жақсылық хабаршысы]</ref> |орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]] қаласы, Есіл ауданы, Д. Қонаев көшесі, 4 «[[Қазмедиа орталығы]]» |басты адамдары = [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] (Басқарма төрағасы) |саласы = |өнімі = |айналым = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} 229,6 млн теңге (2024) |таза табысы = {{өсім}} 79,8 млн теңге (2024)<ref>[https://opi.dfo.kz/ru/MnuFileStoreFileDownload?FileId=K1_2508_IJLOPZNKO4EU5FVSOTWWTKLSHI&Token=CfDJ8GRE6H9_AT1DhS-L4IbDa6ztqnJem-8yHYFY3ndoXUM0ybEmelA9hGtDVqFlhC6IkvKdoyu6fwc5CTKTNzhEaSeuhbvCnP6Gk3tV4FYgIjpyEwB0IzRm8Os3VITdmqUefxDnqUUOBcAP2VBujgWVxwN3vbsb_WKrM0gBZx21PZW03h_raiY6qer6IHpJ_P2jyg Аудиторский отчет за 2024 год]</ref> |қызметкерлер саны = 997 адам (2023)<ref>[https://khabar.kz/kk/agency/korporativtik-bas-aru/ujymdyk-kurylym Ұйымдық құрылым]</ref> |басшы компания = 100% акциясы [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне]] тиесілі |бағынышты компания = |сайты = https://khabar.kz/ }} {{мағына|Хабар (айрық)}} '''«Хабар» агенттігі» АҚ''' — [[Қазақстан]]ның жетекші мемлекеттік медиа холдингінің бірі, оның құрамына [[Хабар (телеарна)|«Хабар»]] және [[24KZ|«24KZ»]] телеарналары кіреді. [[1995 жыл]]ы негізі қаланған. == Тарихы == === Құрылу тарихы === 1994 жылы 20 мамырда Қазақ ТВ-ның ақпараттық қызметі негізінде «Қазақстан телевидениесі және радиосы» республикалық корпорациясының құрылымында «Хабар» Ұлттық телевизиялық ақпарат агенттігі құрылды. === Даму кезеңдері === '''1995 жыл:''' Үкімет қаулысымен '''«Хабар» агенттігі»''' республикалық мемлекеттік мекемесі құрылып, '''«Қазақстан-1»''' арнасынан тәулігіне 4,9 сағат хабар тарату уақыты берілді. '''1997 жыл:''' '''«Хабар»''' жеке жиілікте эфирге шығып, тәуліктік хабар тарату көлемін 14 сағатқа дейін арттырды. Бағдарламалардың 35%-ын өз күшімен өндірді. '''1998 жыл:''' Агенттік жарғылық капиталына мемлекет 100% қатысатын жабық акционерлік қоғам болып қайта құрылды. Осы жылы Астанада филиалы ашылды. '''2003 жыл:''' «Хабар» агенттігі ЖАҚ «Хабар» агенттігі» АҚ болып қайта тіркелді. '''2010-2013 жылдар:''' «Хабар» мега-жобалар (мысалы, «Чемпион», «ХабарStars» шоулары) шығара бастады. '''2011-2014 жылдар:''' Агенттік көп сериялы телехикаялар, соның ішінде «К вам едет доктор Ахметова'''»''', «Алдар Көсе», «Жаным», «Бауыржан Момышұлы», «Күләш» сияқты танымал туындыларды түсірді. === Бағдарламалық саясаты === «Хабар» өз жұмысының алғашқы күнінен бастап ақпаратты жедел жеткізуді басты мақсат етті. Агенттік Қазақстанда алғаш рет онлайн-қосылу, breaking news, телекөпір сияқты инновациялық тәсілдерді қолдана бастады. '''Танымал бағдарламалары:''' * '''1995 жылдар:''' «Хабар-әскер», «Я – налогоплательщик», «Парламентская неделя», «Еркем-ай», «Тоғысқан тағдырлар» телехикаясы (1996 ж). * '''2000 жылдар:''' «Хабар-ньюс», «Бизнес-Хабар», «Ұят болмасын...», «ХХІ ғасыр көшбасшысы», «Бетпе-бет». * '''2010 жылдар:''' «Нысана», «Азамат», «Бармысың, бауырым», «Жігіттің сұлтаны», «Жұлдызды дода». === Халықаралық қызметі мен жетістіктері === «Хабар» агенттігі халықаралық ұйымдармен белсенді жұмыс істейді: * '''ABU''' (Азия-Тынық мұхит хабар тарату одағы) және '''ЕХТО''' (Еуропалық хабар тарату одағы) мүшесі. * '''Журналистік жетістіктері:''' «Золотой глагол» EMMY сыйлығына ұсынылды, «Великий Петр» медалімен марапатталды. '''«Тоғысқан тағдырлар»''' телехикаясы ТМД елдерінің медиафорумында үздік деп танылды (1998). '''«Полигон»''' тарихи хикаясы Мәскеу Халықаралық кинофестивалінде «Үздік телевизиялық мини-сериал» номинациясын жеңіп алды (2022). * '''Junior Eurovision:''' 2018 жылдан бастап агенттік Қазақстанның бұл байқауға қатысуына мүмкіндік берді. '''Данэлия Тулешова''' (6-шы орын), '''Ержан Максим''' (2-ші орын), '''Қарақат Башанова''' (2-ші орын) сияқты жас таланттар халықаралық деңгейде танылды. * '''Тілшілер желісі:''' Қазақстанның аймақтарынан басқа, АҚШ, Ресей, Бельгия, Франция, Қытай, Түркия және Германия сияқты елдерде де тілшілер пункттері бар. === Қазіргі құрылымы === Қазіргі таңда '''«Хабар» агенттігі» АҚ''' келесі арналарды біріктіреді: * '''«Хабар»''' — 20 сағаттық хабар тарататын негізгі арна. * '''«24KZ»''' — тәуліктік ақпараттық арна.<ref>[https://khabar.kz/kk/agency/biz-turaly/agenttik-tarikhy Агенттік тарихы]</ref> == Холдинг құрамы == === «Хабар» телеарнасы === {{негізгі мақала|Хабар (телеарна)}}«Хабар» арнасы 1995 жылы [[Qazaqstan (телеарна)|Қазақ телевизиясының]] (қазіргі «Qazaqstan» арнасының) ақпараттық қызметі негізінде құрылды. 1997 жылдың 27 қаңтарынан бастап «Хабар» телеарнасы өз жиілігінде хабар тарата бастады. 2013 жылы телеарна жаңа 16:9 кең экранды форматқа көшті. Жаңалықтар мен бағдарламалар эфирге астаналық [[Қазмедиа орталығы|«Қазмедиа орталығы»]] телерадиокешенінен шығады.<ref>[https://khabar.kz/kk/agency/telearnalar/khabar «Хабар» телеарнасы]</ref> === «24KZ» телеарнасы === {{негізгі мақала|24KZ}}2012 жылғы 1 қыркүйекте Қазақстандағы тәулік бойы жұмыс істейтін тұңғыш ақпараттық арна «24KZ» өз жұмысын бастады, ал 2016 жылғы 1 қыркүйекте «Хабар 24» деген жаңа атаумен эфирге шықты. 2023 жылғы 11 желтоқсаннан бастап бұрынғы «24KZ» атауымен хабар тарата бастады.<ref>[https://24.kz/kz/byz-turaly Біз туралы]</ref> == Бұрынғы активтері == === «Хабар» радиосы === «Хабар» радиосы эфирге 1998 жылы 1 қаңтарда шықты.<ref>[https://web.archive.org/web/20100928094422/http://khabar.kz/rus/radio/ Радио]</ref> 1999 жылы 14 ақпанда орнына «Хит ФМ – Хабар» радиостанциясы хабар тарата бастады. Бұл «Хабар» агенттігі мен ресейлік «Хит ФМ» радиостанциясының бірлескен жобасы болды.<ref>[https://web.archive.org/web/20051105235737/http://www.khabar.kz/index.cfm?tid=407 Хит ФМ – Хабар - жизнь в настроении!]</ref> 2006 жылы «Хабар» радиосы болып өзгертіліп, 2011 жылы жұмысын тоқтатты. Бұрынғы жиілігінде «Classic» радиосы хабар тарата бастады. === «Classic» радиосы === {{негізгі мақала|Classic (радио)}}Радиостанция жұмысын 102,8 FM жиілігінде 2011 жылдың 6 маусымынан бастады. Бұл «Хабар» агенттігі мен [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының]] бірлескен медиажобасы болды. 2013 жылғы 1 қаңтардан бастап радиостанция «[[Қазақстан (корпорация)|Қазақстан]]» телерадиокорпорациясының құрамына енді.<ref>[https://rtrk.kz/kz/about/ «Classic» радиосы]</ref> === «Білім» телеарнасы === {{негізгі мақала|Білім (телеарна)}}Қазақстандағы білім беру бағытында хабар таратқан алғашқы арна. 2012 жылдың 5 қыркүйегінде ашылды. 2014 жылы қаңтардан бастап «Мәдениет» телеарнасымен біріктіріліп, «Білім және мәдениет» телеарнасы ретінде хабар тарата бастады. === «Білім және Мәдениет» телеарнасы === {{негізгі мақала|Білім және мәдениет (телеарна)}}Мәдени-танымдық форматта «Білім» және «Мәдениет» телеарналарының орнына 2014 жылы қаңтарда хабар тарата бастады. 2016 жылы 25 қазаннан бастап «Kazakh TV» телеарнасымен бірікті. === «Qazaq TV» телеарнасы === {{негізгі мақала|Jibek Joly (телеарна)}}«CaspioNet» деген атаумен халықаралық спутниктік арна ретінде 2002 жылы 25 қазанда жұмысын бастады. Кейін атауы 2012 жылы «Kazakh TV», 2020 жылы «Qazaq TV» деп өзгертілді. Телеарна қазақ, орыс, ағылшын, қырғыз, өзбек тілдерінде хабар таратты. 2022 жылы [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешеніне]] беріліп, 1 қыркүйектен бастап ел ішіне "Jibek Joly" және халықаралық кеңістікке "Jibek Joly World" (кейінірек "SilkWay") атауымен хабар таратуын жалғастырды. === «El Arna» телеарнасы === {{негізгі мақала|EL ARNA (телеарна)}}«Ел арна» алғаш 2000 жылы 22 наурызда ашылды. 2002 жылғы 22 наурызға дейін «Хабар-2» деп аталып, тек қазақ тілінде хабар таратты. 2008 жылдан бастап форматы өзгеріп, арнаның контенті жастар аудиториясына бағытталды. 2014 жылғы 18 наурыздан бастап телеарна жұмысын тоқтатып, арна жиілігінде «24 KZ» хабар тарата бастады.<ref>[http://massaget.kz:81/layfstayl/bilim/gumanitarly-ylymdar/17683/ «Ел арна» жұмысын тоқтатты]{{Deadlink|date=July 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> 2017 жылдың 27 наурызында «Ел арна» қайта іске қосылып, киноарна ретінде жұмыс істеді.<ref>[https://www.elarna.kz/kk/telearna-turaly Телеарна туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240404145106/https://elarna.kz/kk/telearna-turaly|date=2024-04-04}}</ref> 2025 жылғы 1 мамырда телеарна жұмысын тоқтатты.<ref>[https://dalanews.kz/kz/article/qazaqstandagi-el-arna-telearnasi-jabildi.html Қазақстандағы «EL ARNA» телеарнасы жабылды]</ref> == Тұлғалары == Басқару органы – құрамында 7 мүшесі бар Директорлар кеңесі, оның үшеуі тәуелсіз директор болып табылады. Атқарушы орган – Басқарма.<ref>[https://khabar.kz/kk/agency/korporativtik-bas-aru/bas-arma Басқарма]</ref><ref>[https://khabar.kz/kk/agency/korporativtik-bas-aru/direktorlar-ke-esi Директорлар кеңесі]</ref> === Басшылары === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ ! style="width:5%;" | № ! style="width:20%;" | Аты-жөні ! style="width:20%;" | Басталған жыл ! style="width:20%;" | Аяқталған жыл ! style="width:35%;" | Лауазымы |- | rowspan="2" | 1 || rowspan="2" | [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]] || қазан<br>1995 || шілде<br>1998 || «Хабар» Агенттігі» Республикалық Мемлекеттік Кәсіпорнының Бас директоры |- | шілде<br>1998 || наурыз<br>2001 || «Хабар» Агенттігі» Жабық Акционерлік Қоғамының Президенті |- | 2 || [[Гүлнар Мұстақымқызы Ықсанова|Гүлнар Ықсанова]] || наурыз<br>2001 || наурыз<br>2003 || «Хабар» Агенттігі» Жабық Акционерлік Қоғамының Бас Директоры |- | 3 || [[Владимир Ахмадьянович Рерих|Владимир Рерих]] || 17 наурыз<br>2003 || ақпан<br>2004 || «Хабар» Агенттігі» Жабық Акционерлік Қоғамының Бас Директоры |- | 4 || [[Жанар Сәкенқызы Әбділдина|Жанар Әбділдина]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/1158504.html |title=Алматыда жол апатынан «Хабар» агентігінің бас директоры қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |last=Баймолда |first=Досан |date=2005-05-10 |accessdate=2025-02-17}}</ref> || ақпан<br>2004 || 10 мамыр<br>2005 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Бас Директоры |- | 5 || [[Исмаил Амангелдіұлы Игильманов|Исмаил Игильманов]] || 27 маусым<br>2005 || 6 мамыр<br>2006 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Бас Директоры |- | 6 || [[Гүлнар Мұстақымқызы Ықсанова|Гүлнар Ықсанова]] || 6 мамыр<br>2006 || 3 шілде<br>2011 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Бас Директоры, Басқарма Төрайымы |- | 7 || [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] || 3 шілде<br>2011 || 16 мамыр<br>2016 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | 8 || [[Алмагүл Әуғалиқызы Ахметжанова|Алмагүл Ахметжанова]] || 18 мамыр<br>2016 || 11 мамыр<br>2018 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы |- | 9 || [[Алан Ғазизұлы Әжібаев|Алан Әжібаев]] || 11 мамыр<br>2018 || 20 тамыз<br>2019 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | 10 || [[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожин]] || 20 тамыз<br>2019 || 11 ақпан<br>2022 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | 11 || [[Берік Уәли]] || 29 наурыз<br>2022 || 12 қыркүйек<br>2023 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | 12 || [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] || 13 қыркүйек<br>2023 || 31 тамыз<br>2026 || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | 13 || [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] || 31 тамыз<br>2026 бастап || || «Хабар» Агенттігі» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы |} === Танымал жүргізушілер === * Қымбат Досжан * [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] * [[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожин]] * [[Айгүл Адиятоллақызы Мүкей|Айгүл Мүкей]] * [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова|Дана Нұржігіт]] * [[Нұртілеу Иманғалиұлы Иманғалиев|Нұртілеу Иманғалиұлы]] * [[Зейін Әліпбеков|Зейін Әліпбек]] * [[Рауан Кенжеханұлы]] * [[Қайнар Қалиақпарұлы Олжай|Қайнар Олжай]] * [[Серік Дәулетәліұлы Абас-шах|Серік Абас-шах]] * Бибігүл Жексенбай * [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] * [[Берік Уәли]]<ref>[https://khabar.kz/kk/tags/116628-khabar-agenttiginde-tazhiribe-zhinaktap-bilikti-mamanga-ajnalgan-belgili-azamattar «Хабар» Агенттігінде тәжірибе жинақтап, білікті маманға айналған белгілі азаматтар]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Операторлар === == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Хабар агенттігі}} [[Санат:Қазақстан ақпарат агенттіктері]] lvhq5c1tl83rowpmszbnh7kl07v4a7i 0 745387 3686799 3649455 2026-10-27T03:45:44Z Casserium 68287 3686799 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Ақпарат және қоғамдық даму вице-министрі | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті = | Басқара бастады = [[маусым]] [[2020 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[28 қаңтар]] [[2022 жыл]] | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Туған күні = 13.7.1977 | Туған жері = {{туғанжері|Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (1998) <br/>[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] (2004) | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = журналист, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Құрмет ордені}} }} '''Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев''' ([[13 шілде]] [[1977 жыл]], [[Батыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық журналист, мемлекет қайраткері, 2022 жылдан бастап Ұлттық медиа қауымдастық төрағасы. 2023–2026 жылдары [[Хабар (агенттік)|«Хабар» Агенттігі» АҚ]] Басқарма төрағасы, 2016–2017 жылдары [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК» АҚ]] Басқарма төрағасы, 2020–2022 жылдары Ақпарат және қоғамдық даму вице-министрі лауазымдарын атқарған. == Білімі == 1998 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін «Журналистика» мамандығы бойынша, 2004 жылы Қазақ гуманитарлық заң университетін «Құқықтану» мамандығы бойынша бітірген. 2016 жылы Geneva Business School (Швейцария) MBA дәрежесін алды. == Мансабы == Еңбек жолын 1998—1999 жылдары «Столичное обозрение» газетінің тілшісі ретінде бастаған. 1999 жылдан 2000 жылға дейін Стандарттау, метрология және сертификаттау комитетінің (ҚР Мемлекеттік стандарты) баспасөз хатшысы болды. 2000—2001 жылдары «Интерфакс-Қазақстан» ақпараттық агенттігі» ЖШС тілшісі болды. 2001—2007 жылдары «Қазақтелеком» АҚ «Корпоративтік сату дирекциясы» Президентінің кеңесшісі, Атқарушы директоры, Бас директоры болып қызмет атқарды. 2007—2011 жылдары «TNS-Plus» ЖШС бас директоры, 2011—2014 жылдары «Altyntau Resources» АҚ Басқарушы директоры болды. 2014—2016 жылдары «Қазмедиа орталығы» басқарушы компаниясы» ЖШС стратегиялық және коммерциялық қызмет бойынша бас директордың орынбасары, бас директордың бірінші орынбасары болды. 2016 жылы шілде-қыркүйек аралығында «Орталық коммуникациялар қызметі» РМК директоры, 2016 жылғы қыркүйектен 2017 жылғы ақпан айына дейін [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы» АҚ]] Басқарма Төрағасы лауазымын атқарды. 2017—2019 жылдары «Smartway Systems» ЖШС Байқау кеңесінің Төрағасы болды. 2019—2020 жылдары «Рухани Жаңғыру» қазақстандық қоғамдық даму институты» КЕАҚ Басқарма Төрағасы, 2020—2022 жылдары Қазақстанның Ақпарат және қоғамдық даму вице-министрі болды. 2022 жылдың наурыз айында «Ұлттық медиа қауымдастығы» ЗТБ Төрағасы болып сайланды. 2023 жылғы 13 қыркүйекте «Хабар» Агенттігі» АҚ Басқарма Төрағасы болып тағайындалды. 2026 жылғы 31 тамызда лауазымынан босатылды.<ref>[https://khabar.kz/kk/news/agenttik-zhanalyktary/189998-lazzat-tanysbai-khabar-agenttigi-akh-baskharma-toraiymy-khyzmetine-tagaiyndaldy Ләззат Танысбай «Хабар» Агенттігі» АҚ Басқарма төрайымы қызметіне тағайындалды]</ref> == Марапаттары == «Құрмет» ордені – 2021 ж.<ref>[https://khabar.kz/kk/bas-arma/item/152992-kemelbek-baktygululy-ojshybaev КЕМЕЛБЕК БАҚТЫҒҰЛҰЛЫ ОЙШЫБАЕВ]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] lhvpw7hv7cv3n95qjcum5dq7s7fqili 0 759875 3686787 3657680 2026-10-27T03:25:40Z Sagzhan 29953 3686787 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Құтлұқ Бұқа | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның беклербегі | Ту = | Басқара бастады = 1351 | Басқаруын аяқтады = 1357 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ | Ізбасары = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]<br />[[Қызыр хан]]<br />[[Тоқтамыс хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = ислам | Туған күні = 1310 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1393 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Енджлі (Найман) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Лақап аты = Өкіреш шал | Балалары = Ілияс, Синан, Қаптағай | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата''' — 1351–1357 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның беклербегі. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген. == Өмірі == Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды. Құтлұқ Бұқа [[Көксу шайқасы|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған. [[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]</ref> 1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады. 1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды. Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады. Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды. «Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]</ref> == Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер == Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады <ref>Тынышпаев, 2014: 34</ref>, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді. Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.<ref>Ибрагимов және т.б., 1969: 144</ref> Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған. Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған <ref>Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125</ref>. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.<ref>Селезнев, 2009: 100</ref>. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады <ref>Искакова, 2012: 402</ref> == Ұрпақтары == Найман шежіресіндегі бүкіл [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.<ref>[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]] [[Санат:Алтын Орда билері]] dbnvwg913q8u930m4698s43380x2bfh 3686788 3686787 2026-10-27T03:26:34Z Sagzhan 29953 3686788 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Құтлұқ Бұқа | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның беклербегі | Ту = Golden_Horde_flag_1339.svg | Басқара бастады = 1351 | Басқаруын аяқтады = 1357 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ | Ізбасары = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]<br />[[Қызыр хан]]<br />[[Тоқтамыс хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = ислам | Туған күні = 1310 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1393 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Енджлі (Найман) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Лақап аты = Өкіреш шал | Балалары = Ілияс, Синан, Қаптағай | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата''' — 1351–1357 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның беклербегі. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген. == Өмірі == Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды. Құтлұқ Бұқа [[Көксу шайқасы|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған. [[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]</ref> 1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады. 1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды. Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады. Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды. «Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]</ref> == Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер == Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады <ref>Тынышпаев, 2014: 34</ref>, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді. Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.<ref>Ибрагимов және т.б., 1969: 144</ref> Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған. Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған <ref>Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125</ref>. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.<ref>Селезнев, 2009: 100</ref>. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады <ref>Искакова, 2012: 402</ref> == Ұрпақтары == Найман шежіресіндегі бүкіл [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.<ref>[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]] [[Санат:Алтын Орда билері]] 09xs99nph960d5sfe4qjqphah2ijglv 3686789 3686788 2026-10-27T03:27:00Z Sagzhan 29953 3686789 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Құтлұқ Бұқа | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның беклербегі | Ту = Golden_Horde_flag_1339.svg | Басқара бастады = 1351 | Басқаруын аяқтады = 1357 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ | Ізбасары = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]<br />[[Қызыр хан]]<br />[[Тоқтамыс хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = ислам | Туған күні = 1310 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1393 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Енджлі (Найман) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Лақап аты = Өкіреш шал | Балалары = Ілияс, Синан | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата''' — 1351–1357 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның беклербегі. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген. == Өмірі == Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды. Құтлұқ Бұқа [[Көксу шайқасы|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған. [[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]</ref> 1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады. 1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды. Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады. Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды. «Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]</ref> == Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер == Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады <ref>Тынышпаев, 2014: 34</ref>, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді. Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.<ref>Ибрагимов және т.б., 1969: 144</ref> Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған. Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған <ref>Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125</ref>. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.<ref>Селезнев, 2009: 100</ref>. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады <ref>Искакова, 2012: 402</ref> == Ұрпақтары == Найман шежіресіндегі бүкіл [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.<ref>[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]] [[Санат:Алтын Орда билері]] 9gmqxdfqjowmpo3jxou9wtr2ncwrqjw 3686790 3686789 2026-10-27T03:27:36Z Sagzhan 29953 3686790 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Құтлұқ Бұқа | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның беклербегі | Ту = Golden_Horde_flag_1339.svg | Басқара бастады = 1351 | Басқаруын аяқтады = 1357 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ | Ізбасары = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]<br />[[Қызыр хан]]<br />[[Тоқтамыс хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Туған күні = 1310 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1393 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Енджлі (Найман) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Лақап аты = Өкіреш шал | Балалары = Ілияс, Синан | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата''' — 1351–1357 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның беклербегі. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген. == Өмірі == Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды. Құтлұқ Бұқа [[Көксу шайқасы|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған. [[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]</ref> 1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады. 1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды. Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады. Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды. «Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]</ref> == Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер == Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады <ref>Тынышпаев, 2014: 34</ref>, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді. Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.<ref>Ибрагимов және т.б., 1969: 144</ref> Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған. Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған <ref>Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125</ref>. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.<ref>Селезнев, 2009: 100</ref>. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады <ref>Искакова, 2012: 402</ref> == Ұрпақтары == Найман шежіресіндегі бүкіл [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.<ref>[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]] [[Санат:Алтын Орда билері]] nqgfed9wcgh1u64ccwh2da6mmyj49se 3686791 3686790 2026-10-27T03:29:05Z Sagzhan 29953 3686791 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Құтлұқ Бұқа | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның беклербегі | Ту = Golden_Horde_flag_1339.svg | Басқара бастады = 1351 | Басқаруын аяқтады = 1357 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ | Ізбасары = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]<br />[[Қызыр хан]]<br />[[Тоқтамыс хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Туған күні = 1310 | Туған жері = Алтын Орда | Қайтыс болған күні = 1393 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Енджлі (Найман) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Лақап аты = Өкіреш шал | Балалары = Ілияс, Синан | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата''' — 1351–1357 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның беклербегі. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген. == Өмірі == Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды. Құтлұқ Бұқа [[Көксу шайқасы|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған. [[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]</ref> 1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады. 1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды. Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады. Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды. «Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]</ref> == Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер == Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады <ref>Тынышпаев, 2014: 34</ref>, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді. Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.<ref>Ибрагимов және т.б., 1969: 144</ref> Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған. Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған <ref>Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125</ref>. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.<ref>Селезнев, 2009: 100</ref>. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады <ref>Искакова, 2012: 402</ref> == Ұрпақтары == Найман шежіресіндегі бүкіл [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.<ref>[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]] [[Санат:Алтын Орда билері]] 4eowqtira69w1qmkl3mpbg6atfu8ih3 3686792 3686791 2026-10-27T03:30:32Z Sagzhan 29953 3686792 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Құтлұқ Бұқа | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның беклербегі | Ту = Golden_Horde_flag_1339.svg | Басқара бастады = 1351 | Басқаруын аяқтады = 1357 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ | Ізбасары = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]<br />[[Қызыр хан]]<br />[[Тоқтамыс хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Туған күні = 1310 | Туған жері = Алтын Орда | Қайтыс болған күні = 1393 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Енджлі (Найман) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Лақап аты = Өкіреш шал | Балалары = Ілияс, Синан | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата''' — [[1351 жыл|1351]]–[[1357 жыл]]дары билік еткен [[Алтын Орда]]ның беклербегі. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген. == Өмірі == Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды. Құтлұқ Бұқа [[Көксу шайқасы|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған. [[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]</ref> 1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады. 1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды. Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады. Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды. «Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]</ref> == Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер == Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады <ref>Тынышпаев, 2014: 34</ref>, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді. Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.<ref>Ибрагимов және т.б., 1969: 144</ref> Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған. Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған <ref>Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125</ref>. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.<ref>Селезнев, 2009: 100</ref>. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады <ref>Искакова, 2012: 402</ref> == Ұрпақтары == Найман шежіресіндегі бүкіл [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.<ref>[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]] [[Санат:Алтын Орда билері]] 1r1ahfc0fqeav5w10jvzwo3b08gqgku 3686794 3686792 2026-10-27T03:31:02Z Sagzhan 29953 3686794 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Құтлұқ Бұқа | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның беклербегі | Ту = Golden_Horde_flag_1339.svg | Басқара бастады = 1351 | Басқаруын аяқтады = 1357 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ | Ізбасары = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]<br />[[Қызыр хан]]<br />[[Тоқтамыс хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Туған күні = 1310 | Туған жері = Алтын Орда | Қайтыс болған күні = 1393 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Енджлі (Найман) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Лақап аты = Өкіреш шал | Балалары = Ілияс, Синан | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата''' — [[1351 жыл|1351]]–[[1357 жыл]]дары билік еткен [[Алтын Орда]]ның [[беклербек|беклербегі]]. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген. == Өмірі == Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды. Құтлұқ Бұқа [[Көксу шайқасы|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған. [[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]</ref> 1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады. 1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды. Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады. Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды. «Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]</ref> == Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер == Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады <ref>Тынышпаев, 2014: 34</ref>, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді. Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.<ref>Ибрагимов және т.б., 1969: 144</ref> Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған. Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған <ref>Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125</ref>. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.<ref>Селезнев, 2009: 100</ref>. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады <ref>Искакова, 2012: 402</ref> == Ұрпақтары == Найман шежіресіндегі бүкіл [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.<ref>[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]] [[Санат:Алтын Орда билері]] d9rzcyrye4x9h26m7y79r2n0igmsfqj 3686795 3686794 2026-10-27T03:34:19Z Sagzhan 29953 /* Өмірі */ 3686795 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Құтлұқ Бұқа | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның беклербегі | Ту = Golden_Horde_flag_1339.svg | Басқара бастады = 1351 | Басқаруын аяқтады = 1357 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ | Ізбасары = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]<br />[[Қызыр хан]]<br />[[Тоқтамыс хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Туған күні = 1310 | Туған жері = Алтын Орда | Қайтыс болған күні = 1393 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Енджлі (Найман) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Лақап аты = Өкіреш шал | Балалары = Ілияс, Синан | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата''' — [[1351 жыл|1351]]–[[1357 жыл]]дары билік еткен [[Алтын Орда]]ның [[беклербек|беклербегі]]. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген. == Өмірі == Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды. Құтлұқ Бұқа [[Көксу шайқасы|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары Алтын Орданың ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған. Алтын Орда дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі Жәнібек ханның анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, Қызыр Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. Қызыр мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы Қызыр таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]</ref> 1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде Қырымдағы ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған Қырым түбегін тастап кетуге мәжбүр болды. 1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады. 1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында Солхат қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша Алтын Орда хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды. Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады. Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды. «Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]</ref> == Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер == Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады <ref>Тынышпаев, 2014: 34</ref>, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді. Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.<ref>Ибрагимов және т.б., 1969: 144</ref> Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған. Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған <ref>Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125</ref>. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.<ref>Селезнев, 2009: 100</ref>. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады <ref>Искакова, 2012: 402</ref> == Ұрпақтары == Найман шежіресіндегі бүкіл [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.<ref>[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]] [[Санат:Алтын Орда билері]] 0faaaskmgvft16wgo89qrnndj9donpp 3686797 3686795 2026-10-27T03:36:35Z Sagzhan 29953 /* Ұрпақтары */ 3686797 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Құтлұқ Бұқа | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның беклербегі | Ту = Golden_Horde_flag_1339.svg | Басқара бастады = 1351 | Басқаруын аяқтады = 1357 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ | Ізбасары = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]<br />[[Қызыр хан]]<br />[[Тоқтамыс хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Туған күні = 1310 | Туған жері = Алтын Орда | Қайтыс болған күні = 1393 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Енджлі (Найман) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Лақап аты = Өкіреш шал | Балалары = Ілияс, Синан | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата''' — [[1351 жыл|1351]]–[[1357 жыл]]дары билік еткен [[Алтын Орда]]ның [[беклербек|беклербегі]]. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген. == Өмірі == Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды. Құтлұқ Бұқа [[Көксу шайқасы|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары Алтын Орданың ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған. Алтын Орда дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі Жәнібек ханның анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, Қызыр Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. Қызыр мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы Қызыр таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]</ref> 1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде Қырымдағы ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған Қырым түбегін тастап кетуге мәжбүр болды. 1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады. 1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында Солхат қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша Алтын Орда хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды. Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады. Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды. «Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]</ref> == Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер == Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады <ref>Тынышпаев, 2014: 34</ref>, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді. Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.<ref>Ибрагимов және т.б., 1969: 144</ref> Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған. Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған <ref>Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125</ref>. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.<ref>Селезнев, 2009: 100</ref>. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады <ref>Искакова, 2012: 402</ref> == Ұрпақтары == Найман шежіресіндегі бүкіл [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, [[Сары Осман]], Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа ([[Төлегетай баба]]) [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр ханның]] бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.<ref>[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]] [[Санат:Алтын Орда билері]] syw39lfrgbnrlciqcpl0vh2xd5wb1vl 0 761962 3686926 3588454 2026-10-27T09:47:56Z Эльмира Ералиева 179349 3686926 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' — [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі. ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км²) ! Тығыздығы<br />(адам/км²) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристтерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыт режиміндегі ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежаймен Дадунхай жағажайын байланыстырады. Одан әрі туристтер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына бара алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және жалпы сыйымдылығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады. Бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да жұмыс істейді. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриат деңгейіндегі жоғары оқу орны. Университетте он төрт факультет бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де жақсы деңгейде.<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> 6xdek3u36lmdceh1k0smytqjs8jw435 0 762706 3686780 3491614 2026-10-26T22:30:22Z Manager816 171548 /* Жеңімпаздары және жүлдегерлері */ + 3686780 wikitext text/x-wiki {{Футбол турнирінің карточкасы |атауы = Футболдан қыздар арасындағы Азия кубогы (U-17) |түпнұсқасы = '''AFC U-17 Women's Asian Cup''' |логотип = [[Сурет:АФК.png|200px|]] |мемлекет = [[Азия]] ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |командалар саны = 12 (финал) |қаланған = [[2005 жыл]]ы |қайта ұйымдастырылған = |таратылған = |жеңімпаз атағы = |әрекеттегі чемпион = {{PRK}} (5) |соңғы жеңімпаздың атағы = |соңғы чемпион = |атағы ең көп = {{PRK}} (5) |телекомпаниялар = |сайт = [https://www.the-afc.com/en/national/https://www.the-afc.com/en/national/afc_u17_womens_asian_cup/home.html/ AFC U17 Women's Asian Cup] |ағымдағы маусым = }} '''Футболдан қыздар арасындағы Азия кубогы (U-17)''' — [[Азия Футбол Конфедерациясы]]мен өткізілетін құрамалар арасындағы басты [[футбол]] турнирі. Чемпионат [[2005 жыл]]дан бастап әр екі жылда бір рет өткізіліп тұрады. Басқаларынан көбірек, бес рет кубокты [[КХДР]] және жеңді. == Жеңімпаздары және жүлдегерлері == {| border=1 style="border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center" cellpadding=3 cellspacing=0 width=100 % |- bgcolor=#C1D8FF !rowspan=2 width=5 %|Жыл !rowspan=2 width=10 %|Өткізілу орны !width=1 % rowspan=46 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Финалдық матч !width=1 % rowspan=46 bgcolor=ffffff| !colspan=3|Қола үшін матч |- bgcolor=#EFEFEF !width=15 %|Алтын !width=8 %|Есеп !width=15 %|Күміс !width=15 %|Қола !width=8 %|Есеп !width=15 %|4-ші орын |- bgcolor=#F5FAFF |[[2005]] |{{KOR}} |'''{{JPN}}''' |'''1:1'''<br> (3-1 пен.) |{{CHN}} |{{THA}} |'''2:1''' |{{KOR}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2007]] |{{MYS}} |'''{{PRK}}''' |'''3:0''' |{{JPN}} |{{KOR}} |'''1:1'''<br> (4-2 пен.) |{{CHN}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2009]] |{{THA}} |'''{{KOR}}''' |'''4:0''' |{{PRK}} |{{JPN}} |'''6–2''' |{{AUS}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2011]] |{{CHN}} |'''{{JPN}}''' | |{{PRK}} |{{CHN}} | |{{KOR}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2013]] |{{CHN}} |'''{{JPN}}''' |'''1:1'''<br> (6-5 пен.) |{{PRK}} |{{CHN}} |'''2:2'''<br> (4-2 пен.) |{{THA}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2015]] |{{CHN}} |'''{{PRK}}''' |'''1:0''' |{{JPN}} |{{CHN}} |'''8:0''' |{{THA}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2017]] |{{THA}} |'''{{PRK}}''' |'''2:0''' |{{KOR}} |{{JPN}} |'''1:0''' |{{CHN}} |- bgcolor=#D0E7FF |[[2019]] |{{THA}} |'''{{JPN}}''' |'''2:1''' |{{PRK}} |{{CHN}} |'''2–1''' |{{AUS}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2022]] |{{IDN}} | colspan="7"|'''COVID-19 пандемиясына байланысты өткізілген жоқ''' |- bgcolor=#D0E7FF |[[2024]] |{{IDN}} |'''{{PRK}}''' |'''1:0''' |{{JPN}} |{{KOR}} |'''2:1''' |{{CHN}} |- bgcolor=#F5FAFF |[[2026]] |{{CHN}} |'''{{PRK}}''' |'''5:1''' |{{JPN}} |colspan=3|{{AUS}}<br/>{{CHN}} |} == Жалпы медальдар саны == {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |- align=center |'''1'''||align=left|{{PRK}} |5||4||0||'''9''' |- ||'''2'''||align=left|{{JPN}} |4||4||2||'''10''' |- |- align=center |'''3'''||align="left"|{{KOR}} |1||1||2||'''4''' |- |'''4'''||align=left|{{CHN}} |0||1||4||'''5''' |- |'''5'''||align=left|{{THA}} |0||0||1||'''1''' |- |} == Сыртқы сілтемелер == *[http://www.the-afc.com/competition/afc-u-16-womens-championship U-17 қыздар арасындағы Азия Кубогының ресми сайты] *[https://web.archive.org/web/20140801151019/http://rsssf.com/tablesa/as-wom-u16.html rsssf.com] [[Санат:Футбол кубоктары]] [[Санат:Азия Кубогы]] [[Санат:Футболдан Ұлттық құрамалар жарыстары]] [[Санат:АФК турнирлері]] c2z9uxfhzz0dhzqhj3089xgfjmug6h7 10 764845 3686750 3686398 2026-10-26T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3686750 json application/json { "articles": 245776, "pages": 673559, "edits": 3683030, "users": 183623, "activeusers": 472, "admins": 15, "files": 8807 } f4pn5f2xxjilgdvlpkfbduhfgr0mg37 0 767016 3686988 3684047 2026-10-27T11:18:17Z Casserium 68287 3686988 wikitext text/x-wiki Мақалада [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Президенті Әкімшілігінің]] құрылымдық бөлімшелері мен олардың басшылары көрсетілген. Президент Әкімшілігінің негізін 1990 жылдан бастап оның бөлімдері құрайды. 2026 жылы Президент Әкімшілігінде 14 бөлім болды. Одан бөлек Президент Әкімшілігінің құрамына жеке бөлім ретінде Президенттің кеңсесі, баспасөз қызметі, протокол қызметі, Құрылтайдағы өкілдігі, сондай-ақ Вице-президент пен Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы кіреді. == Президент Әкімшілігінің бөлімдері мен орталықтары == ; Ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі болып құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылдың басында қысқартылды.<ref name="bolim1" /> 2008 жылы қайта құрылып, 2024 жылға дейін Ақпараттандыру және ақпараттық ресурстарды қорғау бөлімі деп аталды. # Мұратхан Жуат (2004—2008) # [[Ғани Өтенұлы Тілеубеков|Ғани Тілеубеков]] (2008—2023) # Ержан Сейітқұлов (2023–2026) # Нұрболат Мағзұмов (2026 бастап) ; Әлеуметтік-экономикалық саясат бөлімі 1998 жылы Әлеуметтік-экономикалық реформалар бөлімі болып құрылды. 1999—2008 жылдары Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі, 2008—2023 жылдары Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202210270030 Они окружают президентов. Часть 1. Экономисты (начало)]</ref> # [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]] (1998) # Ескендір Бейсембетов (2000—2002) # Батырхан Исаев (2002) # Марлен Ысқақов (2002—2003) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2003—2005) # [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] (2005—2006) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2006) # Анар Мешімбаева (2006—2007) # [[Еділ Құламқадырұлы Мамытбеков|Еділ Мамытбеков]] (2007—2008) # [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев|Қуандық Бишімбаев]] (2008—2009) # [[Серік Нөгербекұлы Нөгербеков|Серік Нөгербеков]] (2009—2012) # [[Дәулет Еділұлы Ерғожин|Дәулет Ерғожин]] (2012—2014) # [[Данияр Талғатұлы Ақышев|Данияр Ақышев]] (2014—2015) # [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] (2015—2018) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2018—2020) # [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (2020—2023) # Айдын Құлсейітов (2023—2025) # Рақымжан Ерназар (2025 бастап) ; Жалпы бөлім 1990 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2004 жылы қайта құрылып, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы бірнеше ай Құжаттамалық қамтамасыз ету бөлімі деп аталды. # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1990—1996) # [[Мейірболат Хабиұлы Жақыпов|Мірболат Жақыпов]] (1996—2002, 2004—2018) # Бақытжан Темірболат (2018—2019) # Нұрдәулет Төлеев (2019—2025) # [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] (2025–2026) # Ринат Мұхаметқали (2026 бастап) ; Инвестициялар және сауда бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://stan.kz/eks-ministr-nyrlan-baybazarov-prezident-akimshiliginde-424849/ Экс-министр Нұрлан Байбазаров Президент әкімшілігіне қызметке тағайындалды]</ref> # [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] (2025—2026) # Мейіржан Байғонысов (2026 бастап) ; Коммуникациялар бөлімі 2023 жылы құрылды.<ref>[https://aqshamnews.kz/kz/article/aldenei-qr-prezidenti-akimshiligine-qyzmetke-bardy.html Әлденей ҚР Президенті Әкімшілігіне қызметке барды]</ref> # [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] (2024—2025) # Қанат Құлшыманов (2025–2026) # Евгений Кочетов (2026 бастап) ; Көлік-логистика саласын дамыту бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://baq.kz/kolik-logistika-boliminin-basshysy-tagayyndaldy-200028013/ Көлік-логистика бөлімінің басшысы тағайындалды]</ref> # Азамат Кескінбаев (2025 бастап) ; Мемлекеттік бақылау бөлімі 1991 жылы құрылды. 1991—1993 жылдары Ұйымдастыру-инспекторлық және аумақтық даму бөлімі, 1993—1994 жылдары Ұйымдастыру жұмысы және жергілікті әкімшіліктер бөлімі, 1994—1995 жылдары Президенттің аймақтардағы өкілдерінің тобы, 1995 жылы Ұйымдастыру-бақылау басқармасы, 2002—2004 жылдары Аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 1995—2002 және 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау бөлімі, 2005—2008 жылдары Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімі, 2008 жылы Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру-кадр жұмысы бөлімі, 2008—2023 жылдары Мемлекеттік бақылау және аумақтық-ұйымдастыру жұмысы бөлімі деп аталды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды.<ref name="bakylau">[https://nomad.su/?a=3-202011040035 Из истории президентской администрации]</ref> # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (1991—1996) # [[Үсен Жетенов]] (1996) # [[Әлихан Мұхамедияұлы Бәйменов|Әлихан Бәйменов]] (1996—1997) # [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (1997—1998) # [[Оралбай Әбдікәрімов]] (м.а., 1998—1999) # [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (1999—2000) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2000—2002) # [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]] (2002—2004) # Владимир Коломийцев (2004—2005) # [[Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов|Нұрлан Ысқақов]] (2005—2006) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2006—2007) # [[Серікжан Зиадаұлы Қанаев|Серікжан Қанаев]] (2007—2011) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2012—2014) # [[Оңдасын Сейілұлы Оразалин|Оңдасын Оразалин]] (2014—2017) # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2017—2018) # [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] (2019—2021) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2021—2022) # Ғабидолла Оспанқұлов (2022—2023) # [[Бақытжан Шаймұхаметұлы Сапиев|Бақытжан Сапиев]] (2023—2025) # Әлихан Жамсатов (2025 бастап) ; Мемлекеттік құқық бөлімі 1990 жылы құрылды. 1992—1994 жылдары Заңнама бөлімі, 1994—1995 жылдары Заңнамалық бастамалар және құқықтық сараптау бөлімі, 1995—1996 және 2004—2008 жылдары Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі, 1996—1999 жылдары Заңнама және сот жүйесі мәселелері бөлімі деп аталды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202211070030&ysclid=mickh8jub3208302349 Они окружают президентов. Часть 2. Силовики и юристы (начало)]</ref> 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында болды. # [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]] (1990—1991) # Юрий Обрядин (1991—1992) # Сергей Тихонов (1992—1994) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (1994—1997) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (1997—1999) # [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] (1999—2000) # [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2000—2002) # [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] (2002—2004) # [[Талғат Советбекұлы Донақов|Талғат Донақов]] (2004—2008) # Инна Ахметова (2008—2013) # [[Әлия Ғалымжанқызы Рақышева|Әлия Рақышева]] (2013—2018) # Данияр Вагапов (2018—2020) # Қайрат Жақыпбаев (2020—2022) # Айдар Жарылғанов (2023—2026) # [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (2026 бастап) ; Мемлекеттік қызмет бөлімі 1990 жылы құрылып, 1994 жылға дейін Кадр бөлімі, 1995 жылға дейін Кадр саясаты бөлімі деп аталды. 1999—2004 жылдары Кадр жұмысы бөлімі, 2004—2008 жылдары Кадр саясаты бөлімі деп аталып, 2008 жылдың басында қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының құрамында болды. 2008 жылы қайта құрылып, 1995—1999 және 2008—2023 жылдары Мемлекеттік қызмет және кадр саясаты бөлімі деп аталды. # Геннадий Пирожников (1990—1996) # [[Александр Сергеевич Судьин|Александр Судьин]] (1996—2004) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2004—2008) # Жомарт Әбиесов (2008) # [[Ерсұлтан Өтеғұлұлы Бектұрғанов|Ерсұлтан Бектұрғанов]] (2008—2012) # Марат Дәуешов (2012—2019) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2019—2022) # Руслан Тұрғаналы (2022 бастап) ; Өңірлік даму мониторингі бөлімі 2025 жылы құрылды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/rustam-bayaliev-zhana-kizmetke-tagayindaldi-6a1fc4/ Рустам Баялиев жаңа қызметке тағайындалды]</ref> # Рустам Баялиев (2025) ; Өтініштерді қарауды бақылау бөлімі 2019 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/318626-khalyq-unine-qulaq-asady Халық үніне құлақ асады]</ref> # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2019—2020) # [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] (2020—2022) # [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]] (2022) # [[Қанатбек Бақытұлы Жайсанбаев|Қанатбек Жайсанбаев]] (2022—2026) # Бақыт Есімова (2026 бастап) ; Сыртқы саясат бөлімі 1992 жылы Халықаралық бөлім болып құрылып, 1995 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202303140035 Они окружают президентов. Часть 3. Международники]</ref> 2004 жылы Сыртқы саясат орталығы болып қайта құрылды.<ref name="bolim1" /> 2019 жылы Сыртқы саясат және халықаралық байланыстар бөлімі, 2023 жылы Сыртқы саясат бөлімі болып өзгертілді. # [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов|Ғани Қасымов]] (1992—1994) # [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (1994—1995) # [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2004—2007) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2007—2012) # Ержан Ашықбаев (2012—2013) # [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2013—2016) # [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2016—2019) # Сатыбалды Бұршақов (2019) # Дәулетбек Құсайынов (2019—2023) # [[Ернар Мерғалымұлы Лазар|Ернар Лазар]] (2023—2025) # Жандос Иманалиев (2025 бастап) ; Цифрландыруды дамыту бөлімі 2024 жылы құрылды.<ref>[https://egemen.kz/article/369480-quat-sandalov-prezident-akimshiliginde-bolim-menhgerushisi-bolyp-taghayyndaldy Қуат Сандалов Президент Әкімшілігінде бөлім меңгерушісі болып тағайындалды]</ref> # Қуат Сандалов (2024 бастап) ; Ішкі саясат бөлімі 1992 жылы құрылды. 1994—1995, 1999—2002 жылдары Қоғамдық-саяси бөлім, 2004—2008 жылдары Әлеуметтік-саяси бөлім деп аталды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-201311150031 Министерство любви и правды]</ref> # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992—1993) # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993) # Әділ Ибраев (1993—1994) # Роза Кенжетаева (1994—1995) # Гүлша Тәңірбергенова (1995—1996) # [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]] (1996—2000) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2000—2002) # [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] (2002) # Біржан Қанешев (2002—2003) # [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (2003—2006) # Ардақ Досжан (2006—2008) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2008) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2008—2012) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2012—2014) # [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2014—2019) # Ғани Нығыметов (2019—2020) # Нұргүл Мауберлинова (2020—2022) # [[Болат Әнапияұлы Тілепов|Болат Тілепов]] (2022—2023) # Айжан Шайназарова (2023—2025) # Абзал Нүкенов (2025) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2025—2026) # [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] (2026 бастап) === Бұрынғы бөлімдері мен орталықтары === ; Қауіпсіздік және құқықтық тәртіп бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Алмат Байшолақов (2019—2021) # Алексей Калайчиди (2021—2023) ; Мемлекеттік басқару бөлімі 2019 жылы құрылып, 2023 жылы қысқартылды. # Әлтайыр Ахметов (2019—2023) ; Стратегиялық жоспарлау бөлімі 2008 жылы құрылып, 2019 жылға дейін Стратегиялық әзірлемелер және талдау орталығы деп аталды. 2023 жылы қысқартылды. # [[Мақсат Нұрдәулетұлы Мұқанов|Мақсат Мұханов]] (2008—2011) # Эльдар Сыздықов (2011—2012) # Азамат Әбдімомынов (2012—2014) # Аяна Манасова (2014—2017) # Айдын Құлсейітов (2017—2023) # Рақымжан Ерназар (2023) ; Талдау және болжау орталығы 1993 жылы Ақпараттық-талдау орталығы болып құрылды. 1995 жылы Талдау және стратегиялық зерттеу орталығы болып өзгертіліп, 1999 жылы қысқартылды. 2004 жылы Ақпараттық-талдау орталығы қайта құрылып, 2008 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2018 жылы Талдау және болжау орталығы болып қайта құрылып, 2019 жылы қысқартылды.<ref>[https://kapital.kz/naznacheniya/74374/sozdan-tsentr-analiza-i-prognozirovaniya-administratsii-prezidenta.html Создан Центр анализа и прогнозирования Администрации Президента]</ref> # [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (1993—1999) # Жанай Омаров (2004) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2004—2006) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2006—2007) # [[Асқар Жұмабайұлы Шоманов|Асқар Шоманов]] (2007—2008) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2018—2019) ; Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі 1990 жылы Іс басқармасы болып құрылды. 1995—1996 жылдары Қаржылық-шаруашылық бөлім, 1996—2004 жылдары Бухгалтерия деп аталды. 2004 жылы Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі деп өзгертіліп, 2005 жылға дейін Президент кеңсесінің құрамында болды. 2008 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1" /> # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1990—1992) # Сайлаубек Әлібеков (1992—1993) # Хайролла Қабжанов (1993—1996) # Қадырбай Нұрпейісов (1996—2008) ; Жүйелі зерттеулер орталығы 2002 жылы құрылып, 2006 жылы қысқартылды. 2004—2005 жылдары Экономикалық саясат басқармасының құрамында болды. # Азамат Әбдімомынов (2002—2005) # Анар Мешімбаева (2005—2006) ; Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі 2004 жылы Ішкі саясат басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # Есетжан Қосубаев (2004) # Жанай Омаров (2004) # [[Серік Тұрарұлы Сейдуманов|Серік Сейдуманов]] (2004—2005) ; Сот жүйесі мәселелері бөлімі 2004 жылы Мемлекеттік құқық басқармасының құрамында құрылып, 2005 жылы қысқартылды. # [[Мұхаметжан Ахмедияұлы Пақырдінов|Мұхамеджан Пакирдинов]] (2004) ; Конфессияаралық қатынастар бөлімі 2003 жылы құрылып, 2004 жылы қысқартылды.<ref name="bolim1">[https://nomad.su/?a=3-202510200030&ysclid=mh6mpancoe351051373 Из истории АП. Часть 2]</ref> # Алексей Кекшаев (2003) # Рәпіл Жошыбаев (2003—2004) ; Қазақстан халықтары ассамблеясымен жұмыс бөлімі 2002 жылы бірнеше ай ғана жұмыс істеді.<ref name="bolim1" /> # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2002) ; Азаматтық және кешірім жасау мәселелері бөлімі 1990 жылы құрылып, 1995 жылы қысқартылды. 1996 жылы қайта құрылып, 1999 жылы қысқартылды. # Михаил Бабушкин (1990—?) # Николай Белоруков (1996—1999) ; Наградалар бөлімі 1990 жылы құрылды. Әр жылдары Мемлекеттік наградалар бөлімі, Наградалар бөлімі деп аталды. 1996 жылы қысқартылды. # Геннадий Бердюгин (1990—1994) # Зинаида Федотова (1995—1996) # [[Сыздық Жұматайұлы Әбішев|Сыздық Әбішев]] (1996) ; Азаматтық бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. # [[Айткүл Байғазықызы Самақова|Айткүл Самақова]] (1996) ; Кешірім жасау бөлімі 1995 жылы құрылып, 1996 жылы қысқартылды. ; Қорғаныс бөлімі 1992 жылы құрылып, 1994 жылы қысқартылды. # [[Ким Серікбайұлы Серікбаев|Ким Серікбаев]] (1992—1993) # Нұрлан Тілемісов (1993—1994) ; Саяси талдау бөлімі 1992 жылы құрылып, 1993 жылы қысқартылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1992—1993) ; Мәдениет және ұлтаралық қатынастар бөлімі 1990 жылы референтура ретінде құрылып, 1991 жылы қысқартылды. 1992 жылы бөлім ретінде қайта құрылып, сол жылы қысқартылды. # [[Әбіш Кекілбайұлы]] (1990—1991) # [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (1992) == Президент Әкімшілігінің басқармалары == 2004 жылы 4 басқарма құрылып, 2005 жылы барлығы қысқартылды. Әр басқарманы Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары басқарып, құрамына бірнеше бөлімді жинақтады. {| class="wikitable" ! Басқарма !! Бастығы !! Басқарған уақыты !! Құрылымы |- | rowspan="2" | Мемлекеттік құқық басқармасы || [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]] || 2004 || rowspan="2" | * Заңнама және құқықтық сараптау бөлімі * Құқық қорғау қызметі бөлімі * Сот жүйесі мәселелері бөлімі |- | [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004—2005 |- | rowspan="2" | Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасы || [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] || 2004 || rowspan="2" | * Ұйымдастыру-бақылау бөлімі * Кадр саясаты бөлімі * Мемлекеттік инспекциясы |- | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 2004—2005 |- | Ішкі саясат басқармасы || [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-саяси бөлімі * Ақпараттық-талдау орталығы * Ахуалдық орталығы * Қоғамдастықпен және баспасөзбен байланыс бөлімі * Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы |- | Экономикалық саясат басқармасы || [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]] || 2004—2005 || * Әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімі * Жүйелі зерттеулер орталығы |} == Президент кеңсесі == 1991 жылы құрылды. 1995 жылға дейін Президент хатшылығы, 2002—2004 жылдары Президент Әкімшілігінің кеңсесі деп аталды. # Владимир Шепель (1991—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # Владимир Шепель (1994—1996) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (1996—2019) # Бақытжан Темірболат (м.а., 2019) # [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (2019—2022) # [[Бақытжан Шөмішбайұлы Сариев|Бақытжан Сариев]] (2022 бастап) 2004—2005 жылдары құрамына бірнеше бөлімді жинақтады: * Жалпы бөлім * Қаржы, бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі * Мемлекеттік құпияларды қорғау және ақпараттандыру бөлімі == Президенттің баспасөз қызметі == 1990 жылы Баспасөзбен байланыс және қоғамдық пікірді зерттеу бөлімі болып құрылған. 1990 жылдың соңында бөлім атауын өзгертпестен референтураға, 1991 жылы референтура қайтадан бөлімге айналды. 1992—1994 жылдары Президент баспасөз хатшысының қызметі деп аталса, 1994 жылдан бастап Президенттің баспасөз қызметі деп аталады.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202309130035&ysclid=mh6ayo0ll8549330047 Глас свыше: история должности пресс-секретаря президента]</ref> ; [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Президенттің баспасөз хатшысы]] 1990 жылдың соңында енгізілген. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990—1991) # Сейітқазы Матаев (1991—1993) # Нұрлан Дәненов (1993—1994) # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1994—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # [[Асылбек Кінәрұлы Бисенбаев|Асылбек Бисенбаев]] (1998—2001) # Жанай Омаров (2001—2004) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2004—2007) # [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2007—2008) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2008—2009) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2009—2011) # [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (2011—2016) # [[Айдос Ыдырысұлы Үкібай|Айдос Үкібай]] (2016—2019) # [[Берік Уәли]] (2019—2022) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2022—2023) # Нұрмұхамед Байғараев (2023) # [[Берік Уәли]] (2023—2025) # [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]] (2025—2026) # [[Айбек Серікбайұлы Смадияров|Айбек Смадияров]] (2026 бастап) ; Президент баспасөз қызметінің басшысы 1990—2008 жылдары Президенттің баспасөз қызметін басқарды. # [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] (1990) # Игорь Романов (1990—1995)<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1080807196 РОМАНОВ Игорь Матвеевич]</ref> # [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (1995—1996) # [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (1996—1997) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1997—1998) # Лев Тараков (1998—2002) # Есетжан Қосубаев (2002—2004) # [[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]] (2004—2008) == Президенттің протокол қызметі == 1995 жылы құрылды. 2004 жылға дейін Президенттің протокол қызметі, 2004—2021 жылдары Президент протоколы деп аталды. # [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (м.а., 1996) # [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1996—1997) # [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1997—1999) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1999—2006) # [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] (2006—2009) # [[Румиль Тауфикұлы Тауфиков|Румиль Тауфиков]] (2009—2015) # Мәди Атамқұлов (2015—2021) # Дмитрий Михно (2021—2023) # [[Марат Кенжеғалиұлы Әшім|Марат Әшім]] (2023 бастап) == Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі == 2001 жылы Президенттің Парламенттегі өкілдігі болып құрылып, 2026 жылы Президенттің Құрылтайдағы өкілдігі болып өзгерді. # Жолымбет Бәйішев (2001—2002) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2002—2006) # Рахмет Мұқашев (2006—2007) # [[Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым|Бақытжан Әбдірайым]] (2007—2008) # [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2008—2013) # [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (2013—2019) # [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2019—2022) # [[Әмірбек Қанатбекұлы Оспанбеков|Әмірбек Оспанбеков]] (2022—2026) # Мұрат Қайырбек (2026 бастап) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Жоғарғы Кеңестегі жеке өкілі 1994—1995 жылдары жұмыс істеді. # Константин Колпаков (1994—1995) ; Президенттің Парламент Сенатындағы өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Жолымбет Бәйішев (1996—2001) ; Президенттің Парламент Мәжілісіндегі өкілі 1995—2001 жылдары жұмыс істеді. # Қабылсаят Әбішев (1996—1999) # [[Бексұлтан Сәрсеков]] (1999) # Сабыр Қасымов (1999—2001) == Президент Әкімшілігінің хатшылықтары == ; Вице-президент хатшылығы Алғаш рет 1991 жылы құрылды. 1995 жылы қысқартылып, оның орнына Мемлекеттік хатшының хатшылығы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылып, 2022 жылы Мемлекеттік кеңесшінің хатшылығы болып өзгертілді. 2026 жылы қысқартылып, оның орнына Вице-президент хатшылығы қайта құрылды. # [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1991—1992) # Константин Колпаков (1992—1994) # [[Алтай Абылайұлы Тілеубердин|Алтай Тілеубердин]] (1994) # [[Серік Ғабдоллаұлы Темірболатов|Серік Темірболатов]] (1994—1995) # Ержан Досмұхамедов (1995—1996) # Амангелді Қайырбаев (1996—2002) # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (2004) # Еран Мағзұмов (2004—2008) # [[Қайрат Орынбайұлы Айтбай|Қайрат Айтбай]] (2008—2013) # Нұрлан Жанәбілов (2013—2014) # Михаил Чирков (2014) # Серік Ахмет (2014—2019) # Алмас Батанов (2019) # Жанна Құрманғалиева (2019) # Евгений Ким (2019—2021) # Мәжит Самитов (2021—2024) # Жанна Нұржанова (2024 бастап) ; Президент Әкімшілігі басшысының хатшылығы 1995 жылы құрылды. 2002—2004 жылдары және 2008 жылы бірнеше ай бойы хатшылық қысқартылды. # [[Жүнісбек Қабыкейұлы Сұлтанмұратов|Жүнісбек Сұлтанмұратов]] (2004) # [[Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев|Жапсарбай Қуанышев]] (2004—2008) # Виктор Супрун (2008—2012) # Әнуар Омарқожаев (2012—2014) # Дастан Махаев (2014—2016) # [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (2016) # Үмбетбай Мағзұмов (2016—2018) # Ақмарал Байтемірова (2018—2019) # Алмас Батанов (2019) # Евгений Ким (2019) # [[Ренат Құрметжанұлы Айтаев|Ренат Айтаев]] (2019—2022) # Ринат Мұхаметқали (2022—2023) # Берік Беркімбаев (2023) # Асқар Жакенов (2023—2024) # Қаныш Төлеушин (2025—2026) # Данияр Құсайынов (2026 бастап) === Бұрынғы хатшылықтары === ; Қазақстан халқы ассамблеясының хатшылығы 2004 жылы құрылып, 2026 жылы қысқартылды. 2005 жылға дейін Ішкі саясат басқармасының құрамында болды. 2007 жылға дейін Қазақстан халықтары ассамблеясының хатшылығы деп аталды. # [[Жұматай Әлиұлы Әлиев|Жұматай Әлиев]] (2004—2008) # [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (2008—2017) # [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]] (2017—2018) # Леонид Прокопенко (2018—2019) # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (2019—2021) # [[Марат Алмасұлы Әзілханов|Марат Әзілханов]] (2021—2026) ; Президент көмекшісінің хатшылығы 1999 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. Президент көмекшісі [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратовтың]] қызметін қамтамасыз етумен айналысты. # [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1999—2002) ; Жоғары тәртiптiлiк кеңесінің хатшылығы 1997 жылы құрылып, 1998 жылы қысқартылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003705_ Қазақстан Республикасының Жоғары тәртiптiлiк кеңесi туралы]</ref> # [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] (1997—1998) ; Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес хатшылығы 1996 жылы құрылып, 1997 жылға дейін Жоғары экономикалық кеңес хатшылығы деп аталды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960002946_ Қазақстан Республикасының Президентi жанынан Жоғары экономикалық кеңес құру туралы]</ref><ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U970003723_ Тұрақты даму жөнiндегi ұлттық кеңес мәселелерi]</ref> 1998 жылы қысқартылды. # [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (1996–1997) == Президент Әкімшілігінің инспекциялары == ; Мемлекеттік инспекция 1993—1995 жылдары Президент жанында Бас бақылау инспекциясы жұмыс істеді. 2002 жылы Президент Әкімшілігінің Бас бақылау инспекциясы болып құрылып, сол жылы қысқартылды. 2004 жылы Ұйымдастыру-бақылау жұмысы мен кадр саясаты басқармасының Мемлекеттік инспекциясы болып қайта құрылып, 2005 жылы қысқартылды.<ref name="bakylau" /> # [[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] (1993) # Саят Бейсенов (1993—1995) # [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]] (2002) # [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] (2004—2005) == Президент Әкімшілігінің шаруашылығы == ; Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы 1992 жылы Президент аппаратының Шаруашылық басқармасы болып құрылды. 1994 жылы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып өзгертілді. 1995 жылы Президент аппаратынан бөлініп, тікелей Президентке бағынатын [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс басқармасы]] құрылды. # [[Владимир Васильевич Ни|Владимир Ни]] (1992—1995) == Қауіпсіздік кеңесі аппараты == 2026 жылы Президент әкімшілігінен бөлініп шықты. Президентке тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі бар.<ref>[https://akorda.kz/kz/prezident-kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-baskaru-zhuyesin-odan-ari-zhetildiru-zhonindegi-sharalar-turaly-zharlykka-kol-koydy-2973832 Президент «Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды]</ref> # [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев|Мұрат Баймұқашев]] (2026 бастап) ; Ақпараттық қауіпсіздік бөлімі 2026 жылы Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамында құрылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202609180039 Указ Президента Республики Казахстан от 10 сентября 2026 года №1456]</ref> ; Ахуалдық орталық 2004 жылы құрылды. 2008 жылы қысқартылып, 2009 жылы қайта құрылды.<ref>[https://nomad.su/?a=19-201001200039 Указ Президента Республики Казахстан от 29 декабря 2009 года №911]</ref> 2004—2005 жылдары Ішкі саясат басқармасының, 2006–2026 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды, 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. # Нелля Жұбасова (2004—2007) # [[Мейіржан Серікұлы Машан|Мейіржан Машан]] (2007) # Алмаз Ещанов (2007—2008) # Нұрлан Жанәбілов (2010—2013) # Абзал Нүкенов (2013—2016) # Ерлан Абдақасов (2016—2021) # Данияр Есин (2021—2022) # Амангелді Омарбеков (2022—2025) # Арман Әбдірәсілов (2025 бастап) ; Әскери қауіпсіздік және қорғаныс бөлімі 2015 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылды.<ref name="bolim1" /> 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. # [[Талғат Жеңісұлы Жанжүменов|Талғат Жанжүменов]] (2015—2016) # [[Мүслім Мұхтарұлы Алтынбаев|Мүслім Алтынбаев]] (2016—2017) # Бақыт Құрманбаев (2017—2019) # Талғат Мұхтаров (2019—2020) # Қайыргелді Есенеев (2020—2022) # Русланбек Бекжігітов (2022—2024) # Марат Аймашев (2024 бастап) ; Қауіпсіздіктің өзекті мәселелері бөлімі 2015 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылып, 2023 жылға дейін Қауіпсіздіктің жалпы мәселелері бөлімі деп аталды.<ref name="bolim1" /> 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. # Русланбек Бекжігітов (2015—2021) # Расул Оразғұлов (2021 бастап) ; Құқық қорғау жүйесі бөлімі 1992 жылы Құқық қорғау органдары бөлімі болып құрылды. 1994 жылы Заңдылықты қамтамасыз ету, құқықтық тәртіп және сот реформасы бөлімі болып өзгертіліп, 1996 жылы қысқартылды. 2004 жылы Құқық қорғау қызметі бөлімі болып қайта құрылды. 2005 жылы Құқық қорғау мен сот жүйелері мәселелері бөлімі деп өзгертіліп, 2008 жылдан бастап Құқық қорғау жүйесі бөлімі деп аталады. 2004—2005 жылдары Мемлекеттік құқық басқармасының, 2019—2023 жылдары Қауіпсіздік кеңесінің құрамында болды, 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. Оған дейін Президент әкімшілігінің құрамында болған. # [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаев]] (1992—1993) # Назымбек Әкімбеков (1993—1994) # Николай Белоруков (1994—1996) # Марат Әбілхатаев (2004—2006) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (2006—2007) # Ерлік Кененбаев (2007—2008) # Сейітжан Шалабаев (2008) # [[Алик Жатқамбайұлы Шпекбаев|Алик Шпекбаев]] (2008—2014) # Ерлік Кененбаев (2014—2016) # Алексей Калайчиди (2016—2019) # Қанат Сейдгапбаров (2019—2022) # Алексей Калайчиди (2023—2025) # Дәурен Ерғарин (2025—2026) # Азамат Дүйсембеков (2022—2023, 2026 бастап) ; Талдау бөлімі 1999 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау орталығы болып құрылып, 2002 жылы қысқартылды. 2009 жылы Қауіпсіздік Кеңесінің Талдау бөлімі болып қайта құрылды. 2026 жылдан бастап Қауіпсіздік кеңесі аппараты құрамына кіреді. # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (1999—2002) # Еркін Тұқымов (2010—2018) # Александр Суханов (2018 бастап) ; Қауіпсіздік кеңесі аппаратының хатшылығы 1996 жылы Қауіпсіздік кеңесі құрамында құрылып, 2023 жылы қысқартылды.<ref>[https://nomad.su/?a=3-202510150035 К истории АП. Часть 1]</ref> 2026 жылы Қауіпсіздік кеңесі аппаратының құрамында қайта құрылды. # Марат Нұриев (199?—1997) # [[Серік Нұртайұлы Баймағанбетов|Серік Баймағанбетов]] (1997—1999) # Біржан Қанешев (2001—2002) # [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2002—2005) # [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] (2005—2009) # [[Қозы-Көрпеш Есімұлы Жаңбыршин|Қозы-Көрпеш Жаңбыршин]] (2009—2014) # Азамат Әбдімомынов (2014—2015) # Саидмұрат Тәңірберген (2015—2019) # Шоқан Елшібеков (2019—2020) # Ерлан Байтұқбаев (2020—2023, 2026 бастап) === Бұрынғы бөлімдері === ; Қауіпсіздік Кеңесінің Экономикалық қауіпсіздік мәселелері бөлімі 2000 жылы құрылып, 2002 жылы қысқартылды. # Рүстем Жоламан (2000—2001) == Тұңғыш Президент — Елбасы кеңсесі == 2019 жылы Тұңғыш Президент — Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] өзі туралы конституциялық заңға сәйкес құрды. Елбасына тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік орган мәртебесі болды, Президент әкімшілігінің құрамына кірген жоқ. 2023 жылы конституциялық заңның күші жойылуына байланысты жұмысын тоқтатты.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1900000884 Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің - Елбасының Кеңсесі туралы]</ref> # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (2019—2023) # Нұрлан Қаймолдаев (2023) Құрылымы: # Ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету бөлімі # Құжаттама, қаржы және кадрмен қамтамасыз ету бөлімі # Ұйымдастыру жұмыстары бөлімі # Елбасының баспасөз қызметі # Елбасының протоколы # Елбасы кеңсесі басшысының хатшылығы # Елбасы көмекшісінің хатшылығы == Президент жанындағы мекемелер == ; Президент архиві 1994 жылы құрылды. # Ғалия Қарпықова (1994—1997) # Людмила Дегитаева (1997—2004) # Владимир Шепель (2004—2014) # Борис Джапаров (2014—2018) # Жәмилә Әбдіқадырова (2018—2022) # Әлия Мұстафина (2022 бастап) ; Президент жанындағы Орталық коммуникациялар қызметі 2012 жылы Президент жанынан құрылды. 2016—2019 жылдары Ақпарат және коммуникациялар министрлігіне қарады. 2019 жылдан бастап қайтадан Президент жанында жұмыс істейді. # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2012—2016) # [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] (2016) # Евгений Кочетов (2016—2017) # Анастасия Щегорцова (2017—2018) # Руслан Әлішев (2018—2019) # Талғат Қалиев (2019—2020) # Руслан Әлішев (2020—2022) # [[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] (2022) # [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] (2022–2026) # Қанат Құлшыманов (2026 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты|Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институты]] 1992 жылы Президент жанындағы [[КИМЭП]] университетінің құрамында құрылды. 1993 жылдан бастап жеке мекеме ретінде Президент жанында жұмыс істейді. # Өмірсерік Қасенов (1993—1997) # Лев Тараков (1997) # Алма Сұлтанғалиева (1997—1998) # [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (1998—2000) # [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] (2000—2005) # Болат Сұлтанов (2005—2014) # [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] (2014—2017) # Зарема Шаукенова (2017—2022) # Еркін Тұқымов (2022—2025) # [[Жандос Нұрланұлы Шаймарданов|Жандос Шаймарданов]] (2025 бастап) ; Президент жанындағы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясы]] 2022 жылы акционерлік қоғам ретінде құрылды. 2023 жылдан бастап Президент жанында жұмыс істейді. Академияны Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. # [[Күнсұлу Дальтонқызы Закария|Күнсұлу Закария]] (2023—2024) # [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев|Ақылбек Күрішбаев]] (2024 бастап) ; Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы 1994 жылы Президент жанындағы Ұлттық жоғары мемлекеттік басқару мектебі болып құрылды. 1998 жылы Мемлекеттік қызмет академиясы болып өзгертіліп, 2005 жылы қазіргі атауын алды. 2008 жылдан бастап оқу орнын Мемлекеттік қызмет істері агенттігі басқарады. # Нұрлан Дәненов (1994—1995) # Қайыржан Тақуов (тең директор, 1995—199?) # Кристиан Висанти (тең директор, 1995—1997)<ref>[https://journal.apa.kz/index.php/path/article/download/80/58/607&ved=2ahUKEwir4vetgKCSAxUc8LsIHV6AMPkQFnoECDoQAQ&usg=AOvVaw2QA2YFkkl8PXqnhMNliWC НВШГУ – ПЕРВАЯ ШКОЛА ПОЛИТИЧЕСКОГО МЕНЕДЖМЕНТА НЕЗАВИСИМОГО КАЗАХСТАНА]</ref> # Аманқұл Серікбаев (1998—2005) # [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]] (2005—2006) # [[Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов|Әшімжан Ахметов]] (2006—2008) # Бақыт Есекина (2008—2009) # Арын Орсариев (2009—2012) # [[Болатбек Серікбайұлы Әбдірәсілов|Болатбек Әбдірәсілов]] (2012—2016) # Фатима Жақыпова (2016—2019) # Әлтайыр Ахметов (2019) # Ерлан Әбіл (2019—2025)<ref>[https://dknews.kz/ru/v-strane/42266-akademii-gosudarstvennogo-upravleniya-pri-prezidente Академии государственного управления при Президенте РК 25 лет: форум выпускников]</ref> # Азамат Жолманов (2025 бастап) === Президент жанында жұмыс істеген мекемелер === ; Президент жанындағы Қоғамдық келісім 2014 жылы Президент жанынан құрылды. 2020 жылдан бастап Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарайды. Мекеме [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның жұмысын ұйымдастырады. # [[Наталья Павловна Калашникова|Наталья Калашникова]] (2014—2016) # [[Александр Юрьевич Тараков|Александр Тараков]] (2016—2019) # Саттар Мәжитов (2019—2020) ; Тұңғыш Президент кітапханасы 2012 жылы Назарбаев орталығы болып құрылды. 2014 жылы оның негізінде Тұңғыш Президент кітапханасы құрылды. 2016 жылы оған Тұңғыш Президент музейі қосылды. 2023 жылы Тұңғыш Президент кітапханасы Президент іс басқармасына қарайтын Президенттік орталық және Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын Тұңғыш Президент музейі болып екіге бөлінді. # [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (2012—2013) # [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Махмұд Қасымбеков]] (м.а., 2013—2019) # [[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов|Әмірхан Рақымжанов]] (2019—2021) # Бақытжан Темірболат (2021 бастап) ; Тұңғыш Президент музейі 2004 жылы құрылды. 2016 жылы жеке мекеме ретінде жұмысын тоқтатып, Тұңғыш Президент кітапханасына қосылды. 2023 жылдан бастап Нұрсұлтан Назарбаев қорына қарайтын корпоративтік қор ретінде жұмыс істейді. # Алма Сағынғали (2004—2016) ; Президент жанындағы Қазақстанның менеджмент, экономика және болжау институты 1992 жылы құрылды. 2003 жылдан бастап акционерлік қоғамға айналып, кейін жартылай жекешелендірілді. Мажоритарлық акционері оқу орнының басшысы [[Чан Йан Бэнг]] болса, акцияларының қалған мемлекеттік пакетін Ғылым және жоғары білім министрлігі басқарады. Қазіргі кезде [[КИМЭП]] университеті деп аталады. # [[Чан Йан Бэнг]] (1992 бастап) == Президенттің арнайы өкілдері == ; Президенттің «Байқоңыр» кешеніндегі арнаулы өкілі 1995 жылы енгізілді. 2008 жылға дейін Президенттің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы арнайы өкiлi деп аталды. 2008—2009 жылдары Қызылорда облысының әкімі, 2009 жылдан бастап Қызылорда облысы әкімінің орынбасары лауазымын қатар атқарады. # [[Ерғазы Мейірғалиұлы Нұрғалиев|Ерғазы Нұрғалиев]] (1995—2004) # [[Әділбек Әлімжанұлы Басекеев|Әділбек Бәсекеев]] (2004—2008) # [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] (2008) # [[Болатбек Баянұлы Қуандықов|Болатбек Қуандықов]] (2008—2009) # Сәбит Қожаметов (2009—2013) # [[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев|Рзақұл Нұртаев]] (2013—2014) # Серік Қожаниязов (2014—2019) # Бақытжан Намаев (2019—2020) # Серік Сүлейменов (2020—2022) # Қайрат Нұртай (2022 бастап) ; Президенттің Ауғанстан бойынша арнаулы өкілі 2020 жылы енгізілді. Сыртқы істер министрлігінің ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі қызметін қатар атқарады. # Талғат Қалиев (2020—202?) # Еркін Тұқымов (2025–2026) === Бұрынғы өкілдері === ; Президенттің Алматы қаласындағы арнаулы өкілі 2004 жылы енгізіліп, 2005 жылы қысқартылды. # [[Серікбай Өрікбайұлы Нұрғисаев|Серікбай Нұрғисаев]] (2004—2005) ; Президенттің халықаралық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2021 жылы енгізіліп, 2023 жылы қысқартылды. 2022 жылдан бастап Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымын қатар атқарды. # [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]] (2021—2023) ; Президенттің халықаралық экологиялық ынтымақтастық жөніндегі арнаулы өкілі 2023 жылы енгізіліп, 2025 жылы қысқартылды. Президент кеңесшісі лауазымын қоса атқарды. # [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]] (2023—2025) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі]] b7jpo0hgsj496irxvipvrifox7izumv 4 775564 3686786 3686430 2026-10-27T03:02:44Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3686786 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 198392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 438477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 683508] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 41407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 135001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 434490] |- |3 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 202196] |- |4 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 99965] |- |5 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 24707] |- |6 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 8559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 28631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 117634] |- |7 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 104176] |- |8 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 8140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 18325] |- |9 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 4316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 10634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 47702] |- |10 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 8730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 31255] |- |11 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18754] |- |12 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 11757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 101075] |- |13 |[[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7954] |- |14 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 18542] |- |15 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 71851] |- |16 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 37900] |- |17 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 7373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 34767] |- |18 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 40339] |- |19 |[[Құр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 5307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 6159] |- |20 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 20537] |- |21 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 85412] |- |22 |[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6623] |- |23 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 49908] |- |24 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 20203] |- |25 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 5489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23273] |- |26 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 57750] |- |27 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30159] |- |28 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46824] |- |29 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 50582] |- |30 |[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5418] |- |31 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 3823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 28797] |- |32 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 5234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 19110] |- |33 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 68389] |- |34 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17754] |- |35 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48180] |- |36 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 18480] |- |37 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 29866] |- |38 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14365] |- |39 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22883] |- |40 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 3793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9741] |- |41 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 34409] |- |42 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 4547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 23562] |- |43 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 4264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 22834] |- |44 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 55043] |- |45 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 3285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 9376] |- |46 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6668] |- |47 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 30660] |- |48 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 3253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 7688] |- |49 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 51201] |- |50 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 3013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27173] |- |51 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 107199] |- |52 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 5724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21633] |- |53 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26662] |- |54 |[[Жазғы Азия ойындары 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 2994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 3498] |- |55 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 70663] |- |56 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17516] |- |57 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 3357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 5135] |- |58 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 25172] |- |59 |[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 66] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3275] |- |60 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 2107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 18936] |- |61 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 20759] |- |62 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 15458] |- |63 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 50223] |- |64 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 3091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 7564] |- |65 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 25165] |- |66 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 3063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 7642] |- |67 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45731] |- |68 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 50528] |- |69 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 24367] |- |70 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 43263] |- |71 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 32420] |- |72 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23872] |- |73 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15441] |- |74 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 10737] |- |75 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11907] |- |76 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15148] |- |77 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33586] |- |78 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 2638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 9126] |- |79 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 16045] |- |80 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14548] |- |81 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 67302] |- |82 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16944] |- |83 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 4559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 43869] |- |84 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22213] |- |85 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 16086] |- |86 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 29570] |- |87 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 3583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 26310] |- |88 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 15122] |- |89 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12931] |- |90 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 48043] |- |91 |[[Балғабек Қыдырбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4280] |- |92 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18045] |- |93 |[[Талап Сұлтанбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12638] |- |94 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 24302] |- |95 |[[Қазақстандағы ұлттық аза тұту күндері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2466] |- |96 |[[Қазақстан халқы тілдері күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 90] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2389] |- |97 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 3388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 24930] |- |98 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24849] |- |99 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12294] |- |100 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 71645] |- |101 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 7682] |- |102 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4634] |- |103 |[[Қорқыт ата кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4367] |- |104 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8835] |- |105 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 30564] |- |106 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 2491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 6972] |- |107 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13503] |- |108 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 28486] |- |109 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 34562] |- |110 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26721] |- |111 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 2423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 6911] |- |112 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9381] |- |113 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 32185] |- |114 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32480] |- |115 |[[Дәурен Жұматайұлы Қосанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3107] |- |116 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17712] |- |117 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 23764] |- |118 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71414] |- |119 |[[Өркениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 5250] |- |120 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14152] |- |121 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20168] |- |122 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16089] |- |123 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 19413] |- |124 |[[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8756] |- |125 |[[Сақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 3149] |- |126 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24634] |- |127 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 15171] |- |128 |[[IP мекенжайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2788] |- |129 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33156] |- |130 |[[Аристотель]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 6898] |- |131 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9149] |- |132 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12311] |- |133 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9389] |- |134 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15328] |- |135 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15001] |- |136 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 15061] |- |137 |[[Әнет Баба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 3142] |- |138 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30484] |- |139 |[[Есептеуіш техника тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3761] |- |140 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11654] |- |141 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3950] |- |142 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7546] |- |143 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 11942] |- |144 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 4637] |- |145 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 43242] |- |146 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 3781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 21698] |- |147 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 14821] |- |148 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 3866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 16911] |- |149 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 24579] |- |150 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 25059] |- |151 |[[Алматы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 7556] |- |152 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 28035] |- |153 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 10198] |- |154 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15028] |- |155 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11156] |- |156 |[[Персептрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1730] |- |157 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14176] |- |158 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9245] |- |159 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10226] |- |160 |[[Палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5575] |- |161 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 1986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 36238] |- |162 |[[Фонетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6315] |- |163 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 22621] |- |164 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 4496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27468] |- |165 |[[Алакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5551] |- |166 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12490] |- |167 |[[Әнет би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 2957] |- |168 |[[Марқакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 7219] |- |169 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 13296] |- |170 |[[Жасанды нейронды желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 3215] |- |171 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31441] |- |172 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 23367] |- |173 |[[Құмай тазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3181] |- |174 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15480] |- |175 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40088] |- |176 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26566] |- |177 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 22694] |- |178 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14464] |- |179 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 6963] |- |180 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44971] |- |181 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 19196] |- |182 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16160] |- |183 |[[Дыбыс үндестігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 6947] |- |184 |[[Алып Ер Тоңа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 2716] |- |185 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28043] |- |186 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27966] |- |187 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8683] |- |188 |[[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 1631] |- |189 |[[Әлеуметтану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 4654] |- |190 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6981] |- |191 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6458] |- |192 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21829] |- |193 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30115] |- |194 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 8162] |- |195 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 2520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16363] |- |196 |[[Құралай Заманбекқызы Нұрқаділова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3198] |- |197 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 21160] |- |198 |[[Қазақстанның биік тау шыңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4727] |- |199 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 10521] |- |200 |[[Күнбағыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 2622] |- |201 |[[Энеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5841] |- |202 |[[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5785] |- |203 |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5280] |- |204 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 6702] |- |205 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 16293] |- |206 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15269] |- |207 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38751] |- |208 |[[Санау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4069] |- |209 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15117] |- |210 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23664] |- |211 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14143] |- |212 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17421] |- |213 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10330] |- |214 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20857] |- |215 |[[Саясаттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 5309] |- |216 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 19601] |- |217 |[[Компьютерлік желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 6026] |- |218 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 12740] |- |219 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24779] |- |220 |[[Қалың елім, қазағым, қайран жұртым (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 2458] |- |221 |[[Мезолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 4193] |- |222 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 6200] |- |223 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 18723] |- |224 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37623] |- |225 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 11458] |- |226 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 25538] |- |227 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10577] |- |228 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 2980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 22612] |- |229 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8929] |- |230 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19606] |- |231 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28571] |- |232 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 20099] |- |233 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20348] |- |234 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9202] |- |235 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17697] |- |236 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10801] |- |237 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 23055] |- |238 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16707] |- |239 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14326] |- |240 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26090] |- |241 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6861] |- |242 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10814] |- |243 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11596] |- |244 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 23628] |- |245 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 26929] |- |246 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5847] |- |247 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20299] |- |248 |[[Ақуыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 6520] |- |249 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 22514] |- |250 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22666] |- |251 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 27250] |- |252 |[[Темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 7907] |- |253 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20434] |- |254 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10876] |- |255 |[[Құмырсқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8073] |- |256 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20654] |- |257 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10619] |- |258 |[[Қыз Жібек (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 6971] |- |259 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16562] |- |260 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 8732] |- |261 |[[Жасыбай (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2054] |- |262 |[[Ежелгі Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 5400] |- |263 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8803] |- |264 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18463] |- |265 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16876] |- |266 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 54376] |- |267 |[[Географиялық зерттеу әдістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2654] |- |268 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14781] |- |269 |[[Аяз би (ертегі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 3015] |- |270 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10450] |- |271 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 7710] |- |272 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 10612] |- |273 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9202] |- |274 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 7573] |- |275 |[[Компьютер жадысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1968] |- |276 |[[Азаматтық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 5872] |- |277 |[[Айдос Сәкенұлы Мырзахметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1276] |- |278 |[[Экономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4180] |- |279 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11604] |- |280 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12797] |- |281 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8310] |- |282 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 16545] |- |283 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 13165] |- |284 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 17854] |- |285 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 14336] |- |286 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12663] |- |287 |[[Кеңес Үмбетжанұлы Биекенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 942] |- |288 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16373] |- |289 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14172] |- |290 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9112] |- |291 |[[Ақпарат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 4393] |- |292 |[[Құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 6469] |- |293 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13171] |- |294 |[[Лай суға май бітпес қой өткенге...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 2026] |- |295 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 18166] |- |296 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14473] |- |297 |[[Қобыланды батыр (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 6263] |- |298 |[[Процессор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 3838] |- |299 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9905] |- |300 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9629] |- |301 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9229] |- |302 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7588] |- |303 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8872] |- |304 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13199] |- |305 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 2080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7589] |- |306 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23137] |- |307 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 17876] |- |308 |[[Барыс (жануар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 7752] |- |309 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 24683] |- |310 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9400] |- |311 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8093] |- |312 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10212] |- |313 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7721] |- |314 |[[Мәдениеттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 5457] |- |315 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4390] |- |316 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16253] |- |317 |[[Ескендір (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 8275] |- |318 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14057] |- |319 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10369] |- |320 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 10164] |- |321 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15262] |- |322 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18647] |- |323 |[[Оғыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 5793] |- |324 |[[Хасан Алпысбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1545] |- |325 |[[Екпін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 4617] |- |326 |[[Жүйелік блок]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 5569] |- |327 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6401] |- |328 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12244] |- |329 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 16525] |- |330 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 22907] |- |331 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18890] |- |332 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18337] |- |333 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17371] |- |334 |[[Адам анатомиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3687] |- |335 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25741] |- |336 |[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3317] |- |337 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11134] |- |338 |[[Шешендік өнер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 4839] |- |339 |[[Ерте темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 7357] |- |340 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7301] |- |341 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10254] |- |342 |[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5678] |- |343 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7652] |- |344 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 18495] |- |345 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16446] |- |346 |[[Микроскоп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 4802] |- |347 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15597] |- |348 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11009] |- |349 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15879] |- |350 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 19495] |- |351 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 23164] |- |352 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16542] |- |353 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8348] |- |354 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6661] |- |355 |[[Эргономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1714] |- |356 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 10954] |- |357 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 4812] |- |358 |[[Қыркүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 2012] |- |359 |[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2167] |- |360 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 8428] |- |361 |[[Алтай таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7483] |- |362 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14283] |- |363 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12354] |- |364 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10097] |- |365 |[[Құндылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 5125] |- |366 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8888] |- |367 |[[Абай облысындағы өрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 1834] |- |368 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17948] |- |369 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 9930] |- |370 |[[Анатомия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 2743] |- |371 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 19090] |- |372 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11323] |- |373 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13558] |- |374 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10826] |- |375 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6663] |- |376 |[[Жаратылыстану ғылымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3765] |- |377 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 6956] |- |378 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20551] |- |379 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8985] |- |380 |[[Қатысушы:Орел Карл/зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 780] |- |381 |[[Қазтуған Сүйінішұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8805] |- |382 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9730] |- |383 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12084] |- |384 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11800] |- |385 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 12604] |- |386 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8023] |- |387 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16035] |- |388 |[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 7749] |- |389 |[[Еуразия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 7468] |- |390 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14734] |- |391 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18287] |- |392 |[[Наурызбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 6143] |- |393 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14433] |- |394 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13493] |- |395 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12918] |- |396 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12374] |- |397 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15773] |- |398 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10275] |- |399 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 14126] |- |400 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 11561] |- |401 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13034] |- |402 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 19441] |- |403 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 20474] |- |404 |[[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3003] |- |405 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1672] |- |406 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10875] |- |407 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13119] |- |408 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 7047] |- |409 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11023] |- |410 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11984] |- |411 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10156] |- |412 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6919] |- |413 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 4733] |- |414 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18874] |- |415 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15669] |- |416 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9254] |- |417 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9507] |- |418 |[[Үстірт қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5588] |- |419 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9247] |- |420 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13600] |- |421 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15656] |- |422 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 14828] |- |423 |[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1546] |- |424 |[[Отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 5009] |- |425 |[[Операциялық жүйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 5673] |- |426 |[[Руслан Фатихұлы Жақсылықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2235] |- |427 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10961] |- |428 |[[Ньютон заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6297] |- |429 |[[Домендік атау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2177] |- |430 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4743] |- |431 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 6514] |- |432 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8932] |- |433 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18628] |- |434 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9993] |- |435 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 15745] |- |436 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 18534] |- |437 |[[Руналық жазу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 2633] |- |438 |[[Шешендік сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4836] |- |439 |[[Бас сүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4160] |- |440 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8120] |- |441 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20618] |- |442 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 13994] |- |443 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 6078] |- |444 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 10247] |- |445 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 19679] |- |446 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8095] |- |447 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3564] |- |448 |[[Алғашқы ұстаз (кітап)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1760] |- |449 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9984] |- |450 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7466] |- |451 |[[Тоқылдақ тұқымдастар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 41] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1798] |- |452 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 10017] |- |453 |[[Қазақ графикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3773] |- |454 |[[Латын әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 3315] |- |455 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 9753] |- |456 |[[:Сурет:Қазақстан картасы.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 4808] |- |457 |[[Қазақстан климаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5068] |- |458 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11021] |- |459 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7791] |- |460 |[[Тоныкөк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 3163] |- |461 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13064] |- |462 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8793] |- |463 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9857] |- |464 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9502] |- |465 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 13904] |- |466 |[[Кенен Әзірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4875] |- |467 |[[Қосөзен (өркениет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 2681] |- |468 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39689] |- |469 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 66606] |- |470 |[[Геродот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 4585] |- |471 |[[Алтынемел ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 5919] |- |472 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 9414] |- |473 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20572] |- |474 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16201] |- |475 |[[Ақпараттың өлшем бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1429] |- |476 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 7759] |- |477 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 11248] |- |478 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7738] |- |479 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 8550] |- |480 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 7777] |- |481 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9247] |- |482 |[[Үндестік заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 3961] |- |483 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 13324] |- |484 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5588] |- |485 |[[Аяз би Жаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2245] |- |486 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 17968] |- |487 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 12232] |- |488 |[[Қаратау қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5351] |- |489 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16092] |- |490 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 9698] |- |491 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6425] |- |492 |[[Тұран ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 4503] |- |493 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11344] |- |494 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5026] |- |495 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5750] |- |496 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16608] |- |497 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 4998] |- |498 |[[Өсімдік ұлпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 3754] |- |499 |[[Батыс Алтай қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4993] |- |500 |[[Әдебиет теориясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3320] |- |501 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 8501] |- |502 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 11118] |- |503 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 8751] |- |504 |[[Хан Шатыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4782] |- |505 |[[Қара тоқылдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 12] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 749] |- |506 |[[Медицина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4865] |- |507 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10293] |- |508 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7714] |- |509 |[[Ұлпа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 3857] |- |510 |[[Геодезия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 60] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1706] |- |511 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12085] |- |512 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 7521] |- |513 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9964] |- |514 |[[Орфография]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 3454] |- |515 |[[Морфология (лингвистика)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 6134] |- |516 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13591] |- |517 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1912] |- |518 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 14222] |- |519 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 5946] |- |520 |[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 5391] |- |521 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 7460] |- |522 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7341] |- |523 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4543] |- |524 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11922] |- |525 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 11193] |- |526 |[[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3802] |- |527 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10314] |- |528 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 56430] |- |529 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10243] |- |530 |[[Буын үндестігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 3522] |- |531 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8822] |- |532 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 17322] |- |533 |[[Мұрат Есжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1195] |- |534 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9473] |- |535 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10258] |- |536 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 13413] |- |537 |[[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3746] |- |538 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14271] |- |539 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10108] |- |540 |[[Адам қаңқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 6709] |- |541 |[[Білге қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 3524] |- |542 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 6621] |- |543 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5903] |- |544 |[[Түрік руна жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3352] |- |545 |[[Аминқышқылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 5045] |- |546 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13304] |- |547 |[[Ертегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 5107] |- |548 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5825] |- |549 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8680] |- |550 |[[Руслан Бөлебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4507] |- |551 |[[Шымбұлақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6003] |- |552 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11940] |- |553 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 17095] |- |554 |[[Ноғай Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2925] |- |555 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9091] |- |556 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16326] |- |557 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15623] |- |558 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7396] |- |559 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 9529] |- |560 |[[Болыс болдым, мінеки...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 2384] |- |561 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 21022] |- |562 |[[Диуани лұғат ат-түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4552] |- |563 |[[Фернан Магеллан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3384] |- |564 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4949] |- |565 |[[Лиро-эпостық жырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 97] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3370] |- |566 |[[Көшпелiлер немесе дала өркениетi]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 4034] |- |567 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10281] |- |568 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 13913] |- |569 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6391] |- |570 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11710] |- |571 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 7805] |- |572 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 7616] |- |573 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 15118] |- |574 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 11757] |- |575 |[[Алгоритм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 5427] |- |576 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7269] |- |577 |[[Қой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 5257] |- |578 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5653] |- |579 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6442] |- |580 |[[Республика күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 13028] |- |581 |[[Қазақстан вице-президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1216] |- |582 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7356] |- |583 |[[Қазақтың би-шешендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4026] |- |584 |[[Сақиналар әміршісі (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1723] |- |585 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7307] |- |586 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10084] |- |587 |[[Малайсары батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2323] |- |588 |[[Кемел Ақышұлы Ақышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 5187] |- |589 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7513] |- |590 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3609] |- |591 |[[Нұрлы Асылбекұлы Бектұрсынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 39] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1064] |- |592 |[[Қазақстан тарихы (ғылым)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 3747] |- |593 |[[Моңғол шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10527] |- |594 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 13580] |- |595 |[[Орхон жазба ескерткіштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1741] |- |596 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 10877] |- |597 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9124] |- |598 |[[Шақшақ Жәнібек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2477] |- |599 |[[Жай сан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 5045] |- |600 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 10784] |- |601 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 8409] |- |602 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 8408] |- |603 |[[Физика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3985] |- |604 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5607] |- |605 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 11241] |- |606 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9001] |- |607 |[[Әдібай Табылдиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2633] |- |608 |[[Бозжыра шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4545] |- |609 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9444] |- |610 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 6911] |- |611 |[[Географиялық карта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 3255] |- |612 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6363] |- |613 |[[Қоғам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 4823] |- |614 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10231] |- |615 |[[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3400] |- |616 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5850] |- |617 |[[:Санат:Қазақстан таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4344] |- |618 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 8414] |- |619 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7385] |- |620 |[[Меңіреу құр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 31] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 730] |- |621 |[[Латын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3876] |- |622 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 12563] |- |623 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 16891] |- |624 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 5647] |- |625 |[[Елена Андреевна Рыбакина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1335] |- |626 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14229] |- |627 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7362] |- |628 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7802] |- |629 |[[Мекемтас Мырзахметұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4479] |- |630 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12995] |- |631 |[[Біріккен сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5361] |- |632 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7826] |- |633 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 13317] |- |634 |[[Бурабай ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 4243] |- |635 |[[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 4670] |- |636 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10333] |- |637 |[[:Санат:Қазақстан суретшілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5319] |- |638 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7601] |- |639 |[[Қазақ фольклортану ғылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2108] |- |640 |[[Ежелгі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2933] |- |641 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8277] |- |642 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 10432] |- |643 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8608] |- |644 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11810] |- |645 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7887] |- |646 |[[Христофор Колумб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 4241] |- |647 |[[Жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 6871] |- |648 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14943] |- |649 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8869] |- |650 |[[Орфографиялық сөздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1390] |- |651 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15540] |- |652 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7364] |- |653 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4714] |- |654 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6631] |- |655 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 8636] |- |656 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 8095] |- |657 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7570] |- |658 |[[Информатика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3433] |- |659 |[[Қапез Байғабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1995] |- |660 |[[Ит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82 4199] |- |661 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 6583] |- |662 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 16627] |- |663 |[[Тас дәуірінің хронологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2192] |- |664 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6886] |- |665 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4397] |- |666 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 8836] |- |667 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 7105] |- |668 |[[Ғылыми стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 4616] |- |669 |[[Тарих]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 3558] |- |670 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4576] |- |671 |[[Психологияның зерттеу әдістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3555] |- |672 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 6978] |- |673 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9002] |- |674 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11903] |- |675 |[[Қазақ тілі тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4070] |- |676 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13135] |- |677 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 14566] |- |678 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 4808] |- |679 |[[Мұғалжар тауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4332] |- |680 |[[Ақпан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 6331] |- |681 |[[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 7901] |- |682 |[[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4745] |- |683 |[[Дилемма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 88] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 737] |- |684 |[[Жедел жады]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 1948] |- |685 |[[Берел қорымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15007] |- |686 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7267] |- |687 |[[Археология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2762] |- |688 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9795] |- |689 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 7175] |- |690 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 9311] |- |691 |[[Батыс Рим империясының құлауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 72] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 1746] |- |692 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6615] |- |693 |[[Сабырсыз, арсыз, еріншек...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 1450] |- |694 |[[Қоректік тізбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2926] |- |695 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10464] |- |696 |[[Әлібек Сәкенұлы Қуантыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 65] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 939] |- |697 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4079] |- |698 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3107] |- |699 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 7602] |- |700 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 5368] |- |701 |[[Шешендік сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 6581] |- |702 |[[Альберт Эйнштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 4164] |- |703 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6359] |- |704 |[[Қазақстан жеріндегі палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 2514] |- |705 |[[Әдебиеттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 2162] |- |706 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7459] |- |707 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 7401] |- |708 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 6390] |- |709 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 19203] |- |710 |[[Шортанбай Қанайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15209] |- |711 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4404] |- |712 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9127] |- |713 |[[Тынық мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 8228] |- |714 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8712] |- |715 |[[Сократ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 2699] |- |716 |[[Прокариоттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2349] |- |717 |[[Қан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 7220] |- |718 |[[Қазақстан халық кеңесінің мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 584] |- |719 |[[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3174] |- |720 |[[Қытай тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 6140] |- |721 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10504] |- |722 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 11446] |- |723 |[[Нуклеин қышқылдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4078] |- |724 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7248] |- |725 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7255] |- |726 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7362] |- |727 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6582] |- |728 |[[Вирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4496] |- |729 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 8339] |- |730 |[[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1892] |- |731 |[[Саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 4277] |- |732 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8759] |- |733 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3326] |- |734 |[[Органоидтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 2627] |- |735 |[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3383] |- |736 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 7192] |- |737 |[[Қырғыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 3766] |- |738 |[[Кірме сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4746] |- |739 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 7148] |- |740 |[[Дидахмет Әшімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2223] |- |741 |[[Бөріқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1433] |- |742 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4970] |- |743 |[[Жаһандану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 6557] |- |744 |[[Орган]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 1114] |- |745 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 7072] |- |746 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 8904] |- |747 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13307] |- |748 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10638] |- |749 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 19608] |- |750 |[[Майлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 3383] |- |751 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 8361] |- |752 |[[Тіл (лингвистика)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 2742] |- |753 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9526] |- |754 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9906] |- |755 |[[Конституциялық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3283] |- |756 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7421] |- |757 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6473] |- |758 |[[Орта ғасырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 774] |- |759 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12895] |- |760 |[[Облыс орталығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 77] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 4262] |- |761 |[[Липидтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 2557] |- |762 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10131] |- |763 |[[Ағылшын революциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 58] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2228] |- |764 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 9105] |- |765 |[[Атмосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 6879] |- |766 |[[Кемел Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3411] |- |767 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 9991] |- |768 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7636] |- |769 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9134] |- |770 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7441] |- |771 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 8610] |- |772 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6436] |- |773 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9597] |- |774 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6580] |- |775 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3526] |- |776 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9934] |- |777 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9902] |- |778 |[[Бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 4441] |- |779 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7779] |- |780 |[[Исаак Ньютон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 4278] |- |781 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2518] |- |782 |[[Антропогенез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 3189] |- |783 |[[Қуандық Қыстықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1183] |- |784 |[[Барсакелмес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 77] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 1462] |- |785 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13416] |- |786 |[[Византия империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1372] |- |787 |[[Фотосинтез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 7391] |- |788 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6130] |- |789 |[[Грейг қызғалдағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2291] |- |790 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6842] |- |791 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11162] |- |792 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 7777] |- |793 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5334] |- |794 |[[Арқанкерген оқиғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1035] |- |795 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8743] |- |796 |[[Үлгі:Апта күндері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5124] |- |797 |[[Ұлы географиялық ашылулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 3837] |- |798 |[[Балдыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 3121] |- |799 |[[Күз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 2133] |- |800 |[[Медеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 6651] |- |801 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11328] |- |802 |[[Психология тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 68] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2232] |- |803 |[[Орта Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2970] |- |804 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12719] |- |805 |[[Жеңіл атлетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3295] |- |806 |[[Бұланты шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7409] |- |807 |[[Мөде қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 4565] |- |808 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 30881] |- |809 |[[Синтаксис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 6124] |- |810 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 5528] |- |811 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7473] |- |812 |[[Халықаралық бірліктер жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2536] |- |813 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8180] |- |814 |[[Қазақстанның табиғаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 3005] |- |815 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6980] |- |816 |[[Огюст Конт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 1302] |- |817 |[[Қаржаубай Сартқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1134] |- |818 |[[Қайталау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 5381] |- |819 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8874] |- |820 |[[Оғызнама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2211] |- |821 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5570] |- |822 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 10309] |- |823 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 23323] |- |824 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8657] |- |825 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 7525] |- |826 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 5405] |- |827 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 9445] |- |828 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14870] |- |829 |[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3889] |- |830 |[[Үлгі:Менделеевтің периодтық кестесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 1040] |- |831 |[[Қарлұқтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3254] |- |832 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 5360] |- |833 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4647] |- |834 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 6793] |- |835 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 6911] |- |836 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5658] |- |837 |[[Митохондрия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 5267] |- |838 |[[Атом]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 3348] |- |839 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 5602] |- |840 |[[Карл Маркс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 1829] |- |841 |[[Ньютонның бірінші заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5020] |- |842 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5872] |- |843 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8133] |- |844 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4155] |- |845 |[[Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 33] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1482] |- |846 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 13399] |- |847 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6700] |- |848 |[[Платон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 3042] |- |849 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4857] |- |850 |[[Рим империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6220] |- |851 |[[Мөңке би Төлеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 73] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1057] |- |852 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3825] |- |853 |[[Ғабит Төлеутайұлы Несіпбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 527] |- |854 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11914] |- |855 |[[Іле Алатауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 3272] |- |856 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 9593] |- |857 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5269] |- |858 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5109] |- |859 |[[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 5067] |- |860 |[[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 68] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 447] |- |861 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14428] |- |862 |[[Білім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 3461] |- |863 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7538] |- |864 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 6544] |- |865 |[[Мұрат Мөңкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17092] |- |866 |[[Қарагөз (трагедия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4495] |- |867 |[[Қазақстан археологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3569] |- |868 |[[Көптік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 4485] |- |869 |[[Жер сілкіну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 4619] |- |870 |[[Биосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 6174] |- |871 |[[Төменгі сатыдағы өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2434] |- |872 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8684] |- |873 |[[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4447] |- |874 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6213] |- |875 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 8393] |- |876 |[[Фольклор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 2287] |- |877 |[[Каспий маңы ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1852] |- |878 |[[Мемлекеттік ту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 6589] |- |879 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12146] |- |880 |[[Нарықтық экономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3332] |- |881 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 14320] |- |882 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 11147] |- |883 |[[Микробиология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2143] |- |884 |[[Ақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 4751] |- |885 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 8259] |- |886 |[[Виктор Федорович Зайберт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 999] |- |887 |[[Батыс Сібір жазығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 2729] |- |888 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 3972] |- |889 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 900] |- |890 |[[Рибонуклеин қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2923] |- |891 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6480] |- |892 |[[Лексика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4677] |- |893 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 8763] |- |894 |[[Талдықорған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 4832] |- |895 |[[Математика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2951] |- |896 |[[Кинематика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1816] |- |897 |[[Столыпин реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4856] |- |898 |[[Сөзжасам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 7121] |- |899 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5064] |- |900 |[[Ферменттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 4385] |- |901 |[[Көктөбе (төбе)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 1875] |- |902 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 3081] |- |903 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7552] |- |904 |[[Химиялық байланыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3598] |- |905 |[[Алғашқы адамдар тобыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 55] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 2090] |- |906 |[[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 81] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4129] |- |907 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7232] |- |908 |[[Несие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 1580] |- |909 |[[ДНҚ репликациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2540] |- |910 |[[Болмыс (философия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 2247] |- |911 |[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5018] |- |912 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 7661] |- |913 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 8073] |- |914 |[[Мысыр пирамидалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7617] |- |915 |[[Тасмола мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9115] |- |916 |[[Тұрмыс-салт жырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3258] |- |917 |[[Эндоплазмалық тор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 2390] |- |918 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8980] |- |919 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9662] |- |920 |[[Ұстаз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 3717] |- |921 |[[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2309] |- |922 |[[Әдебиет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 2950] |- |923 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6219] |- |924 |[[Рибосома]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 2145] |- |925 |[[Карл Линней]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 1965] |- |926 |[[Байқоңыр (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3267] |- |927 |[[Азия ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 903] |- |928 |[[Ер Тоңға (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1138] |- |929 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4765] |- |930 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7149] |- |931 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5033] |- |932 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6329] |- |933 |[[Мысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 4837] |- |934 |[[Дешті-қыпшақ мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3760] |- |935 |[[Бұлтты технология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 3120] |- |936 |[[Кейкі Көкембайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3562] |- |937 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7261] |- |938 |[[Лингвистика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2317] |- |939 |[[Жер құрылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3611] |- |940 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 10019] |- |941 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 19709] |- |942 |[[Ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 94] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3775] |- |943 |[[Әбу Райхан әл-Бируни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 3130] |- |944 |[[Қадырғали Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 5044] |- |945 |[[Доспамбет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 5859] |- |946 |[[Жұқпалы аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5098] |- |947 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 770] |- |948 |[[Географиялық ақпараттық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 4473] |- |949 |[[Бумын қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2755] |- |950 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 8210] |- |951 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 5970] |- |952 |[[Мир Қасымұлы Қадырбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1641] |- |953 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6018] |- |954 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11732] |- |955 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 8442] |- |956 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8165] |- |957 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4872] |- |958 |[[Көшпелілер рухани мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2565] |- |959 |[[Қазақ энциклопедиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4012] |- |960 |[[Менеджмент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 3144] |- |961 |[[Марат Әбдіұлы Омаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2167] |- |962 |[[Телжан Шонанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1902] |- |963 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4407] |- |964 |[[Қылмыстық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3415] |- |965 |[[Юпитер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 3532] |- |966 |[[Марқакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2767] |- |967 |[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1524] |- |968 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4772] |- |969 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 6876] |- |970 |[[Темперамент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 4481] |- |971 |[[Ақпарат технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4122] |- |972 |[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5595] |- |973 |[[Қазақстанның көне қалалары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4029] |- |974 |[[Септік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 4648] |- |975 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7029] |- |976 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 890] |- |977 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6622] |- |978 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 8853] |- |979 |[[Адамның шығу тегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 2520] |- |980 |[[Құлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2444] |- |981 |[[Марко Поло]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 2942] |- |982 |[[Сын есімнің шырайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6219] |- |983 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6986] |- |984 |[[Есімше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 9374] |- |985 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 6954] |- |986 |[[Геодезияның дамуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 26] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 646] |- |987 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4519] |- |988 |[[Қазақ ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2513] |- |989 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4622] |- |990 |[[Бауыр (орган)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 5788] |- |991 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6212] |- |992 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 9234] |- |993 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 9214] |- |994 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 6940] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} h0yx67au0n0wn6xrdsm6d4h9frngwnt 4 780876 3686715 3686197 2026-10-26T15:00:42Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3686715 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-10-25'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1036" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 036] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Республика күні (Қазақстан)]] | data-sort-value="774" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 774] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="490" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 490] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="282" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 282] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="152" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 152] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 103] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 100] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Дондук-Омбо]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BA-%D0%9E%D0%BC%D0%B1%D0%BE 88] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 88] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 75] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Алматы]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 74] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 70] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 62] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 61] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 61] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Қатысушы:Шардара 2026/зертхана]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B0_2026%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 59] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 57] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 54] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 53] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 52] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 50] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 50] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 49] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 49] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 47] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 46] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Сартай батыр Байжанұлы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 44] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 43] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 43] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 40] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 40] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 40] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Qazsport]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazsport 39] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 38] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 37] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[YouTube]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 37] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 36] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Адай]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 36] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Аневризма]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0 36] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 35] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Ерен еңбегі үшін медалі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 35] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 34] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Даугай]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B9 32] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Михаил Сергеевич Галустян]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8F%D0%BD 32] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 31] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 31] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Григишкес]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%81 31] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Арғын]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 31] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Асқар Сүлейменов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Ресей]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 30] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Албан руы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 29] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Жаныс]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 29] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 29] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Наймандар]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 28] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 28] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Қытай]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 28] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[:Сурет:Maket 1.jpg|Сурет:Maket 1.jpg]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaket_1.jpg 28] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 27] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 26] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Дулат]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 26] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Есім хан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Ринат Рифхатұлы Зайыт]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%A0%D0%B8%D1%84%D1%85%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%82 26] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Астана]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 25] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 25] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 25] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Уәлибек Әбдірайымов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 24] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 24] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Шежіре]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 24] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Антигуа және Барбуда радио, теледидары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%2C_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 23] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 23] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 23] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 23] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 23] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 22] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 22] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 22] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 22] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Ысты]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 22] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 22] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 21] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Қаракөсе]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 21] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 21] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Рухия Байдүкенова]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%85%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 21] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Нұрлан Әлтайұлы Өнербаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Сығанақ]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 21] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 21] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Менің Қазақстаным (ән)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 21] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 21] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Сақтар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Мұхит]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 20] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Тоқтамыс хан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 20] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 20] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 20] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 20] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 20] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Қазақ КСР-нің "мемлекеттік егемендігі туралы" декларациясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Жаппас]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 20] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%95%D1%80%D1%96_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D1%8B 19] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 19] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 19] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 19] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Қожа]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 19] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Тараз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 19] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 19] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 19] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 19] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Шалкиіз Тіленшіұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Жолбарыс хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 18] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 18] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 18] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Тама]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 18] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Қымыз]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 18] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Жиембет жырау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Беріш]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 17] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 17] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Жанар Қожақанқызы Байсемізова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Отан ордені]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 17] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Ұлы Дала Таңы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D1%8B 17] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Абай облысындағы өрт]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 17] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 17] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Мұса пайғамбар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 17] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Керей хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 17] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Құран]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Адай күйі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 17] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Шахмұрат Мүтәліп]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 17] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 17] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Шеруші]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%83%D1%88%D1%96 17] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 17] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Лашын]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 16] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Бейнеу ауданы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 16] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Жезтырнақ]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 16] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Тұрсын хан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Ноғай Ордасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[2026 жыл]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 16] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Рауғаш]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 16] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Парасат ордені]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 16] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Ритм-н-блюз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D1%82%D0%BC-%D0%BD-%D0%B1%D0%BB%D1%8E%D0%B7 16] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Қазақстан телеарналары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 15] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 15] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Kerrang! Awards]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kerrang%21_Awards 15] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 15] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Барақ Сатыбалдыұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Шапағат медалі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 15] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[NME Awards]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=NME_Awards 15] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 15] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 15] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[:Санат:27 желтоқсанда туғандар|Санат:27 желтоқсанда туғандар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A27_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 15] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Жиде]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 15] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Ұйқы безі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 14] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Төле би]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 14] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 14] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 14] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 14] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[5]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5 14] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Германия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Шымыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Жақайым]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 14] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Серік Ибрагимов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Қозыбақов Момбек Жамалбекұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 14] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Доспамбет жырау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Уикипедия:Алғашқы мақала]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 14] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Алтын Қыран ордені]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 14] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 14] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 13] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Жетіру]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 13] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Дәстүр (фильм)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 13] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Түркия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Иса Мәсіх]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 13] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Жетімдер руы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Саят Қабылұлы Медеуов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 13] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 13] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Сиқым]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 13] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 13] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[МедиаУики:Bad image list]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 13] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 13] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Қайрат (футбол клубы)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Алтын тамыр]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 13] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Қайым Мұқамедханов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Қазақстан вице-президенті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Жансая Мұратбекқызы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 13] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Есентемір]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 13] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 13] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Отырар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[26]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=26 13] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Шекті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Абақ Керей]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 12] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Mercury Prize]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Mercury_Prize 12] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Ойын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Көпен Әмірбек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Il’han Ihsan]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 12] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 12] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Петр Моисеевич Поспелов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 12] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Долана]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 12] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 12] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Ташкент хандығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Ертіс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 12] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Ким Чен Ын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A7%D0%B5%D0%BD_%D0%AB%D0%BD 12] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Қуандық Қыстықбаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Мемлекеттік ту]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 12] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Солтүстік Корея]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 12] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 12] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Құттығұл Қалпақов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Алғашқы ұстаз (кітап)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 12] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Ерзат Дулат]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 12] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Ботбай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Жошы хан кесенесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Нұғман Сәрсенұлы Манаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D2%93%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[КешYOU]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 11] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Атырау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 11] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[21]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=21 11] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[МузАРТ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 11] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Борсық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Қазақ КСР әнұраны]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0_%D3%99%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Қайсар (футбол клубы)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Торғай облысы (Қазақстан)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 11] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Дүбәрә]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B1%D3%99%D1%80%D3%99 11] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Айтжан Нұрмағамбетова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Уикипедия:Елшілік]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D0%BB%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 11] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Жеңіс (футбол клубы)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[17]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=17 11] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 11] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Жағалбайлы (ру)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 11] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Дондук-Дашы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BA-%D0%94%D0%B0%D1%88%D1%8B 11] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Үгедей хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Таз руы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Нұрсұлтан мешіті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 11] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 11] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Ағылшын тілі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 11] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Медицина]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 11] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Айгүл Шоданқызы Қосанова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%A8%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Иран]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Ханзада Жумонг (телехикая)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 11] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Төртуыл]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 11] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[MTV Europe Music Awards]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=MTV_Europe_Music_Awards 11] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Ермұхамед Мәулен]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Рамадан (ру)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D1%83%29 11] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Тобықты]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 11] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Жапония]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Табын]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 11] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Еркебұлан Тоқтар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Жоба:Инкубатор/Жаңа мақала🔥]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%98%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%F0%9F%94%A5 11] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Аустралия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Қазақстан Ұлттық банкі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 10] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Сауд Арабиясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Қасым ханның қасқа жолы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 10] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Етеккір]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 10] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Сақтандыру]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 10] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 10] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Салауат]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 10] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 10] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[29]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=29 10] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Қазақстан Премьер Лигасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Нагоя университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%8F_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 10] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Мюнхен келісімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8E%D0%BD%D1%85%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Дана Теміртайқызы Медеуова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Созақ ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Бақыт Мәметқызы Әліпбаева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 10] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Соло-гитара]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE-%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0 10] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Әдебиет]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 10] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Шекспир сонеттері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%80_%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Едіге]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%B3%D0%B5 10] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Жақсылық (фильм)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Каспий теңізіндегі әскерилер қазасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[АҚШ доллары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Білге қаған]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Айнұр Жұмабекқызы Тұрсынбаева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 10] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 10] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Уикипедия:Мақала сұранысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%81%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Ресей империясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Түркістан генерал-губернаторлығы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB-%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Криштиану Роналду]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 10] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Алшын]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 10] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Өзбекстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Жәңгір-Керей хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Еріншектер Елі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 10] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Кантри]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B8 10] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Алтын]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD 10] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Ою-өрнек]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 10] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Барақ хан (Орта жүз)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 10] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Суан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Евфрат]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B2%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%82 10] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Футбол]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[:Санат:Елдер бойынша қала тізімдері|Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Орыс тілі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 10] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Қазақстан Әскери-теңіз күштері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Орда Ежен хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Балуан Шолақ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 10] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Зорлау]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 10] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Биология]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Үндістан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 10] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Қатысушы:Aldogarov]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 9] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Юлдуз Урайимохуновна Усманова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BB%D0%B4%D1%83%D0%B7_%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Сүре]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 9] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Халықаралық стандарттау ұйымы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Африка]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Еуропа өзендері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Ninety One]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 9] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Үлкен (Жамбыл ауданы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Шымкент]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 9] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Мәриям сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 9] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Біріккен Араб Әмірліктері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Баян Қасаболатұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Ет (тағам)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82_%28%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%29 9] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Домбыра]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 9] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Бату хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Ұлбике Жанкелдіқызы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 9] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Жұмекен Сабырұлы Нәжімеденов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 9] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Маңғытай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Шакира]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B0 9] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Грекия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Кетбұға]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 9] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Шаршаған Жұмағұлова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[1991 жыл]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1991_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 9] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Қайып хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 9] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Мөңке би Тілеуұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Шұғаның белгісі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Алоэ вера]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BE%D1%8D_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0 9] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Гиннесс рекордтар кітабы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Еңбек Даңқы ордені]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D1%8B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 9] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 9] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[15]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15 9] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[ACE (Ninety One)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 9] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Әбділда Тәжібаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Ордабасы (футбол клубы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Алатау Тамшыбұлақ Аткинсон]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 9] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 9] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Қазақстанның көне қалалары тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 9] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 9] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 9] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Қуандық Рахым]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 9] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Бас сүйек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Рақымжан Қошқарбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 9] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Қырымның қырық батыры]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[1465 жыл]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1465_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 9] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Байбақты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Ғазиз Әбдібекұлы Байтасов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[22]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=22 9] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Серікбол Әділбекұлы Қондыбай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Сүйінші]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 9] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[АҚШ қалалары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Адай шежіресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 9] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 9] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Ескерту белгілері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Жаңабай (Дулат)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 9] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Төре]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 9] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Еуропа]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 9] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Алаша хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Құтты болсын айту]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 9] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Тынық мұхит]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 9] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Бейсенбі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96 9] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Қырқынан шығару]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 9] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[:Сурет:Mastercard-logo.svg|Сурет:Mastercard-logo.svg]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMastercard-logo.svg 9] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[:Санат:Ақтөбе облысы аудандары|Санат:Ақтөбе облысы аудандары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB-%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 9] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Zheka Fatbelly]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 9] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 9] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Тарақты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Күн жүйесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Ислам]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 9] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Болгария]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Орынбор]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%80 9] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Халық қаһарманы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Гомосексуалдылық]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 9] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Бауыр (орган)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 8] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Мекке]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 8] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Қант диабеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік әнұраны]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Непал]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 8] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Бөрте]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%82%D0%B5 8] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Топырақ]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 8] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Көлсай көлдері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Шолаққарғалы ауылдық округі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 8] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Атығай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 8] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Өзбек хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Манометр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 8] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 8] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Қатысушы:Чури001]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%A7%D1%83%D1%80%D0%B8001 8] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Алғи]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 8] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Шамалған (ауыл)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 8] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Құйынды мекен (телехикая)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 8] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Маңғыстау облысының мұнай және газ өндірісі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Есекжем]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 8] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Қызға қырық үйден тыйым]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 8] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Азия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Асу Алмабаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Apple Inc.]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Apple_Inc. 8] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 8] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Әбілқайыр хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 8] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Республика]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Қадырғали Жалайыр]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 8] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[SCAT]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 8] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Қағба]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%93%D0%B1%D0%B0 8] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Жұлын]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 8] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Аралбай батыр Әлібекұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Минтимер Шәріпұлы Шәймиев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80_%D0%A8%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%B9%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Салық Зиманұлы Зиманов]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%97%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Корей империясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Құстар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Бір уыс бидай]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D1%83%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9 8] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Шалқар (қала)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 8] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Келінжан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Орда (музыкалық топ)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 8] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Тәуекел Мүслім]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 8] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Бейбіт Қорған]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Бура]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0 8] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Түлкібас ауданы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Өскемен]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Исидор Шамилович Борчашвили]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%88%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8 8] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 8] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Өсімдік ұлпасы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 8] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Қайшылы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Логикалық элементтер]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 8] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Сүгір Әліұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Аркадий Кемерханұлы Топаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 8] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Бақыт Қажыбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Ритм-гитара]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D1%82%D0%BC-%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0 8] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Мастурбация]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Нақысбек би]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 8] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 8] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Мәңгүрт]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D2%AF%D1%80%D1%82 8] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Жақып Ақбаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Үлгі:Жаңа жылға дейін қалған уақыт]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0_%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 8] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 8] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Қазақстанның мемлекеттік марапаттары]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Әлеуметтік медиа]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0 8] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Тутаңбалы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Әбілмәмбет хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Сарыүйсін]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 8] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Рю Мураками]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%8E_%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8 8] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Қайрат Сатыбалдыұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Мұхаммед әл-Бұхари]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D2%B1%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8 8] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Философия]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 8] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Сасы Бұқа хан]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Тест]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%81%D1%82 8] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Церен-Дондук]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD-%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BA 8] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Құлшығаш]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 8] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 8] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Ақтау]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Роналдо]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%BE 8] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Орталық стадион (Ақтөбе)]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BD_%28%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 8] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Шахмат]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 8] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Семей]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[:Сурет:Құран Кәрім қазақша мағынасы және түсінігі.pdf|Сурет:Құран Кәрім қазақша мағынасы және түсінігі.pdf]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96.pdf 8] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Ер Тарғын]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 8] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[BilimLand]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BilimLand 8] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Ләззат Оразханқызы Асанова]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Асан Мәжит]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 8] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Үндестік заңы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 8] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Омоним]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC 8] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 8] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Татьяна Михайловна Савельева]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Ернар Айдар]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80 8] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Досымжан Қарпықұлы Таңатаров]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="8" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Ержан Шегенов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Таптым-ау сені 2 (фильм, 2024)]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D1%82%D1%8B%D0%BC-%D0%B0%D1%83_%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96_2_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 7] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Газадағы соғыс]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Кішкентай ханзада]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0 7] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Муқаттаға]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0 7] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Көксерек (фильм)]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[:Сурет:Flag of Turkey.svg|Сурет:Flag of Turkey.svg]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFlag_of_Turkey.svg 7] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 7] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Ертұғырыл]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D2%B1%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB 7] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Жайыл қырғыны]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B 7] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Іңкәрдария]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D2%A3%D0%BA%D3%99%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 7] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Жарсор (Ақкөл ауданы)]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BE%D1%80_%28%D0%90%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 7] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 7] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 7] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Жасуша]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 7] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Логикалық заңдар]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 7] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Иткөйлек]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%BA%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BA 7] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Жетісай ауданы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Ойраттар]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 7] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[8]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=8 7] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Ақсуат ауданы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Уильям Шекспир]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BC_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%80 7] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 7] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Мұқылай]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9 7] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Реал Мадрид]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%B4 7] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Қасым сұлтан]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 7] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Өзбек әліпбиі]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 7] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[11]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=11 7] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Бейбітшілік және келісім сарайы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 7] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 7] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[:Санат:Франция өзендері|Санат:Франция өзендері]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Тұтқабай Иманбеков]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 7] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Амантай Байтанаев]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%83%D1%96_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 7] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 7] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Әскери шен]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 7] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Орыстар]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 7] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Дархан (ру)]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D1%83%29 7] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Айжігіт Мәмбетұлы Нұрғызарынов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Қарқаралы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Индонезия]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 7] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Амалбек Қозыбақұлы Тшанов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Әйтей батыр]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 7] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Арқалық (қала)]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 7] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Шағатай тілі]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 7] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%BB%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 7] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Жай сан]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 7] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Төлегетай баба]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 7] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Қарақия ауданы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D1%8F_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 7] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Мақат Кәбірұлы Садық]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D0%B1%D1%96%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%9B 7] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Хибат ул-Хақайық]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D1%82_%D1%83%D0%BB-%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 7] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Ар Джей Митт]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%82 7] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Қазтуған Сүйінішұлы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Хакимов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Ақсүйек]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 7] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Торы (ру)]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 7] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[14]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=14 7] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[:Сурет:Civil Ensign of Italy.svg|Сурет:Civil Ensign of Italy.svg]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACivil_Ensign_of_Italy.svg 7] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Барыс ордені]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 7] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[ALT Университеті]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[:Санат:Жамбыл облысы өзендері|Санат:Жамбыл облысы өзендері]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Татьяна Витальевна Охлопкова]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D1%85%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Байұлы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Менингит]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%82 7] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[28 тамыз]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=28_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7 7] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Адыраспан]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 7] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Дихан Қамзабекұлы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Facebook]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Facebook 7] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Банкноттар]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 7] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Сегізаяқ (өлең)]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 7] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Телеу]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83 7] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Когурё]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 7] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[31 тамыз]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=31_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7 7] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Ташкент]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 7] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 7] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Қарақытай мемлекеті]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 7] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Канада]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 7] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Андас]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81 7] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Жер]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 7] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Дәулет Болатұлы Тұрлыханов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 7] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 7] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Тарбағатай тауы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 7] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Септік]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 7] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Ежелгі Мысыр]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 7] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Қуандық]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 7] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Сахабалар]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Қ]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 7] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Май]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9 7] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Ақтөбе (футбол клубы)]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 7] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Нұрлан Нұғманұлы Қоянбаев]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D2%93%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Орал]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 7] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Несіпбаев]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Әл-Бақара сүресі]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Музыка]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 7] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Оразкелді (Қоңырат)]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 7] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Грузия]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 7] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Филипп Исаевич Голощёкин]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 7] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[20]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=20 7] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Талас шайқасы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 7] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Саңғыл би]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB_%D0%B1%D0%B8 7] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Уақ]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 7] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 7] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Рәбия сұлтан бегім]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 7] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Қос етек көйлек]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81_%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BA 7] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 7] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Оңтүстік Африка Республикасы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Жәнтекей]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 7] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Көшпенділер (фильм)]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Керейт хандығы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 7] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[4]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=4 7] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Балықшы рулары]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%88%D1%8B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Жетісай]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9 7] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Балқаш]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 7] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[:Санат:Аустралия өзендері|Санат:Аустралия өзендері]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Мұхтар Есіркепұлы Есжанов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Малайсары батыр]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 7] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Арнайы:UrlShortener]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 7] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Әбу Хамид әл-Ғазали]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8 7] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Абдулла хан]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Екінші Олжас Бектенов үкіметі]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 7] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Үлгі:Қазақ рулары]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Бейнеу]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83 7] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Ілия Жақанов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 7] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Saudi Aramco]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Saudi_Aramco 7] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Жаңақорған ауданы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Күрестен əлем чемпионаты]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD_%C9%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 7] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 7] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Құйрық-бауыр (салт)]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 7] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Шойын]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 7] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Талқылау:Басты бет]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 7] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Астана медалі]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 7] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 7] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Шаруа Қожалығы]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 7] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Әнес Айтниязов]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%81_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 7] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Латын тілі]] | data-sort-value="7" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 7] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 2m7ijwwpnbi7lbrxnh54c457u3017t7 10 786676 3686704 3686609 2026-10-26T14:28:28Z Мағыпар 100137 үлгі 3686704 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Литва қалалары |тақырыбы = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]] |сурет2 = |мазмұны = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} [[Балтойи-Воке]]{{•}} [[Биржай]]{{•}} [[Бирштонас]]{{•}} [[Вабальнинкас]]{{•}} [[Варена (Литва)|Варена]]{{•}} [[Варняй]]{{•}} [[Вевис]]{{•}} [[Вейсеяй]]{{•}} [[Векшняй]]{{•}} [[Вилкавишкис]]{{•}} [[Вилькия]]{{•}} [[Вильнюс]]{{•}} [[Вирбалис]]{{•}} [[Висагинас]]{{•}} [[Вянта]]{{•}} [[Гаргждай]]{{•}} [[Гарлява]]{{•}} [[Гельгаудишкис]]{{•}} [[Григишкес]]{{•}} [[Даугай]]{{•}} [[Друскининкай]]{{•}} [[Дукштас]]{{•}} [[Дусетос]]{{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> 51li4rpr572itlg5onfwxt6xs8ysowr 0 787962 3686801 3684274 2026-10-27T04:22:15Z Aldogarov 95591 /* Тағайындау рәсімі */ 3686801 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Еуропалық комиссияның төрағасы |шынайы атауы = |ел = Еуропа |эмблема = European Commission.svg |эмблема ені = 130px |эмблеманың аты = Еуропалық комиссияның төрағасы |қазіргі = [[Урсула фон дер Ляйен]] |тағайындалды = [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] тағайындайды |портреті = Official Portrait of Ursula von der Leyen.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 1 желтоқсаннан 2019 жылдан бастап |басшылық етеді = {{байрақ|Еуропа}} |басқару түрі = |резиденция = [[Берлемон]], [[Брюссель]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = € 413,035 (2024) |орынбасары = |пайда болды = 1 қантар 1958 |таратылды = |біріншісі = [[Вальтер Хальштейн]] |соңғысы = |сайты =[https://commission.europa.eu/about/organisation/president_en] }} '''Еуропалық комиссияның төрағасы''' — [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] басшысы және еуропалық одақтың барлық атқарушы органдарды басқаратын, халықаралық қатынастарда [[Еуропалық одақ]] атынан өкілдік ететін тұлға.<ref>{{cite web | url=https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-commission_en | title=European Commission}}</ref> 2019 жылғы шілдеде [[Еуропалық кеңес]] [[Урсула фон дер Ляйен]] кандидатурасын [[Жан-Клод Юнкер]]дің орнына ұсынды. 16 шілдеде ол Еуропалық комиссияның 13-төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{cite web | url= https://www.bbc.com/news/world-europe-49010801| title=Von der Leyen elected EU Commission head after MEPs vote}}</ref> Фон дер Ляйен [[Еуропалық парламент]] Еуропалық комиссия мүшелерінің алқасын бекіткеннен кейін, 2019 жылғы 1 желтоқсанда қызметіне кірісті. Ол 2024 жылғы 18 шілдеде қайта сайланды.<ref>{{cite web | url= https://www.reuters.com/world/europe/eu-parliament-decide-second-term-commission-chief-von-der-leyen-2024-07-18/| title=ЕU Commission boss von der Leyen elected for second term}}</ref> == Тарихы == == Тағайындау рәсімі == [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] төрағасын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] 5 жылға тағайындайды. Еуропалық комиссия төрағалығына кандидатураны [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңес]] ұсынады. Төраға комиссарлар арасынан бірнеше орынбасар тағайындайды. Төраға болмаған жағдайда, оның орынбасарларының бірі төрағаның міндеттерін уақытша атқарады. Еуропалық комиссияның құрамын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бекітеді. Еуропалық комиссия құрамына [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одаққа]] мүше әрбір мемлекеттен бір кандидаттан кіреді. [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бүкіл комиссияны отставкаға жібере алады, ал жекелеген комиссарларды Еуропалық комиссияның төрағасы қызметінен босатуды талап ете алады. == Өкілеттіктері == Еуропалық комиссия төрағасының өкілеттіктері: 1. Заңдар мен саяси бағдарламаларды әзірлейді.<br>2. Еуропарламент пен Еуропалық Одақтың Кеңесінің шешімдерін жүзеге асырады.<br>3. Отырыстарды шақырады және оларға төрағалық етеді.<br>4. Еуропалық комиссияның актілеріне қол қояды.<br>5. Халықаралық қатынастарда Еуропалық одақ атынан өкілдік етеді.<br>6. Еуропарламентке есеп береді.<br>7. Төрағаның орынбасарын тағайындайды == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Номері ! Тұлға ! Мемлекет ! Басқарған мерзімі ! Партиясы |- | 1 | Вальтер Хальштейн | {{байрақ|Германия}} | 1958—1967 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 2 | Жан Рей | {{байрақ|Бельгия}} | 1967—1970 | Бостандық және прогресс партиясы |- | 3 | Франко Мария Мальфатти | {{байрақ|Италия}} | 1970—1972 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 4 | Сикко Мансхольт | {{байрақ|Нидерланд}} | 1972—1973 | Еңбек партиясы |- | 5 | Франсуа-Ксавье Ортоли | {{байрақ|Франция}} | 1973—1977 | Демократтар одағы |- | 6 | Рой Дженкинс | {{байрақ|Ұлыбритания}} | 1977—1981 | Лейбористік партиясы |- | 7 | Гастон Торн | {{байрақ|Люксембург}} | 1981—1985 | Демократиялық партиясы |- | 8 | Жак Делор | {{байрақ|Франция}} | 1985—1995 | Социалистік партиясы |- | 9 | Жак Сантер | {{байрақ|Люксембург}} | 1995—1999 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 10 | Романо Проди | {{байрақ|Италия}} | 1999—2004 | Демократтар |- | 11 | Жозе Мануэл Баррозу | {{байрақ|Португалия}} | 2004—2014 | Социал-демократиялық партиясы |- | 12 | Жан-Клод Юнкер | {{байрақ|Люксембург}} | 2014—2019 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 13 | [[Урсула фон дер Ляйен]] | {{байрақ|Германия}} | 2019 жылдан бастап | Христианды-демократиялық партиясы |- |} [[File:EC Presidents 2024.jpg|thumb|left|Еуропалық комиссияның төрағалары: [[Урсула фон дер Ляйен]], [[Жан-Клод Юнкер]], [[Жозе Мануэл Баррозу]], [[Романо Проди]], [[Жак Сантер]] ]] == Тағы қараңыз == * [[Урсула фон дер Ляйен]] * [[Еуропалық одақ]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа одағы]] g30ilv1vu51utjbavm1cjp0rvzmk4g8 3686803 3686801 2026-10-27T04:23:53Z Aldogarov 95591 /* Тарихы */ 3686803 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Еуропалық комиссияның төрағасы |шынайы атауы = |ел = Еуропа |эмблема = European Commission.svg |эмблема ені = 130px |эмблеманың аты = Еуропалық комиссияның төрағасы |қазіргі = [[Урсула фон дер Ляйен]] |тағайындалды = [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] тағайындайды |портреті = Official Portrait of Ursula von der Leyen.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 1 желтоқсаннан 2019 жылдан бастап |басшылық етеді = {{байрақ|Еуропа}} |басқару түрі = |резиденция = [[Берлемон]], [[Брюссель]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = € 413,035 (2024) |орынбасары = |пайда болды = 1 қантар 1958 |таратылды = |біріншісі = [[Вальтер Хальштейн]] |соңғысы = |сайты =[https://commission.europa.eu/about/organisation/president_en] }} '''Еуропалық комиссияның төрағасы''' — [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] басшысы және еуропалық одақтың барлық атқарушы органдарды басқаратын, халықаралық қатынастарда [[Еуропалық одақ]] атынан өкілдік ететін тұлға.<ref>{{cite web | url=https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-commission_en | title=European Commission}}</ref> 2019 жылғы шілдеде [[Еуропалық кеңес]] [[Урсула фон дер Ляйен]] кандидатурасын [[Жан-Клод Юнкер]]дің орнына ұсынды. 16 шілдеде ол Еуропалық комиссияның 13-төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{cite web | url= https://www.bbc.com/news/world-europe-49010801| title=Von der Leyen elected EU Commission head after MEPs vote}}</ref> Фон дер Ляйен [[Еуропалық парламент]] Еуропалық комиссия мүшелерінің алқасын бекіткеннен кейін, 2019 жылғы 1 желтоқсанда қызметіне кірісті. Ол 2024 жылғы 18 шілдеде қайта сайланды.<ref>{{cite web | url= https://www.reuters.com/world/europe/eu-parliament-decide-second-term-commission-chief-von-der-leyen-2024-07-18/| title=ЕU Commission boss von der Leyen elected for second term}}</ref> == Тарихы == Еуропалық комиссияның қазіргі нұсқасы 1957 жылы Рим шартының негізінде құрылған. 1967 жылы ол Жоғары орган мен Еуроатом комиссиясының орнына келді. Комиссияның алғашқы төрағасы [[Вальтер Хальштейн]] болды. == Тағайындау рәсімі == [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] төрағасын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] 5 жылға тағайындайды. Еуропалық комиссия төрағалығына кандидатураны [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңес]] ұсынады. Төраға комиссарлар арасынан бірнеше орынбасар тағайындайды. Төраға болмаған жағдайда, оның орынбасарларының бірі төрағаның міндеттерін уақытша атқарады. Еуропалық комиссияның құрамын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бекітеді. Еуропалық комиссия құрамына [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одаққа]] мүше әрбір мемлекеттен бір кандидаттан кіреді. [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бүкіл комиссияны отставкаға жібере алады, ал жекелеген комиссарларды Еуропалық комиссияның төрағасы қызметінен босатуды талап ете алады. == Өкілеттіктері == Еуропалық комиссия төрағасының өкілеттіктері: 1. Заңдар мен саяси бағдарламаларды әзірлейді.<br>2. Еуропарламент пен Еуропалық Одақтың Кеңесінің шешімдерін жүзеге асырады.<br>3. Отырыстарды шақырады және оларға төрағалық етеді.<br>4. Еуропалық комиссияның актілеріне қол қояды.<br>5. Халықаралық қатынастарда Еуропалық одақ атынан өкілдік етеді.<br>6. Еуропарламентке есеп береді.<br>7. Төрағаның орынбасарын тағайындайды == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Номері ! Тұлға ! Мемлекет ! Басқарған мерзімі ! Партиясы |- | 1 | Вальтер Хальштейн | {{байрақ|Германия}} | 1958—1967 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 2 | Жан Рей | {{байрақ|Бельгия}} | 1967—1970 | Бостандық және прогресс партиясы |- | 3 | Франко Мария Мальфатти | {{байрақ|Италия}} | 1970—1972 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 4 | Сикко Мансхольт | {{байрақ|Нидерланд}} | 1972—1973 | Еңбек партиясы |- | 5 | Франсуа-Ксавье Ортоли | {{байрақ|Франция}} | 1973—1977 | Демократтар одағы |- | 6 | Рой Дженкинс | {{байрақ|Ұлыбритания}} | 1977—1981 | Лейбористік партиясы |- | 7 | Гастон Торн | {{байрақ|Люксембург}} | 1981—1985 | Демократиялық партиясы |- | 8 | Жак Делор | {{байрақ|Франция}} | 1985—1995 | Социалистік партиясы |- | 9 | Жак Сантер | {{байрақ|Люксембург}} | 1995—1999 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 10 | Романо Проди | {{байрақ|Италия}} | 1999—2004 | Демократтар |- | 11 | Жозе Мануэл Баррозу | {{байрақ|Португалия}} | 2004—2014 | Социал-демократиялық партиясы |- | 12 | Жан-Клод Юнкер | {{байрақ|Люксембург}} | 2014—2019 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 13 | [[Урсула фон дер Ляйен]] | {{байрақ|Германия}} | 2019 жылдан бастап | Христианды-демократиялық партиясы |- |} [[File:EC Presidents 2024.jpg|thumb|left|Еуропалық комиссияның төрағалары: [[Урсула фон дер Ляйен]], [[Жан-Клод Юнкер]], [[Жозе Мануэл Баррозу]], [[Романо Проди]], [[Жак Сантер]] ]] == Тағы қараңыз == * [[Урсула фон дер Ляйен]] * [[Еуропалық одақ]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа одағы]] cdykk720r8sf7wblg8hxxsda3cevvra 3686804 3686803 2026-10-27T04:25:03Z Aldogarov 95591 /* Тарихы */ 3686804 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Еуропалық комиссияның төрағасы |шынайы атауы = |ел = Еуропа |эмблема = European Commission.svg |эмблема ені = 130px |эмблеманың аты = Еуропалық комиссияның төрағасы |қазіргі = [[Урсула фон дер Ляйен]] |тағайындалды = [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] тағайындайды |портреті = Official Portrait of Ursula von der Leyen.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 1 желтоқсаннан 2019 жылдан бастап |басшылық етеді = {{байрақ|Еуропа}} |басқару түрі = |резиденция = [[Берлемон]], [[Брюссель]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = € 413,035 (2024) |орынбасары = |пайда болды = 1 қантар 1958 |таратылды = |біріншісі = [[Вальтер Хальштейн]] |соңғысы = |сайты =[https://commission.europa.eu/about/organisation/president_en] }} '''Еуропалық комиссияның төрағасы''' — [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] басшысы және еуропалық одақтың барлық атқарушы органдарды басқаратын, халықаралық қатынастарда [[Еуропалық одақ]] атынан өкілдік ететін тұлға.<ref>{{cite web | url=https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-commission_en | title=European Commission}}</ref> 2019 жылғы шілдеде [[Еуропалық кеңес]] [[Урсула фон дер Ляйен]] кандидатурасын [[Жан-Клод Юнкер]]дің орнына ұсынды. 16 шілдеде ол Еуропалық комиссияның 13-төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{cite web | url= https://www.bbc.com/news/world-europe-49010801| title=Von der Leyen elected EU Commission head after MEPs vote}}</ref> Фон дер Ляйен [[Еуропалық парламент]] Еуропалық комиссия мүшелерінің алқасын бекіткеннен кейін, 2019 жылғы 1 желтоқсанда қызметіне кірісті. Ол 2024 жылғы 18 шілдеде қайта сайланды.<ref>{{cite web | url= https://www.reuters.com/world/europe/eu-parliament-decide-second-term-commission-chief-von-der-leyen-2024-07-18/| title=ЕU Commission boss von der Leyen elected for second term}}</ref> == Тарихы == Еуропалық комиссияның қазіргі нұсқасы 1957 жылы Рим шартының негізінде құрылған. 1967 жылы ол Жоғары орган мен Еуроатом комиссиясының орнына келді. Комиссияның алғашқы төрағасы [[Вальтер Хальштейн]] болды. Ол еуропалық құқықты жүйелеу және ұлттық заңнамаға ықпал ету жұмыстарын бастады. Бастапқыда ұлттық үкіметтер оның әкімшілігіне аса мән бермеді, сондықтан төраға Комиссияның беделін әуел бастан нығайтуға мәжбүр болд. Еуропалық соттың көмегімен Комиссияға деген көзқарас біртіндеп өзгеріп, оның маңызы арта түсті. == Тағайындау рәсімі == [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] төрағасын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] 5 жылға тағайындайды. Еуропалық комиссия төрағалығына кандидатураны [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңес]] ұсынады. Төраға комиссарлар арасынан бірнеше орынбасар тағайындайды. Төраға болмаған жағдайда, оның орынбасарларының бірі төрағаның міндеттерін уақытша атқарады. Еуропалық комиссияның құрамын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бекітеді. Еуропалық комиссия құрамына [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одаққа]] мүше әрбір мемлекеттен бір кандидаттан кіреді. [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бүкіл комиссияны отставкаға жібере алады, ал жекелеген комиссарларды Еуропалық комиссияның төрағасы қызметінен босатуды талап ете алады. == Өкілеттіктері == Еуропалық комиссия төрағасының өкілеттіктері: 1. Заңдар мен саяси бағдарламаларды әзірлейді.<br>2. Еуропарламент пен Еуропалық Одақтың Кеңесінің шешімдерін жүзеге асырады.<br>3. Отырыстарды шақырады және оларға төрағалық етеді.<br>4. Еуропалық комиссияның актілеріне қол қояды.<br>5. Халықаралық қатынастарда Еуропалық одақ атынан өкілдік етеді.<br>6. Еуропарламентке есеп береді.<br>7. Төрағаның орынбасарын тағайындайды == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Номері ! Тұлға ! Мемлекет ! Басқарған мерзімі ! Партиясы |- | 1 | Вальтер Хальштейн | {{байрақ|Германия}} | 1958—1967 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 2 | Жан Рей | {{байрақ|Бельгия}} | 1967—1970 | Бостандық және прогресс партиясы |- | 3 | Франко Мария Мальфатти | {{байрақ|Италия}} | 1970—1972 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 4 | Сикко Мансхольт | {{байрақ|Нидерланд}} | 1972—1973 | Еңбек партиясы |- | 5 | Франсуа-Ксавье Ортоли | {{байрақ|Франция}} | 1973—1977 | Демократтар одағы |- | 6 | Рой Дженкинс | {{байрақ|Ұлыбритания}} | 1977—1981 | Лейбористік партиясы |- | 7 | Гастон Торн | {{байрақ|Люксембург}} | 1981—1985 | Демократиялық партиясы |- | 8 | Жак Делор | {{байрақ|Франция}} | 1985—1995 | Социалистік партиясы |- | 9 | Жак Сантер | {{байрақ|Люксембург}} | 1995—1999 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 10 | Романо Проди | {{байрақ|Италия}} | 1999—2004 | Демократтар |- | 11 | Жозе Мануэл Баррозу | {{байрақ|Португалия}} | 2004—2014 | Социал-демократиялық партиясы |- | 12 | Жан-Клод Юнкер | {{байрақ|Люксембург}} | 2014—2019 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 13 | [[Урсула фон дер Ляйен]] | {{байрақ|Германия}} | 2019 жылдан бастап | Христианды-демократиялық партиясы |- |} [[File:EC Presidents 2024.jpg|thumb|left|Еуропалық комиссияның төрағалары: [[Урсула фон дер Ляйен]], [[Жан-Клод Юнкер]], [[Жозе Мануэл Баррозу]], [[Романо Проди]], [[Жак Сантер]] ]] == Тағы қараңыз == * [[Урсула фон дер Ляйен]] * [[Еуропалық одақ]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа одағы]] 9d8oiphkng5ps9bzq6fj8p4xarrdxu3 3686806 3686804 2026-10-27T04:26:48Z Aldogarov 95591 /* Тарихы */ 3686806 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Еуропалық комиссияның төрағасы |шынайы атауы = |ел = Еуропа |эмблема = European Commission.svg |эмблема ені = 130px |эмблеманың аты = Еуропалық комиссияның төрағасы |қазіргі = [[Урсула фон дер Ляйен]] |тағайындалды = [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] тағайындайды |портреті = Official Portrait of Ursula von der Leyen.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 1 желтоқсаннан 2019 жылдан бастап |басшылық етеді = {{байрақ|Еуропа}} |басқару түрі = |резиденция = [[Берлемон]], [[Брюссель]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = € 413,035 (2024) |орынбасары = |пайда болды = 1 қантар 1958 |таратылды = |біріншісі = [[Вальтер Хальштейн]] |соңғысы = |сайты =[https://commission.europa.eu/about/organisation/president_en] }} '''Еуропалық комиссияның төрағасы''' — [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] басшысы және еуропалық одақтың барлық атқарушы органдарды басқаратын, халықаралық қатынастарда [[Еуропалық одақ]] атынан өкілдік ететін тұлға.<ref>{{cite web | url=https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-commission_en | title=European Commission}}</ref> 2019 жылғы шілдеде [[Еуропалық кеңес]] [[Урсула фон дер Ляйен]] кандидатурасын [[Жан-Клод Юнкер]]дің орнына ұсынды. 16 шілдеде ол Еуропалық комиссияның 13-төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{cite web | url= https://www.bbc.com/news/world-europe-49010801| title=Von der Leyen elected EU Commission head after MEPs vote}}</ref> Фон дер Ляйен [[Еуропалық парламент]] Еуропалық комиссия мүшелерінің алқасын бекіткеннен кейін, 2019 жылғы 1 желтоқсанда қызметіне кірісті. Ол 2024 жылғы 18 шілдеде қайта сайланды.<ref>{{cite web | url= https://www.reuters.com/world/europe/eu-parliament-decide-second-term-commission-chief-von-der-leyen-2024-07-18/| title=ЕU Commission boss von der Leyen elected for second term}}</ref> == Тарихы == Еуропалық комиссияның қазіргі нұсқасы 1957 жылы Рим шартының негізінде құрылған. 1967 жылы ол Жоғары орган мен Еуроатом комиссиясының орнына келді. Комиссияның алғашқы төрағасы [[Вальтер Хальштейн]] болды. Ол еуропалық құқықты жүйелеу және ұлттық заңнамаға ықпал ету жұмыстарын бастады. Бастапқыда ұлттық үкіметтер оның әкімшілігіне аса мән бермеді, сондықтан төраға Комиссияның беделін әуел бастан нығайтуға мәжбүр болд. Еуропалық соттың көмегімен Комиссияға деген көзқарас біртіндеп өзгеріп, оның маңызы арта түсті. 1965 жылы Хальштейн Ортақ ауыл шаруашылығы саясатына қатысты ұсыныстарын ұсынды. Бұл ұсыныстар Қоғамдастыққа өзінің қаржылық ресурстарын беруді, сонымен қатар Комиссия мен Парламенттің өкілеттіктерін кеңейтуді және ауыл шаруашылығы мәселелерінде Кеңестің вето қою құқығын жоюды көздеді. Аталған ұсыныстар Францияның бірден теріс реакциясын туғызды. Хальштейн бұл ұсыныстардың дау тудыратынын білді және оларды әзірлеуге жеке өзі кірісті. Бұл ретте ол ауыл шаруашылығы жөніндегі комиссарды айналып өтті. Соған қарамастан, Парламенттің өкілеттіктерін кеңейту жөніндегі ұсыныстарының арқасында оның қолдауына ие болды. Сондай-ақ ол өз саясатын Кеңеске ұсынудан бір апта бұрын Парламентке таныстырды. Хальштейн осылайша Қоғамдастықты өзі дұрыс деп санаған тәртіппен басқару үлгісін көрсеткісі келді. Ол мүше мемлекеттердің қарсылығын еңсеруге жеткілікті күшті еуропашыл көңіл күй қалыптастыруға үміттенді. Алайда бұл әрекет Хальштейннің бұрынғы жетістіктеріне қарамастан, тәуекелді ұсыныстарында өз мүмкіндіктерін асыра бағала ғаның көрсетті. == Тағайындау рәсімі == [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] төрағасын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] 5 жылға тағайындайды. Еуропалық комиссия төрағалығына кандидатураны [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңес]] ұсынады. Төраға комиссарлар арасынан бірнеше орынбасар тағайындайды. Төраға болмаған жағдайда, оның орынбасарларының бірі төрағаның міндеттерін уақытша атқарады. Еуропалық комиссияның құрамын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бекітеді. Еуропалық комиссия құрамына [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одаққа]] мүше әрбір мемлекеттен бір кандидаттан кіреді. [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бүкіл комиссияны отставкаға жібере алады, ал жекелеген комиссарларды Еуропалық комиссияның төрағасы қызметінен босатуды талап ете алады. == Өкілеттіктері == Еуропалық комиссия төрағасының өкілеттіктері: 1. Заңдар мен саяси бағдарламаларды әзірлейді.<br>2. Еуропарламент пен Еуропалық Одақтың Кеңесінің шешімдерін жүзеге асырады.<br>3. Отырыстарды шақырады және оларға төрағалық етеді.<br>4. Еуропалық комиссияның актілеріне қол қояды.<br>5. Халықаралық қатынастарда Еуропалық одақ атынан өкілдік етеді.<br>6. Еуропарламентке есеп береді.<br>7. Төрағаның орынбасарын тағайындайды == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Номері ! Тұлға ! Мемлекет ! Басқарған мерзімі ! Партиясы |- | 1 | Вальтер Хальштейн | {{байрақ|Германия}} | 1958—1967 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 2 | Жан Рей | {{байрақ|Бельгия}} | 1967—1970 | Бостандық және прогресс партиясы |- | 3 | Франко Мария Мальфатти | {{байрақ|Италия}} | 1970—1972 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 4 | Сикко Мансхольт | {{байрақ|Нидерланд}} | 1972—1973 | Еңбек партиясы |- | 5 | Франсуа-Ксавье Ортоли | {{байрақ|Франция}} | 1973—1977 | Демократтар одағы |- | 6 | Рой Дженкинс | {{байрақ|Ұлыбритания}} | 1977—1981 | Лейбористік партиясы |- | 7 | Гастон Торн | {{байрақ|Люксембург}} | 1981—1985 | Демократиялық партиясы |- | 8 | Жак Делор | {{байрақ|Франция}} | 1985—1995 | Социалистік партиясы |- | 9 | Жак Сантер | {{байрақ|Люксембург}} | 1995—1999 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 10 | Романо Проди | {{байрақ|Италия}} | 1999—2004 | Демократтар |- | 11 | Жозе Мануэл Баррозу | {{байрақ|Португалия}} | 2004—2014 | Социал-демократиялық партиясы |- | 12 | Жан-Клод Юнкер | {{байрақ|Люксембург}} | 2014—2019 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 13 | [[Урсула фон дер Ляйен]] | {{байрақ|Германия}} | 2019 жылдан бастап | Христианды-демократиялық партиясы |- |} [[File:EC Presidents 2024.jpg|thumb|left|Еуропалық комиссияның төрағалары: [[Урсула фон дер Ляйен]], [[Жан-Клод Юнкер]], [[Жозе Мануэл Баррозу]], [[Романо Проди]], [[Жак Сантер]] ]] == Тағы қараңыз == * [[Урсула фон дер Ляйен]] * [[Еуропалық одақ]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа одағы]] l74er6lhzu4uye02wrrr3gnwmutm8uh 3686808 3686806 2026-10-27T04:28:06Z Aldogarov 95591 /* Тарихы */ 3686808 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Еуропалық комиссияның төрағасы |шынайы атауы = |ел = Еуропа |эмблема = European Commission.svg |эмблема ені = 130px |эмблеманың аты = Еуропалық комиссияның төрағасы |қазіргі = [[Урсула фон дер Ляйен]] |тағайындалды = [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] тағайындайды |портреті = Official Portrait of Ursula von der Leyen.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 1 желтоқсаннан 2019 жылдан бастап |басшылық етеді = {{байрақ|Еуропа}} |басқару түрі = |резиденция = [[Берлемон]], [[Брюссель]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = € 413,035 (2024) |орынбасары = |пайда болды = 1 қантар 1958 |таратылды = |біріншісі = [[Вальтер Хальштейн]] |соңғысы = |сайты =[https://commission.europa.eu/about/organisation/president_en] }} '''Еуропалық комиссияның төрағасы''' — [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] басшысы және еуропалық одақтың барлық атқарушы органдарды басқаратын, халықаралық қатынастарда [[Еуропалық одақ]] атынан өкілдік ететін тұлға.<ref>{{cite web | url=https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-commission_en | title=European Commission}}</ref> 2019 жылғы шілдеде [[Еуропалық кеңес]] [[Урсула фон дер Ляйен]] кандидатурасын [[Жан-Клод Юнкер]]дің орнына ұсынды. 16 шілдеде ол Еуропалық комиссияның 13-төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{cite web | url= https://www.bbc.com/news/world-europe-49010801| title=Von der Leyen elected EU Commission head after MEPs vote}}</ref> Фон дер Ляйен [[Еуропалық парламент]] Еуропалық комиссия мүшелерінің алқасын бекіткеннен кейін, 2019 жылғы 1 желтоқсанда қызметіне кірісті. Ол 2024 жылғы 18 шілдеде қайта сайланды.<ref>{{cite web | url= https://www.reuters.com/world/europe/eu-parliament-decide-second-term-commission-chief-von-der-leyen-2024-07-18/| title=ЕU Commission boss von der Leyen elected for second term}}</ref> == Тарихы == === Құрылуы === Еуропалық комиссияның қазіргі нұсқасы 1957 жылы Рим шартының негізінде құрылған. 1967 жылы ол Жоғары орган мен Еуроатом комиссиясының орнына келді. Комиссияның алғашқы төрағасы [[Вальтер Хальштейн]] болды. Ол еуропалық құқықты жүйелеу және ұлттық заңнамаға ықпал ету жұмыстарын бастады. Бастапқыда ұлттық үкіметтер оның әкімшілігіне аса мән бермеді, сондықтан төраға Комиссияның беделін әуел бастан нығайтуға мәжбүр болд. Еуропалық соттың көмегімен Комиссияға деген көзқарас біртіндеп өзгеріп, оның маңызы арта түсті. 1965 жылы Хальштейн Ортақ ауыл шаруашылығы саясатына қатысты ұсыныстарын ұсынды. Бұл ұсыныстар Қоғамдастыққа өзінің қаржылық ресурстарын беруді, сонымен қатар Комиссия мен Парламенттің өкілеттіктерін кеңейтуді және ауыл шаруашылығы мәселелерінде Кеңестің вето қою құқығын жоюды көздеді. Аталған ұсыныстар Францияның бірден теріс реакциясын туғызды. Хальштейн бұл ұсыныстардың дау тудыратынын білді және оларды әзірлеуге жеке өзі кірісті. Бұл ретте ол ауыл шаруашылығы жөніндегі комиссарды айналып өтті. Соған қарамастан, Парламенттің өкілеттіктерін кеңейту жөніндегі ұсыныстарының арқасында оның қолдауына ие болды. Сондай-ақ ол өз саясатын Кеңеске ұсынудан бір апта бұрын Парламентке таныстырды. Хальштейн осылайша Қоғамдастықты өзі дұрыс деп санаған тәртіппен басқару үлгісін көрсеткісі келді. Ол мүше мемлекеттердің қарсылығын еңсеруге жеткілікті күшті еуропашыл көңіл күй қалыптастыруға үміттенді. Алайда бұл әрекет Хальштейннің бұрынғы жетістіктеріне қарамастан, тәуекелді ұсыныстарында өз мүмкіндіктерін асыра бағала ғаның көрсетті. Дағдарыс «Люксембург ымырасы» арқылы реттелгенімен, Хальштейн оның жауапты тұлғасы ретінде көрсетілді. Кеңес оның өкілеттік мерзімін ұзартудан бас тартты. Соған қарамастан, ол Жак Делорға дейінгі кезеңдегі ең «серпінді» басшылардың бірі саналды. == Тағайындау рәсімі == [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] төрағасын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] 5 жылға тағайындайды. Еуропалық комиссия төрағалығына кандидатураны [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңес]] ұсынады. Төраға комиссарлар арасынан бірнеше орынбасар тағайындайды. Төраға болмаған жағдайда, оның орынбасарларының бірі төрағаның міндеттерін уақытша атқарады. Еуропалық комиссияның құрамын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бекітеді. Еуропалық комиссия құрамына [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одаққа]] мүше әрбір мемлекеттен бір кандидаттан кіреді. [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бүкіл комиссияны отставкаға жібере алады, ал жекелеген комиссарларды Еуропалық комиссияның төрағасы қызметінен босатуды талап ете алады. == Өкілеттіктері == Еуропалық комиссия төрағасының өкілеттіктері: 1. Заңдар мен саяси бағдарламаларды әзірлейді.<br>2. Еуропарламент пен Еуропалық Одақтың Кеңесінің шешімдерін жүзеге асырады.<br>3. Отырыстарды шақырады және оларға төрағалық етеді.<br>4. Еуропалық комиссияның актілеріне қол қояды.<br>5. Халықаралық қатынастарда Еуропалық одақ атынан өкілдік етеді.<br>6. Еуропарламентке есеп береді.<br>7. Төрағаның орынбасарын тағайындайды == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Номері ! Тұлға ! Мемлекет ! Басқарған мерзімі ! Партиясы |- | 1 | Вальтер Хальштейн | {{байрақ|Германия}} | 1958—1967 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 2 | Жан Рей | {{байрақ|Бельгия}} | 1967—1970 | Бостандық және прогресс партиясы |- | 3 | Франко Мария Мальфатти | {{байрақ|Италия}} | 1970—1972 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 4 | Сикко Мансхольт | {{байрақ|Нидерланд}} | 1972—1973 | Еңбек партиясы |- | 5 | Франсуа-Ксавье Ортоли | {{байрақ|Франция}} | 1973—1977 | Демократтар одағы |- | 6 | Рой Дженкинс | {{байрақ|Ұлыбритания}} | 1977—1981 | Лейбористік партиясы |- | 7 | Гастон Торн | {{байрақ|Люксембург}} | 1981—1985 | Демократиялық партиясы |- | 8 | Жак Делор | {{байрақ|Франция}} | 1985—1995 | Социалистік партиясы |- | 9 | Жак Сантер | {{байрақ|Люксембург}} | 1995—1999 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 10 | Романо Проди | {{байрақ|Италия}} | 1999—2004 | Демократтар |- | 11 | Жозе Мануэл Баррозу | {{байрақ|Португалия}} | 2004—2014 | Социал-демократиялық партиясы |- | 12 | Жан-Клод Юнкер | {{байрақ|Люксембург}} | 2014—2019 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 13 | [[Урсула фон дер Ляйен]] | {{байрақ|Германия}} | 2019 жылдан бастап | Христианды-демократиялық партиясы |- |} [[File:EC Presidents 2024.jpg|thumb|left|Еуропалық комиссияның төрағалары: [[Урсула фон дер Ляйен]], [[Жан-Клод Юнкер]], [[Жозе Мануэл Баррозу]], [[Романо Проди]], [[Жак Сантер]] ]] == Тағы қараңыз == * [[Урсула фон дер Ляйен]] * [[Еуропалық одақ]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа одағы]] pzs3chtpx9p36w3j6bhf7qmqda9d3l5 3686842 3686808 2026-10-27T06:08:18Z Aldogarov 95591 /* Құрылуы */ 3686842 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Еуропалық комиссияның төрағасы |шынайы атауы = |ел = Еуропа |эмблема = European Commission.svg |эмблема ені = 130px |эмблеманың аты = Еуропалық комиссияның төрағасы |қазіргі = [[Урсула фон дер Ляйен]] |тағайындалды = [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] тағайындайды |портреті = Official Portrait of Ursula von der Leyen.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 1 желтоқсаннан 2019 жылдан бастап |басшылық етеді = {{байрақ|Еуропа}} |басқару түрі = |резиденция = [[Берлемон]], [[Брюссель]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = € 413,035 (2024) |орынбасары = |пайда болды = 1 қантар 1958 |таратылды = |біріншісі = [[Вальтер Хальштейн]] |соңғысы = |сайты =[https://commission.europa.eu/about/organisation/president_en] }} '''Еуропалық комиссияның төрағасы''' — [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] басшысы және еуропалық одақтың барлық атқарушы органдарды басқаратын, халықаралық қатынастарда [[Еуропалық одақ]] атынан өкілдік ететін тұлға.<ref>{{cite web | url=https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-commission_en | title=European Commission}}</ref> 2019 жылғы шілдеде [[Еуропалық кеңес]] [[Урсула фон дер Ляйен]] кандидатурасын [[Жан-Клод Юнкер]]дің орнына ұсынды. 16 шілдеде ол Еуропалық комиссияның 13-төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{cite web | url= https://www.bbc.com/news/world-europe-49010801| title=Von der Leyen elected EU Commission head after MEPs vote}}</ref> Фон дер Ляйен [[Еуропалық парламент]] Еуропалық комиссия мүшелерінің алқасын бекіткеннен кейін, 2019 жылғы 1 желтоқсанда қызметіне кірісті. Ол 2024 жылғы 18 шілдеде қайта сайланды.<ref>{{cite web | url= https://www.reuters.com/world/europe/eu-parliament-decide-second-term-commission-chief-von-der-leyen-2024-07-18/| title=ЕU Commission boss von der Leyen elected for second term}}</ref> == Тарихы == === Құрылуы === Еуропалық комиссияның қазіргі нұсқасы 1957 жылы Рим шартының негізінде құрылған. 1967 жылы ол Жоғары орган мен Еуроатом комиссиясының орнына келді. Комиссияның алғашқы төрағасы [[Вальтер Хальштейн]] болды. Ол еуропалық құқықты жүйелеу және ұлттық заңнамаға ықпал ету жұмыстарын бастады. Бастапқыда ұлттық үкіметтер оның әкімшілігіне аса мән бермеді, сондықтан төраға Комиссияның беделін әуел бастан нығайтуға мәжбүр болд. Еуропалық соттың көмегімен Комиссияға деген көзқарас біртіндеп өзгеріп, оның маңызы арта түсті. 1965 жылы Хальштейн Ортақ ауыл шаруашылығы саясатына қатысты ұсыныстарын ұсынды. Бұл ұсыныстар Қоғамдастыққа өзінің қаржылық ресурстарын беруді, сонымен қатар Комиссия мен Парламенттің өкілеттіктерін кеңейтуді және ауыл шаруашылығы мәселелерінде Кеңестің вето қою құқығын жоюды көздеді. Аталған ұсыныстар Францияның бірден теріс реакциясын туғызды. Хальштейн бұл ұсыныстардың дау тудыратынын білді және оларды әзірлеуге жеке өзі кірісті. Бұл ретте ол ауыл шаруашылығы жөніндегі комиссарды айналып өтті. Соған қарамастан, Парламенттің өкілеттіктерін кеңейту жөніндегі ұсыныстарының арқасында оның қолдауына ие болды. Сондай-ақ ол өз саясатын Кеңеске ұсынудан бір апта бұрын Парламентке таныстырды. Хальштейн осылайша Қоғамдастықты өзі дұрыс деп санаған тәртіппен басқару үлгісін көрсеткісі келді. Ол мүше мемлекеттердің қарсылығын еңсеруге жеткілікті күшті еуропашыл көңіл күй қалыптастыруға үміттенді. Алайда бұл әрекет Хальштейннің бұрынғы жетістіктеріне қарамастан, тәуекелді ұсыныстарында өз мүмкіндіктерін асыра бағала ғаның көрсетті. Дағдарыс «Люксембург ымырасы» арқылы реттелгенімен, Хальштейн оның жауапты тұлғасы ретінде көрсетілді. Кеңес оның өкілеттік мерзімін ұзартудан бас тартты. Соған қарамастан, ол Жак Делорға дейінгі кезеңдегі ең «серпінді» басшылардың бірі саналды. 1967–1985 жылдар Хальштейннің қызметі Комиссияның елеулі саяси күшке айналуына ықпал етті. 1970-жылдары Комиссия төрағалары Еуропалық экономикалық және валюталық одақ сияқты ірі саяси жобаларға қатысты. 1970 жылы төраға Жан Рей Қоғамдастықтың өз қаржылық ресурстарына ие болуын қамтамасыз етті. Ал 1977 жылы төраға Рой Дженкинс Қоғамдастық атынан «Үлкен жетілік» (G7) саммитіне қатысқан Комиссияның алғашқы төрағасы болды. Алайда 1973 жылғы мұнай дағдарысы және 1979 жылғы энергетикалық дағдарыс сияқты мәселелер экономикалық қиындықтарды күшейтіп, еуропалық интеграцияның басымдығын төмендетті. Осы кезеңде интеграция идеясын сақтап қалуға Комиссия төрағасы ғана күш салды. == Тағайындау рәсімі == [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] төрағасын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] 5 жылға тағайындайды. Еуропалық комиссия төрағалығына кандидатураны [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңес]] ұсынады. Төраға комиссарлар арасынан бірнеше орынбасар тағайындайды. Төраға болмаған жағдайда, оның орынбасарларының бірі төрағаның міндеттерін уақытша атқарады. Еуропалық комиссияның құрамын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бекітеді. Еуропалық комиссия құрамына [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одаққа]] мүше әрбір мемлекеттен бір кандидаттан кіреді. [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бүкіл комиссияны отставкаға жібере алады, ал жекелеген комиссарларды Еуропалық комиссияның төрағасы қызметінен босатуды талап ете алады. == Өкілеттіктері == Еуропалық комиссия төрағасының өкілеттіктері: 1. Заңдар мен саяси бағдарламаларды әзірлейді.<br>2. Еуропарламент пен Еуропалық Одақтың Кеңесінің шешімдерін жүзеге асырады.<br>3. Отырыстарды шақырады және оларға төрағалық етеді.<br>4. Еуропалық комиссияның актілеріне қол қояды.<br>5. Халықаралық қатынастарда Еуропалық одақ атынан өкілдік етеді.<br>6. Еуропарламентке есеп береді.<br>7. Төрағаның орынбасарын тағайындайды == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Номері ! Тұлға ! Мемлекет ! Басқарған мерзімі ! Партиясы |- | 1 | Вальтер Хальштейн | {{байрақ|Германия}} | 1958—1967 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 2 | Жан Рей | {{байрақ|Бельгия}} | 1967—1970 | Бостандық және прогресс партиясы |- | 3 | Франко Мария Мальфатти | {{байрақ|Италия}} | 1970—1972 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 4 | Сикко Мансхольт | {{байрақ|Нидерланд}} | 1972—1973 | Еңбек партиясы |- | 5 | Франсуа-Ксавье Ортоли | {{байрақ|Франция}} | 1973—1977 | Демократтар одағы |- | 6 | Рой Дженкинс | {{байрақ|Ұлыбритания}} | 1977—1981 | Лейбористік партиясы |- | 7 | Гастон Торн | {{байрақ|Люксембург}} | 1981—1985 | Демократиялық партиясы |- | 8 | Жак Делор | {{байрақ|Франция}} | 1985—1995 | Социалистік партиясы |- | 9 | Жак Сантер | {{байрақ|Люксембург}} | 1995—1999 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 10 | Романо Проди | {{байрақ|Италия}} | 1999—2004 | Демократтар |- | 11 | Жозе Мануэл Баррозу | {{байрақ|Португалия}} | 2004—2014 | Социал-демократиялық партиясы |- | 12 | Жан-Клод Юнкер | {{байрақ|Люксембург}} | 2014—2019 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 13 | [[Урсула фон дер Ляйен]] | {{байрақ|Германия}} | 2019 жылдан бастап | Христианды-демократиялық партиясы |- |} [[File:EC Presidents 2024.jpg|thumb|left|Еуропалық комиссияның төрағалары: [[Урсула фон дер Ляйен]], [[Жан-Клод Юнкер]], [[Жозе Мануэл Баррозу]], [[Романо Проди]], [[Жак Сантер]] ]] == Тағы қараңыз == * [[Урсула фон дер Ляйен]] * [[Еуропалық одақ]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа одағы]] bnin1yga4xcricupt6nscc7401gphve 3686843 3686842 2026-10-27T06:09:07Z Aldogarov 95591 /* Құрылуы */ 3686843 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Еуропалық комиссияның төрағасы |шынайы атауы = |ел = Еуропа |эмблема = European Commission.svg |эмблема ені = 130px |эмблеманың аты = Еуропалық комиссияның төрағасы |қазіргі = [[Урсула фон дер Ляйен]] |тағайындалды = [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] тағайындайды |портреті = Official Portrait of Ursula von der Leyen.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 1 желтоқсаннан 2019 жылдан бастап |басшылық етеді = {{байрақ|Еуропа}} |басқару түрі = |резиденция = [[Берлемон]], [[Брюссель]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = € 413,035 (2024) |орынбасары = |пайда болды = 1 қантар 1958 |таратылды = |біріншісі = [[Вальтер Хальштейн]] |соңғысы = |сайты =[https://commission.europa.eu/about/organisation/president_en] }} '''Еуропалық комиссияның төрағасы''' — [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] басшысы және еуропалық одақтың барлық атқарушы органдарды басқаратын, халықаралық қатынастарда [[Еуропалық одақ]] атынан өкілдік ететін тұлға.<ref>{{cite web | url=https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-commission_en | title=European Commission}}</ref> 2019 жылғы шілдеде [[Еуропалық кеңес]] [[Урсула фон дер Ляйен]] кандидатурасын [[Жан-Клод Юнкер]]дің орнына ұсынды. 16 шілдеде ол Еуропалық комиссияның 13-төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{cite web | url= https://www.bbc.com/news/world-europe-49010801| title=Von der Leyen elected EU Commission head after MEPs vote}}</ref> Фон дер Ляйен [[Еуропалық парламент]] Еуропалық комиссия мүшелерінің алқасын бекіткеннен кейін, 2019 жылғы 1 желтоқсанда қызметіне кірісті. Ол 2024 жылғы 18 шілдеде қайта сайланды.<ref>{{cite web | url= https://www.reuters.com/world/europe/eu-parliament-decide-second-term-commission-chief-von-der-leyen-2024-07-18/| title=ЕU Commission boss von der Leyen elected for second term}}</ref> == Тарихы == === Құрылуы === Еуропалық комиссияның қазіргі нұсқасы 1957 жылы Рим шартының негізінде құрылған. 1967 жылы ол Жоғары орган мен Еуроатом комиссиясының орнына келді. Комиссияның алғашқы төрағасы [[Вальтер Хальштейн]] болды. Ол еуропалық құқықты жүйелеу және ұлттық заңнамаға ықпал ету жұмыстарын бастады. Бастапқыда ұлттық үкіметтер оның әкімшілігіне аса мән бермеді, сондықтан төраға Комиссияның беделін әуел бастан нығайтуға мәжбүр болд. Еуропалық соттың көмегімен Комиссияға деген көзқарас біртіндеп өзгеріп, оның маңызы арта түсті. 1965 жылы Хальштейн Ортақ ауыл шаруашылығы саясатына қатысты ұсыныстарын ұсынды. Бұл ұсыныстар Қоғамдастыққа өзінің қаржылық ресурстарын беруді, сонымен қатар Комиссия мен Парламенттің өкілеттіктерін кеңейтуді және ауыл шаруашылығы мәселелерінде Кеңестің вето қою құқығын жоюды көздеді. Аталған ұсыныстар Францияның бірден теріс реакциясын туғызды. Хальштейн бұл ұсыныстардың дау тудыратынын білді және оларды әзірлеуге жеке өзі кірісті. Бұл ретте ол ауыл шаруашылығы жөніндегі комиссарды айналып өтті. Соған қарамастан, Парламенттің өкілеттіктерін кеңейту жөніндегі ұсыныстарының арқасында оның қолдауына ие болды. Сондай-ақ ол өз саясатын Кеңеске ұсынудан бір апта бұрын Парламентке таныстырды. Хальштейн осылайша Қоғамдастықты өзі дұрыс деп санаған тәртіппен басқару үлгісін көрсеткісі келді. Ол мүше мемлекеттердің қарсылығын еңсеруге жеткілікті күшті еуропашыл көңіл күй қалыптастыруға үміттенді. Алайда бұл әрекет Хальштейннің бұрынғы жетістіктеріне қарамастан, тәуекелді ұсыныстарында өз мүмкіндіктерін асыра бағала ғаның көрсетті. Дағдарыс «Люксембург ымырасы» арқылы реттелгенімен, Хальштейн оның жауапты тұлғасы ретінде көрсетілді. Кеңес оның өкілеттік мерзімін ұзартудан бас тартты. Соған қарамастан, ол Жак Делорға дейінгі кезеңдегі ең «серпінді» басшылардың бірі саналды. 1967–1985 жылдар Хальштейннің қызметі Комиссияның елеулі саяси күшке айналуына ықпал етті. 1970-жылдары Комиссия төрағалары Еуропалық экономикалық және валюталық одақ сияқты ірі саяси жобаларға қатысты. 1970 жылы төраға Жан Рей Қоғамдастықтың өз қаржылық ресурстарына ие болуын қамтамасыз етті. Ал 1977 жылы төраға Рой Дженкинс Қоғамдастық атынан «Үлкен жетілік» (G7) саммитіне қатысқан Комиссияның алғашқы төрағасы болды. Алайда 1973 жылғы мұнай дағдарысы және 1979 жылғы энергетикалық дағдарыс сияқты мәселелер экономикалық қиындықтарды күшейтіп, еуропалық интеграцияның басымдығын төмендетті. Осы кезеңде интеграция идеясын сақтап қалуға Комиссия төрағасы ғана күш салды. Мүше мемлекеттер басымдыққа ие болып, өзекті мәселелерді талқылау үшін Еуропалық кеңесті құрды. Дегенмен, Кеңес Ортақ ауыл шаруашылығы саясаты сияқты ірі жобалардың жүзеге асырылуын қамтамасыз ете алмады. Экономикалық қиындықтар мен Қоғамдастық бюджетіне қатысты келіспеушіліктер салдарынан Еуропалық қоғамдастық «еуросклероз» кезеңіне кірді. Гастон Торн басқарған Комиссияның қызмет ету кезеңіне қарай төраға елеулі ықпал ету мүмкіндігінен айырылды. == Тағайындау рәсімі == [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] төрағасын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] 5 жылға тағайындайды. Еуропалық комиссия төрағалығына кандидатураны [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңес]] ұсынады. Төраға комиссарлар арасынан бірнеше орынбасар тағайындайды. Төраға болмаған жағдайда, оның орынбасарларының бірі төрағаның міндеттерін уақытша атқарады. Еуропалық комиссияның құрамын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бекітеді. Еуропалық комиссия құрамына [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одаққа]] мүше әрбір мемлекеттен бір кандидаттан кіреді. [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бүкіл комиссияны отставкаға жібере алады, ал жекелеген комиссарларды Еуропалық комиссияның төрағасы қызметінен босатуды талап ете алады. == Өкілеттіктері == Еуропалық комиссия төрағасының өкілеттіктері: 1. Заңдар мен саяси бағдарламаларды әзірлейді.<br>2. Еуропарламент пен Еуропалық Одақтың Кеңесінің шешімдерін жүзеге асырады.<br>3. Отырыстарды шақырады және оларға төрағалық етеді.<br>4. Еуропалық комиссияның актілеріне қол қояды.<br>5. Халықаралық қатынастарда Еуропалық одақ атынан өкілдік етеді.<br>6. Еуропарламентке есеп береді.<br>7. Төрағаның орынбасарын тағайындайды == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Номері ! Тұлға ! Мемлекет ! Басқарған мерзімі ! Партиясы |- | 1 | Вальтер Хальштейн | {{байрақ|Германия}} | 1958—1967 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 2 | Жан Рей | {{байрақ|Бельгия}} | 1967—1970 | Бостандық және прогресс партиясы |- | 3 | Франко Мария Мальфатти | {{байрақ|Италия}} | 1970—1972 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 4 | Сикко Мансхольт | {{байрақ|Нидерланд}} | 1972—1973 | Еңбек партиясы |- | 5 | Франсуа-Ксавье Ортоли | {{байрақ|Франция}} | 1973—1977 | Демократтар одағы |- | 6 | Рой Дженкинс | {{байрақ|Ұлыбритания}} | 1977—1981 | Лейбористік партиясы |- | 7 | Гастон Торн | {{байрақ|Люксембург}} | 1981—1985 | Демократиялық партиясы |- | 8 | Жак Делор | {{байрақ|Франция}} | 1985—1995 | Социалистік партиясы |- | 9 | Жак Сантер | {{байрақ|Люксембург}} | 1995—1999 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 10 | Романо Проди | {{байрақ|Италия}} | 1999—2004 | Демократтар |- | 11 | Жозе Мануэл Баррозу | {{байрақ|Португалия}} | 2004—2014 | Социал-демократиялық партиясы |- | 12 | Жан-Клод Юнкер | {{байрақ|Люксембург}} | 2014—2019 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 13 | [[Урсула фон дер Ляйен]] | {{байрақ|Германия}} | 2019 жылдан бастап | Христианды-демократиялық партиясы |- |} [[File:EC Presidents 2024.jpg|thumb|left|Еуропалық комиссияның төрағалары: [[Урсула фон дер Ляйен]], [[Жан-Клод Юнкер]], [[Жозе Мануэл Баррозу]], [[Романо Проди]], [[Жак Сантер]] ]] == Тағы қараңыз == * [[Урсула фон дер Ляйен]] * [[Еуропалық одақ]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа одағы]] 9x9nki4kmv4ohpxj6xnv7uzubihub3a 3686844 3686843 2026-10-27T06:14:30Z Aldogarov 95591 /* Құрылуы */ 3686844 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Еуропалық комиссияның төрағасы |шынайы атауы = |ел = Еуропа |эмблема = European Commission.svg |эмблема ені = 130px |эмблеманың аты = Еуропалық комиссияның төрағасы |қазіргі = [[Урсула фон дер Ляйен]] |тағайындалды = [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] тағайындайды |портреті = Official Portrait of Ursula von der Leyen.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |тағайындалған = 1 желтоқсаннан 2019 жылдан бастап |басшылық етеді = {{байрақ|Еуропа}} |басқару түрі = |резиденция = [[Берлемон]], [[Брюссель]] |ұсынылады = |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = € 413,035 (2024) |орынбасары = |пайда болды = 1 қантар 1958 |таратылды = |біріншісі = [[Вальтер Хальштейн]] |соңғысы = |сайты =[https://commission.europa.eu/about/organisation/president_en] }} '''Еуропалық комиссияның төрағасы''' — [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] басшысы және еуропалық одақтың барлық атқарушы органдарды басқаратын, халықаралық қатынастарда [[Еуропалық одақ]] атынан өкілдік ететін тұлға.<ref>{{cite web | url=https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-commission_en | title=European Commission}}</ref> 2019 жылғы шілдеде [[Еуропалық кеңес]] [[Урсула фон дер Ляйен]] кандидатурасын [[Жан-Клод Юнкер]]дің орнына ұсынды. 16 шілдеде ол Еуропалық комиссияның 13-төрағасы болып тағайындалды.<ref>{{cite web | url= https://www.bbc.com/news/world-europe-49010801| title=Von der Leyen elected EU Commission head after MEPs vote}}</ref> Фон дер Ляйен [[Еуропалық парламент]] Еуропалық комиссия мүшелерінің алқасын бекіткеннен кейін, 2019 жылғы 1 желтоқсанда қызметіне кірісті. Ол 2024 жылғы 18 шілдеде қайта сайланды.<ref>{{cite web | url= https://www.reuters.com/world/europe/eu-parliament-decide-second-term-commission-chief-von-der-leyen-2024-07-18/| title=ЕU Commission boss von der Leyen elected for second term}}</ref> == Тарихы == === Құрылуы === Еуропалық комиссияның қазіргі нұсқасы 1957 жылы Рим шартының негізінде құрылған. 1967 жылы ол Жоғары орган мен Еуроатом комиссиясының орнына келді. Комиссияның алғашқы төрағасы [[Вальтер Хальштейн]] болды. Ол еуропалық құқықты жүйелеу және ұлттық заңнамаға ықпал ету жұмыстарын бастады. Бастапқыда ұлттық үкіметтер оның әкімшілігіне аса мән бермеді, сондықтан төраға Комиссияның беделін әуел бастан нығайтуға мәжбүр болд. Еуропалық соттың көмегімен Комиссияға деген көзқарас біртіндеп өзгеріп, оның маңызы арта түсті. 1965 жылы Хальштейн Ортақ ауыл шаруашылығы саясатына қатысты ұсыныстарын ұсынды. Бұл ұсыныстар Қоғамдастыққа өзінің қаржылық ресурстарын беруді, сонымен қатар Комиссия мен Парламенттің өкілеттіктерін кеңейтуді және ауыл шаруашылығы мәселелерінде Кеңестің вето қою құқығын жоюды көздеді. Аталған ұсыныстар Францияның бірден теріс реакциясын туғызды. Хальштейн бұл ұсыныстардың дау тудыратынын білді және оларды әзірлеуге жеке өзі кірісті. Бұл ретте ол ауыл шаруашылығы жөніндегі комиссарды айналып өтті. Соған қарамастан, Парламенттің өкілеттіктерін кеңейту жөніндегі ұсыныстарының арқасында оның қолдауына ие болды. Сондай-ақ ол өз саясатын Кеңеске ұсынудан бір апта бұрын Парламентке таныстырды. Хальштейн осылайша Қоғамдастықты өзі дұрыс деп санаған тәртіппен басқару үлгісін көрсеткісі келді. Ол мүше мемлекеттердің қарсылығын еңсеруге жеткілікті күшті еуропашыл көңіл күй қалыптастыруға үміттенді. Алайда бұл әрекет Хальштейннің бұрынғы жетістіктеріне қарамастан, тәуекелді ұсыныстарында өз мүмкіндіктерін асыра бағала ғаның көрсетті. Дағдарыс «Люксембург ымырасы» арқылы реттелгенімен, Хальштейн оның жауапты тұлғасы ретінде көрсетілді. Кеңес оның өкілеттік мерзімін ұзартудан бас тартты. Соған қарамастан, ол Жак Делорға дейінгі кезеңдегі ең «серпінді» басшылардың бірі саналды. === 1967–1985 жылдар === 1967–1985 жылдар Хальштейннің қызметі Комиссияның елеулі саяси күшке айналуына ықпал етті. 1970-жылдары Комиссия төрағалары Еуропалық экономикалық және валюталық одақ сияқты ірі саяси жобаларға қатысты. 1970 жылы төраға Жан Рей Қоғамдастықтың өз қаржылық ресурстарына ие болуын қамтамасыз етті. Ал 1977 жылы төраға Рой Дженкинс Қоғамдастық атынан «Үлкен жетілік» (G7) саммитіне қатысқан Комиссияның алғашқы төрағасы болды. Алайда 1973 жылғы мұнай дағдарысы және 1979 жылғы энергетикалық дағдарыс сияқты мәселелер экономикалық қиындықтарды күшейтіп, еуропалық интеграцияның басымдығын төмендетті. Осы кезеңде интеграция идеясын сақтап қалуға Комиссия төрағасы ғана күш салды. Мүше мемлекеттер басымдыққа ие болып, өзекті мәселелерді талқылау үшін Еуропалық кеңесті құрды. Дегенмен, Кеңес Ортақ ауыл шаруашылығы саясаты сияқты ірі жобалардың жүзеге асырылуын қамтамасыз ете алмады. Экономикалық қиындықтар мен Қоғамдастық бюджетіне қатысты келіспеушіліктер салдарынан Еуропалық қоғамдастық «еуросклероз» кезеңіне кірді. Гастон Торн басқарған Комиссияның қызмет ету кезеңіне қарай төраға елеулі ықпал ету мүмкіндігінен айырылды. == Тағайындау рәсімі == [[Еуропалық комиссия|Еуропалық комиссияның]] төрағасын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] 5 жылға тағайындайды. Еуропалық комиссия төрағалығына кандидатураны [[Еуропалық кеңес|Еуропалық Кеңес]] ұсынады. Төраға комиссарлар арасынан бірнеше орынбасар тағайындайды. Төраға болмаған жағдайда, оның орынбасарларының бірі төрағаның міндеттерін уақытша атқарады. Еуропалық комиссияның құрамын [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бекітеді. Еуропалық комиссия құрамына [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одаққа]] мүше әрбір мемлекеттен бір кандидаттан кіреді. [[Еуропалық парламент|Еуропалық Парламент]] бүкіл комиссияны отставкаға жібере алады, ал жекелеген комиссарларды Еуропалық комиссияның төрағасы қызметінен босатуды талап ете алады. == Өкілеттіктері == Еуропалық комиссия төрағасының өкілеттіктері: 1. Заңдар мен саяси бағдарламаларды әзірлейді.<br>2. Еуропарламент пен Еуропалық Одақтың Кеңесінің шешімдерін жүзеге асырады.<br>3. Отырыстарды шақырады және оларға төрағалық етеді.<br>4. Еуропалық комиссияның актілеріне қол қояды.<br>5. Халықаралық қатынастарда Еуропалық одақ атынан өкілдік етеді.<br>6. Еуропарламентке есеп береді.<br>7. Төрағаның орынбасарын тағайындайды == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Номері ! Тұлға ! Мемлекет ! Басқарған мерзімі ! Партиясы |- | 1 | Вальтер Хальштейн | {{байрақ|Германия}} | 1958—1967 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 2 | Жан Рей | {{байрақ|Бельгия}} | 1967—1970 | Бостандық және прогресс партиясы |- | 3 | Франко Мария Мальфатти | {{байрақ|Италия}} | 1970—1972 | Христианды-демократиялық партиясы |- | 4 | Сикко Мансхольт | {{байрақ|Нидерланд}} | 1972—1973 | Еңбек партиясы |- | 5 | Франсуа-Ксавье Ортоли | {{байрақ|Франция}} | 1973—1977 | Демократтар одағы |- | 6 | Рой Дженкинс | {{байрақ|Ұлыбритания}} | 1977—1981 | Лейбористік партиясы |- | 7 | Гастон Торн | {{байрақ|Люксембург}} | 1981—1985 | Демократиялық партиясы |- | 8 | Жак Делор | {{байрақ|Франция}} | 1985—1995 | Социалистік партиясы |- | 9 | Жак Сантер | {{байрақ|Люксембург}} | 1995—1999 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 10 | Романо Проди | {{байрақ|Италия}} | 1999—2004 | Демократтар |- | 11 | Жозе Мануэл Баррозу | {{байрақ|Португалия}} | 2004—2014 | Социал-демократиялық партиясы |- | 12 | Жан-Клод Юнкер | {{байрақ|Люксембург}} | 2014—2019 | Христианды-әлеуметтік халық партиясы |- | 13 | [[Урсула фон дер Ляйен]] | {{байрақ|Германия}} | 2019 жылдан бастап | Христианды-демократиялық партиясы |- |} [[File:EC Presidents 2024.jpg|thumb|left|Еуропалық комиссияның төрағалары: [[Урсула фон дер Ляйен]], [[Жан-Клод Юнкер]], [[Жозе Мануэл Баррозу]], [[Романо Проди]], [[Жак Сантер]] ]] == Тағы қараңыз == * [[Урсула фон дер Ляйен]] * [[Еуропалық одақ]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа одағы]] 2m4sny5ia1bxiqq3xkp8ebhoqo64fw8 0 788824 3686994 3684074 2026-10-27T11:26:55Z PushkinVko 184261 3686994 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дидар''' (''DIDAR'') – [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда қазақ тілінде шығатын қоғамдық-саяси облыстық газет. Басылымның тарихы 1931 жылғы 24 қазанда [[Риддер]] қаласында жарық көрген «Жұмысшы» газетінен басталады. 1990 жылғы 27 қарашадан бері «Дидар» атауымен шығып келеді.<ref name="тарих">[https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Газет туралы»] // «Дидар» газетінің ресми сайты.</ref><ref name="энциклопедия">''Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия'' / Бас редакторы Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. — 316-б. — 848 б. — ISBN 978-601-7472-76-4.</ref> Газет өңірдің қоғамдық-саяси өмірін, әлеуметтік-экономикалық дамуын, мәдениетін, білім беру саласын және спорт жаңалықтарын жариялайды. Басылымның редакциясы [[Өскемен]] қаласында орналасқан. == Тарихы == === Құрылуы және алғашқы жылдары === Газеттің алғашқы саны 1931 жылғы 24 қазанда Риддер қаласында «Жұмысшы» деген атаумен жарық көрді. Басылым өндіріс орындары дамып, жұмысшы табы қалыптасып жатқан кезеңде жергілікті халыққа ақпарат таратуға бағытталды. Оның алғашқы редакторы Мақсұт Тайшыбаев болды.<ref name="тарих"/> 1930-жылдардағы саяси қуғын-сүргін кезінде [[Мақсұт Тайшыбаев]] «халық жауы» деген айыппен тұтқындалып, 1938 жылғы 11 наурызда Алматыдағы НКВД түрмесінде атылды.<ref name="тарих"/> 1939 жылы Өскеменнің облыс орталығына айналуына байланысты газет редакциясы Риддерден Өскеменге көшірілді. Осы кезеңнен бастап басылым «Социалистік Алтай» атауымен облыстық газет ретінде жарық көрді.<ref name="тарих"/> === Кеңестік кезең === [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында газет белгілі бір кезеңде аударма басылым ретінде шығарылды. 1943 жылдан бастап «Алтай большевигі», ал 1953 жылғы 31 наурыздан «Коммунизм туы» деген атаумен жарық көрді. Соңғы атауы Қазақстан тәуелсіздігі қарсаңына дейін сақталды.<ref name="тарих"/> Соғыс жылдарында майданға аттанған журналистердің орнын редакцияда Әтина Жәкетова мен Асыл Қайсенова басты. Әтина Жәкетова кейін 30 жыл бойы «Қазақстан әйелдері» журналында редакторлық қызмет атқарып, Ленин орденімен марапатталған. Асыл Қайсенова – жазушы [[Қасым Қайсенов]]тің жұбайы.<ref name="тарих"/> Әр жылдары газет редакциясында [[Шерияздан Елеукенов]], Жұмағали Ысмағұлов, [[Ғаббас Қабышев]], [[Меңғали Мусин]], [[Мүсілім Құмарбеков]], [[Тұрғазы Нұқаев]], [[Серік Ғабдуллин]], [[Тоқтарбек Қызықбаев]], Жүніс Ыбыраев, [[Кәдірбек Сегізбаев]], [[Уахап Қыдырханов]], [[Оралхан Бөкей|Оралхан Бөкеев]], Кеңес Юсупов, Тоқтархан Шәріпжанов, [[Ұлықбек Есдәулет]] және [[Дидахмет Әшімханов]] сияқты журналистер, ақын-жазушылар мен қоғам қайраткерлері қызмет атқарды.<ref name="тарих"/> 1981 жылы газет өзінің 50 жылдық мерейтойына орай [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен марапатталды.<ref name="тарих"/> === Тәуелсіздік кезеңі === 1990 жылғы 27 қарашадан бастап газет «Дидар» атауымен жарық көре бастады. Басылым қазақ тілінде шығып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің қоғамдық-саяси және мәдени өмірін жариялауды жалғастырды.<ref name="тарих"/> 2006 жылы газет Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығына, ал 2007 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің грантына ие болды.<ref name="тарих"/> 2014 жылы жарық көрген «[[Шығыс Қазақстан облысы]]» энциклопедиясында газеттің 2008 жылдан бастап облыс әкімдігінің ішкі саясат басқармасына қарасты құрылым құрамында болғаны көрсетілген.<ref name="энциклопедия"/> == Марапаттары == * 1981 жыл – Еңбек Қызыл Ту ордені; * 2006 жыл – Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығы; * 2007 жыл – Қазақстан Республикасы Президентінің гранты. == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Шығыс Қазақстан облысы]] * [[Өскемен]] == Сыртқы сілтемелер == * [https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Дидар» газетінің тарихы] [[Санат:Қазақстан газеттері]] jcc7qrnk3bul9dtv46vut11q66uerr1 2 789035 3686724 3686414 2026-10-26T15:45:10Z Шардара 2026 187453 3686724 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ -->[[File:Kanat-Dauylbaev.jpg|thumb]] {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Қанат Дауылбаев Қанат Дауылбаев (1977 жылы туған) — қазақ ақыны, жыршы-термеші. Шардара өңірінің әдеби-мәдени өміріне үлес қосқан өнер иесі.[1][2] Өмірбаяны Қанат Дауылбаев 1977 жылы сол кездегі Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы, Қоғалы совхозында дүниеге келген. 1985–1995 жылдары Шардара ауданындағы Мұхтар Әуезов атындағы жалпы орта мектепте оқыған. 2004 жылы Оңтүстік Қазақстан ашық университетінің тарих факультетін бітірген.[1] Шығармашылығы Қанат Дауылбаев ақындық және жыршылық өнерімен танылған. Оның өлеңдері аудандық және облыстық басылымдарда жарияланған. Ақынның бір топ өлеңі «Ақ шағала жырлар» топтамасына енген. «Көңілімнің көкжиегі» атты жыр жинағы жарық көрген.[1][2] Zharar.com сайтында ақынның «Бес парыз», «Қажылық», «Иман келтіру», «Намаз», «Зекет» және «Рамазан – күллі айлардың сұлтаны» атты өлеңдері жарияланған.[3] Дереккөздер 1. «Күптілеу көңіл күтуде, төзімнің таппай амалын…» — Қазақ үні, 20 сәуір 2016 жыл. 2. «Шардаралық шайырлар» — Қазақ үні, 17 наурыз 2018 жыл. 3. Қанат Дауылбаевтың өлеңдері — Zharar.com. dhwwh3iy77jflk3p41zsos47mtlikwx 0 789184 3686663 3686610 2026-10-26T12:06:35Z 1nter pares 146705 /* Операциялық компаниялар */ 3686663 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} d8vykfhj1yxcsq6awcgql70idg30r46 3686682 3686663 2026-10-26T13:46:12Z 1nter pares 146705 /* ADNOC Onshore */ 3686682 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 63ga7ai9gblcl4enlw5jt3uwzc0jflu 3686685 3686682 2026-10-26T13:51:42Z 1nter pares 146705 /* Мұнай мен газды барлау және өндіру */ 3686685 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jz3u80poio15aav1j7r22wqkp37ao9q 3686687 3686685 2026-10-26T13:58:38Z 1nter pares 146705 /* ADNOC Offshore */ 3686687 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bwzruda7n1i57ratuf3v03zmkhbhmf9 3686691 3686687 2026-10-26T14:03:44Z 1nter pares 146705 /* ADNOC Drilling */ 3686691 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bq1t4qsse7fj2d112qooixzywzlzxkz 3686694 3686691 2026-10-26T14:08:12Z 1nter pares 146705 /* ADNOC Drilling */ 3686694 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qicdzap580iu6kahasmady7607hwk2j 3686695 3686694 2026-10-26T14:10:30Z 1nter pares 146705 /* Al Yasat Petroleum */ 3686695 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sjiype4yr1i3suujsiwaa38rnhv47ru 3686696 3686695 2026-10-26T14:13:16Z 1nter pares 146705 /* Al Dhafra Petroleum */ 3686696 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} eksrfhsm6htv3fwibgmyau2xs45290o 3686697 3686696 2026-10-26T14:17:02Z 1nter pares 146705 /* ADNOC Sour Gas */ 3686697 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} evovmzwv5wkaimob5iy89eqp88gqq7t 3686698 3686697 2026-10-26T14:22:50Z 1nter pares 146705 /* Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі */ 3686698 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gziqewza87et6w7uyldy429wkunlzgp 3686700 3686698 2026-10-26T14:25:53Z 1nter pares 146705 /* Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі */ 3686700 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} a4jbosimg7up128xq2urk4cee4i0r3a 3686703 3686700 2026-10-26T14:27:44Z 1nter pares 146705 /* Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі */ 3686703 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ov3qk2udcjafvwt53grukndj36q57l6 3686705 3686703 2026-10-26T14:29:59Z 1nter pares 146705 /* Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі */ 3686705 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> ==== ADNOC LNG ==== ADNOC LNG [[сұйытылған мұнай газы]] мен [[сұйытылған табиғи газ]]ды өңдеумен және таратумен айналысады. ADNOC Gas Processing компаниясы өз өнімдерін [[Дас аралы]]ндағы ADNOC LNG кәсіпорнына жеткізеді. Онда өнімдер өңделіп, Шығыс Азияға, әсіресе Жапонияға экспорттау үшін кемелерге тиеледі. ADNOC — компанияның негізгі акционері. Миноритарлық үлестер Mitsui, BP және Total компанияларына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Liquefaction Co. Limited (ADGAS) деп аталған.<ref>{{cite web|title=Inspection and fitness-for-service study for over 100 critical assets to Liquefied Natural Gas (LNG) operator ADGAS|url=https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|website=EDIFgroup.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194259/https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cf1enq5ezeo7bxv8t5ycjdsfaco7sgy 3686706 3686705 2026-10-26T14:30:12Z 1nter pares 146705 /* ADNOC LNG */ 3686706 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> ==== ADNOC LNG ==== ADNOC LNG [[Сұйытылған газ|сұйытылған мұнай газы]] мен [[сұйытылған табиғи газ]]ды өңдеумен және таратумен айналысады. ADNOC Gas Processing компаниясы өз өнімдерін [[Дас аралы]]ндағы ADNOC LNG кәсіпорнына жеткізеді. Онда өнімдер өңделіп, Шығыс Азияға, әсіресе Жапонияға экспорттау үшін кемелерге тиеледі. ADNOC — компанияның негізгі акционері. Миноритарлық үлестер Mitsui, BP және Total компанияларына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Liquefaction Co. Limited (ADGAS) деп аталған.<ref>{{cite web|title=Inspection and fitness-for-service study for over 100 critical assets to Liquefied Natural Gas (LNG) operator ADGAS|url=https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|website=EDIFgroup.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194259/https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r4c0hxvzuaw7qv2hrq13g76f6inq7uw 3686712 3686706 2026-10-26T14:39:15Z 1nter pares 146705 /* ADNOC LNG */ 3686712 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> ==== ADNOC LNG ==== ADNOC LNG [[Сұйытылған газ|сұйытылған мұнай газы]] мен [[сұйытылған табиғи газ]]ды өңдеумен және таратумен айналысады. ADNOC Gas Processing компаниясы өз өнімдерін [[Дас аралы]]ндағы ADNOC LNG кәсіпорнына жеткізеді. Онда өнімдер өңделіп, Шығыс Азияға, әсіресе Жапонияға экспорттау үшін кемелерге тиеледі. ADNOC — компанияның негізгі акционері. Миноритарлық үлестер Mitsui, BP және Total компанияларына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Liquefaction Co. Limited (ADGAS) деп аталған.<ref>{{cite web|title=Inspection and fitness-for-service study for over 100 critical assets to Liquefied Natural Gas (LNG) operator ADGAS|url=https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|website=EDIFgroup.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194259/https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Refining ==== ADNOC Refining 1999 жылы ADNOC компаниясының мұнай өңдеу қызметін өз қарамағына алу үшін құрылды. ADNOC Refining шикі мұнай мен конденсатты, әртүрлі мұнай өнімдерін және түйіршіктелген күкіртті өңдейді.<ref name="TAK1">{{cite web | url=http://www.takreer.com/AboutUs.html | title=ADNOC Refining Notification - Abu Dhabi National Oil Company | archive-date=November 24, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161124190055/http://www.takreer.com/AboutUs.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Компания Рувайс және Әбу-Даби мұнай өңдеу зауыттарын басқарады.<ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|title=About ADNOC Refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120257/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> 2015 жылы компания Рувайс мұнай өңдеу зауытын ауқымды кеңейту жұмыстарын аяқтады. Құны 10 миллиард АҚШ долларын құраған жоба зауыттың өндірістік қуатын екі есеге арттырды. Азиядағы сұраныстың жоғары болуына байланысты өндіріс көлемінің едәуір бөлігі дизель отынын шығаруға бағытталды. Рувайс зауыты жылына 600 000 тонна жоғары сапалы базалық май өндіруге қабілетті. Бұл майлар негізінен автомобильдерге арналған майлау материалдарын өндіруде қолданылады.<ref name="TAK2">{{cite web | url=http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | title=Abu Dhabi refiner Takreer diversifies products to meet demand from transport sector | archive-date=January 5, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170105083347/http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | url-status=dead |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын компания Abu Dhabi Oil Refining Company (TAKREER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi Oil Refining Co - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|website=Bloomberg.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= ADNOC Refining (ADNOC), UAE - Company Information, Key People, Latest News and Contact Details - ZAWYA MENA Edition |url=https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/| website= zawya.com|archive-date=March 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305131941/https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC шикі мұнай өндіру қуатын 2023 жылғы тәулігіне 4,65 миллион баррельден 4,85 миллион баррельге дейін арттырды. Компания 2027 жылға қарай өндірістік қуатын тәулігіне 5 миллион баррельге жеткізуді жоспарлап отыр.<ref>{{cite web |date=2024-05-02 |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |access-date= }}</ref><ref>{{cite web |title=United Arab Emirates invests to meet 2027 crude oil production capacity goal |publisher= Energy Information Administration |place= US |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61365 |website= eia.gov |access-date= 2026-07-01}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pekugohxhnnitrn8ufeg5md194gjhnz 3686713 3686712 2026-10-26T14:44:00Z 1nter pares 146705 /* ADNOC Refining */ 3686713 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> ==== ADNOC LNG ==== ADNOC LNG [[Сұйытылған газ|сұйытылған мұнай газы]] мен [[сұйытылған табиғи газ]]ды өңдеумен және таратумен айналысады. ADNOC Gas Processing компаниясы өз өнімдерін [[Дас аралы]]ндағы ADNOC LNG кәсіпорнына жеткізеді. Онда өнімдер өңделіп, Шығыс Азияға, әсіресе Жапонияға экспорттау үшін кемелерге тиеледі. ADNOC — компанияның негізгі акционері. Миноритарлық үлестер Mitsui, BP және Total компанияларына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Liquefaction Co. Limited (ADGAS) деп аталған.<ref>{{cite web|title=Inspection and fitness-for-service study for over 100 critical assets to Liquefied Natural Gas (LNG) operator ADGAS|url=https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|website=EDIFgroup.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194259/https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Refining ==== ADNOC Refining 1999 жылы ADNOC компаниясының мұнай өңдеу қызметін өз қарамағына алу үшін құрылды. ADNOC Refining шикі мұнай мен конденсатты, әртүрлі мұнай өнімдерін және түйіршіктелген күкіртті өңдейді.<ref name="TAK1">{{cite web | url=http://www.takreer.com/AboutUs.html | title=ADNOC Refining Notification - Abu Dhabi National Oil Company | archive-date=November 24, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161124190055/http://www.takreer.com/AboutUs.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Компания Рувайс және Әбу-Даби мұнай өңдеу зауыттарын басқарады.<ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|title=About ADNOC Refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120257/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> 2015 жылы компания Рувайс мұнай өңдеу зауытын ауқымды кеңейту жұмыстарын аяқтады. Құны 10 миллиард АҚШ долларын құраған жоба зауыттың өндірістік қуатын екі есеге арттырды. Азиядағы сұраныстың жоғары болуына байланысты өндіріс көлемінің едәуір бөлігі дизель отынын шығаруға бағытталды. Рувайс зауыты жылына 600 000 тонна жоғары сапалы базалық май өндіруге қабілетті. Бұл майлар негізінен автомобильдерге арналған майлау материалдарын өндіруде қолданылады.<ref name="TAK2">{{cite web | url=http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | title=Abu Dhabi refiner Takreer diversifies products to meet demand from transport sector | archive-date=January 5, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170105083347/http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | url-status=dead |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын компания Abu Dhabi Oil Refining Company (TAKREER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi Oil Refining Co - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|website=Bloomberg.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= ADNOC Refining (ADNOC), UAE - Company Information, Key People, Latest News and Contact Details - ZAWYA MENA Edition |url=https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/| website= zawya.com|archive-date=March 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305131941/https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC шикі мұнай өндіру қуатын 2023 жылғы тәулігіне 4,65 миллион баррельден 4,85 миллион баррельге дейін арттырды. Компания 2027 жылға қарай өндірістік қуатын тәулігіне 5 миллион баррельге жеткізуді жоспарлап отыр.<ref>{{cite web |date=2024-05-02 |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |access-date= }}</ref><ref>{{cite web |title=United Arab Emirates invests to meet 2027 crude oil production capacity goal |publisher= Energy Information Administration |place= US |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61365 |website= eia.gov |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== Fertiglobe ==== 2019 жылғы қыркүйекте 1980 жылы құрылған ADNOC Fertilizers компаниясы мен Нидерландтың [[OCI]] компаниясының Таяу Шығыстағы азот тыңайтқыштарын өндіру бизнесінің бірігуі нәтижесінде Fertiglobe құрылды. ADNOC жаңа кәсіпорынның 42% үлесіне ие.<ref>{{cite web|title=OCI NV, ADNOC close strategic partnership agreement, establish Fertiglobe |url= https://wam.ae/en/details/1395302791038|website=wam|date=September 30, 2019 |archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194243/https://wam.ae/en/details/1395302791038|url-status=live |access-date= January 7, 2021}}</ref><ref>{{cite web| last= Menachery |first= Martin |date=September 30, 2019|title=OCI, ADNOC close partnership agreement, establish Fertiglobe, a global nitrogen fertiliser company| url= https://www.refiningandpetrochemicalsme.com/products-services/26984-oci-adnoc-close-partnership-agreement-establish-fertiglobe-a-global-nitrogen-fertiliser-company|website=Refining & Petrochemicals |access-date= January 7, 2021}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} eiw8pb1i6mb8akb9n4rtpziborlkrdx 3686714 3686713 2026-10-26T14:46:23Z 1nter pares 146705 /* Fertiglobe */ 3686714 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> ==== ADNOC LNG ==== ADNOC LNG [[Сұйытылған газ|сұйытылған мұнай газы]] мен [[сұйытылған табиғи газ]]ды өңдеумен және таратумен айналысады. ADNOC Gas Processing компаниясы өз өнімдерін [[Дас аралы]]ндағы ADNOC LNG кәсіпорнына жеткізеді. Онда өнімдер өңделіп, Шығыс Азияға, әсіресе Жапонияға экспорттау үшін кемелерге тиеледі. ADNOC — компанияның негізгі акционері. Миноритарлық үлестер Mitsui, BP және Total компанияларына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Liquefaction Co. Limited (ADGAS) деп аталған.<ref>{{cite web|title=Inspection and fitness-for-service study for over 100 critical assets to Liquefied Natural Gas (LNG) operator ADGAS|url=https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|website=EDIFgroup.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194259/https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Refining ==== ADNOC Refining 1999 жылы ADNOC компаниясының мұнай өңдеу қызметін өз қарамағына алу үшін құрылды. ADNOC Refining шикі мұнай мен конденсатты, әртүрлі мұнай өнімдерін және түйіршіктелген күкіртті өңдейді.<ref name="TAK1">{{cite web | url=http://www.takreer.com/AboutUs.html | title=ADNOC Refining Notification - Abu Dhabi National Oil Company | archive-date=November 24, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161124190055/http://www.takreer.com/AboutUs.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Компания Рувайс және Әбу-Даби мұнай өңдеу зауыттарын басқарады.<ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|title=About ADNOC Refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120257/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> 2015 жылы компания Рувайс мұнай өңдеу зауытын ауқымды кеңейту жұмыстарын аяқтады. Құны 10 миллиард АҚШ долларын құраған жоба зауыттың өндірістік қуатын екі есеге арттырды. Азиядағы сұраныстың жоғары болуына байланысты өндіріс көлемінің едәуір бөлігі дизель отынын шығаруға бағытталды. Рувайс зауыты жылына 600 000 тонна жоғары сапалы базалық май өндіруге қабілетті. Бұл майлар негізінен автомобильдерге арналған майлау материалдарын өндіруде қолданылады.<ref name="TAK2">{{cite web | url=http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | title=Abu Dhabi refiner Takreer diversifies products to meet demand from transport sector | archive-date=January 5, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170105083347/http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | url-status=dead |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын компания Abu Dhabi Oil Refining Company (TAKREER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi Oil Refining Co - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|website=Bloomberg.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= ADNOC Refining (ADNOC), UAE - Company Information, Key People, Latest News and Contact Details - ZAWYA MENA Edition |url=https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/| website= zawya.com|archive-date=March 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305131941/https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC шикі мұнай өндіру қуатын 2023 жылғы тәулігіне 4,65 миллион баррельден 4,85 миллион баррельге дейін арттырды. Компания 2027 жылға қарай өндірістік қуатын тәулігіне 5 миллион баррельге жеткізуді жоспарлап отыр.<ref>{{cite web |date=2024-05-02 |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |access-date= }}</ref><ref>{{cite web |title=United Arab Emirates invests to meet 2027 crude oil production capacity goal |publisher= Energy Information Administration |place= US |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61365 |website= eia.gov |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== Fertiglobe ==== 2019 жылғы қыркүйекте 1980 жылы құрылған ADNOC Fertilizers компаниясы мен Нидерландтың [[OCI]] компаниясының Таяу Шығыстағы азот тыңайтқыштарын өндіру бизнесінің бірігуі нәтижесінде Fertiglobe құрылды. ADNOC жаңа кәсіпорынның 42% үлесіне ие.<ref>{{cite web|title=OCI NV, ADNOC close strategic partnership agreement, establish Fertiglobe |url= https://wam.ae/en/details/1395302791038|website=wam|date=September 30, 2019 |archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194243/https://wam.ae/en/details/1395302791038|url-status=live |access-date= January 7, 2021}}</ref><ref>{{cite web| last= Menachery |first= Martin |date=September 30, 2019|title=OCI, ADNOC close partnership agreement, establish Fertiglobe, a global nitrogen fertiliser company| url= https://www.refiningandpetrochemicalsme.com/products-services/26984-oci-adnoc-close-partnership-agreement-establish-fertiglobe-a-global-nitrogen-fertiliser-company|website=Refining & Petrochemicals |access-date= January 7, 2021}}</ref> ==== ADNOC Industrial Gas ==== ADNOC Industrial Gas 2007 жылы құрылған. Компания мұнай, газ және мұнай-химия өнеркәсібінде қолданылатын өнеркәсіптік газдарды өндіреді. ADNOC Industrial Gas компаниясы ADNOC Gas Processing компаниясымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. Кәсіпорын ADNOC пен Германияның [[Linde Group]] компаниясының бірлескен кәсіпорны болып табылады. ADNOC компанияның 51% үлесіне иелік етеді, ал қалған бөлігі Linde компаниясына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания ADNOC Linde Industrial Gases Company Limited (ELIXIER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Elixier (ADNOC Linde Industrial Gases Company Ltd.)| url= https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|website=Gulf Oil $ Gas|archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kk3827lqn1qzmk7knlpf66kjuulu2r4 3686764 3686714 2026-10-26T20:51:00Z 1nter pares 146705 /* ADNOC Industrial Gas */ 3686764 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> ==== ADNOC LNG ==== ADNOC LNG [[Сұйытылған газ|сұйытылған мұнай газы]] мен [[сұйытылған табиғи газ]]ды өңдеумен және таратумен айналысады. ADNOC Gas Processing компаниясы өз өнімдерін [[Дас аралы]]ндағы ADNOC LNG кәсіпорнына жеткізеді. Онда өнімдер өңделіп, Шығыс Азияға, әсіресе Жапонияға экспорттау үшін кемелерге тиеледі. ADNOC — компанияның негізгі акционері. Миноритарлық үлестер Mitsui, BP және Total компанияларына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Liquefaction Co. Limited (ADGAS) деп аталған.<ref>{{cite web|title=Inspection and fitness-for-service study for over 100 critical assets to Liquefied Natural Gas (LNG) operator ADGAS|url=https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|website=EDIFgroup.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194259/https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Refining ==== ADNOC Refining 1999 жылы ADNOC компаниясының мұнай өңдеу қызметін өз қарамағына алу үшін құрылды. ADNOC Refining шикі мұнай мен конденсатты, әртүрлі мұнай өнімдерін және түйіршіктелген күкіртті өңдейді.<ref name="TAK1">{{cite web | url=http://www.takreer.com/AboutUs.html | title=ADNOC Refining Notification - Abu Dhabi National Oil Company | archive-date=November 24, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161124190055/http://www.takreer.com/AboutUs.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Компания Рувайс және Әбу-Даби мұнай өңдеу зауыттарын басқарады.<ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|title=About ADNOC Refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120257/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> 2015 жылы компания Рувайс мұнай өңдеу зауытын ауқымды кеңейту жұмыстарын аяқтады. Құны 10 миллиард АҚШ долларын құраған жоба зауыттың өндірістік қуатын екі есеге арттырды. Азиядағы сұраныстың жоғары болуына байланысты өндіріс көлемінің едәуір бөлігі дизель отынын шығаруға бағытталды. Рувайс зауыты жылына 600 000 тонна жоғары сапалы базалық май өндіруге қабілетті. Бұл майлар негізінен автомобильдерге арналған майлау материалдарын өндіруде қолданылады.<ref name="TAK2">{{cite web | url=http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | title=Abu Dhabi refiner Takreer diversifies products to meet demand from transport sector | archive-date=January 5, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170105083347/http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | url-status=dead |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын компания Abu Dhabi Oil Refining Company (TAKREER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi Oil Refining Co - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|website=Bloomberg.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= ADNOC Refining (ADNOC), UAE - Company Information, Key People, Latest News and Contact Details - ZAWYA MENA Edition |url=https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/| website= zawya.com|archive-date=March 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305131941/https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC шикі мұнай өндіру қуатын 2023 жылғы тәулігіне 4,65 миллион баррельден 4,85 миллион баррельге дейін арттырды. Компания 2027 жылға қарай өндірістік қуатын тәулігіне 5 миллион баррельге жеткізуді жоспарлап отыр.<ref>{{cite web |date=2024-05-02 |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |access-date= }}</ref><ref>{{cite web |title=United Arab Emirates invests to meet 2027 crude oil production capacity goal |publisher= Energy Information Administration |place= US |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61365 |website= eia.gov |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== Fertiglobe ==== 2019 жылғы қыркүйекте 1980 жылы құрылған ADNOC Fertilizers компаниясы мен Нидерландтың [[OCI]] компаниясының Таяу Шығыстағы азот тыңайтқыштарын өндіру бизнесінің бірігуі нәтижесінде Fertiglobe құрылды. ADNOC жаңа кәсіпорынның 42% үлесіне ие.<ref>{{cite web|title=OCI NV, ADNOC close strategic partnership agreement, establish Fertiglobe |url= https://wam.ae/en/details/1395302791038|website=wam|date=September 30, 2019 |archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194243/https://wam.ae/en/details/1395302791038|url-status=live |access-date= January 7, 2021}}</ref><ref>{{cite web| last= Menachery |first= Martin |date=September 30, 2019|title=OCI, ADNOC close partnership agreement, establish Fertiglobe, a global nitrogen fertiliser company| url= https://www.refiningandpetrochemicalsme.com/products-services/26984-oci-adnoc-close-partnership-agreement-establish-fertiglobe-a-global-nitrogen-fertiliser-company|website=Refining & Petrochemicals |access-date= January 7, 2021}}</ref> ==== ADNOC Industrial Gas ==== ADNOC Industrial Gas 2007 жылы құрылған. Компания мұнай, газ және мұнай-химия өнеркәсібінде қолданылатын өнеркәсіптік газдарды өндіреді. ADNOC Industrial Gas компаниясы ADNOC Gas Processing компаниясымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. Кәсіпорын ADNOC пен Германияның [[Linde Group]] компаниясының бірлескен кәсіпорны болып табылады. ADNOC компанияның 51% үлесіне иелік етеді, ал қалған бөлігі Linde компаниясына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания ADNOC Linde Industrial Gases Company Limited (ELIXIER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Elixier (ADNOC Linde Industrial Gases Company Ltd.)| url= https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|website=Gulf Oil $ Gas|archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Abu Dhabi Polymers Company (Borouge) ==== {{Толық мақала|Borouge}} Borouge — [[полиолефин]]дер өндіретін компания. Ол ADNOC пен Аустрияның [[Borealis AG|Borealis]] компаниясының [[бірлескен кәсіпорын]]ы болып табылады. Компания 1998 жылы құрылған және екі бөлімшесі бар: бірі Әбу-Дабиде, екіншісі Сингапурда орналасқан. Компания полиолефинді пластмассалар ([[полиэтилен]] және [[полипропилен]]) жеткізеді. Компания Әбу-Дабиде өндірілетін Borstar Enhanced Polyethylene және Borealis компаниясының арнайы өнімдер желісін пайдалана отырып, Таяу Шығыс пен Азия-Тынық мұхиты аймағындағы жоғары сапалы, ерекше қасиеттері бар өнімдерді қолдану салаларына баса назар аударады.<ref>{{cite web |url= http://borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |title= Locations |website= borouge.com |archive-url= https://web.archive.org/web/20161128171155/http://www.borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |archive-date= November 28, 2016 |url-status= dead |access-date= 2016-08-05}}</ref><ref name="SUB1"/><ref>{{cite web|title=Profile|url=https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|website= borouge.com|archive-date=November 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126095218/https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2025 жылғы наурызда ADNOC пен OMV Borouge және Borealis компанияларын біріктіріп, Borouge Group International компаниясын құру туралы келісімге келді. Жаңа компания Nova Chemicals кәсіпорнын 13,4 миллиард АҚШ долларына сатып алуды жоспарлады.<ref>{{cite web |title=$60-billion Adnoc-OMV-Nova Chemicals Deal Creates Global Polyolefins Powerhouse |url=https://www.plasticstoday.com/business/-60-billion-adnoc-omv-nova-chemicals-deal-creates-global-polyolefins-powerhouse |website=Plastics Today |access-date= 2026-07-01}}</ref> Химия өнеркәсібі компаниясының штаб-пәтері [[Аустрия]]ның [[Вена]] қаласында орналасатын болады.<ref>{{cite web |date=2025-03-04 |title=ADNOC and OMV to create $60-billion chemicals giant |url=https://theenergyyear.com/news/adnoc-and-omv-to-create-60-billion-chemicals-giant/ |website= theenergyyear.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5yz7dzau0vax81nr98fk5au1irihb9q 3686765 3686764 2026-10-26T20:55:23Z 1nter pares 146705 /* Abu Dhabi Polymers Company (Borouge) */ 3686765 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> ==== ADNOC LNG ==== ADNOC LNG [[Сұйытылған газ|сұйытылған мұнай газы]] мен [[сұйытылған табиғи газ]]ды өңдеумен және таратумен айналысады. ADNOC Gas Processing компаниясы өз өнімдерін [[Дас аралы]]ндағы ADNOC LNG кәсіпорнына жеткізеді. Онда өнімдер өңделіп, Шығыс Азияға, әсіресе Жапонияға экспорттау үшін кемелерге тиеледі. ADNOC — компанияның негізгі акционері. Миноритарлық үлестер Mitsui, BP және Total компанияларына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Liquefaction Co. Limited (ADGAS) деп аталған.<ref>{{cite web|title=Inspection and fitness-for-service study for over 100 critical assets to Liquefied Natural Gas (LNG) operator ADGAS|url=https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|website=EDIFgroup.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194259/https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Refining ==== ADNOC Refining 1999 жылы ADNOC компаниясының мұнай өңдеу қызметін өз қарамағына алу үшін құрылды. ADNOC Refining шикі мұнай мен конденсатты, әртүрлі мұнай өнімдерін және түйіршіктелген күкіртті өңдейді.<ref name="TAK1">{{cite web | url=http://www.takreer.com/AboutUs.html | title=ADNOC Refining Notification - Abu Dhabi National Oil Company | archive-date=November 24, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161124190055/http://www.takreer.com/AboutUs.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Компания Рувайс және Әбу-Даби мұнай өңдеу зауыттарын басқарады.<ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|title=About ADNOC Refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120257/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> 2015 жылы компания Рувайс мұнай өңдеу зауытын ауқымды кеңейту жұмыстарын аяқтады. Құны 10 миллиард АҚШ долларын құраған жоба зауыттың өндірістік қуатын екі есеге арттырды. Азиядағы сұраныстың жоғары болуына байланысты өндіріс көлемінің едәуір бөлігі дизель отынын шығаруға бағытталды. Рувайс зауыты жылына 600 000 тонна жоғары сапалы базалық май өндіруге қабілетті. Бұл майлар негізінен автомобильдерге арналған майлау материалдарын өндіруде қолданылады.<ref name="TAK2">{{cite web | url=http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | title=Abu Dhabi refiner Takreer diversifies products to meet demand from transport sector | archive-date=January 5, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170105083347/http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | url-status=dead |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын компания Abu Dhabi Oil Refining Company (TAKREER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi Oil Refining Co - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|website=Bloomberg.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= ADNOC Refining (ADNOC), UAE - Company Information, Key People, Latest News and Contact Details - ZAWYA MENA Edition |url=https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/| website= zawya.com|archive-date=March 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305131941/https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC шикі мұнай өндіру қуатын 2023 жылғы тәулігіне 4,65 миллион баррельден 4,85 миллион баррельге дейін арттырды. Компания 2027 жылға қарай өндірістік қуатын тәулігіне 5 миллион баррельге жеткізуді жоспарлап отыр.<ref>{{cite web |date=2024-05-02 |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |access-date= }}</ref><ref>{{cite web |title=United Arab Emirates invests to meet 2027 crude oil production capacity goal |publisher= Energy Information Administration |place= US |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61365 |website= eia.gov |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== Fertiglobe ==== 2019 жылғы қыркүйекте 1980 жылы құрылған ADNOC Fertilizers компаниясы мен Нидерландтың [[OCI]] компаниясының Таяу Шығыстағы азот тыңайтқыштарын өндіру бизнесінің бірігуі нәтижесінде Fertiglobe құрылды. ADNOC жаңа кәсіпорынның 42% үлесіне ие.<ref>{{cite web|title=OCI NV, ADNOC close strategic partnership agreement, establish Fertiglobe |url= https://wam.ae/en/details/1395302791038|website=wam|date=September 30, 2019 |archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194243/https://wam.ae/en/details/1395302791038|url-status=live |access-date= January 7, 2021}}</ref><ref>{{cite web| last= Menachery |first= Martin |date=September 30, 2019|title=OCI, ADNOC close partnership agreement, establish Fertiglobe, a global nitrogen fertiliser company| url= https://www.refiningandpetrochemicalsme.com/products-services/26984-oci-adnoc-close-partnership-agreement-establish-fertiglobe-a-global-nitrogen-fertiliser-company|website=Refining & Petrochemicals |access-date= January 7, 2021}}</ref> ==== ADNOC Industrial Gas ==== ADNOC Industrial Gas 2007 жылы құрылған. Компания мұнай, газ және мұнай-химия өнеркәсібінде қолданылатын өнеркәсіптік газдарды өндіреді. ADNOC Industrial Gas компаниясы ADNOC Gas Processing компаниясымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. Кәсіпорын ADNOC пен Германияның [[Linde Group]] компаниясының бірлескен кәсіпорны болып табылады. ADNOC компанияның 51% үлесіне иелік етеді, ал қалған бөлігі Linde компаниясына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания ADNOC Linde Industrial Gases Company Limited (ELIXIER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Elixier (ADNOC Linde Industrial Gases Company Ltd.)| url= https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|website=Gulf Oil $ Gas|archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Abu Dhabi Polymers Company (Borouge) ==== {{Толық мақала|Borouge}} Borouge — [[полиолефин]]дер өндіретін компания. Ол ADNOC пен Аустрияның [[Borealis AG|Borealis]] компаниясының [[бірлескен кәсіпорын]]ы болып табылады. Компания 1998 жылы құрылған және екі бөлімшесі бар: бірі Әбу-Дабиде, екіншісі Сингапурда орналасқан. Компания полиолефинді пластмассалар ([[полиэтилен]] және [[полипропилен]]) жеткізеді. Компания Әбу-Дабиде өндірілетін Borstar Enhanced Polyethylene және Borealis компаниясының арнайы өнімдер желісін пайдалана отырып, Таяу Шығыс пен Азия-Тынық мұхиты аймағындағы жоғары сапалы, ерекше қасиеттері бар өнімдерді қолдану салаларына баса назар аударады.<ref>{{cite web |url= http://borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |title= Locations |website= borouge.com |archive-url= https://web.archive.org/web/20161128171155/http://www.borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |archive-date= November 28, 2016 |url-status= dead |access-date= 2016-08-05}}</ref><ref name="SUB1"/><ref>{{cite web|title=Profile|url=https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|website= borouge.com|archive-date=November 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126095218/https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2025 жылғы наурызда ADNOC пен OMV Borouge және Borealis компанияларын біріктіріп, Borouge Group International компаниясын құру туралы келісімге келді. Жаңа компания Nova Chemicals кәсіпорнын 13,4 миллиард АҚШ долларына сатып алуды жоспарлады.<ref>{{cite web |title=$60-billion Adnoc-OMV-Nova Chemicals Deal Creates Global Polyolefins Powerhouse |url=https://www.plasticstoday.com/business/-60-billion-adnoc-omv-nova-chemicals-deal-creates-global-polyolefins-powerhouse |website=Plastics Today |access-date= 2026-07-01}}</ref> Химия өнеркәсібі компаниясының штаб-пәтері [[Аустрия]]ның [[Вена]] қаласында орналасатын болады.<ref>{{cite web |date=2025-03-04 |title=ADNOC and OMV to create $60-billion chemicals giant |url=https://theenergyyear.com/news/adnoc-and-omv-to-create-60-billion-chemicals-giant/ |website= theenergyyear.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== XRG ==== 2024 жылғы қарашада ADNOC төмен көміртекті энергетика мен химия өнеркәсібіне бағытталған, құны 80 миллиард АҚШ долларын құрайтын XRG халықаралық инвестициялық компаниясын құрды.<ref>{{cite web |last= |first= |date=2024-11-27 |title=ADNOC sets up $80 billion investment arm |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-sets-up-80-billion-investment-arm-1.1732730247758 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Компания өз қызметін үш негізгі бағытта дамытуды көздейді: жаһандық химия өнеркәсібі, төмен көміртекті энергетика және халықаралық газ бизнесі.<ref>{{cite web |date=2024-11-27 |title= ADNOC launches XRG: lower-carbon energy and chemicals investment company |url=https://www.worldoil.com/news/2024/11/27/adnoc-launches-xrg-lower-carbon-energy-and-chemicals-investment-company/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k422rvx987ajnhi17fvj70q5p7nvdct 3686766 3686765 2026-10-26T21:03:34Z 1nter pares 146705 /* XRG */ 3686766 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> ==== ADNOC LNG ==== ADNOC LNG [[Сұйытылған газ|сұйытылған мұнай газы]] мен [[сұйытылған табиғи газ]]ды өңдеумен және таратумен айналысады. ADNOC Gas Processing компаниясы өз өнімдерін [[Дас аралы]]ндағы ADNOC LNG кәсіпорнына жеткізеді. Онда өнімдер өңделіп, Шығыс Азияға, әсіресе Жапонияға экспорттау үшін кемелерге тиеледі. ADNOC — компанияның негізгі акционері. Миноритарлық үлестер Mitsui, BP және Total компанияларына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Liquefaction Co. Limited (ADGAS) деп аталған.<ref>{{cite web|title=Inspection and fitness-for-service study for over 100 critical assets to Liquefied Natural Gas (LNG) operator ADGAS|url=https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|website=EDIFgroup.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194259/https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Refining ==== ADNOC Refining 1999 жылы ADNOC компаниясының мұнай өңдеу қызметін өз қарамағына алу үшін құрылды. ADNOC Refining шикі мұнай мен конденсатты, әртүрлі мұнай өнімдерін және түйіршіктелген күкіртті өңдейді.<ref name="TAK1">{{cite web | url=http://www.takreer.com/AboutUs.html | title=ADNOC Refining Notification - Abu Dhabi National Oil Company | archive-date=November 24, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161124190055/http://www.takreer.com/AboutUs.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Компания Рувайс және Әбу-Даби мұнай өңдеу зауыттарын басқарады.<ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|title=About ADNOC Refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120257/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> 2015 жылы компания Рувайс мұнай өңдеу зауытын ауқымды кеңейту жұмыстарын аяқтады. Құны 10 миллиард АҚШ долларын құраған жоба зауыттың өндірістік қуатын екі есеге арттырды. Азиядағы сұраныстың жоғары болуына байланысты өндіріс көлемінің едәуір бөлігі дизель отынын шығаруға бағытталды. Рувайс зауыты жылына 600 000 тонна жоғары сапалы базалық май өндіруге қабілетті. Бұл майлар негізінен автомобильдерге арналған майлау материалдарын өндіруде қолданылады.<ref name="TAK2">{{cite web | url=http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | title=Abu Dhabi refiner Takreer diversifies products to meet demand from transport sector | archive-date=January 5, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170105083347/http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | url-status=dead |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын компания Abu Dhabi Oil Refining Company (TAKREER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi Oil Refining Co - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|website=Bloomberg.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= ADNOC Refining (ADNOC), UAE - Company Information, Key People, Latest News and Contact Details - ZAWYA MENA Edition |url=https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/| website= zawya.com|archive-date=March 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305131941/https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC шикі мұнай өндіру қуатын 2023 жылғы тәулігіне 4,65 миллион баррельден 4,85 миллион баррельге дейін арттырды. Компания 2027 жылға қарай өндірістік қуатын тәулігіне 5 миллион баррельге жеткізуді жоспарлап отыр.<ref>{{cite web |date=2024-05-02 |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |access-date= }}</ref><ref>{{cite web |title=United Arab Emirates invests to meet 2027 crude oil production capacity goal |publisher= Energy Information Administration |place= US |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61365 |website= eia.gov |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== Fertiglobe ==== 2019 жылғы қыркүйекте 1980 жылы құрылған ADNOC Fertilizers компаниясы мен Нидерландтың [[OCI]] компаниясының Таяу Шығыстағы азот тыңайтқыштарын өндіру бизнесінің бірігуі нәтижесінде Fertiglobe құрылды. ADNOC жаңа кәсіпорынның 42% үлесіне ие.<ref>{{cite web|title=OCI NV, ADNOC close strategic partnership agreement, establish Fertiglobe |url= https://wam.ae/en/details/1395302791038|website=wam|date=September 30, 2019 |archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194243/https://wam.ae/en/details/1395302791038|url-status=live |access-date= January 7, 2021}}</ref><ref>{{cite web| last= Menachery |first= Martin |date=September 30, 2019|title=OCI, ADNOC close partnership agreement, establish Fertiglobe, a global nitrogen fertiliser company| url= https://www.refiningandpetrochemicalsme.com/products-services/26984-oci-adnoc-close-partnership-agreement-establish-fertiglobe-a-global-nitrogen-fertiliser-company|website=Refining & Petrochemicals |access-date= January 7, 2021}}</ref> ==== ADNOC Industrial Gas ==== ADNOC Industrial Gas 2007 жылы құрылған. Компания мұнай, газ және мұнай-химия өнеркәсібінде қолданылатын өнеркәсіптік газдарды өндіреді. ADNOC Industrial Gas компаниясы ADNOC Gas Processing компаниясымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. Кәсіпорын ADNOC пен Германияның [[Linde Group]] компаниясының бірлескен кәсіпорны болып табылады. ADNOC компанияның 51% үлесіне иелік етеді, ал қалған бөлігі Linde компаниясына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания ADNOC Linde Industrial Gases Company Limited (ELIXIER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Elixier (ADNOC Linde Industrial Gases Company Ltd.)| url= https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|website=Gulf Oil $ Gas|archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Abu Dhabi Polymers Company (Borouge) ==== {{Толық мақала|Borouge}} Borouge — [[полиолефин]]дер өндіретін компания. Ол ADNOC пен Аустрияның [[Borealis AG|Borealis]] компаниясының [[бірлескен кәсіпорын]]ы болып табылады. Компания 1998 жылы құрылған және екі бөлімшесі бар: бірі Әбу-Дабиде, екіншісі Сингапурда орналасқан. Компания полиолефинді пластмассалар ([[полиэтилен]] және [[полипропилен]]) жеткізеді. Компания Әбу-Дабиде өндірілетін Borstar Enhanced Polyethylene және Borealis компаниясының арнайы өнімдер желісін пайдалана отырып, Таяу Шығыс пен Азия-Тынық мұхиты аймағындағы жоғары сапалы, ерекше қасиеттері бар өнімдерді қолдану салаларына баса назар аударады.<ref>{{cite web |url= http://borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |title= Locations |website= borouge.com |archive-url= https://web.archive.org/web/20161128171155/http://www.borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |archive-date= November 28, 2016 |url-status= dead |access-date= 2016-08-05}}</ref><ref name="SUB1"/><ref>{{cite web|title=Profile|url=https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|website= borouge.com|archive-date=November 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126095218/https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2025 жылғы наурызда ADNOC пен OMV Borouge және Borealis компанияларын біріктіріп, Borouge Group International компаниясын құру туралы келісімге келді. Жаңа компания Nova Chemicals кәсіпорнын 13,4 миллиард АҚШ долларына сатып алуды жоспарлады.<ref>{{cite web |title=$60-billion Adnoc-OMV-Nova Chemicals Deal Creates Global Polyolefins Powerhouse |url=https://www.plasticstoday.com/business/-60-billion-adnoc-omv-nova-chemicals-deal-creates-global-polyolefins-powerhouse |website=Plastics Today |access-date= 2026-07-01}}</ref> Химия өнеркәсібі компаниясының штаб-пәтері [[Аустрия]]ның [[Вена]] қаласында орналасатын болады.<ref>{{cite web |date=2025-03-04 |title=ADNOC and OMV to create $60-billion chemicals giant |url=https://theenergyyear.com/news/adnoc-and-omv-to-create-60-billion-chemicals-giant/ |website= theenergyyear.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== XRG ==== 2024 жылғы қарашада ADNOC төмен көміртекті энергетика мен химия өнеркәсібіне бағытталған, құны 80 миллиард АҚШ долларын құрайтын XRG халықаралық инвестициялық компаниясын құрды.<ref>{{cite web |last= |first= |date=2024-11-27 |title=ADNOC sets up $80 billion investment arm |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-sets-up-80-billion-investment-arm-1.1732730247758 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Компания өз қызметін үш негізгі бағытта дамытуды көздейді: жаһандық химия өнеркәсібі, төмен көміртекті энергетика және халықаралық газ бизнесі.<ref>{{cite web |date=2024-11-27 |title= ADNOC launches XRG: lower-carbon energy and chemicals investment company |url=https://www.worldoil.com/news/2024/11/27/adnoc-launches-xrg-lower-carbon-energy-and-chemicals-investment-company/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> === Маркетинг және тарату === ==== ADNOC Logistics & Services ==== ADNOC Logistics & Services компаниясы ESNAAD, IRSHAD және ADNATCO компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref>{{cite web|date=March 3, 2019|title=ADNOC Logistics and Services unveils expansion strategy| url=https://www.themaritimestandard.com/adnoc-logistics-and-services-unveils-expansion-strategy/|website= The Maritime Standard |archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.themaritimestandard.com/adnoc-logistics-and-services-unveils-expansion-strategy/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ADNOC Logistics & Services компаниясының 100% үлесі ADNOC-қа тиесілі.<ref>{{cite web|date=February 10, 2020|title=AG&P, ADNOC Logistics and Services sign agreement for the long-term charter of a Floating Storage Unit (FSU) at the new AG&P LNG import facility at Karaikal Port, South India|url=https://www.agpglobal.com/wp-content/uploads/2020/02/agp-adnoc-logistics-and-services-sign-agreement.pdf|website=AG&P|archive-date=December 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225110525/https://www.agpglobal.com/wp-content/uploads/2020/02/agp-adnoc-logistics-and-services-sign-agreement.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> Жаңа компанияда шамамен 4 000 адам жұмыс істейді.<ref name="shipping">{{cite web|title=Adnoc combines shipping and ports services units in reorganisation push |url= https://www.thenationalnews.com/business/adnoc-combines-shipping-and-ports-services-units-in-reorganisation-push-1.164680 |website=The National|date=October 18, 2016|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.thenationalnews.com/business/adnoc-combines-shipping-and-ports-services-units-in-reorganisation-push-1.164680|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} baek3d7xlzo9st52rpq6rd3l7dy3npc 3686767 3686766 2026-10-26T21:05:04Z 1nter pares 146705 /* Маркетинг және тарату */ 3686767 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> ==== ADNOC LNG ==== ADNOC LNG [[Сұйытылған газ|сұйытылған мұнай газы]] мен [[сұйытылған табиғи газ]]ды өңдеумен және таратумен айналысады. ADNOC Gas Processing компаниясы өз өнімдерін [[Дас аралы]]ндағы ADNOC LNG кәсіпорнына жеткізеді. Онда өнімдер өңделіп, Шығыс Азияға, әсіресе Жапонияға экспорттау үшін кемелерге тиеледі. ADNOC — компанияның негізгі акционері. Миноритарлық үлестер Mitsui, BP және Total компанияларына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Liquefaction Co. Limited (ADGAS) деп аталған.<ref>{{cite web|title=Inspection and fitness-for-service study for over 100 critical assets to Liquefied Natural Gas (LNG) operator ADGAS|url=https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|website=EDIFgroup.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194259/https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Refining ==== ADNOC Refining 1999 жылы ADNOC компаниясының мұнай өңдеу қызметін өз қарамағына алу үшін құрылды. ADNOC Refining шикі мұнай мен конденсатты, әртүрлі мұнай өнімдерін және түйіршіктелген күкіртті өңдейді.<ref name="TAK1">{{cite web | url=http://www.takreer.com/AboutUs.html | title=ADNOC Refining Notification - Abu Dhabi National Oil Company | archive-date=November 24, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161124190055/http://www.takreer.com/AboutUs.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Компания Рувайс және Әбу-Даби мұнай өңдеу зауыттарын басқарады.<ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|title=About ADNOC Refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120257/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> 2015 жылы компания Рувайс мұнай өңдеу зауытын ауқымды кеңейту жұмыстарын аяқтады. Құны 10 миллиард АҚШ долларын құраған жоба зауыттың өндірістік қуатын екі есеге арттырды. Азиядағы сұраныстың жоғары болуына байланысты өндіріс көлемінің едәуір бөлігі дизель отынын шығаруға бағытталды. Рувайс зауыты жылына 600 000 тонна жоғары сапалы базалық май өндіруге қабілетті. Бұл майлар негізінен автомобильдерге арналған майлау материалдарын өндіруде қолданылады.<ref name="TAK2">{{cite web | url=http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | title=Abu Dhabi refiner Takreer diversifies products to meet demand from transport sector | archive-date=January 5, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170105083347/http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | url-status=dead |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын компания Abu Dhabi Oil Refining Company (TAKREER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi Oil Refining Co - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|website=Bloomberg.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= ADNOC Refining (ADNOC), UAE - Company Information, Key People, Latest News and Contact Details - ZAWYA MENA Edition |url=https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/| website= zawya.com|archive-date=March 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305131941/https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC шикі мұнай өндіру қуатын 2023 жылғы тәулігіне 4,65 миллион баррельден 4,85 миллион баррельге дейін арттырды. Компания 2027 жылға қарай өндірістік қуатын тәулігіне 5 миллион баррельге жеткізуді жоспарлап отыр.<ref>{{cite web |date=2024-05-02 |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |access-date= }}</ref><ref>{{cite web |title=United Arab Emirates invests to meet 2027 crude oil production capacity goal |publisher= Energy Information Administration |place= US |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61365 |website= eia.gov |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== Fertiglobe ==== 2019 жылғы қыркүйекте 1980 жылы құрылған ADNOC Fertilizers компаниясы мен Нидерландтың [[OCI]] компаниясының Таяу Шығыстағы азот тыңайтқыштарын өндіру бизнесінің бірігуі нәтижесінде Fertiglobe құрылды. ADNOC жаңа кәсіпорынның 42% үлесіне ие.<ref>{{cite web|title=OCI NV, ADNOC close strategic partnership agreement, establish Fertiglobe |url= https://wam.ae/en/details/1395302791038|website=wam|date=September 30, 2019 |archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194243/https://wam.ae/en/details/1395302791038|url-status=live |access-date= January 7, 2021}}</ref><ref>{{cite web| last= Menachery |first= Martin |date=September 30, 2019|title=OCI, ADNOC close partnership agreement, establish Fertiglobe, a global nitrogen fertiliser company| url= https://www.refiningandpetrochemicalsme.com/products-services/26984-oci-adnoc-close-partnership-agreement-establish-fertiglobe-a-global-nitrogen-fertiliser-company|website=Refining & Petrochemicals |access-date= January 7, 2021}}</ref> ==== ADNOC Industrial Gas ==== ADNOC Industrial Gas 2007 жылы құрылған. Компания мұнай, газ және мұнай-химия өнеркәсібінде қолданылатын өнеркәсіптік газдарды өндіреді. ADNOC Industrial Gas компаниясы ADNOC Gas Processing компаниясымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. Кәсіпорын ADNOC пен Германияның [[Linde Group]] компаниясының бірлескен кәсіпорны болып табылады. ADNOC компанияның 51% үлесіне иелік етеді, ал қалған бөлігі Linde компаниясына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания ADNOC Linde Industrial Gases Company Limited (ELIXIER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Elixier (ADNOC Linde Industrial Gases Company Ltd.)| url= https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|website=Gulf Oil $ Gas|archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Abu Dhabi Polymers Company (Borouge) ==== {{Толық мақала|Borouge}} Borouge — [[полиолефин]]дер өндіретін компания. Ол ADNOC пен Аустрияның [[Borealis AG|Borealis]] компаниясының [[бірлескен кәсіпорын]]ы болып табылады. Компания 1998 жылы құрылған және екі бөлімшесі бар: бірі Әбу-Дабиде, екіншісі Сингапурда орналасқан. Компания полиолефинді пластмассалар ([[полиэтилен]] және [[полипропилен]]) жеткізеді. Компания Әбу-Дабиде өндірілетін Borstar Enhanced Polyethylene және Borealis компаниясының арнайы өнімдер желісін пайдалана отырып, Таяу Шығыс пен Азия-Тынық мұхиты аймағындағы жоғары сапалы, ерекше қасиеттері бар өнімдерді қолдану салаларына баса назар аударады.<ref>{{cite web |url= http://borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |title= Locations |website= borouge.com |archive-url= https://web.archive.org/web/20161128171155/http://www.borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |archive-date= November 28, 2016 |url-status= dead |access-date= 2016-08-05}}</ref><ref name="SUB1"/><ref>{{cite web|title=Profile|url=https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|website= borouge.com|archive-date=November 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126095218/https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2025 жылғы наурызда ADNOC пен OMV Borouge және Borealis компанияларын біріктіріп, Borouge Group International компаниясын құру туралы келісімге келді. Жаңа компания Nova Chemicals кәсіпорнын 13,4 миллиард АҚШ долларына сатып алуды жоспарлады.<ref>{{cite web |title=$60-billion Adnoc-OMV-Nova Chemicals Deal Creates Global Polyolefins Powerhouse |url=https://www.plasticstoday.com/business/-60-billion-adnoc-omv-nova-chemicals-deal-creates-global-polyolefins-powerhouse |website=Plastics Today |access-date= 2026-07-01}}</ref> Химия өнеркәсібі компаниясының штаб-пәтері [[Аустрия]]ның [[Вена]] қаласында орналасатын болады.<ref>{{cite web |date=2025-03-04 |title=ADNOC and OMV to create $60-billion chemicals giant |url=https://theenergyyear.com/news/adnoc-and-omv-to-create-60-billion-chemicals-giant/ |website= theenergyyear.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== XRG ==== 2024 жылғы қарашада ADNOC төмен көміртекті энергетика мен химия өнеркәсібіне бағытталған, құны 80 миллиард АҚШ долларын құрайтын XRG халықаралық инвестициялық компаниясын құрды.<ref>{{cite web |last= |first= |date=2024-11-27 |title=ADNOC sets up $80 billion investment arm |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-sets-up-80-billion-investment-arm-1.1732730247758 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Компания өз қызметін үш негізгі бағытта дамытуды көздейді: жаһандық химия өнеркәсібі, төмен көміртекті энергетика және халықаралық газ бизнесі.<ref>{{cite web |date=2024-11-27 |title= ADNOC launches XRG: lower-carbon energy and chemicals investment company |url=https://www.worldoil.com/news/2024/11/27/adnoc-launches-xrg-lower-carbon-energy-and-chemicals-investment-company/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> === Маркетинг және тарату === ==== ADNOC Logistics & Services ==== ADNOC Logistics & Services компаниясы ESNAAD, IRSHAD және ADNATCO компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref>{{cite web|date=March 3, 2019|title=ADNOC Logistics and Services unveils expansion strategy| url=https://www.themaritimestandard.com/adnoc-logistics-and-services-unveils-expansion-strategy/|website= The Maritime Standard |archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.themaritimestandard.com/adnoc-logistics-and-services-unveils-expansion-strategy/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ADNOC Logistics & Services компаниясының 100% үлесі ADNOC-қа тиесілі.<ref>{{cite web|date=February 10, 2020|title=AG&P, ADNOC Logistics and Services sign agreement for the long-term charter of a Floating Storage Unit (FSU) at the new AG&P LNG import facility at Karaikal Port, South India|url=https://www.agpglobal.com/wp-content/uploads/2020/02/agp-adnoc-logistics-and-services-sign-agreement.pdf|website=AG&P|archive-date=December 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225110525/https://www.agpglobal.com/wp-content/uploads/2020/02/agp-adnoc-logistics-and-services-sign-agreement.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> Жаңа компанияда шамамен 4 000 адам жұмыс істейді.<ref name="shipping">{{cite web|title=Adnoc combines shipping and ports services units in reorganisation push |url= https://www.thenationalnews.com/business/adnoc-combines-shipping-and-ports-services-units-in-reorganisation-push-1.164680 |website=The National|date=October 18, 2016|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.thenationalnews.com/business/adnoc-combines-shipping-and-ports-services-units-in-reorganisation-push-1.164680|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2020 жылғы тамызда Қытайдың [[Wanhua Industrial Group|Wanhua]] компаниясы ADNOC Logistics & Services-пен бірлесіп, мұнай өнімдерін тасымалдайтын танкерлер мен аса ірі газ тасымалдаушы кемелер (VLGC) флотына иелік ететін әрі оларды пайдаланатын AW Shipping Ltd. компаниясын құрды. AW Shipping ADNOC және басқа да халықаралық жеткізушілерден алынған сұйытылған мұнай газын (LPG) Қытайдағы және әлемнің басқа елдеріндегі Wanhua кәсіпорындарына жеткізеді. 2018 жылғы қарашада компаниялар арасында сұйытылған мұнай газын жеткізу туралы 10 жылдық келісімшарт жасалды.<ref>{{cite web|title=Adnoc's shipping division launches joint venture with Chinese company| url=https://gulfnews.com/business/energy/adnocs-shipping-division-launches-joint-venture-with-chinese-company-1.1596526859122| website= Gulf News |date=August 4, 2020 |archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115091424/https://gulfnews.com/business/energy/adnocs-shipping-division-launches-joint-venture-with-chinese-company-1.1596526859122|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} s0zo5wf14kfoag4a3r83uun5o4hay32 3686768 3686767 2026-10-26T21:07:15Z 1nter pares 146705 /* Маркетинг және тарату */ 3686768 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> ==== ADNOC LNG ==== ADNOC LNG [[Сұйытылған газ|сұйытылған мұнай газы]] мен [[сұйытылған табиғи газ]]ды өңдеумен және таратумен айналысады. ADNOC Gas Processing компаниясы өз өнімдерін [[Дас аралы]]ндағы ADNOC LNG кәсіпорнына жеткізеді. Онда өнімдер өңделіп, Шығыс Азияға, әсіресе Жапонияға экспорттау үшін кемелерге тиеледі. ADNOC — компанияның негізгі акционері. Миноритарлық үлестер Mitsui, BP және Total компанияларына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Liquefaction Co. Limited (ADGAS) деп аталған.<ref>{{cite web|title=Inspection and fitness-for-service study for over 100 critical assets to Liquefied Natural Gas (LNG) operator ADGAS|url=https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|website=EDIFgroup.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194259/https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Refining ==== ADNOC Refining 1999 жылы ADNOC компаниясының мұнай өңдеу қызметін өз қарамағына алу үшін құрылды. ADNOC Refining шикі мұнай мен конденсатты, әртүрлі мұнай өнімдерін және түйіршіктелген күкіртті өңдейді.<ref name="TAK1">{{cite web | url=http://www.takreer.com/AboutUs.html | title=ADNOC Refining Notification - Abu Dhabi National Oil Company | archive-date=November 24, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161124190055/http://www.takreer.com/AboutUs.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Компания Рувайс және Әбу-Даби мұнай өңдеу зауыттарын басқарады.<ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|title=About ADNOC Refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120257/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> 2015 жылы компания Рувайс мұнай өңдеу зауытын ауқымды кеңейту жұмыстарын аяқтады. Құны 10 миллиард АҚШ долларын құраған жоба зауыттың өндірістік қуатын екі есеге арттырды. Азиядағы сұраныстың жоғары болуына байланысты өндіріс көлемінің едәуір бөлігі дизель отынын шығаруға бағытталды. Рувайс зауыты жылына 600 000 тонна жоғары сапалы базалық май өндіруге қабілетті. Бұл майлар негізінен автомобильдерге арналған майлау материалдарын өндіруде қолданылады.<ref name="TAK2">{{cite web | url=http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | title=Abu Dhabi refiner Takreer diversifies products to meet demand from transport sector | archive-date=January 5, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170105083347/http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | url-status=dead |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын компания Abu Dhabi Oil Refining Company (TAKREER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi Oil Refining Co - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|website=Bloomberg.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= ADNOC Refining (ADNOC), UAE - Company Information, Key People, Latest News and Contact Details - ZAWYA MENA Edition |url=https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/| website= zawya.com|archive-date=March 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305131941/https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC шикі мұнай өндіру қуатын 2023 жылғы тәулігіне 4,65 миллион баррельден 4,85 миллион баррельге дейін арттырды. Компания 2027 жылға қарай өндірістік қуатын тәулігіне 5 миллион баррельге жеткізуді жоспарлап отыр.<ref>{{cite web |date=2024-05-02 |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |access-date= }}</ref><ref>{{cite web |title=United Arab Emirates invests to meet 2027 crude oil production capacity goal |publisher= Energy Information Administration |place= US |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61365 |website= eia.gov |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== Fertiglobe ==== 2019 жылғы қыркүйекте 1980 жылы құрылған ADNOC Fertilizers компаниясы мен Нидерландтың [[OCI]] компаниясының Таяу Шығыстағы азот тыңайтқыштарын өндіру бизнесінің бірігуі нәтижесінде Fertiglobe құрылды. ADNOC жаңа кәсіпорынның 42% үлесіне ие.<ref>{{cite web|title=OCI NV, ADNOC close strategic partnership agreement, establish Fertiglobe |url= https://wam.ae/en/details/1395302791038|website=wam|date=September 30, 2019 |archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194243/https://wam.ae/en/details/1395302791038|url-status=live |access-date= January 7, 2021}}</ref><ref>{{cite web| last= Menachery |first= Martin |date=September 30, 2019|title=OCI, ADNOC close partnership agreement, establish Fertiglobe, a global nitrogen fertiliser company| url= https://www.refiningandpetrochemicalsme.com/products-services/26984-oci-adnoc-close-partnership-agreement-establish-fertiglobe-a-global-nitrogen-fertiliser-company|website=Refining & Petrochemicals |access-date= January 7, 2021}}</ref> ==== ADNOC Industrial Gas ==== ADNOC Industrial Gas 2007 жылы құрылған. Компания мұнай, газ және мұнай-химия өнеркәсібінде қолданылатын өнеркәсіптік газдарды өндіреді. ADNOC Industrial Gas компаниясы ADNOC Gas Processing компаниясымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. Кәсіпорын ADNOC пен Германияның [[Linde Group]] компаниясының бірлескен кәсіпорны болып табылады. ADNOC компанияның 51% үлесіне иелік етеді, ал қалған бөлігі Linde компаниясына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания ADNOC Linde Industrial Gases Company Limited (ELIXIER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Elixier (ADNOC Linde Industrial Gases Company Ltd.)| url= https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|website=Gulf Oil $ Gas|archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Abu Dhabi Polymers Company (Borouge) ==== {{Толық мақала|Borouge}} Borouge — [[полиолефин]]дер өндіретін компания. Ол ADNOC пен Аустрияның [[Borealis AG|Borealis]] компаниясының [[бірлескен кәсіпорын]]ы болып табылады. Компания 1998 жылы құрылған және екі бөлімшесі бар: бірі Әбу-Дабиде, екіншісі Сингапурда орналасқан. Компания полиолефинді пластмассалар ([[полиэтилен]] және [[полипропилен]]) жеткізеді. Компания Әбу-Дабиде өндірілетін Borstar Enhanced Polyethylene және Borealis компаниясының арнайы өнімдер желісін пайдалана отырып, Таяу Шығыс пен Азия-Тынық мұхиты аймағындағы жоғары сапалы, ерекше қасиеттері бар өнімдерді қолдану салаларына баса назар аударады.<ref>{{cite web |url= http://borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |title= Locations |website= borouge.com |archive-url= https://web.archive.org/web/20161128171155/http://www.borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |archive-date= November 28, 2016 |url-status= dead |access-date= 2016-08-05}}</ref><ref name="SUB1"/><ref>{{cite web|title=Profile|url=https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|website= borouge.com|archive-date=November 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126095218/https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2025 жылғы наурызда ADNOC пен OMV Borouge және Borealis компанияларын біріктіріп, Borouge Group International компаниясын құру туралы келісімге келді. Жаңа компания Nova Chemicals кәсіпорнын 13,4 миллиард АҚШ долларына сатып алуды жоспарлады.<ref>{{cite web |title=$60-billion Adnoc-OMV-Nova Chemicals Deal Creates Global Polyolefins Powerhouse |url=https://www.plasticstoday.com/business/-60-billion-adnoc-omv-nova-chemicals-deal-creates-global-polyolefins-powerhouse |website=Plastics Today |access-date= 2026-07-01}}</ref> Химия өнеркәсібі компаниясының штаб-пәтері [[Аустрия]]ның [[Вена]] қаласында орналасатын болады.<ref>{{cite web |date=2025-03-04 |title=ADNOC and OMV to create $60-billion chemicals giant |url=https://theenergyyear.com/news/adnoc-and-omv-to-create-60-billion-chemicals-giant/ |website= theenergyyear.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== XRG ==== 2024 жылғы қарашада ADNOC төмен көміртекті энергетика мен химия өнеркәсібіне бағытталған, құны 80 миллиард АҚШ долларын құрайтын XRG халықаралық инвестициялық компаниясын құрды.<ref>{{cite web |last= |first= |date=2024-11-27 |title=ADNOC sets up $80 billion investment arm |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-sets-up-80-billion-investment-arm-1.1732730247758 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Компания өз қызметін үш негізгі бағытта дамытуды көздейді: жаһандық химия өнеркәсібі, төмен көміртекті энергетика және халықаралық газ бизнесі.<ref>{{cite web |date=2024-11-27 |title= ADNOC launches XRG: lower-carbon energy and chemicals investment company |url=https://www.worldoil.com/news/2024/11/27/adnoc-launches-xrg-lower-carbon-energy-and-chemicals-investment-company/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> === Маркетинг және тарату === ==== ADNOC Logistics & Services ==== ADNOC Logistics & Services компаниясы ESNAAD, IRSHAD және ADNATCO компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref>{{cite web|date=March 3, 2019|title=ADNOC Logistics and Services unveils expansion strategy| url=https://www.themaritimestandard.com/adnoc-logistics-and-services-unveils-expansion-strategy/|website= The Maritime Standard |archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.themaritimestandard.com/adnoc-logistics-and-services-unveils-expansion-strategy/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ADNOC Logistics & Services компаниясының 100% үлесі ADNOC-қа тиесілі.<ref>{{cite web|date=February 10, 2020|title=AG&P, ADNOC Logistics and Services sign agreement for the long-term charter of a Floating Storage Unit (FSU) at the new AG&P LNG import facility at Karaikal Port, South India|url=https://www.agpglobal.com/wp-content/uploads/2020/02/agp-adnoc-logistics-and-services-sign-agreement.pdf|website=AG&P|archive-date=December 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225110525/https://www.agpglobal.com/wp-content/uploads/2020/02/agp-adnoc-logistics-and-services-sign-agreement.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> Жаңа компанияда шамамен 4 000 адам жұмыс істейді.<ref name="shipping">{{cite web|title=Adnoc combines shipping and ports services units in reorganisation push |url= https://www.thenationalnews.com/business/adnoc-combines-shipping-and-ports-services-units-in-reorganisation-push-1.164680 |website=The National|date=October 18, 2016|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.thenationalnews.com/business/adnoc-combines-shipping-and-ports-services-units-in-reorganisation-push-1.164680|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2020 жылғы тамызда Қытайдың [[Wanhua Industrial Group|Wanhua]] компаниясы ADNOC Logistics & Services-пен бірлесіп, мұнай өнімдерін тасымалдайтын танкерлер мен аса ірі газ тасымалдаушы кемелер (VLGC) флотына иелік ететін әрі оларды пайдаланатын AW Shipping Ltd. компаниясын құрды. AW Shipping ADNOC және басқа да халықаралық жеткізушілерден алынған сұйытылған мұнай газын (LPG) Қытайдағы және әлемнің басқа елдеріндегі Wanhua кәсіпорындарына жеткізеді. 2018 жылғы қарашада компаниялар арасында сұйытылған мұнай газын жеткізу туралы 10 жылдық келісімшарт жасалды.<ref>{{cite web|title=Adnoc's shipping division launches joint venture with Chinese company| url=https://gulfnews.com/business/energy/adnocs-shipping-division-launches-joint-venture-with-chinese-company-1.1596526859122| website= Gulf News |date=August 4, 2020 |archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115091424/https://gulfnews.com/business/energy/adnocs-shipping-division-launches-joint-venture-with-chinese-company-1.1596526859122|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> ==== ADNOC Distribution ==== [[ADNOC Distribution]] (ADNOCDIS:UH)<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi National Oil Co for Distribution PJSC|url=https://www.bloomberg.com/quote/ADNOCDIS:UH|website=Bloomberg News|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115153054/https://www.bloomberg.com/quote/ADNOCDIS:UH|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> БАӘ аумағында жүздеген жанармай құю станциясын басқарады, [[Заид порты]]нда [[бункерлеу]] қызметтерін көрсетеді, елдегі әуежайлардың көпшілігін авиациялық отынмен қамтамасыз етеді және Парсы шығанағы аймағында өз брендімен майлау материалдарын сатады.<ref name="Book1" /><ref>{{cite web|title=The investment opportunity|url=https://www.adnocdistribution.ae/en/investor-relations/investor-relations/our-investment-case/the-investment-opportunity/|website=ADNOC Distribution|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115090949/https://www.adnocdistribution.ae/en/investor-relations/investor-relations/our-investment-case/the-investment-opportunity/|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> 2020 жылғы қыркүйекте ADNOC Парсы шығанағы аймағындағы биржада тіркелген компания акцияларының құны 1 миллиард АҚШ долларын құрайтын «ең ірі пакеттік орналастыруын» аяқтады. Институционалдық инвесторларға бағытталған бұл орналастыру еншілес компанияның еркін айналымдағы акцияларының үлесін 20%-ға дейін арттырды.<ref>{{cite web|date=September 14, 2020|title=ADNOC completes $1 bln institutional placement for distribution business |url=https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/oil-and-gas/adnoc-completes-1-bln-institutional-placement-for-distribution-business/78105048|website=ET EnergyWorld|archive-date=January 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114101857/https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/oil-and-gas/adnoc-completes-1-bln-institutional-placement-for-distribution-business/78105048|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref><ref>{{cite news| last= El Gamal| first= Rania |date=September 14, 2020|title=ADNOC completes $1 billion institutional placement for distribution business| website= Reuters.com| url= https://www.reuters.com/article/us-adnoc-equity-idUSKBN2650U8|archive-date=January 14, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210114094707/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-equity-idUSKBN2650U8 |url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} fjqxxgae24ni5hcv73gp6yy33gkoh2s 3686769 3686768 2026-10-26T21:08:23Z 1nter pares 146705 /* ADNOC Distribution */ 3686769 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> ==== ADNOC LNG ==== ADNOC LNG [[Сұйытылған газ|сұйытылған мұнай газы]] мен [[сұйытылған табиғи газ]]ды өңдеумен және таратумен айналысады. ADNOC Gas Processing компаниясы өз өнімдерін [[Дас аралы]]ндағы ADNOC LNG кәсіпорнына жеткізеді. Онда өнімдер өңделіп, Шығыс Азияға, әсіресе Жапонияға экспорттау үшін кемелерге тиеледі. ADNOC — компанияның негізгі акционері. Миноритарлық үлестер Mitsui, BP және Total компанияларына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Liquefaction Co. Limited (ADGAS) деп аталған.<ref>{{cite web|title=Inspection and fitness-for-service study for over 100 critical assets to Liquefied Natural Gas (LNG) operator ADGAS|url=https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|website=EDIFgroup.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194259/https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Refining ==== ADNOC Refining 1999 жылы ADNOC компаниясының мұнай өңдеу қызметін өз қарамағына алу үшін құрылды. ADNOC Refining шикі мұнай мен конденсатты, әртүрлі мұнай өнімдерін және түйіршіктелген күкіртті өңдейді.<ref name="TAK1">{{cite web | url=http://www.takreer.com/AboutUs.html | title=ADNOC Refining Notification - Abu Dhabi National Oil Company | archive-date=November 24, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161124190055/http://www.takreer.com/AboutUs.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Компания Рувайс және Әбу-Даби мұнай өңдеу зауыттарын басқарады.<ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|title=About ADNOC Refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120257/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> 2015 жылы компания Рувайс мұнай өңдеу зауытын ауқымды кеңейту жұмыстарын аяқтады. Құны 10 миллиард АҚШ долларын құраған жоба зауыттың өндірістік қуатын екі есеге арттырды. Азиядағы сұраныстың жоғары болуына байланысты өндіріс көлемінің едәуір бөлігі дизель отынын шығаруға бағытталды. Рувайс зауыты жылына 600 000 тонна жоғары сапалы базалық май өндіруге қабілетті. Бұл майлар негізінен автомобильдерге арналған майлау материалдарын өндіруде қолданылады.<ref name="TAK2">{{cite web | url=http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | title=Abu Dhabi refiner Takreer diversifies products to meet demand from transport sector | archive-date=January 5, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170105083347/http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | url-status=dead |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын компания Abu Dhabi Oil Refining Company (TAKREER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi Oil Refining Co - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|website=Bloomberg.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= ADNOC Refining (ADNOC), UAE - Company Information, Key People, Latest News and Contact Details - ZAWYA MENA Edition |url=https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/| website= zawya.com|archive-date=March 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305131941/https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC шикі мұнай өндіру қуатын 2023 жылғы тәулігіне 4,65 миллион баррельден 4,85 миллион баррельге дейін арттырды. Компания 2027 жылға қарай өндірістік қуатын тәулігіне 5 миллион баррельге жеткізуді жоспарлап отыр.<ref>{{cite web |date=2024-05-02 |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |access-date= }}</ref><ref>{{cite web |title=United Arab Emirates invests to meet 2027 crude oil production capacity goal |publisher= Energy Information Administration |place= US |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61365 |website= eia.gov |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== Fertiglobe ==== 2019 жылғы қыркүйекте 1980 жылы құрылған ADNOC Fertilizers компаниясы мен Нидерландтың [[OCI]] компаниясының Таяу Шығыстағы азот тыңайтқыштарын өндіру бизнесінің бірігуі нәтижесінде Fertiglobe құрылды. ADNOC жаңа кәсіпорынның 42% үлесіне ие.<ref>{{cite web|title=OCI NV, ADNOC close strategic partnership agreement, establish Fertiglobe |url= https://wam.ae/en/details/1395302791038|website=wam|date=September 30, 2019 |archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194243/https://wam.ae/en/details/1395302791038|url-status=live |access-date= January 7, 2021}}</ref><ref>{{cite web| last= Menachery |first= Martin |date=September 30, 2019|title=OCI, ADNOC close partnership agreement, establish Fertiglobe, a global nitrogen fertiliser company| url= https://www.refiningandpetrochemicalsme.com/products-services/26984-oci-adnoc-close-partnership-agreement-establish-fertiglobe-a-global-nitrogen-fertiliser-company|website=Refining & Petrochemicals |access-date= January 7, 2021}}</ref> ==== ADNOC Industrial Gas ==== ADNOC Industrial Gas 2007 жылы құрылған. Компания мұнай, газ және мұнай-химия өнеркәсібінде қолданылатын өнеркәсіптік газдарды өндіреді. ADNOC Industrial Gas компаниясы ADNOC Gas Processing компаниясымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. Кәсіпорын ADNOC пен Германияның [[Linde Group]] компаниясының бірлескен кәсіпорны болып табылады. ADNOC компанияның 51% үлесіне иелік етеді, ал қалған бөлігі Linde компаниясына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания ADNOC Linde Industrial Gases Company Limited (ELIXIER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Elixier (ADNOC Linde Industrial Gases Company Ltd.)| url= https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|website=Gulf Oil $ Gas|archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Abu Dhabi Polymers Company (Borouge) ==== {{Толық мақала|Borouge}} Borouge — [[полиолефин]]дер өндіретін компания. Ол ADNOC пен Аустрияның [[Borealis AG|Borealis]] компаниясының [[бірлескен кәсіпорын]]ы болып табылады. Компания 1998 жылы құрылған және екі бөлімшесі бар: бірі Әбу-Дабиде, екіншісі Сингапурда орналасқан. Компания полиолефинді пластмассалар ([[полиэтилен]] және [[полипропилен]]) жеткізеді. Компания Әбу-Дабиде өндірілетін Borstar Enhanced Polyethylene және Borealis компаниясының арнайы өнімдер желісін пайдалана отырып, Таяу Шығыс пен Азия-Тынық мұхиты аймағындағы жоғары сапалы, ерекше қасиеттері бар өнімдерді қолдану салаларына баса назар аударады.<ref>{{cite web |url= http://borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |title= Locations |website= borouge.com |archive-url= https://web.archive.org/web/20161128171155/http://www.borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |archive-date= November 28, 2016 |url-status= dead |access-date= 2016-08-05}}</ref><ref name="SUB1"/><ref>{{cite web|title=Profile|url=https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|website= borouge.com|archive-date=November 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126095218/https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2025 жылғы наурызда ADNOC пен OMV Borouge және Borealis компанияларын біріктіріп, Borouge Group International компаниясын құру туралы келісімге келді. Жаңа компания Nova Chemicals кәсіпорнын 13,4 миллиард АҚШ долларына сатып алуды жоспарлады.<ref>{{cite web |title=$60-billion Adnoc-OMV-Nova Chemicals Deal Creates Global Polyolefins Powerhouse |url=https://www.plasticstoday.com/business/-60-billion-adnoc-omv-nova-chemicals-deal-creates-global-polyolefins-powerhouse |website=Plastics Today |access-date= 2026-07-01}}</ref> Химия өнеркәсібі компаниясының штаб-пәтері [[Аустрия]]ның [[Вена]] қаласында орналасатын болады.<ref>{{cite web |date=2025-03-04 |title=ADNOC and OMV to create $60-billion chemicals giant |url=https://theenergyyear.com/news/adnoc-and-omv-to-create-60-billion-chemicals-giant/ |website= theenergyyear.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== XRG ==== 2024 жылғы қарашада ADNOC төмен көміртекті энергетика мен химия өнеркәсібіне бағытталған, құны 80 миллиард АҚШ долларын құрайтын XRG халықаралық инвестициялық компаниясын құрды.<ref>{{cite web |last= |first= |date=2024-11-27 |title=ADNOC sets up $80 billion investment arm |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-sets-up-80-billion-investment-arm-1.1732730247758 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Компания өз қызметін үш негізгі бағытта дамытуды көздейді: жаһандық химия өнеркәсібі, төмен көміртекті энергетика және халықаралық газ бизнесі.<ref>{{cite web |date=2024-11-27 |title= ADNOC launches XRG: lower-carbon energy and chemicals investment company |url=https://www.worldoil.com/news/2024/11/27/adnoc-launches-xrg-lower-carbon-energy-and-chemicals-investment-company/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> === Маркетинг және тарату === ==== ADNOC Logistics & Services ==== ADNOC Logistics & Services компаниясы ESNAAD, IRSHAD және ADNATCO компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref>{{cite web|date=March 3, 2019|title=ADNOC Logistics and Services unveils expansion strategy| url=https://www.themaritimestandard.com/adnoc-logistics-and-services-unveils-expansion-strategy/|website= The Maritime Standard |archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.themaritimestandard.com/adnoc-logistics-and-services-unveils-expansion-strategy/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ADNOC Logistics & Services компаниясының 100% үлесі ADNOC-қа тиесілі.<ref>{{cite web|date=February 10, 2020|title=AG&P, ADNOC Logistics and Services sign agreement for the long-term charter of a Floating Storage Unit (FSU) at the new AG&P LNG import facility at Karaikal Port, South India|url=https://www.agpglobal.com/wp-content/uploads/2020/02/agp-adnoc-logistics-and-services-sign-agreement.pdf|website=AG&P|archive-date=December 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225110525/https://www.agpglobal.com/wp-content/uploads/2020/02/agp-adnoc-logistics-and-services-sign-agreement.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> Жаңа компанияда шамамен 4 000 адам жұмыс істейді.<ref name="shipping">{{cite web|title=Adnoc combines shipping and ports services units in reorganisation push |url= https://www.thenationalnews.com/business/adnoc-combines-shipping-and-ports-services-units-in-reorganisation-push-1.164680 |website=The National|date=October 18, 2016|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.thenationalnews.com/business/adnoc-combines-shipping-and-ports-services-units-in-reorganisation-push-1.164680|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2020 жылғы тамызда Қытайдың [[Wanhua Industrial Group|Wanhua]] компаниясы ADNOC Logistics & Services-пен бірлесіп, мұнай өнімдерін тасымалдайтын танкерлер мен аса ірі газ тасымалдаушы кемелер (VLGC) флотына иелік ететін әрі оларды пайдаланатын AW Shipping Ltd. компаниясын құрды. AW Shipping ADNOC және басқа да халықаралық жеткізушілерден алынған сұйытылған мұнай газын (LPG) Қытайдағы және әлемнің басқа елдеріндегі Wanhua кәсіпорындарына жеткізеді. 2018 жылғы қарашада компаниялар арасында сұйытылған мұнай газын жеткізу туралы 10 жылдық келісімшарт жасалды.<ref>{{cite web|title=Adnoc's shipping division launches joint venture with Chinese company| url=https://gulfnews.com/business/energy/adnocs-shipping-division-launches-joint-venture-with-chinese-company-1.1596526859122| website= Gulf News |date=August 4, 2020 |archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115091424/https://gulfnews.com/business/energy/adnocs-shipping-division-launches-joint-venture-with-chinese-company-1.1596526859122|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> ==== ADNOC Distribution ==== [[ADNOC Distribution]] (ADNOCDIS:UH)<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi National Oil Co for Distribution PJSC|url=https://www.bloomberg.com/quote/ADNOCDIS:UH|website=Bloomberg News|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115153054/https://www.bloomberg.com/quote/ADNOCDIS:UH|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> БАӘ аумағында жүздеген жанармай құю станциясын басқарады, [[Заид порты]]нда [[бункерлеу]] қызметтерін көрсетеді, елдегі әуежайлардың көпшілігін авиациялық отынмен қамтамасыз етеді және Парсы шығанағы аймағында өз брендімен майлау материалдарын сатады.<ref name="Book1" /><ref>{{cite web|title=The investment opportunity|url=https://www.adnocdistribution.ae/en/investor-relations/investor-relations/our-investment-case/the-investment-opportunity/|website=ADNOC Distribution|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115090949/https://www.adnocdistribution.ae/en/investor-relations/investor-relations/our-investment-case/the-investment-opportunity/|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> 2020 жылғы қыркүйекте ADNOC Парсы шығанағы аймағындағы биржада тіркелген компания акцияларының құны 1 миллиард АҚШ долларын құрайтын «ең ірі пакеттік орналастыруын» аяқтады. Институционалдық инвесторларға бағытталған бұл орналастыру еншілес компанияның еркін айналымдағы акцияларының үлесін 20%-ға дейін арттырды.<ref>{{cite web|date=September 14, 2020|title=ADNOC completes $1 bln institutional placement for distribution business |url=https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/oil-and-gas/adnoc-completes-1-bln-institutional-placement-for-distribution-business/78105048|website=ET EnergyWorld|archive-date=January 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114101857/https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/oil-and-gas/adnoc-completes-1-bln-institutional-placement-for-distribution-business/78105048|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref><ref>{{cite news| last= El Gamal| first= Rania |date=September 14, 2020|title=ADNOC completes $1 billion institutional placement for distribution business| website= Reuters.com| url= https://www.reuters.com/article/us-adnoc-equity-idUSKBN2650U8|archive-date=January 14, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210114094707/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-equity-idUSKBN2650U8 |url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> ==== Abu Dhabi Crude Oil Pipeline LLC ==== Abu Dhabi Crude Oil Pipeline LLC (ADCOP) компаниясы Әбу-Дабидегі ADNOC Onshore компаниясының мұнай жинау орталығынан халықаралық теңіз тасымалы бағыттарына шығуға мүмкіндік беретін Фуджейра мұнай экспорттау терминалына дейін шикі мұнай тасымалдайтын ұзындығы 406 км құбырға иелік етеді.<ref>{{cite web|date=November 6, 2017|title=Abu Dhabi Crude Oil Pipeline successfully issues $3b bond|url=http://saudigazette.com.sa/article/521171|website=Saudigazette|archive-date=January 21, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210121014958/https://saudigazette.com.sa/article/521171|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sew08xhoyt972y494t7ko5s430o0oqa 3686770 3686769 2026-10-26T21:09:16Z 1nter pares 146705 3686770 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> ==== ADNOC LNG ==== ADNOC LNG [[Сұйытылған газ|сұйытылған мұнай газы]] мен [[сұйытылған табиғи газ]]ды өңдеумен және таратумен айналысады. ADNOC Gas Processing компаниясы өз өнімдерін [[Дас аралы]]ндағы ADNOC LNG кәсіпорнына жеткізеді. Онда өнімдер өңделіп, Шығыс Азияға, әсіресе Жапонияға экспорттау үшін кемелерге тиеледі. ADNOC — компанияның негізгі акционері. Миноритарлық үлестер Mitsui, BP және Total компанияларына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Liquefaction Co. Limited (ADGAS) деп аталған.<ref>{{cite web|title=Inspection and fitness-for-service study for over 100 critical assets to Liquefied Natural Gas (LNG) operator ADGAS|url=https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|website=EDIFgroup.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194259/https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Refining ==== ADNOC Refining 1999 жылы ADNOC компаниясының мұнай өңдеу қызметін өз қарамағына алу үшін құрылды. ADNOC Refining шикі мұнай мен конденсатты, әртүрлі мұнай өнімдерін және түйіршіктелген күкіртті өңдейді.<ref name="TAK1">{{cite web | url=http://www.takreer.com/AboutUs.html | title=ADNOC Refining Notification - Abu Dhabi National Oil Company | archive-date=November 24, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161124190055/http://www.takreer.com/AboutUs.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Компания Рувайс және Әбу-Даби мұнай өңдеу зауыттарын басқарады.<ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|title=About ADNOC Refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120257/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> 2015 жылы компания Рувайс мұнай өңдеу зауытын ауқымды кеңейту жұмыстарын аяқтады. Құны 10 миллиард АҚШ долларын құраған жоба зауыттың өндірістік қуатын екі есеге арттырды. Азиядағы сұраныстың жоғары болуына байланысты өндіріс көлемінің едәуір бөлігі дизель отынын шығаруға бағытталды. Рувайс зауыты жылына 600 000 тонна жоғары сапалы базалық май өндіруге қабілетті. Бұл майлар негізінен автомобильдерге арналған майлау материалдарын өндіруде қолданылады.<ref name="TAK2">{{cite web | url=http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | title=Abu Dhabi refiner Takreer diversifies products to meet demand from transport sector | archive-date=January 5, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170105083347/http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | url-status=dead |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын компания Abu Dhabi Oil Refining Company (TAKREER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi Oil Refining Co - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|website=Bloomberg.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= ADNOC Refining (ADNOC), UAE - Company Information, Key People, Latest News and Contact Details - ZAWYA MENA Edition |url=https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/| website= zawya.com|archive-date=March 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305131941/https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC шикі мұнай өндіру қуатын 2023 жылғы тәулігіне 4,65 миллион баррельден 4,85 миллион баррельге дейін арттырды. Компания 2027 жылға қарай өндірістік қуатын тәулігіне 5 миллион баррельге жеткізуді жоспарлап отыр.<ref>{{cite web |date=2024-05-02 |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |access-date= }}</ref><ref>{{cite web |title=United Arab Emirates invests to meet 2027 crude oil production capacity goal |publisher= Energy Information Administration |place= US |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61365 |website= eia.gov |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== Fertiglobe ==== 2019 жылғы қыркүйекте 1980 жылы құрылған ADNOC Fertilizers компаниясы мен Нидерландтың [[OCI]] компаниясының Таяу Шығыстағы азот тыңайтқыштарын өндіру бизнесінің бірігуі нәтижесінде Fertiglobe құрылды. ADNOC жаңа кәсіпорынның 42% үлесіне ие.<ref>{{cite web|title=OCI NV, ADNOC close strategic partnership agreement, establish Fertiglobe |url= https://wam.ae/en/details/1395302791038|website=wam|date=September 30, 2019 |archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194243/https://wam.ae/en/details/1395302791038|url-status=live |access-date= January 7, 2021}}</ref><ref>{{cite web| last= Menachery |first= Martin |date=September 30, 2019|title=OCI, ADNOC close partnership agreement, establish Fertiglobe, a global nitrogen fertiliser company| url= https://www.refiningandpetrochemicalsme.com/products-services/26984-oci-adnoc-close-partnership-agreement-establish-fertiglobe-a-global-nitrogen-fertiliser-company|website=Refining & Petrochemicals |access-date= January 7, 2021}}</ref> ==== ADNOC Industrial Gas ==== ADNOC Industrial Gas 2007 жылы құрылған. Компания мұнай, газ және мұнай-химия өнеркәсібінде қолданылатын өнеркәсіптік газдарды өндіреді. ADNOC Industrial Gas компаниясы ADNOC Gas Processing компаниясымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. Кәсіпорын ADNOC пен Германияның [[Linde Group]] компаниясының бірлескен кәсіпорны болып табылады. ADNOC компанияның 51% үлесіне иелік етеді, ал қалған бөлігі Linde компаниясына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания ADNOC Linde Industrial Gases Company Limited (ELIXIER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Elixier (ADNOC Linde Industrial Gases Company Ltd.)| url= https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|website=Gulf Oil $ Gas|archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Abu Dhabi Polymers Company (Borouge) ==== {{Толық мақала|Borouge}} Borouge — [[полиолефин]]дер өндіретін компания. Ол ADNOC пен Аустрияның [[Borealis AG|Borealis]] компаниясының [[бірлескен кәсіпорын]]ы болып табылады. Компания 1998 жылы құрылған және екі бөлімшесі бар: бірі Әбу-Дабиде, екіншісі Сингапурда орналасқан. Компания полиолефинді пластмассалар ([[полиэтилен]] және [[полипропилен]]) жеткізеді. Компания Әбу-Дабиде өндірілетін Borstar Enhanced Polyethylene және Borealis компаниясының арнайы өнімдер желісін пайдалана отырып, Таяу Шығыс пен Азия-Тынық мұхиты аймағындағы жоғары сапалы, ерекше қасиеттері бар өнімдерді қолдану салаларына баса назар аударады.<ref>{{cite web |url= http://borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |title= Locations |website= borouge.com |archive-url= https://web.archive.org/web/20161128171155/http://www.borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |archive-date= November 28, 2016 |url-status= dead |access-date= 2016-08-05}}</ref><ref name="SUB1"/><ref>{{cite web|title=Profile|url=https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|website= borouge.com|archive-date=November 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126095218/https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2025 жылғы наурызда ADNOC пен OMV Borouge және Borealis компанияларын біріктіріп, Borouge Group International компаниясын құру туралы келісімге келді. Жаңа компания Nova Chemicals кәсіпорнын 13,4 миллиард АҚШ долларына сатып алуды жоспарлады.<ref>{{cite web |title=$60-billion Adnoc-OMV-Nova Chemicals Deal Creates Global Polyolefins Powerhouse |url=https://www.plasticstoday.com/business/-60-billion-adnoc-omv-nova-chemicals-deal-creates-global-polyolefins-powerhouse |website=Plastics Today |access-date= 2026-07-01}}</ref> Химия өнеркәсібі компаниясының штаб-пәтері [[Аустрия]]ның [[Вена]] қаласында орналасатын болады.<ref>{{cite web |date=2025-03-04 |title=ADNOC and OMV to create $60-billion chemicals giant |url=https://theenergyyear.com/news/adnoc-and-omv-to-create-60-billion-chemicals-giant/ |website= theenergyyear.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== XRG ==== 2024 жылғы қарашада ADNOC төмен көміртекті энергетика мен химия өнеркәсібіне бағытталған, құны 80 миллиард АҚШ долларын құрайтын XRG халықаралық инвестициялық компаниясын құрды.<ref>{{cite web |last= |first= |date=2024-11-27 |title=ADNOC sets up $80 billion investment arm |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-sets-up-80-billion-investment-arm-1.1732730247758 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Компания өз қызметін үш негізгі бағытта дамытуды көздейді: жаһандық химия өнеркәсібі, төмен көміртекті энергетика және халықаралық газ бизнесі.<ref>{{cite web |date=2024-11-27 |title= ADNOC launches XRG: lower-carbon energy and chemicals investment company |url=https://www.worldoil.com/news/2024/11/27/adnoc-launches-xrg-lower-carbon-energy-and-chemicals-investment-company/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> === Маркетинг және тарату === ==== ADNOC Logistics & Services ==== ADNOC Logistics & Services компаниясы ESNAAD, IRSHAD және ADNATCO компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref>{{cite web|date=March 3, 2019|title=ADNOC Logistics and Services unveils expansion strategy| url=https://www.themaritimestandard.com/adnoc-logistics-and-services-unveils-expansion-strategy/|website= The Maritime Standard |archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.themaritimestandard.com/adnoc-logistics-and-services-unveils-expansion-strategy/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ADNOC Logistics & Services компаниясының 100% үлесі ADNOC-қа тиесілі.<ref>{{cite web|date=February 10, 2020|title=AG&P, ADNOC Logistics and Services sign agreement for the long-term charter of a Floating Storage Unit (FSU) at the new AG&P LNG import facility at Karaikal Port, South India|url=https://www.agpglobal.com/wp-content/uploads/2020/02/agp-adnoc-logistics-and-services-sign-agreement.pdf|website=AG&P|archive-date=December 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225110525/https://www.agpglobal.com/wp-content/uploads/2020/02/agp-adnoc-logistics-and-services-sign-agreement.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> Жаңа компанияда шамамен 4 000 адам жұмыс істейді.<ref name="shipping">{{cite web|title=Adnoc combines shipping and ports services units in reorganisation push |url= https://www.thenationalnews.com/business/adnoc-combines-shipping-and-ports-services-units-in-reorganisation-push-1.164680 |website=The National|date=October 18, 2016|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.thenationalnews.com/business/adnoc-combines-shipping-and-ports-services-units-in-reorganisation-push-1.164680|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2020 жылғы тамызда Қытайдың [[Wanhua Industrial Group|Wanhua]] компаниясы ADNOC Logistics & Services-пен бірлесіп, мұнай өнімдерін тасымалдайтын танкерлер мен аса ірі газ тасымалдаушы кемелер (VLGC) флотына иелік ететін әрі оларды пайдаланатын AW Shipping Ltd. компаниясын құрды. AW Shipping ADNOC және басқа да халықаралық жеткізушілерден алынған сұйытылған мұнай газын (LPG) Қытайдағы және әлемнің басқа елдеріндегі Wanhua кәсіпорындарына жеткізеді. 2018 жылғы қарашада компаниялар арасында сұйытылған мұнай газын жеткізу туралы 10 жылдық келісімшарт жасалды.<ref>{{cite web|title=Adnoc's shipping division launches joint venture with Chinese company| url=https://gulfnews.com/business/energy/adnocs-shipping-division-launches-joint-venture-with-chinese-company-1.1596526859122| website= Gulf News |date=August 4, 2020 |archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115091424/https://gulfnews.com/business/energy/adnocs-shipping-division-launches-joint-venture-with-chinese-company-1.1596526859122|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> ==== ADNOC Distribution ==== [[ADNOC Distribution]] (ADNOCDIS:UH)<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi National Oil Co for Distribution PJSC|url=https://www.bloomberg.com/quote/ADNOCDIS:UH|website=Bloomberg News|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115153054/https://www.bloomberg.com/quote/ADNOCDIS:UH|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> БАӘ аумағында жүздеген жанармай құю станциясын басқарады, [[Заид порты]]нда [[бункерлеу]] қызметтерін көрсетеді, елдегі әуежайлардың көпшілігін авиациялық отынмен қамтамасыз етеді және Парсы шығанағы аймағында өз брендімен майлау материалдарын сатады.<ref name="Book1" /><ref>{{cite web|title=The investment opportunity|url=https://www.adnocdistribution.ae/en/investor-relations/investor-relations/our-investment-case/the-investment-opportunity/|website=ADNOC Distribution|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115090949/https://www.adnocdistribution.ae/en/investor-relations/investor-relations/our-investment-case/the-investment-opportunity/|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> 2020 жылғы қыркүйекте ADNOC Парсы шығанағы аймағындағы биржада тіркелген компания акцияларының құны 1 миллиард АҚШ долларын құрайтын «ең ірі пакеттік орналастыруын» аяқтады. Институционалдық инвесторларға бағытталған бұл орналастыру еншілес компанияның еркін айналымдағы акцияларының үлесін 20%-ға дейін арттырды.<ref>{{cite web|date=September 14, 2020|title=ADNOC completes $1 bln institutional placement for distribution business |url=https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/oil-and-gas/adnoc-completes-1-bln-institutional-placement-for-distribution-business/78105048|website=ET EnergyWorld|archive-date=January 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114101857/https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/oil-and-gas/adnoc-completes-1-bln-institutional-placement-for-distribution-business/78105048|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref><ref>{{cite news| last= El Gamal| first= Rania |date=September 14, 2020|title=ADNOC completes $1 billion institutional placement for distribution business| website= Reuters.com| url= https://www.reuters.com/article/us-adnoc-equity-idUSKBN2650U8|archive-date=January 14, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210114094707/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-equity-idUSKBN2650U8 |url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> ==== Abu Dhabi Crude Oil Pipeline LLC ==== Abu Dhabi Crude Oil Pipeline LLC (ADCOP) компаниясы Әбу-Дабидегі ADNOC Onshore компаниясының мұнай жинау орталығынан халықаралық теңіз тасымалы бағыттарына шығуға мүмкіндік беретін Фуджейра мұнай экспорттау терминалына дейін шикі мұнай тасымалдайтын ұзындығы 406 км құбырға иелік етеді.<ref>{{cite web|date=November 6, 2017|title=Abu Dhabi Crude Oil Pipeline successfully issues $3b bond|url=http://saudigazette.com.sa/article/521171|website=Saudigazette|archive-date=January 21, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210121014958/https://saudigazette.com.sa/article/521171|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Әлем мұнай компанияларының тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9gz7a9ay2d3ngystibei84mmc3b9d6q 3686771 3686770 2026-10-26T21:10:42Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3686771 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> ==== ADNOC LNG ==== ADNOC LNG [[Сұйытылған газ|сұйытылған мұнай газы]] мен [[сұйытылған табиғи газ]]ды өңдеумен және таратумен айналысады. ADNOC Gas Processing компаниясы өз өнімдерін [[Дас аралы]]ндағы ADNOC LNG кәсіпорнына жеткізеді. Онда өнімдер өңделіп, Шығыс Азияға, әсіресе Жапонияға экспорттау үшін кемелерге тиеледі. ADNOC — компанияның негізгі акционері. Миноритарлық үлестер Mitsui, BP және Total компанияларына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Liquefaction Co. Limited (ADGAS) деп аталған.<ref>{{cite web|title=Inspection and fitness-for-service study for over 100 critical assets to Liquefied Natural Gas (LNG) operator ADGAS|url=https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|website=EDIFgroup.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194259/https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Refining ==== ADNOC Refining 1999 жылы ADNOC компаниясының мұнай өңдеу қызметін өз қарамағына алу үшін құрылды. ADNOC Refining шикі мұнай мен конденсатты, әртүрлі мұнай өнімдерін және түйіршіктелген күкіртті өңдейді.<ref name="TAK1">{{cite web | url=http://www.takreer.com/AboutUs.html | title=ADNOC Refining Notification - Abu Dhabi National Oil Company | archive-date=November 24, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161124190055/http://www.takreer.com/AboutUs.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Компания Рувайс және Әбу-Даби мұнай өңдеу зауыттарын басқарады.<ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|title=About ADNOC Refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120257/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> 2015 жылы компания Рувайс мұнай өңдеу зауытын ауқымды кеңейту жұмыстарын аяқтады. Құны 10 миллиард АҚШ долларын құраған жоба зауыттың өндірістік қуатын екі есеге арттырды. Азиядағы сұраныстың жоғары болуына байланысты өндіріс көлемінің едәуір бөлігі дизель отынын шығаруға бағытталды. Рувайс зауыты жылына 600 000 тонна жоғары сапалы базалық май өндіруге қабілетті. Бұл майлар негізінен автомобильдерге арналған майлау материалдарын өндіруде қолданылады.<ref name="TAK2">{{cite web | url=http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | title=Abu Dhabi refiner Takreer diversifies products to meet demand from transport sector | archive-date=January 5, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170105083347/http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | url-status=dead |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын компания Abu Dhabi Oil Refining Company (TAKREER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi Oil Refining Co - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|website=Bloomberg.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= ADNOC Refining (ADNOC), UAE - Company Information, Key People, Latest News and Contact Details - ZAWYA MENA Edition |url=https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/| website= zawya.com|archive-date=March 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305131941/https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC шикі мұнай өндіру қуатын 2023 жылғы тәулігіне 4,65 миллион баррельден 4,85 миллион баррельге дейін арттырды. Компания 2027 жылға қарай өндірістік қуатын тәулігіне 5 миллион баррельге жеткізуді жоспарлап отыр.<ref>{{cite web |date=2024-05-02 |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |access-date= }}</ref><ref>{{cite web |title=United Arab Emirates invests to meet 2027 crude oil production capacity goal |publisher= Energy Information Administration |place= US |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61365 |website= eia.gov |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== Fertiglobe ==== 2019 жылғы қыркүйекте 1980 жылы құрылған ADNOC Fertilizers компаниясы мен Нидерландтың [[OCI]] компаниясының Таяу Шығыстағы азот тыңайтқыштарын өндіру бизнесінің бірігуі нәтижесінде Fertiglobe құрылды. ADNOC жаңа кәсіпорынның 42% үлесіне ие.<ref>{{cite web|title=OCI NV, ADNOC close strategic partnership agreement, establish Fertiglobe |url= https://wam.ae/en/details/1395302791038|website=wam|date=September 30, 2019 |archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194243/https://wam.ae/en/details/1395302791038|url-status=live |access-date= January 7, 2021}}</ref><ref>{{cite web| last= Menachery |first= Martin |date=September 30, 2019|title=OCI, ADNOC close partnership agreement, establish Fertiglobe, a global nitrogen fertiliser company| url= https://www.refiningandpetrochemicalsme.com/products-services/26984-oci-adnoc-close-partnership-agreement-establish-fertiglobe-a-global-nitrogen-fertiliser-company|website=Refining & Petrochemicals |access-date= January 7, 2021}}</ref> ==== ADNOC Industrial Gas ==== ADNOC Industrial Gas 2007 жылы құрылған. Компания мұнай, газ және мұнай-химия өнеркәсібінде қолданылатын өнеркәсіптік газдарды өндіреді. ADNOC Industrial Gas компаниясы ADNOC Gas Processing компаниясымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. Кәсіпорын ADNOC пен Германияның [[Linde Group]] компаниясының бірлескен кәсіпорны болып табылады. ADNOC компанияның 51% үлесіне иелік етеді, ал қалған бөлігі Linde компаниясына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания ADNOC Linde Industrial Gases Company Limited (ELIXIER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Elixier (ADNOC Linde Industrial Gases Company Ltd.)| url= https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|website=Gulf Oil $ Gas|archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Abu Dhabi Polymers Company (Borouge) ==== {{Толық мақала|Borouge}} Borouge — [[полиолефин]]дер өндіретін компания. Ол ADNOC пен Аустрияның [[Borealis AG|Borealis]] компаниясының [[бірлескен кәсіпорын]]ы болып табылады. Компания 1998 жылы құрылған және екі бөлімшесі бар: бірі Әбу-Дабиде, екіншісі Сингапурда орналасқан. Компания полиолефинді пластмассалар ([[полиэтилен]] және [[полипропилен]]) жеткізеді. Компания Әбу-Дабиде өндірілетін Borstar Enhanced Polyethylene және Borealis компаниясының арнайы өнімдер желісін пайдалана отырып, Таяу Шығыс пен Азия-Тынық мұхиты аймағындағы жоғары сапалы, ерекше қасиеттері бар өнімдерді қолдану салаларына баса назар аударады.<ref>{{cite web |url= http://borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |title= Locations |website= borouge.com |archive-url= https://web.archive.org/web/20161128171155/http://www.borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |archive-date= November 28, 2016 |url-status= dead |access-date= 2016-08-05}}</ref><ref name="SUB1"/><ref>{{cite web|title=Profile|url=https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|website= borouge.com|archive-date=November 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126095218/https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2025 жылғы наурызда ADNOC пен OMV Borouge және Borealis компанияларын біріктіріп, Borouge Group International компаниясын құру туралы келісімге келді. Жаңа компания Nova Chemicals кәсіпорнын 13,4 миллиард АҚШ долларына сатып алуды жоспарлады.<ref>{{cite web |title=$60-billion Adnoc-OMV-Nova Chemicals Deal Creates Global Polyolefins Powerhouse |url=https://www.plasticstoday.com/business/-60-billion-adnoc-omv-nova-chemicals-deal-creates-global-polyolefins-powerhouse |website=Plastics Today |access-date= 2026-07-01}}</ref> Химия өнеркәсібі компаниясының штаб-пәтері [[Аустрия]]ның [[Вена]] қаласында орналасатын болады.<ref>{{cite web |date=2025-03-04 |title=ADNOC and OMV to create $60-billion chemicals giant |url=https://theenergyyear.com/news/adnoc-and-omv-to-create-60-billion-chemicals-giant/ |website= theenergyyear.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== XRG ==== 2024 жылғы қарашада ADNOC төмен көміртекті энергетика мен химия өнеркәсібіне бағытталған, құны 80 миллиард АҚШ долларын құрайтын XRG халықаралық инвестициялық компаниясын құрды.<ref>{{cite web |last= |first= |date=2024-11-27 |title=ADNOC sets up $80 billion investment arm |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-sets-up-80-billion-investment-arm-1.1732730247758 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Компания өз қызметін үш негізгі бағытта дамытуды көздейді: жаһандық химия өнеркәсібі, төмен көміртекті энергетика және халықаралық газ бизнесі.<ref>{{cite web |date=2024-11-27 |title= ADNOC launches XRG: lower-carbon energy and chemicals investment company |url=https://www.worldoil.com/news/2024/11/27/adnoc-launches-xrg-lower-carbon-energy-and-chemicals-investment-company/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> === Маркетинг және тарату === ==== ADNOC Logistics & Services ==== ADNOC Logistics & Services компаниясы ESNAAD, IRSHAD және ADNATCO компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref>{{cite web|date=March 3, 2019|title=ADNOC Logistics and Services unveils expansion strategy| url=https://www.themaritimestandard.com/adnoc-logistics-and-services-unveils-expansion-strategy/|website= The Maritime Standard |archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.themaritimestandard.com/adnoc-logistics-and-services-unveils-expansion-strategy/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ADNOC Logistics & Services компаниясының 100% үлесі ADNOC-қа тиесілі.<ref>{{cite web|date=February 10, 2020|title=AG&P, ADNOC Logistics and Services sign agreement for the long-term charter of a Floating Storage Unit (FSU) at the new AG&P LNG import facility at Karaikal Port, South India|url=https://www.agpglobal.com/wp-content/uploads/2020/02/agp-adnoc-logistics-and-services-sign-agreement.pdf|website=AG&P|archive-date=December 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225110525/https://www.agpglobal.com/wp-content/uploads/2020/02/agp-adnoc-logistics-and-services-sign-agreement.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> Жаңа компанияда шамамен 4 000 адам жұмыс істейді.<ref name="shipping">{{cite web|title=Adnoc combines shipping and ports services units in reorganisation push |url= https://www.thenationalnews.com/business/adnoc-combines-shipping-and-ports-services-units-in-reorganisation-push-1.164680 |website=The National|date=October 18, 2016|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.thenationalnews.com/business/adnoc-combines-shipping-and-ports-services-units-in-reorganisation-push-1.164680|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2020 жылғы тамызда Қытайдың [[Wanhua Industrial Group|Wanhua]] компаниясы ADNOC Logistics & Services-пен бірлесіп, мұнай өнімдерін тасымалдайтын танкерлер мен аса ірі газ тасымалдаушы кемелер (VLGC) флотына иелік ететін әрі оларды пайдаланатын AW Shipping Ltd. компаниясын құрды. AW Shipping ADNOC және басқа да халықаралық жеткізушілерден алынған сұйытылған мұнай газын (LPG) Қытайдағы және әлемнің басқа елдеріндегі Wanhua кәсіпорындарына жеткізеді. 2018 жылғы қарашада компаниялар арасында сұйытылған мұнай газын жеткізу туралы 10 жылдық келісімшарт жасалды.<ref>{{cite web|title=Adnoc's shipping division launches joint venture with Chinese company| url=https://gulfnews.com/business/energy/adnocs-shipping-division-launches-joint-venture-with-chinese-company-1.1596526859122| website= Gulf News |date=August 4, 2020 |archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115091424/https://gulfnews.com/business/energy/adnocs-shipping-division-launches-joint-venture-with-chinese-company-1.1596526859122|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> ==== ADNOC Distribution ==== [[ADNOC Distribution]] (ADNOCDIS:UH)<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi National Oil Co for Distribution PJSC|url=https://www.bloomberg.com/quote/ADNOCDIS:UH|website=Bloomberg News|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115153054/https://www.bloomberg.com/quote/ADNOCDIS:UH|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> БАӘ аумағында жүздеген жанармай құю станциясын басқарады, [[Заид порты]]нда [[бункерлеу]] қызметтерін көрсетеді, елдегі әуежайлардың көпшілігін авиациялық отынмен қамтамасыз етеді және Парсы шығанағы аймағында өз брендімен майлау материалдарын сатады.<ref name="Book1" /><ref>{{cite web|title=The investment opportunity|url=https://www.adnocdistribution.ae/en/investor-relations/investor-relations/our-investment-case/the-investment-opportunity/|website=ADNOC Distribution|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115090949/https://www.adnocdistribution.ae/en/investor-relations/investor-relations/our-investment-case/the-investment-opportunity/|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> 2020 жылғы қыркүйекте ADNOC Парсы шығанағы аймағындағы биржада тіркелген компания акцияларының құны 1 миллиард АҚШ долларын құрайтын «ең ірі пакеттік орналастыруын» аяқтады. Институционалдық инвесторларға бағытталған бұл орналастыру еншілес компанияның еркін айналымдағы акцияларының үлесін 20%-ға дейін арттырды.<ref>{{cite web|date=September 14, 2020|title=ADNOC completes $1 bln institutional placement for distribution business |url=https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/oil-and-gas/adnoc-completes-1-bln-institutional-placement-for-distribution-business/78105048|website=ET EnergyWorld|archive-date=January 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114101857/https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/oil-and-gas/adnoc-completes-1-bln-institutional-placement-for-distribution-business/78105048|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref><ref>{{cite news| last= El Gamal| first= Rania |date=September 14, 2020|title=ADNOC completes $1 billion institutional placement for distribution business| website= Reuters.com| url= https://www.reuters.com/article/us-adnoc-equity-idUSKBN2650U8|archive-date=January 14, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210114094707/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-equity-idUSKBN2650U8 |url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> ==== Abu Dhabi Crude Oil Pipeline LLC ==== Abu Dhabi Crude Oil Pipeline LLC (ADCOP) компаниясы Әбу-Дабидегі ADNOC Onshore компаниясының мұнай жинау орталығынан халықаралық теңіз тасымалы бағыттарына шығуға мүмкіндік беретін Фуджейра мұнай экспорттау терминалына дейін шикі мұнай тасымалдайтын ұзындығы 406 км құбырға иелік етеді.<ref>{{cite web|date=November 6, 2017|title=Abu Dhabi Crude Oil Pipeline successfully issues $3b bond|url=http://saudigazette.com.sa/article/521171|website=Saudigazette|archive-date=January 21, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210121014958/https://saudigazette.com.sa/article/521171|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Әлем мұнай компанияларының тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Ресми сайт|https://www.adnoc.ae/}} * [https://www.adq.ae/ ADQ холдингі] dcl5hkbjss2x531plwzluwlj8zf3b59 3686772 3686771 2026-10-26T21:11:35Z 1nter pares 146705 3686772 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Абу-Даби ұлттық мұнай компаниясы<br>شركة بترول أبو ظبي الوطنية |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[1971 жыл|1971]] |құрушы = [[Зайд ибн Сұлтан Әл Нахаян]] |орналасуы = [[Абу-Даби]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]] |басты адамдары = [[Мұхаммед ибн Зайд Әл Нахаян]] <small>(төрағасы)</small><br>[[Сұлтан Ахмед әл-Джабер]] <small>(бас директоры және бас атқарушы директоры)</small> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі]] |өнімі = [[Мұнай]]<br>Мұнай өнімдері<br>[[Табиғи газ]]<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 207 356 (2015)<ref>{{cite news|title=Abu Dhabi's ADNOC cutting 5,000 jobs – MEED|url=https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD| website= [[Reuters]].com| archive-date=March 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325171320/https://www.reuters.com/article/emirates-oil/abu-dhabis-adnoc-cutting-5000-jobs-meed-idUSL5N18C0DD|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.adnoc.ae/ |Ортаққор = }} '''Abu Dhabi National Oil Company''' ({{lang-ar|شركة بترول أبو ظبي الوطنية}}), қысқаша '''ADNOC''' — Біріккен Араб Әмірліктерінің [[Әбу-Даби]] әмірлігіне тиесілі мемлекеттік [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай компаниясы]]. Мұнай өндіру көлемі бойынша әлемдегі 12-ші ірі мұнай компаниясы болып саналады.<ref>{{cite web|title=Adnoc among top 10 oil and gas firms worldwide, new ranking finds|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|website= [[The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=January 5, 2019|archive-date=May 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521152619/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-among-top-10-oil-and-gas-firms-worldwide-new-ranking-finds-1.809473|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының шикі мұнай өндіру қуаты тәулігіне 4,85 миллион баррельді құрады. Компания бұл көрсеткішті 2027 жылға қарай тәулігіне 5 миллион баррельге дейін арттыруды жоспарлады.<ref>{{Cite web |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115033745/https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |archive-date=2026-01-15 |access-date=2026-09-05 |website=S&P Global Energy |language=en}}</ref> ADNOC — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі ең ірі мұнай компаниясы.<ref name="Million">{{cite web | url=http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | title=UAE Approves ADNOC Plan to Raise Oil Output to 3.5M BPD by 2018 |website= oilprice.com | archive-date=December 12, 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20161212175207/http://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/UAE-Approves-ADNOC-Plan-To-Raise-Oil-Output-To-35M-Bpd-By-2018.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|last=Jessy|first=Raggie|date=December 1, 2019|title=Agong visits UAE's largest oil company in Abu Dhabi|url=https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|website=The Third Force|archive-date=December 25, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225041904/https://www.thethirdforce.net/agong-uaes-largest-oil-company-in-abu-dhabi/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web|title=Who We Are|url=https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=June 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613174111/https://www.adnoc.ae/en/about-us/who-we-are|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 1990 жылдары ADNOC компаниясының мұнай өндіру көлемі айтарлықтай өзгермей, тәулігіне шамамен 2,5 миллион баррель деңгейінде сақталды. 2008 жылы бұл көрсеткіш тәулігіне 2,9 миллион баррельге жетті. Компания қызметі туралы ақпаратты көпшілікке жария етпейтін ұйым ретінде сипатталғандықтан, оның қаржылық көрсеткіштерін бағалау қиын болғанымен, ADNOC тиімді жұмыс істейтін және басқару жүйесі жақсы ұйымдастырылған компания ретінде де бағаланды.<ref>{{citation |last1=Rai |first1=Varun |chapter=Awakening giant: strategy and performance of the Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) |year=2011 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |title=Oil and Governance: State-Owned Enterprises and the World Energy Supply |pages=478–514 |editor-last=Victor |editor-first=David G. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-78405-7 |last2=Victor |first2=David G. |editor2-last=Hults |editor2-first=David R. |editor3-last=Thurber |editor3-first=Mark C. |archive-date=June 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180611173041/https://www.cambridge.org/core/books/oil-and-governance/awakening-giant-strategy-and-performance-of-the-abu-dhabi-national-oil-company-adnoc/B6C470576A2FFDED70B60267FCD41673 |url-status=live |access-date= October 16, 2021}}</ref> ADNOC — климаттың өзгеруіне байланысты мұнай өндіру көлемін қысқарту жөніндегі қысым күшейіп жатқан жағдайда өндірісті ұлғайтуға қомақты инвестиция салып отырған әлемдегі санаулы мұнай компанияларының бірі.<ref>{{cite news |last=Reed |first=Stanley |date=2021-10-30 |title=A Major Persian Gulf Oil Producer Tries to Burnish Its Climate Credentials |work= [[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |issn=0362-4331 |archive-date=October 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031140751/https://www.nytimes.com/2021/10/30/business/uae-net-zero-cop26.html |url-status=live |access-date= 2021-10-31}}</ref> 2024 жылы ADNOC компаниясының мұнай өнімдерінен бөлінген көмірқышқыл газының (CO₂) шығарындылары 564 миллион тоннаны құрады. Бұл әлемдегі жалпы CO₂ шығарындыларының 1,46%-ына тең болды.<ref>{{cite web |last=InfluenceMap |title=Carbon Majors: 2024 Data Update |url=https://carbonmajors.org/briefing/Carbon-Majors-2024-Data-Update-35466 |website=carbonmajors.org |access-date= 2026-05-19}}</ref> == Тарихы == 2019 жылғы қарашада ADNOC Әбу-Даби әмірлігінің [[Мұнай жөніндегі жоғарғы кеңес]]інен өзінің негізгі мұнай сұрыпы — Murban шикі мұнайын халықаралық биржада фьючерстік келісімшарттар түрінде саудаға шығаруға рұқсат алды. Murban — жоғары бағаланатын шикі мұнай сұрыпы. Оның үлесіне Біріккен Араб Әмірліктерінде тәулігіне өндірілетін шамамен 3 миллион баррель мұнайдың жартысына жуығы тиесілі.<ref>{{cite web|date=November 4, 2019|title=ADNOC gets go-ahead for Murban futures and major boost in oil/gas reserves {{!}} S&P Global Platts|url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|website= spglobal.com|archive-date=January 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220116082500/https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/oil/110419-adnoc-gets-go-ahead-for-murban-futures-and-major-boost-in-oil-gas-reserves|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2020 жылғы шілдеде ADNOC пен [[Abu Dhabi Developmental Holding Company]] (ADQ) жоспарланған Ruwais Derivatives Park кешеніндегі химия өнеркәсібі жобаларына инвестиция салу мақсатында бірлескен кәсіпорын құрды. Кәсіпорындағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына, ал 40%-ы ADQ компаниясына тиесілі болады.<ref>{{cite news|date=July 22, 2020|title=UAE's ADNOC and ADQ form JV to invest in chemical projects| website=Reuters.com |url= https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|archive-date=July 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724183949/https://www.reuters.com/article/us-emirates-adnoc-adq-idUSKCN24N0ST|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> 2021 жылғы желтоқсанда ADNOC пен Abu Dhabi National Energy Company PJSC ([[TAQA]]) компаниялары ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ өндіру жұмыстарының көміртек ізін 30%-дан астамға азайтуға бағытталған, құны 3,6 миллиард АҚШ долларын құрайтын жобаны жариялады.<ref>{{cite news| url = https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| title = UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint| website= Reuters.com| date = December 22, 2021| archive-date = December 24, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211224062647/https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/| url-status = live |access-date= December 24, 2021}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясының [[Аустрия]]дағы мұнай, газ және мұнай-химия салаларында кешенді қызмет атқаратын [[OMV]] компаниясының 24,9% үлесін сатып алғаны жарияланды.<ref>{{cite web |title=ADNOC to acquire 24.9% stake in Austrian oil and gas company OMV |date=December 22, 2022 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |website= nsenergybusiness.com |archive-date=December 22, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221222130407/https://www.nsenergybusiness.com/news/adnoc-to-acquire-24-9-stake-in-austrian-oil-and-gas-company-omv/ |url-status=live |access-date= 2022-12-22}}</ref> 2023 жылы ADNOC Хайл және Гаша теңіз кен орындарын игеру жобасы аясында инженерлік жобалау, жабдықтарды сатып алу және құрылыс жұмыстарын жүргізуге (EPC) жалпы құны 17 миллиард АҚШ долларын құрайтын келісімшарттар жасасты.<ref>{{cite web |date=2023-05-10 |title=UAE's ADNOC Awards $17 Billion of Contracts for Gas Project, Including Subsea Pipelines |url=https://pgjonline.com/news/2023/october/uaes-adnoc-awards-17-billion-of-contracts-for-gas-project-including-subsea-pipelines |website= pgjonline.com| publisher= |access-date= 2026-07-01}}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts for Hail and Ghasha gas project |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-for-hail-and-ghasha-gas-project-1.98553080 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Келісімшарттардың бірі National Petroleum Company мен Saipem S.p.A. компаниялары құрған бірлескен кәсіпорынмен, ал екіншісі Technimont S.p.A. компаниясымен жасалды.<ref>{{cite web |date=2023-10-05 |title=ADNOC awards $17 billion in contracts to develop offshore natural gas fields with zero CO2 emissions |url=https://www.worldoil.com/news/2023/10/5/adnoc-awards-17-billion-in-contracts-to-develop-offshore-natural-gas-fields-with-zero-co2-emissions/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда ADNOC аммиак пен карбамид өндіретін Fertiglobe компаниясындағы OCI компаниясына тиесілі барлық үлесті 3,62 миллиард АҚШ долларына сатып алу туралы келісімге келді.<ref>{{cite web |date=2023-12-17 |title=Abu Dhabi's ADNOC acquires stake for $3.6b |url=https://tribune.com.pk/story/2450249/abu-dhabis-adnoc-acquires-stake-for-36b |website= [[The Express Tribune]] |access-date= 2023-12-19}}</ref> 2024 жылғы қазанда ADNOC [[Германия]]ның [[Covestro]] химия компаниясын 16,3 миллиард АҚШ долларына сатып алатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=ADNOC to buy Covestro for $16.3 billion |url=https://cen.acs.org/business/mergers-&-acquisitions/ADNOC-buy-Covestro-163-billion/102/web/2024/10 |website= [[Chemical & Engineering News]] |access-date= 2025-05-09}}</ref> 2025 жылғы шілдеде Еуропалық комиссия мәміленің Біріккен Араб Әмірліктері үкіметі тарапынан қаржылық қолдауды немесе субсидияларды қамтитынын және олардың Еуропалық Одақтың ішкі нарығындағы бәсекелестікке кері әсер етуі мүмкін екенін анықтау мақсатында тергеу бастады. ADNOC компаниясының Covestro-ны сатып алу мәмілесіндегі компанияны бағалау құны мен келісім шарттары мемлекеттік субсидия алмайтын инвесторлар үшін әділетсіз болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады.<ref>{{cite web |title=EU Launches Investigation Into Adnoc's $13.7 Billion Acquisition of Covestro |url=https://www.wsj.com/business/deals/eu-launches-investigation-into-adnocs-13-7-billion-acquisition-of-covestro-450eb11b |date=2025-07-28 |website=[[The Wall Street Journal]] |access-date= 2025-08-12}}</ref><ref>{{cite web |title=Commission opens in-depth foreign subsidies investigation into ADNOC's acquisition of Covestro |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_1894 |date=2025-07-28 |website= ec.europa.eu| publisher= [[European Commission]] |access-date= 2025-08-12}}</ref> Тергеу Еуропалық комиссия 2025 жылғы мамырда компаниялардың бірігуін қараудың стандартты рәсімі аясында мәмілені мақұлдағаннан кейін басталды.<ref>{{cite web |title=Commission clears acquisition of Covestro by ADNOC |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/mex_25_1202 |date=2025-05-13 |website= ec.europa.eu| publisher= European Commission |access-date= 2025-08-12}}</ref> 2026 жылғы шілдеде ADNOC [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның жанармай сатумен айналысатын [[Shell South Africa]] компаниясын оның бас компаниясы [[Shell plc]]-ден толық сатып алу туралы келісімге қол қойды. Құны шамамен 16 миллиард рандты (1 миллиард АҚШ доллары) құрайтын мәмілені 2027 жылы аяқтау жоспарланды. ADNOC мәміле аяқталғаннан кейін Shell South Africa компаниясының 28% үлесін Оңтүстік Африкадағы экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту бағдарламасына қатысатын жергілікті серіктеске және қызметкерлерге акция сатып алу опционын беру бағдарламасына (ESOP) сатуға келісті. Сонымен қатар ADNOC Оңтүстік Африкадағы жанармай құю станциялары мен жағармай материалдары саласындағы қызметінде Shell брендін пайдалануды жалғастыру үшін ұзақ мерзімді лицензиялық келісімге қол қойғанын растады.<ref name= "Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/business/adnoc-to-buy-shell-fuel-stations-south-africa/ |title= Here’s what the $1bn deal to sell Shell fuel stations in SA to Abu Dhabi company means |first= Tshehla Cornelius |last= Koteli |website= [[The Citizen (South African newspaper)|The Citizen]] |date= 7 July 2026 |access-date= 7 July 2026}}</ref> == Қызметі == 2019 жылғы қарашадағы жағдай бойынша, Біріккен Араб Әмірліктерінің дәлелденген мұнай қоры 105 миллиард баррельді құрап, бұл көрсеткіш бойынша ел әлемде алтыншы орында болды.<ref>{{cite web|title=7 billion barrels of oil found in new Abu Dhabi reserves, UAE in sixth position in global oil reserves|url=https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|website= Gulf News |date=November 4, 2019 |archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022202719/https://gulfnews.com/business/energy/7-billion-barrels-of-oil-found-in-new-abu-dhabi-reserves-uae-in-sixth-position-in-global-oil-reserves-1.67603727|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> Бұл қорлардың басым бөлігі [[Әбу-Даби]] әмірлігінде орналасқан.<ref>{{cite web |url= https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |title= Country Analysis Brief: United Arab Emirates |website= eia.gov |publisher= [[Energy Information Administration]] |place= US |archive-url= https://web.archive.org/web/20190511193259/https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/United_Arab_Emirates/uae.pdf |archive-date= May 11, 2019 |url-status= dead |access-date= }}</ref> ADNOC мұнай-газ қорлары мен өндіру көлемі бойынша әлемдегі ең ірі энергетикалық компаниялардың бірі болып табылады. Компанияның мұнай-газ өнеркәсібіндегі [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі барлау және өндіру|барлау және өндіру]], [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі тасымалдау және сақтау|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай-газ өнеркәсібіндегі өңдеу және өткізу|өңдеу және өткізу]] кезеңдерінде қызмет ететін 16 еншілес кәсіпорны бар.<ref>{{cite news|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|title=Adnoc puts almost all of its subsidiaries under single unified brand|work= The National|archive-date=January 22, 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180122072229/https://www.thenational.ae/business/energy/adnoc-puts-almost-all-of-its-subsidiaries-under-single-unified-brand-1.667315|url-status=live |access-date= January 21, 2018}}</ref> ADNOC құрлықтағы және теңіздегі газ кен орындарын игереді. Компания [[Мұнай өңдеу зауыты|екі мұнай өңдеу зауытын]] — [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты|Рувайс]] пен Умм-ән-Нарды басқарады. ADNOC [[Табиғи газ|табиғи газды]] [[Сұйытылған табиғи газ|сұйытылған табиғи газ]] (СТГ) түрінде экспорттайды. Сонымен қатар компания жергілікті электр және сумен жабдықтау кәсіпорындарын, ел ішіндегі басқа да өнеркәсіп салаларын, соның ішінде [[Мұнай-химия өнеркәсібі|мұнай-химия]] зауыттарын табиғи газбен қамтамасыз етеді, сондай-ақ газды кен орындарындағы қабаттарға қайта айдау үшін өндіреді.<ref>{{cite web|title=Exploration and Production| url= https://www.adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202090627/https://adnoc.ae/en/our-business/exploration-and-production|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Marketing & Distribution|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=December 2, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201202083107/https://adnoc.ae/en/our-business/marketing-and-distribution|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= Processing, Refining and Chemicals|url=https://www.adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=August 10, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200810054643/https://adnoc.ae/en/our-business/processing-and-refining/|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> 2026 жылғы мамырда ADNOC Ормуз бұғазын айналып өту мақсатында [[Фуджайра порты]] арқылы мұнай экспорттау қуатын екі есеге арттыруды көздейтін Батыс-Шығыс мұнай құбыры жобасын жеделдететінін жариялады. Кеңейтілген мұнай құбырын 2027 жылы пайдалануға беру жоспарланып отыр.<ref>{{cite news |title=UAE to accelerate oil pipeline project to bypass Hormuz |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/15/uae-to-accelerate-oil-pipeline-project-to-bypass-hormuz |work= [[Al Jazeera]] |date=15 May 2026 |access-date= 3 June 2026}}</ref> === Тікелей шетелдік инвестициялар === 2019 жылы АҚШ-тың активтерді басқарушы [[BlackRock]] және [[Kohlberg Kravis Roberts|KKR]] компаниялары, сондай-ақ Италияның [[Eni]] инвестициялық компаниясы ADNOC-қа ірі көлемде инвестиция салды. Америкалық компаниялар ADNOC-тың мұнай-газ құбырлары активтерінің шамамен 40% үлесін 4 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды, ал Eni SpA Abu Dhabi Oil Refining Company компаниясының 20% үлесін 3 миллиард АҚШ долларынан астам сомаға иеленді.<ref>{{cite web| last= Abbas |first= Waheed| title=UAE becomes largest FDI recipient in the Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east| website= [[Khaleej Times]]|archive-date=July 16, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716035655/https://www.khaleejtimes.com/business/economy/uae-becomes-largest-fdi-recipient-in-the-middle-east|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> [[Аустрия]]ның [[OMV]] компаниясы да Eni-мен серіктестік аясында ADNOC-тың мұнай өңдеу бизнесіндегі шамамен 15% үлесті 2,8 миллиард АҚШ долларына жуық сомаға сатып алды.<ref name= attracts>{{cite news |url= https://sg.finance.yahoo.com/news/factbox-abu-dhabis-adnoc-attracts-105324159.html |title= Factbox: Abu Dhabi's ADNOC attracts billions from foreign investors |work= sg.finance.yahoo.com |publisher= Yahoo! Finance |agency= Reuters |date= 2020-01-15 |url-status= live |access-date= 2026-08-07}}</ref><ref>{{cite web|title=Adnoc closes refining deal with Eni and OMV and establishes trading joint venture| url= https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|website=The National|date=July 31, 2019|archive-date=November 24, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201124121102/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-closes-refining-deal-with-eni-and-omv-and-establishes-trading-joint-venture-1.892947|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> 2025 жылы KKR ADNOC Gas Pipeline Assets еншілес кәсіпорнының миноритарлық үлесін сатып алып, ADNOC-қа салған инвестицияларын ұлғайтты.<ref>{{cite web |title=KKR expands Middle East footprint with ADNOC gas pipeline investment |website= [[CNBC]].com |date=1 October 2025 |url=https://www.cnbc.com/2025/10/01/kkr-adnoc-middle-east-investment-gas-pipeline-.html |access-date= }}</ref> 2019 жылғы мамырда Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры [[GIC (Сингапурдың мемлекеттік инвестициялық қоры)|GIC]] ADNOC-пен мәмілені аяқтап, компанияның құбыр инфрақұрылымындағы 6% үлесін иеленді. Мәміленің құны 600 миллион АҚШ долларын құрады.<ref name= attracts /><ref>{{cite news|date=September 4, 2019|title=UAE's ADNOC signs $600 million agreement with Singapore's GIC| website= Reuters.com| url=https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|archive-date=September 24, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190924143436/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-gic-infrastructure-idUSKCN1VP0M6|url-status=live |access-date= December 20, 2020}}</ref> === Бас кеңсесі === [[ADNOC бас кеңсесі]] — Әбу-Даби қаласында орналасқан зәулім кеңсе ғимараттарының кешені.<ref>{{cite web|url= http://skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763/|title= ADNOC Headquarters| work= skyscrapercenter.com |publisher= [[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|archive-date= January 2, 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150102232137/http://www.skyscrapercenter.com/building/adnoc-headquarters/8763|url-status= live |access-date= March 31, 2013}}</ref> Ғимаратта [[Энергияны тиімді пайдалану|энергия тиімділігін]] арттыруға және [[Орнықты инженерия|орнықты инженерияға]] бағытталған технологиялар, соның ішінде [[Қос қабатты қасбет|қос қабатты қасбет]], фотоэлектрлік әйнектеу және сыртқы жарықдиодты жарықтандыру жүйесі қолданылған. HOK компаниясы жобалаған және 2001 жылы ашылған кешеннің құрамына 65-тен астам қабаты бар кеңсе мұнарасы, жағалау клубы, дағдарысты басқару орталығы, тарихи мұра мұражайы және басқа да қосалқы нысандар кіреді.<ref>{{cite web|url= http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|title= Double Facade Study - Thesis|archive-date= March 5, 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041856/http://bspace.buid.ac.ae/bitstream/1234/145/3/20%20Thesis%20Body.pdf|url-status= live |access-date= November 3, 2015}}</ref> === Әбу-Даби марафоны === ADNOC жыл сайын желтоқсан айының ортасында өткізілетін ADNOC [[Әбу-Даби марафоны]]ның титулдық демеушісі болып табылады. Марафон әдетте Әбу-Даби қаласындағы әйгілі Корниш жолында орналасқан ADNOC тобының бас кеңсесінен басталып, сол жерде аяқталады. == Басшылық және корпоративтік басқару == [[Сурет:Sultan Al Jaber.jpg|thumb|upright=1.0|ADNOC тобының бас директоры және бас атқарушы директоры [[Сұлтан әл-Жабер]].]] === Сұлтан Ахмед әл-Жабер === {{Толық мақала|Сұлтан әл-Жабер}} Сұлтан Ахмед әл-Жабер — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-нің]] өнеркәсіп және озық технологиялар министрі,<ref>{{cite web|last=John|first=Issac|title=Al Jaber calls for concerted efforts to speed up 4IR transition|url=https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|website=Khaleej Times|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116052830/https://www.khaleejtimes.com/business/local/al-jaber-calls-for-concerted-efforts-to-speed-up-4ir-transition|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> ADNOC компаниясының бас атқарушы директоры,<ref>{{cite news|date=May 15, 2020|title=ADNOC CEO reveals 'cautious optimism' in oil markets|url=https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|website=Arabian Business|archive-date=January 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073009/https://www.arabianbusiness.com/446765-adnoc-ceo-reveals-cautious-optimism-in-oil-markets|url-status=live |access-date= December 2, 2020}}</ref> БАӘ-нің климаттың өзгеруі жөніндегі арнайы өкілі<ref name="U.S. 2020 b739">{{cite web | title=UAE cabinet approves new cybersecurity body, climate change envoy | website= Reuters.com | date=2020-11-29 | url=https://www.reuters.com/article/emirates-politics-cabinet-idINS8N2GL02G |access-date= 2023-08-17}}</ref> және [[Біріккен Ұлттар Ұйымының климаттың өзгеруі жөніндегі 2023 жылғы конференциясы|COP28 климат саммитінің]] төрағасы болды.<ref name="McGrath 2023 k309">{{cite web | last=McGrath | first=Matt | title=Climate change: UAE names oil chief to lead COP28 talks | website=BBC News | date=2023-01-12 | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-64240206 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Әл-Жабердің басшылығымен ADNOC жаңартылатын энергия көздері мен көміртекті ұстап қалу технологияларына инвестиция салды,<ref>{{cite news |last=Wang |first=Herman |date=26 October 2021 |title=ADNOC aims to decarbonize operations with solar, nuclear power supply deal |publisher=S&P Global |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/energy-transition/102621-adnoc-aims-to-decarbonize-operations-with-solar-nuclear-power-supply-deal |access-date= }}</ref><ref>{{cite news |last=Pike |first=Christopher |date=22 December 2021 |title=UAE's ADNOC, TAQA in $3.6 bln project to slash offshore carbon footprint |work= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/uaes-adnoc-taqa-36-bln-project-slash-offshore-carbon-footprint-2021-12-22/ |access-date= }}</ref> алайда саладағы жалпы үрдістерге қарамастан, көмірсутек бизнесін де кеңейтіп, оған жаңартылатын энергетикаға қарағанда көбірек инвестиция бағыттады.<ref name="Financial Times 2021 x863">{{cite web | first1=Anjli|last1=Raval|first2=Simeon|last2=Kerr| title=Adnoc defies retreat from oil with push to pump up output | website=Financial Times | date=2021-01-18 | url=https://www.ft.com/content/b13efad3-f494-46a8-842c-ccf7124ad43d |access-date= 2023-08-17}}</ref><ref name="Financial Times 2023 m248">{{cite web | first1=Ivan|last1=Levingston|first2=David|last2=Sheppard|first3=Andrew|last3=England|title=Abu Dhabi oil giant builds internal 'investment bank' to chase $50bn in global deals | website=Financial Times | date=2023-08-09 | url=https://www.ft.com/content/f9f2676b-db78-4e7c-88d6-22e32c849687 |access-date= 2023-08-17}}</ref> Сұлтан сондай-ақ БАӘ-нің Дубай қаласында өткен COP28 климат конференциясына төрағалық етті. Ол және БАӘ [[Гринвошинг]]ке байланысты сынға ұшырады.<ref>{{cite news |last=Gatten |first=Emma |date=2023-11-30 |title=UAE's Cop28 has 'biggest carbon footprint' of any climate summit |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/11/30/uae-cop-has-biggest-carbon-footprint-of-any-climate-summit/ |issn=0307-1235 |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Volcovici |first=Valerie |date=2023-12-04 |title=Al Gore slams COP28 climate summit host UAE, says its emissions soared |website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/environment/al-gore-slams-cop28-climate-summit-host-uae-says-its-emissions-soared-2023-12-03/ |access-date= 2023-12-08}}</ref><ref>{{cite news |last=Stockton |first=Ben |date=2023-05-30 |title=Cop28 president's team accused of Wikipedia 'greenwashing' |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/may/30/cop28-president-team-accused-of-wikipedia-greenwashing-sultan-al-jaber |issn=0261-3077 |access-date= 2023-12-08}}</ref> Саммит аяқталғаннан кейін әл-Жабер ADNOC компаниясының мұнай саласына инвестиция салуды жалғастыратынын мәлімдеді.<ref name="Harvey 2023 z148">{{cite web |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=2023-12-15 |title=Cop28 president says his firm will keep investing in oil |url=https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/15/cop28-president-sultan-al-jaber-says-his-firm-will-keep-investing-in-oil |website=The Guardian |access-date= 2023-12-15}}</ref> === Жоғарғы мұнай кеңесі === {{Толық мақала|Жоғарғы мұнай кеңесі}} [[Жоғарғы мұнай кеңесі]] — [[Әбу-Даби]]дегі мұнай, газ және осы салаларға байланысты қызметті басқаратын жоғары орган. Кеңес 1988 жылы құрылған. Оның міндетіне Әбу-Даби мен Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін барлық мұнай-газ компанияларының қызметін қадағалау кіреді. Сонымен қатар кеңес ADNOC компаниясының [[директорлар кеңесі]] қызметін атқарады.<ref>{{cite web|title=Supreme Petroleum Council Approval in Abu Dhabi, SPC Approval in Abu Dhabi|url=https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval/|website= propartnergroup.com|archive-date=December 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203235129/https://www.propartnergroup.com/locations/abu-dhabi/supreme-petroleum-council-approval|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> == Операциялық компаниялар == ADNOC барлау және өндіру, өңдеу және мұнай айыру, маркетинг және тарату сияқты әртүрлі қызметтерді жүзеге асыратын көптеген компанияларды басқарады. === Мұнай мен газды барлау және өндіру === ==== ADNOC Onshore ==== ADNOC Onshore құрлықта және жағалауға жақын таяз суларда қызмет атқарады. Бұрын компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) деп аталған. ADNOC Onshore негізінен Әбу-Дабиде жұмыс істейді. Бастапқыда компания Petroleum Development ([[Шарттық мемлекеттер|Шарттық жағалау]]) деген атаумен белгілі болды. Ол алғашқы концессиясын 1939 жылғы 11 қаңтарда алғанымен, геологиялық барлау жұмыстарын [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін ғана бастады. Коммерциялық тұрғыдан игеруге жарамды алғашқы мұнай кен орны 1960 жылы Бабта ашылды. 1962 жылы компанияның атауы Abu Dhabi Petroleum Company болып өзгертілді. 1963 жылғы 14 желтоқсанда [[Джебель-Данна әуежайы|Джебель-Данна]] терминалы арқылы мұнай экспорты басталды. 1973 жылы Әбу-Даби үкіметі компания акцияларының 25%-ын сатып алып, 1974 жылы өз үлесін 60%-ға дейін ұлғайтты. 1978 жылдан бастап компания Abu Dhabi Company for Onshore Petroleum Operations (ADCO) атауын қолдана бастады. ADNOC Onshore компаниясының негізгі экспорттық жеткізілімдері Джебель-Данна және Фуджейра терминалдары арқылы жүзеге асырылады. ADNOC компанияның 60% үлесіне ие, ал қалған 40% [[Қытай ұлттық мұнай-газ корпорациясы|CNPC]] (8%), [[British Petroleum|BP]] (10%), Total (10%), [[Inpex]] (5%), [[CEFC China Energy|CEFC]] (4%) және Оңтүстік Кореяның GS Energy (3%) компаниялары арасында бөлінген.<ref>{{cite web|title=ADNOC Group|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|website=ADNOC|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194244/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-onshore/who-we-are/about-adnoc-onshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=wildcat publishing|year=2010|isbn=978-1906975180|page=11 |via=Google Books |access-date= }}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда ADNOC компаниясы China Energy компаниясының құрлықтағы мұнай өндіру жобасындағы 4% үлесін China ZhenHua Oil Company компаниясына берді.<ref>{{cite web|title=Adnoc awards Chinese firm four per cent interest in onshore unit|url=https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|website=The National|date=December 9, 2018|archive-date=October 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022043854/https://www.thenationalnews.com/business/energy/adnoc-awards-chinese-firm-four-per-cent-interest-in-onshore-unit-1.800807|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Offshore ==== ADNOC Offshore — Әбу-Даби әмірлігіндегі теңіз кен орындарынан мұнай өндіретін ең ірі компания. Ол ADNOC-тың теңіздегі мұнай-газ операцияларына маманданған бөлімшесі болып табылады және Әбу-Даби аумақтық суларындағы мұнай мен газ ресурстарын игеруге және өндіруге жауап береді. Компания ADNOC-тың мұнай-газды барлау және өндіру саласында жұмыс істейтін екі кәсіпорнын — Abu Dhabi Marine Area Operating Company (ADMA-OPCO) мен Zakum Development Company (ZADCO) компанияларын біріктіру нәтижесінде құрылды. Қайта ұйымдастыру жүргізіліп, ADMA компаниясының 65 жылдық концессиялық келісімдерінің мерзімі аяқталғаннан кейін теңіздегі мұнай-газ кен орындарын игеру концессиялары жеке кен орындары бойынша бөлінді. Әр концессиядағы үлестің 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы кен орындарына қарай басқа компаниялар арасында бөлінді: Жоғарғы Закум ([[Exxon]] және INPEX), шағын кен орындары — Умм-әд-Далк пен Сатах (INPEX — 40%), Төменгі Закум ([[TotalEnergies]], [[Eni SpA|ENI]], [[ONGC]] және INPEX), Умм-Шайф пен Наср (Total және ENI), сондай-ақ Сарб пен Умм-Лулу ([[CEPSA]] және [[OMV]]).<ref>{{cite web|title=ADNOC Offshore|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|website=ADNOC|archive-date=October 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019112808/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-offshore|url-status=live |access-date= December 13, 2020}}</ref> ==== ADNOC Drilling ==== ADNOC Drilling — ADNOC компаниясының ең көне еншілес кәсіпорны. Бұрын National Drilling Company (NDC) деген атаумен белгілі болған. ADNOC Drilling — Таяу Шығыстағы ең ірі бұрғылау компаниясы. Компания Әбу-Дабиде құрлықта да, теңізде де мұнай ұңғымаларын бұрғылайды. Қазіргі уақытта ADNOC компаниясы ADNOC Drilling акцияларының 95%-ына иелік етеді.<ref name="Book1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&q=ABU+DHABI+NATIONAL+TANKER+COMPANY&pg=PA11|title=The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010|publisher=Wildcat |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|title=ADNOC Drilling|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120227/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-drilling|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> Бұл 2018 жылы энергетикалық қызмет көрсету саласындағы ірі Baker Hughes компаниясының 5% үлесті сатып алуынан кейін қалыптасты. Сол кездегі компанияның жалпы құны шамамен 11 миллиард АҚШ долларына немесе 40,4 миллиард БАӘ дирхамына бағаланған.<ref>{{cite news| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| title = JPMorgan, FAB Poised to Win Roles on Adnoc Drilling Unit IPO| website = [[Bloomberg News]]| date = May 4, 2021| archive-date = August 2, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210802110356/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-04/jpmorgan-fab-poised-to-win-roles-on-ipo-of-adnoc-drilling-unit| url-status = live |access-date= August 2, 2021}}</ref> 2021 жылғы қыркүйекте ADNOC Drilling [[Әбу-Даби бағалы қағаздар биржасы]]нда (ADX) акцияларды бастапқы жария орналастыру (IPO) арқылы компания акцияларының қосымша 11%-ын биржаға шығару ниетін жариялады.<ref>{{cite news |title=Oil giant ADNOC to sell minimum 7.5% stake in drilling unit's IPO |website= Reuters.com |url= https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |archive-date= September 8, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210908135247/https://www.reuters.com/world/middle-east/adnoc-aims-sell-minimum-75-stake-adnoc-drilling-ipo-2021-09-06/ |url-status=live |access-date= September 14, 2021}}</ref> 2021 жылғы 3 қазанда компанияның акциялары Әбу-Даби биржасында алғаш рет саудалана бастады. Осылайша, компания әмірлік тарихындағы ең табысты биржалық листингті жүзеге асырып, алғашқы сауда күнінде акцияларының бағасы 30%-ға өсті.<ref>{{cite news |title=ADNOC Drilling jumps over 30% in debut for Abu Dhabi's largest IPO | website= Reuters.com |url=https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |archive-date=October 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004005000/https://www.reuters.com/business/adnoc-drilling-starts-trading-with-10-bln-market-cap-2021-10-03/ |url-status=live |access-date= October 4, 2021}}</ref> ==== Al Yasat Petroleum ==== Al Yasat Petroleum — ADNOC құрамындағы ең кейін құрылған операциялық компания. Ол 2014 жылы құрылған ADNOC пен China National Petroleum Corporation (CNPC) арасындағы алғашқы бірлескен кәсіпорын болып табылады. Al Yasat Petroleum компаниясының қазіргі бас атқарушы директоры — Тайба әл-Хашими. Al Yasat компаниясының міндеті — өзіне берілген концессиялық аумақтардағы мұнай мен газ қорларының әлеуетін зерттеу және акционерлерінің атынан келешегі бар учаскелерді игеру. ADNOC компанияның 60% үлесіне иелік ететін негізгі акционер болып табылады, ал қалған 40% CNPC компаниясына тиесілі.<ref>{{cite web|date=July 3, 2018|title=ADNOC's Al Yasat awards EPC contract|url=https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|website=Oilfield Technology|archive-date=June 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614092247/https://www.oilfieldtechnology.com/offshore-and-subsea/03072018/adnocs-al-yasat-awards-epc-contract/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Al Dhafra Petroleum ==== Al Dhafra Petroleum — Біріккен Араб Әмірліктеріндегі әлі игерілмеген мұнай мен газ қорларының әлеуетін ашуға бағытталған барлау және өндіру компаниясы. Компания акцияларының 60%-ы ADNOC компаниясына тиесілі, ал қалған 40%-ы [[Корея ұлттық мұнай корпорациясы]] (KNOC) мен GS Energy компанияларының иелігінде.<ref>{{cite news|last=Sertin|first=Carla|date=July 3, 2019|title=ADNOC's Al Dhafra Petroleum joint venture produces first oil from Haliba field|url=https://www.oilandgasmiddleeast.com/drilling-production/34418-adnocs-al-dhafra-petroleum-joint-venture-produces-first-oil-from-haliba-field|newspaper=Oil & Gas Middle East |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Sour Gas ==== ADNOC Sour Gas — ADNOC пен [[Occidental Petroleum]] компанияларының құны 10 миллиард АҚШ долларын құрайтын бірлескен кәсіпорны. Кәсіпорын тәулігіне кемінде бір миллиард текше фут [[Қышқыл газ|аса қышқыл газ]] өндіреді деп күтілуде. Сондай-ақ жоба аясында тәулігіне 504 миллион текше фут табиғи газ, 33 000 баррель конденсат, мыңдаған тонна [[Табиғи газдың сұйық компоненттері|табиғи газдың сұйық компоненттері]] және мыңдаған тонна [[күкірт]] түйіршіктері өндіріледі деп жоспарланған. Жоба Әбу-Дабиден батысқа қарай шамамен 210 км жерде орналасқан [[Шах газ кен орны]]нда жүзеге асырылады. Кен орнында өндірілетін өнімнің жартысы БАӘ-нің ішкі сұранысын қамтамасыз етуге және газ импортына тәуелділікті азайтуға бағытталады. ADNOC Sour Gas компаниясының 60% үлесі ADNOC-қа, ал қалған бөлігі [[Occidental Petroleum|Occidental]] компаниясына тиесілі.<ref name="AH1">{{cite web|date=April 26, 2016|title=ADNOC opens $10bn al Hosn Shah sour gas development project in Abu Dhabi|url=http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|archive-date=January 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104234831/http://www.hydrocarbons-technology.com/news/newsadnoc-opens-10bn-al-hosn-shah-sour-gas-development-project-abu-dhabi-4875957|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref><ref name="SUB1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Development Company Limited (Al Hosn Gas) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=ADNOC Sour Gas Notification |url=https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120355/https://adnoc.ae/adnoc-sour-gas/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> === Өңдеу, мұнай айыру және химия өнеркәсібі === ==== ADNOC Gas Processing ==== '''ADNOC Gas Processing''' (бұрын '''GASCO''' деген атаумен белгілі болған) — табиғи газ өндіретін компания және [[Әбу-Даби]]дегі ең ірі газ өңдеу кешені.<ref>{{cite press release | url= https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|title=PTTEP acquires Partex Holding A strong foothold of expansion in the Middle East as strategically targeted|date=June 17, 2019|work=PTTEP.com |archive-date=July 19, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200719091128/https://www.pttep.com/en/Newsandnmedia/Mediacorner/Pressreleases/Pttepacquirespartexholding.aspx?mode=print|url-status=dead |access-date= October 21, 2020}}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name=abudhabi2010>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=OroATA1gossC&pg=PA62 |title= The Oil & Gas Year Abu Dhabi 2010 |publisher = Wildcat Publishing |page = 62 |year=2011 |isbn=9781906975180 |via=Google Books |access-date= }}</ref><ref name="SUB1">{{cite web|date=April 28, 2015|title=ADNOC plans $25 billion offshore spend|url=http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|archive-date=January 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105001411/http://www.oedigital.com/technology/item/8891-adnoc-plans-25-billion-offshore-spend|url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын Abu Dhabi Gas Industries Limited (GASCO) деп аталған.<ref>{{cite web|url=https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|title=ADNOC Gas Processing Notification |website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=February 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224030736/https://adnoc.ae/adnoc-gas-processing/notification|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> ADNOC Gas Processing — 68% үлесі ADNOC компаниясына тиесілі еншілес кәсіпорын. Басқа акционерлері — [[Shell|Shell Abu Dhabi]] (15%), [[Total SA]] (15%) және [[Partex]] (2%).<ref name="oxford">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sVKrp_w8I6wC&pg=PA151|title=The Report: Abu Dhabi 2007|publisher=Oxford Business Group| year=2007| isbn= 9781902339719 |page=151 |via=Google Books |access-date= }}</ref> Компания 1975 жылы құрылған.<ref name="abudhabi2010"/> Компанияның қазіргі бас атқарушы директоры — [[Сұлтан Ахмед әл-Жабер]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldoil.com/news/2019/11/11/adnoc-ceo-calls-for-modernization-in-response-to-an-evolving-energy-landscape|title=ADNOC CEO calls for modernization in response to an evolving energy landscape|date=November 11, 2019|work= worldoil.com |access-date= October 23, 2019}}</ref> ADNOC Gas Processing компаниясының [[Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік|Қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік]] (HSE) бөлімінің қоршаған ортаны қорғау жөніндегі топ жетекшісі Шайма әл-Мазруи су тұтынуды азайтуға бағытталған инновациялық бағдарлама арқылы қоршаған ортаны қорғауға үздіксіз үлес қосқаны үшін 2020 жылғы «Жылдың тұрақты даму менеджері» сыйлығын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395302854722|title=ADNOC wins Sustainability Manager Award for efforts to conserve UAE's water resources|date=July 13, 2020|work=WAM.ae |publisher= |accessdate= August 25, 2021}}</ref> Компания ұзындығы 3 000 км-ден асатын [[Құбыр көлігі|құбыр желісін]] және 26 газ өңдеу технологиялық желісін басқарады.<ref>{{cite web| url= https://www.protenders.com/companies/adnoc-gas-processing| title=ADNOC Gas Processing (GASCO)|work=ProTenders.com |access-date= October 21, 2020}}</ref><ref>{{cite web| url= https://www.onepetro.org/conference-paper/SPE-197788-MS|title=Best Practice to Ensure Integrity of Ageing Critical Pipeline Gas/NGL Distribution Facilities|work=OnePetro |access-date= October 21, 2020}}</ref> 2000 жылы ADNOC Gas Processing газ терминалдарын кеңейту үшін құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайтын тендер жариялады.<ref>{{cite web| url= https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|title=Adnoc Gas Processing starts tender for $1.5B terminal expansion |date=May 15, 2020| publisher= Kallanish Energy|archive-date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026034616/https://www.kallanishenergy.com/2020/05/15/adnoc-gas-processing-starts-tender-for-1-5b-terminal-expansion/|url-status=dead |access-date= October 23, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.upstreamonline.com/field-development/adnoc-starts-chase-for-1-5-billion-gas-terminal-expansion/2-1-806544|title=Adnoc starts chase for $1.5 billion gas terminal expansion|date=May 13, 2020|work=Upstream |access-date= October 23, 2019}}</ref> 2018 жылы ADNOC [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|мұнай өңдеу және өткізу саласына]] инвестиция тартуға арналған форум ұйымдастырды. Бұл [[Рувайс мұнай өңдеу зауыты]]на шетелдік инвестициялардың көбірек тартылуына ықпал етті.<ref name="fun">{{cite web|url=https://www.euro-petrole.com/adnoc-invests-us-dollars-3-5-bn-to-upgrade-ruwais-refining-capabilities-and-maximize-value-for-abu-dhabi-and-the-uae-n-i-20964|title=ADNOC Invests US$ 3.5 BN to Upgrade Ruwais Refining Capabilities and Maximize Value for Abu Dhabi and the UAE|date=August 17, 2020|work=Euro-Petrole |accessdate= July 14, 2021}}</ref> Соңғы 40 жыл бойы ADNOC [[Әбу-Даби әмірлігі]]ндегі құрлықтық кен орындарынан өндірілетін [[Мурбан-Баб мұнай кен орны|Мурбан]] сұрыпты шикі мұнайды өңдеп келеді. 2020 жылы «Шикізат икемділігі жобасын» жүзеге асыруда айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Жобаның орындалу деңгейі 73%-ға жетіп, [[Рувайс]]тағы мұнай өңдеу қуаттарын кеңейту жұмыстары жалғасты. CFP жобасын 2022 жылдың ортасында аяқтау жоспарланды. Ол ADNOC компаниясына жалпы өңдеу қуаты тәулігіне 840 000 баррельді құрайтын Рувайс мұнай өңдеу зауытында тәулігіне 420 000 баррельге дейін ауыр сұрыпты шикі мұнайды өңдеуге мүмкіндік беруге тиіс болды. CFP жобасына қажетті негізгі инфрақұрылым дайындалды, ал 2020 жылдың маусым және шілде айларында екі жаңа [[Фракциялау|фракциялау қондырғысы]] мен атмосфералық айдаудан қалған мұнай қалдықтарын [[Гидрокүкіртсіздендіру|күкіртсіздендіруге]] арналған 24 реактор сияқты құрылымдық элементтер орнатылды.<ref name="fun" /> 2020 жылы ADNOC компаниясы Далма газ кен орнын игеру жобасын жүзеге асыру үшін екі инжинирингтік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшартына қол қойды. Бірінші келісімшарт [[Petrofac]] Ltd. компаниясының еншілес кәсіпорны Petrofac Emirates LLC-мен, ал екіншісі Petrofac пен [[Sapura Energy]] Bhd. компанияларының бірлескен кәсіпорнымен жасалды. Екі келісімшарттың жалпы құны 1,65 миллиард АҚШ долларынан асады және олар бойынша жұмыстарды 2022 жылға қарай аяқтау жоспарланған.<ref>{{cite web|url=https://www.ogj.com/refining-processing/gas-processing/article/14168066/adnoc-lets-contracts-for-abu-dhabi-gas-mega-project|title=ADNOC lets contracts for Abu Dhabi gas mega project|date=February 18, 2020|work=Oil & Gas Journal |accessdate= August 12, 2021}}</ref> ADNOC компаниялар, қызметкерлер мен мердігерлердің күш-жігерін бағалау мақсатында корпоративтік қоршаған ортаны қорғау, денсаулық сақтау және қауіпсіздік (HSE) саласындағы марапаттарына энергияны басқару бойынша жаңа санат енгізді. Бұл марапат энергияны тиімді пайдалану туралы хабардарлықты арттыруға, сондай-ақ жеке тұлғалардың белсенділігі мен жауапкершілігін күшейтуге ықпал етеді.<ref>{{cite web |title=Clean Energy Ministerial {{!}} Advancing Clean Energy Together |url= https://www.cleanenergyministerial.org/ |website=Clean Energy Ministerial |access-date= 2024-09-10}}</ref> ADNOC Gas компаниясы [[Forbes]] Middle East басылымының 2025 жылғы «Биржада тіркелген 100 жетекші компания» рейтингінде 11-орынға ие болды.<ref>{{cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=ADNOC Gas |url= https://www.forbesmiddleeast.com/lists/top-100-listed-companies-2025/adnoc-gas/ |website=Forbes Lists |access-date= 2026-05-04}}</ref> ==== ADNOC LNG ==== ADNOC LNG [[Сұйытылған газ|сұйытылған мұнай газы]] мен [[сұйытылған табиғи газ]]ды өңдеумен және таратумен айналысады. ADNOC Gas Processing компаниясы өз өнімдерін [[Дас аралы]]ндағы ADNOC LNG кәсіпорнына жеткізеді. Онда өнімдер өңделіп, Шығыс Азияға, әсіресе Жапонияға экспорттау үшін кемелерге тиеледі. ADNOC — компанияның негізгі акционері. Миноритарлық үлестер Mitsui, BP және Total компанияларына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания Abu Dhabi Gas Liquefaction Co. Limited (ADGAS) деп аталған.<ref>{{cite web|title=Inspection and fitness-for-service study for over 100 critical assets to Liquefied Natural Gas (LNG) operator ADGAS|url=https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|website=EDIFgroup.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194259/https://www.edifgroup.com/documents/pdf/Edif_ERA_CS_ADGAS_AWK_web.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== ADNOC Refining ==== ADNOC Refining 1999 жылы ADNOC компаниясының мұнай өңдеу қызметін өз қарамағына алу үшін құрылды. ADNOC Refining шикі мұнай мен конденсатты, әртүрлі мұнай өнімдерін және түйіршіктелген күкіртті өңдейді.<ref name="TAK1">{{cite web | url=http://www.takreer.com/AboutUs.html | title=ADNOC Refining Notification - Abu Dhabi National Oil Company | archive-date=November 24, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161124190055/http://www.takreer.com/AboutUs.html | url-status=live |access-date= December 5, 2016}}</ref> Компания Рувайс және Әбу-Даби мұнай өңдеу зауыттарын басқарады.<ref>{{cite web|url=https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|title=About ADNOC Refining|website= adnoc.ae| publisher= Abu Dhabi National Oil Company| archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119120257/https://www.adnoc.ae/en/adnoc-refining/who-we-are/about-adnoc-refining|url-status=live |access-date= January 18, 2018}}</ref> 2015 жылы компания Рувайс мұнай өңдеу зауытын ауқымды кеңейту жұмыстарын аяқтады. Құны 10 миллиард АҚШ долларын құраған жоба зауыттың өндірістік қуатын екі есеге арттырды. Азиядағы сұраныстың жоғары болуына байланысты өндіріс көлемінің едәуір бөлігі дизель отынын шығаруға бағытталды. Рувайс зауыты жылына 600 000 тонна жоғары сапалы базалық май өндіруге қабілетті. Бұл майлар негізінен автомобильдерге арналған майлау материалдарын өндіруде қолданылады.<ref name="TAK2">{{cite web | url=http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | title=Abu Dhabi refiner Takreer diversifies products to meet demand from transport sector | archive-date=January 5, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170105083347/http://www.thenational.ae/business/energy/abu-dhabi-refiner-takreer-diversifies-products-to-meet-demand-from-transport-sector | url-status=dead |access-date= December 5, 2016}}</ref> Бұрын компания Abu Dhabi Oil Refining Company (TAKREER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi Oil Refining Co - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|website=Bloomberg.com|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.bloomberg.com/profile/company/2317343Z:UH|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref><ref>{{cite web| title= ADNOC Refining (ADNOC), UAE - Company Information, Key People, Latest News and Contact Details - ZAWYA MENA Edition |url=https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/| website= zawya.com|archive-date=March 5, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305131941/https://www.zawya.com/mena/en/company/ADNOC_Refining-1000124/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2024 жылы ADNOC шикі мұнай өндіру қуатын 2023 жылғы тәулігіне 4,65 миллион баррельден 4,85 миллион баррельге дейін арттырды. Компания 2027 жылға қарай өндірістік қуатын тәулігіне 5 миллион баррельге жеткізуді жоспарлап отыр.<ref>{{cite web |date=2024-05-02 |title=UAE's ADNOC ups crude production capacity to 4.85 million b/d |url=https://www.spglobal.com/energy/en/news-research/latest-news/crude-oil/050224-uaes-adnoc-ups-crude-production-capacity-to-485-million-bd |access-date= }}</ref><ref>{{cite web |title=United Arab Emirates invests to meet 2027 crude oil production capacity goal |publisher= Energy Information Administration |place= US |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61365 |website= eia.gov |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== Fertiglobe ==== 2019 жылғы қыркүйекте 1980 жылы құрылған ADNOC Fertilizers компаниясы мен Нидерландтың [[OCI]] компаниясының Таяу Шығыстағы азот тыңайтқыштарын өндіру бизнесінің бірігуі нәтижесінде Fertiglobe құрылды. ADNOC жаңа кәсіпорынның 42% үлесіне ие.<ref>{{cite web|title=OCI NV, ADNOC close strategic partnership agreement, establish Fertiglobe |url= https://wam.ae/en/details/1395302791038|website=wam|date=September 30, 2019 |archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194243/https://wam.ae/en/details/1395302791038|url-status=live |access-date= January 7, 2021}}</ref><ref>{{cite web| last= Menachery |first= Martin |date=September 30, 2019|title=OCI, ADNOC close partnership agreement, establish Fertiglobe, a global nitrogen fertiliser company| url= https://www.refiningandpetrochemicalsme.com/products-services/26984-oci-adnoc-close-partnership-agreement-establish-fertiglobe-a-global-nitrogen-fertiliser-company|website=Refining & Petrochemicals |access-date= January 7, 2021}}</ref> ==== ADNOC Industrial Gas ==== ADNOC Industrial Gas 2007 жылы құрылған. Компания мұнай, газ және мұнай-химия өнеркәсібінде қолданылатын өнеркәсіптік газдарды өндіреді. ADNOC Industrial Gas компаниясы ADNOC Gas Processing компаниясымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. Кәсіпорын ADNOC пен Германияның [[Linde Group]] компаниясының бірлескен кәсіпорны болып табылады. ADNOC компанияның 51% үлесіне иелік етеді, ал қалған бөлігі Linde компаниясына тиесілі.<ref name="Book1" /> Бұрын компания ADNOC Linde Industrial Gases Company Limited (ELIXIER) деген атаумен белгілі болған.<ref>{{cite web|title=Elixier (ADNOC Linde Industrial Gases Company Ltd.)| url= https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|website=Gulf Oil $ Gas|archive-date=October 16, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.gulfoilandgas.com/webpro1/prod1/suppliercat.asp?sid=10745|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ==== Abu Dhabi Polymers Company (Borouge) ==== {{Толық мақала|Borouge}} Borouge — [[полиолефин]]дер өндіретін компания. Ол ADNOC пен Аустрияның [[Borealis AG|Borealis]] компаниясының [[бірлескен кәсіпорын]]ы болып табылады. Компания 1998 жылы құрылған және екі бөлімшесі бар: бірі Әбу-Дабиде, екіншісі Сингапурда орналасқан. Компания полиолефинді пластмассалар ([[полиэтилен]] және [[полипропилен]]) жеткізеді. Компания Әбу-Дабиде өндірілетін Borstar Enhanced Polyethylene және Borealis компаниясының арнайы өнімдер желісін пайдалана отырып, Таяу Шығыс пен Азия-Тынық мұхиты аймағындағы жоғары сапалы, ерекше қасиеттері бар өнімдерді қолдану салаларына баса назар аударады.<ref>{{cite web |url= http://borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |title= Locations |website= borouge.com |archive-url= https://web.archive.org/web/20161128171155/http://www.borouge.com/aboutus/Pages/Locations.aspx |archive-date= November 28, 2016 |url-status= dead |access-date= 2016-08-05}}</ref><ref name="SUB1"/><ref>{{cite web|title=Profile|url=https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|website= borouge.com|archive-date=November 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126095218/https://www.borouge.com/aboutus/Pages/Profile.aspx|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2025 жылғы наурызда ADNOC пен OMV Borouge және Borealis компанияларын біріктіріп, Borouge Group International компаниясын құру туралы келісімге келді. Жаңа компания Nova Chemicals кәсіпорнын 13,4 миллиард АҚШ долларына сатып алуды жоспарлады.<ref>{{cite web |title=$60-billion Adnoc-OMV-Nova Chemicals Deal Creates Global Polyolefins Powerhouse |url=https://www.plasticstoday.com/business/-60-billion-adnoc-omv-nova-chemicals-deal-creates-global-polyolefins-powerhouse |website=Plastics Today |access-date= 2026-07-01}}</ref> Химия өнеркәсібі компаниясының штаб-пәтері [[Аустрия]]ның [[Вена]] қаласында орналасатын болады.<ref>{{cite web |date=2025-03-04 |title=ADNOC and OMV to create $60-billion chemicals giant |url=https://theenergyyear.com/news/adnoc-and-omv-to-create-60-billion-chemicals-giant/ |website= theenergyyear.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> ==== XRG ==== 2024 жылғы қарашада ADNOC төмен көміртекті энергетика мен химия өнеркәсібіне бағытталған, құны 80 миллиард АҚШ долларын құрайтын XRG халықаралық инвестициялық компаниясын құрды.<ref>{{cite web |last= |first= |date=2024-11-27 |title=ADNOC sets up $80 billion investment arm |url=https://gulfnews.com/business/energy/adnoc-sets-up-80-billion-investment-arm-1.1732730247758 |website=Gulf News |access-date= 2026-07-01}}</ref> Компания өз қызметін үш негізгі бағытта дамытуды көздейді: жаһандық химия өнеркәсібі, төмен көміртекті энергетика және халықаралық газ бизнесі.<ref>{{cite web |date=2024-11-27 |title= ADNOC launches XRG: lower-carbon energy and chemicals investment company |url=https://www.worldoil.com/news/2024/11/27/adnoc-launches-xrg-lower-carbon-energy-and-chemicals-investment-company/ |website= worldoil.com |access-date= 2026-07-01}}</ref> === Маркетинг және тарату === ==== ADNOC Logistics & Services ==== ADNOC Logistics & Services компаниясы ESNAAD, IRSHAD және ADNATCO компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref>{{cite web|date=March 3, 2019|title=ADNOC Logistics and Services unveils expansion strategy| url=https://www.themaritimestandard.com/adnoc-logistics-and-services-unveils-expansion-strategy/|website= The Maritime Standard |archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194242/https://www.themaritimestandard.com/adnoc-logistics-and-services-unveils-expansion-strategy/|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> ADNOC Logistics & Services компаниясының 100% үлесі ADNOC-қа тиесілі.<ref>{{cite web|date=February 10, 2020|title=AG&P, ADNOC Logistics and Services sign agreement for the long-term charter of a Floating Storage Unit (FSU) at the new AG&P LNG import facility at Karaikal Port, South India|url=https://www.agpglobal.com/wp-content/uploads/2020/02/agp-adnoc-logistics-and-services-sign-agreement.pdf|website=AG&P|archive-date=December 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225110525/https://www.agpglobal.com/wp-content/uploads/2020/02/agp-adnoc-logistics-and-services-sign-agreement.pdf|url-status=dead |access-date= December 28, 2020}}</ref> Жаңа компанияда шамамен 4 000 адам жұмыс істейді.<ref name="shipping">{{cite web|title=Adnoc combines shipping and ports services units in reorganisation push |url= https://www.thenationalnews.com/business/adnoc-combines-shipping-and-ports-services-units-in-reorganisation-push-1.164680 |website=The National|date=October 18, 2016|archive-date=October 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016194257/https://www.thenationalnews.com/business/adnoc-combines-shipping-and-ports-services-units-in-reorganisation-push-1.164680|url-status=live |access-date= December 28, 2020}}</ref> 2020 жылғы тамызда Қытайдың [[Wanhua Industrial Group|Wanhua]] компаниясы ADNOC Logistics & Services-пен бірлесіп, мұнай өнімдерін тасымалдайтын танкерлер мен аса ірі газ тасымалдаушы кемелер (VLGC) флотына иелік ететін әрі оларды пайдаланатын AW Shipping Ltd. компаниясын құрды. AW Shipping ADNOC және басқа да халықаралық жеткізушілерден алынған сұйытылған мұнай газын (LPG) Қытайдағы және әлемнің басқа елдеріндегі Wanhua кәсіпорындарына жеткізеді. 2018 жылғы қарашада компаниялар арасында сұйытылған мұнай газын жеткізу туралы 10 жылдық келісімшарт жасалды.<ref>{{cite web|title=Adnoc's shipping division launches joint venture with Chinese company| url=https://gulfnews.com/business/energy/adnocs-shipping-division-launches-joint-venture-with-chinese-company-1.1596526859122| website= Gulf News |date=August 4, 2020 |archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115091424/https://gulfnews.com/business/energy/adnocs-shipping-division-launches-joint-venture-with-chinese-company-1.1596526859122|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> ==== ADNOC Distribution ==== [[ADNOC Distribution]] (ADNOCDIS:UH)<ref>{{cite web|title=Abu Dhabi National Oil Co for Distribution PJSC|url=https://www.bloomberg.com/quote/ADNOCDIS:UH|website=Bloomberg News|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115153054/https://www.bloomberg.com/quote/ADNOCDIS:UH|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> БАӘ аумағында жүздеген жанармай құю станциясын басқарады, [[Заид порты]]нда [[бункерлеу]] қызметтерін көрсетеді, елдегі әуежайлардың көпшілігін авиациялық отынмен қамтамасыз етеді және Парсы шығанағы аймағында өз брендімен майлау материалдарын сатады.<ref name="Book1" /><ref>{{cite web|title=The investment opportunity|url=https://www.adnocdistribution.ae/en/investor-relations/investor-relations/our-investment-case/the-investment-opportunity/|website=ADNOC Distribution|archive-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115090949/https://www.adnocdistribution.ae/en/investor-relations/investor-relations/our-investment-case/the-investment-opportunity/|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> 2020 жылғы қыркүйекте ADNOC Парсы шығанағы аймағындағы биржада тіркелген компания акцияларының құны 1 миллиард АҚШ долларын құрайтын «ең ірі пакеттік орналастыруын» аяқтады. Институционалдық инвесторларға бағытталған бұл орналастыру еншілес компанияның еркін айналымдағы акцияларының үлесін 20%-ға дейін арттырды.<ref>{{cite web|date=September 14, 2020|title=ADNOC completes $1 bln institutional placement for distribution business |url=https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/oil-and-gas/adnoc-completes-1-bln-institutional-placement-for-distribution-business/78105048|website=ET EnergyWorld|archive-date=January 14, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114101857/https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/oil-and-gas/adnoc-completes-1-bln-institutional-placement-for-distribution-business/78105048|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref><ref>{{cite news| last= El Gamal| first= Rania |date=September 14, 2020|title=ADNOC completes $1 billion institutional placement for distribution business| website= Reuters.com| url= https://www.reuters.com/article/us-adnoc-equity-idUSKBN2650U8|archive-date=January 14, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210114094707/https://www.reuters.com/article/us-adnoc-equity-idUSKBN2650U8 |url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> ==== Abu Dhabi Crude Oil Pipeline LLC ==== Abu Dhabi Crude Oil Pipeline LLC (ADCOP) компаниясы Әбу-Дабидегі ADNOC Onshore компаниясының мұнай жинау орталығынан халықаралық теңіз тасымалы бағыттарына шығуға мүмкіндік беретін Фуджейра мұнай экспорттау терминалына дейін шикі мұнай тасымалдайтын ұзындығы 406 км құбырға иелік етеді.<ref>{{cite web|date=November 6, 2017|title=Abu Dhabi Crude Oil Pipeline successfully issues $3b bond|url=http://saudigazette.com.sa/article/521171|website=Saudigazette|archive-date=January 21, 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210121014958/https://saudigazette.com.sa/article/521171|url-status=live |access-date= January 13, 2021}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Әлем мұнай компанияларының тізімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Ресми сайт|https://www.adnoc.ae/}} * [https://www.adq.ae/ ADQ холдингі] [[Санат:Біріккен Араб Әмірліктерінің мұнай-газ компаниялары]] [[Санат:Ұлттық мұнай-газ компаниялары]] [[Санат:Әбу-Дабидің мемлекеттік компаниялары]] [[Санат:Әбу-Дабиде орналасқан компаниялар]] [[Санат:1971 жылы құрылған энергетикалық компаниялар]] [[Санат:1971 жылы құрылған қалпына келмейтін ресурстар компаниялары]] [[Санат:1971 жылы құрылған Біріккен Араб Әмірліктерінің компаниялары]] c8dwjfzy2x7h1l2ozho67mpzpzbv7m6 0 789198 3686718 3686527 2026-10-26T15:15:52Z Nurken 111493 3686718 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Сербиядағы парламент сайлауы (2023) | алдыңғы сайлау жылы = 2023 | байрақ = | ел = Сербия | вариант = | келесі сайлау = | келесі сайлау жылы = | сайлау атауы = | тақырып = | қосымша = | сайлау күні = 25 қазан 2026<br>{{Партия/Орындар|97.2|hex=#1BCE0E}}саналды | түрі = | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = | сайлаушылар = | жарамды = | жарамсыз = | бос = | халық = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 68.85 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 58.77 | босжәнежарамсыз = | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Ilija Srdanović.jpg | түс1 = #A81A32 | кандидат1 = ''Жоқ''{{efn|Партияның басты кандидаты жоқ; бюллетень басында [[Илия Срданович]]}} | серіктес1 = | жыныс1 = ер | партия1 = [[Студенттер тізімі]] | коалиция1 = | партия1 коалиция1 = | партия2 коалиция1 = | партия3 коалиция1 = | партия4 коалиция1 = | партия5 коалиция1 = | партия6 коалиция1 = | партия7 коалиция1 = | басшы1 = | сайлаушылар даусы1 = | алдыңғы сайлаушылар даусы1 = | дауыс1 = | алдыңғы дауыс1 = | дауыс2v1 = | пайыз1 = 53.44 | пайыз2v1 = | алдыңғы пайыз1 = 0 | ref пайыз1 = | орын1 = 140 | алдыңғы орын1 = 0 | сайланған атауы = | сайланған1 = | алдыңғы сайланған1 = | сайланған атауы2 = | сурет2 = Aleksandar Vučić 2025 (cropped).jpg | түс2 = #242970 | кандидат2 = [[Александр Вучич]] | серіктес2 = | жыныс2 = ер | партия2 = [[Серб озық партиясы]] | коалиция2 = | партия1 коалиция2 = [[Александр Вучич — Біртұтас Сербия|Біртұтас Сербия]] | партия2 коалиция2 = | партия3 коалиция2 = | партия4 коалиция2 = | партия5 коалиция2 = | партия6 коалиция2 = | партия7 коалиция2 = | басшы2 = | сайлаушылар даусы2 = | алдыңғы сайлаушылар даусы2 = | дауыс2 = | алдыңғы дауыс2 = | дауыс2v2 = | пайыз2 = 39.64 | пайыз2v2 = | алдыңғы пайыз2 = | орын2 = 103 | алдыңғы орын2 = 129 | сайланған2 = | алдыңғы сайланған2 = | сайланған атауы = | қарта атауы = | қарта = 2026 Serbian Election Map.svg | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Сербия премьер-министрі|премьер-министр]]<br>[[Джуро Мацут]] | ізашар партия = [[Партиясыз]] | ізбасар = | ізбасар партия = | соңы = | ізашар атауы = | ізашар жынысы = ер | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} 2026 жылғы 25 қазанда [[Сербия]]да [[парламент сайлауы]] орын алды. Сайлаушылардың 68,85%-і 250 мүшелі [[Халықтық скупщина]]ның құрылымын сайлауға дауыс берді. Сайлау әуел бастан 2027 жылғы желтоқсанда өту керек болған; алайда сол кездегі президент [[Александр Вучич]] Парламентті кезектен тыс таратып, сайлауда 2026 жылғы 9 қыркүйекте жылжытты. Сайлаудағы бірінші орынға [[Студенттер тізімі]] партиясы жайғасты. Ол осылайша 2012 жылдан бері биліктегі [[Серб озық партиясы]]н (СОП) биліктен қуды. CeSID–Ipsos болжамынша Студенттер тізімі партиясы дауыстың шамамен 52%-ін жинап, 140 мандатқа ие болды; СОП басқарған [[Александр Вучич — Біртұтас Сербия|Біртұтас Сербия]] 39% жинап, 103 мандат алды. Ұлттық азшылық тізімдерінен басқа еш партия сайлау шегінен өте алмады.<ref name="Tanjug Ipsos 25 Oct">{{Cite news |date=2026-10-25 |title=IPSOS/CeSID: Preliminarni rezultati na osnovu 56 odsto obrađenog uzorka, Studentska lista osvojila 52 odsto glasova |url=https://www.tanjug.rs/srbija/politika/292420/ipsoscesid-preliminarni-rezultati-na-osnovu-56-odsto-obradenog-uzorka-studentska-lista-osvojila-52-odsto-glasova/vest |accessdate=2026-10-26 |work=Tanjug |language=sr}}</ref><ref name="Kurir seats 25 Oct">{{Cite news |date=2026-10-25 |title=IPSOS/Cesid: Raspodela mandata – Studentska lista 140, a Ujedinjena Srbija 103 |url=https://www.kurir.rs/vesti/politika/10144533/projekcija-raspodele-mandata-za-narodnu-skupstinu |accessdate=2026-10-26 |work=Kurir |language=sr}}</ref> Сайлаушылардың 70% дауыс берді. Бұл 2023 жылғы сайлаудағы статистикадан ерекше көп.<ref name="Nova Vučić concedes">{{Cite news |date=2026-10-25 |title=Vučić: Jasno da smo ove izbore izgubili |url=https://nova.rs/vesti/politika/vucic-jasno-da-smo-ove-izbore-izgubili |accessdate=2026-10-25 |work=Nova |language=sr}}</ref> [[Серб озық партиясы]] билікке 2012 жылы [[Сербия Социалистік партиясы]]мен коалиция жасағасын келді. [[Сербиядағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]]нда ол Скупщинадағы көпшілігін нығайтты. Сайлаудағы алаяқтық туралы айыптарға байланысты қысқа мерзімді наразылық акциялары ұйымдастырылды. 2024 жылғы мамырда [[Милош Вучевич]] Сербияның премьер-министрі атанды. 2024 жылғы қарашадағы [[Нови-Сад]] теміржол вокзалының шатыр қалқасының опырылуынан кейін сыбайлас жемқорлыққа қарсы студенттер бастаған наразылықтар басталды. 2025 жылғы қаңтарда Вучевич қызметінен кететінін жариялады. Оның орнына сәуір айында [[Джуро Мацут]] келді. 2026 жылы Халықтық скупщина сайлау туралы бірнеше заңға өзгерістер енгізді. СОП премьер-министрлікке кандидаты қылып Вучичты таңдады; ол 27 қыркүйекте отставкасын жариялады; Скупщина төрайымы [[Ана Брнабич]] осылайша президент міндетін атқарушысы атанды. Наразы студенттер [[Студенттер тізімі]] партиясын құрды, кандидаттары басына [[Илия Срданович]]ты орнатты. Үшінші партия мен коалициялардың көпшілігі өз тізімдерінен бас тартып, Студенттер тізімін қолдады. Студенттер тізімін қолдаудан бас тартқан екі белгілі партия болды; еуропашыл «Еуропалық Сербия» коалициясы мен ұлтшыл «Нағыз оңшылдар» партиясы болды. Оған «жалған оппозиция» атауы беріліп, СОП үшін [[спойлер (саясат)|спойлер]] партиялар айыптары тағылды. Сайлауалды кампания 23 қазанда бітті. Вучичтің отставкасы нәтижесінен болатын [[Сербиядағы президент сайлауы (2026)|президент сайлауы]] 2026 жылғы 27 желтоқсанға дейін өтуге міндетті. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2026 жылдағы Сербия]] [[Санат:2026 жылғы сайлаулар]] [[Санат:Сербиядағы сайлаулар]] [[Санат:25 қазан оқиғалары]] g2ajc76x7hyiopyec04eijeqti030iz 0 789208 3686690 3686599 2026-10-26T14:03:34Z Sagzhan 29953 3686690 wikitext text/x-wiki {{Қылмыскер |Есімі = Сандэнс Кид |Шынайы есімі = Harry Alonzo Longabaugh |Сурет = Sundance Kid.jpg |ені = |Сурет атауы = Гарри Лонгабо (Сандэнс Кид), 1901 жыл |Лақап аты = Сандэнс Кид (The Sundance Kid), Гарри Альваро |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = Гарри Алонзо Лонгабо |Туған күні = [[1867 жыл]] (нақты күні белгісіз) |Туған жері = Монт-Клэр, Пенсильвания, АҚШ |Қайтыс болған күні = 7.11.1908 жыл |Қайтыс болған жері = Сан-Висенте маңы, Боливия |Жоғалған күні = |Жоғалған жері = |Жоғалу статусы = |Мәйіті табылды = |Жерленген жері = Сан-Висенте зираты (белгісіз қабірде) |Азаматтығы = {{USA}} |Білімі = |Мамандығы = Ковбой, кенші |Белсенді жылдары = 1887—1908 жылдар |Жұмыс берушісі = |Ұйымы = «Тағы топ» (Wild Bunch) |Не үшін белгілі = Банктер мен пойыздарды тонау, Бутч Кэссидидің ең жақын серігі, Жабайы Батыс тарихындағы ең үздік мергендердің бірі |Белгілі еңбектері = |Бойы = |Саяси партиясы = |Қозғалысы = |Заңи мәртебесі = Өлген |Жұбайы = |Серігі = Этта Плейс (Etta Place) |Балалары = жоқ |Туысы = Джозия Лонгабо (атасы) |Марапаттары = |Мотивы = Жеңіл олжа, қаржылық табыс |Айыбы = Ат ұрлығы, банк тонау, пойыз тонау, кісі өлтіру |Жазасы = Түрмеге кесілген (1887 жылы ат ұрлағаны үшін 2 жыл отырған), кейін өлім жазасына үкім шығарылған (сырттай) |Ұсталу статусы = Ұсталмаған (Боливия әскерімен атыс кезінде қаза тапқан) |Іздестіретіндер = Пинкертон ұлттық детективтік агенттігі, АҚШ маршалдары |Әрекеттесі = [[Бутч Кэссиди]], Бен Килпатрик, Уилл Карвер, Харви Логан |Іздестірілгені = Бүкіл АҚШ аумағында және Оңтүстік Америкада іздеуде болған |Қамаудан қашқаны = |Құрбаны = Атыс кезінде қаза тапқан заң қызметкерлері мен күзетшілер |Қылмыс күні = |Қылмыс жылдары = 1887—1908 жылдар |Қылмыс елі = {{USA}}, {{ARG}}, {{BOL}} |Қылмыс нысаны = Пойыздар, банктер, тау-кен компанияларының кассалары |Қаруы = Colt револьвері, Winchester мылтығы |Ұсталған күні = 1887 жыл (алғашқы рет) |Қамалған күні = |Сайты = |Қолтаңбасы = |Commons = Sundance Kid }} '''Сандэнс Кид''' ({{lang-en|Sundance Kid}}; шын есімі '''Гарри Алонсо Лонгбау'''; [[1867 жыл]] — [[7 қараша]] [[1908 жыл]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] қылмыскер, Бутч Кэссидидің «Жабайы банда» (ағылш. ''The Wild Bunch'') қылмыстық тобының мүшесі.<ref name="Sundance-wiki">[https://wikipedia.org Sundance Kid] — ағылшын уикипедиясы.</ref> == Өмірбаяны және қылмыстық мансабы == Гарри Лонгбау [[1867 жыл]]ы [[Пенсильвания]] штатының Монт-Клэр қаласында Джосайя және Энни Лонгбаудың отбасында дүниеге келген; ол бес баланың ең кенжесі болды. [[1887 жыл]]ы Гарри Лонгбау жылқы ұрлағаны үшін 18 айға бас бостандығынан айырылды. Жаза мерзімін ол [[Вайоминг]] штатының [[Сандэнс]] қаласындағы түрмеде өтеді, соның нәтижесінде оған «Сандэнс Кид» (ағылш. тілінен аударғанда — «Сандэнстік жігіт») деген лақап ат берілді.<ref name="Sundance-wiki"/> 1896 жылы Гарри Бутч Кэссидимен (шын есімі Роберт Лерой Паркер) танысып, олар бірлесіп «Жабайы банданы» құрды. Бұл банданың мүшелері Жабайы Батыс пен жалпы Америка тарихындағы ең ұзақ әрі ең табысты поезд және банк тонау серияларын жүзеге асырды. Лонгбаудың Паркермен кездескенге дейінгі өмірі туралы мәлімет аз: 1891 жылы 25 жасында ол Альбертадағы ([[Канада]]) «Бар Ю» ранчосында жұмыс істеген. «Бар Ю» ол замандағы ең ірі әрі ең табысты фермерлік шаруашылықтардың бірі болатын. Лонгбау қаруды өте жақсы меңгергендігімен және мергендігімен танымал болғанымен, Бутч Кэссиди екеуі қаза тапты деп есептелетін Боливиядағы әйгілі атысқа дейін бірде-бір адамды өлтірмеген деген болжам бар.<ref name="Sundance-wiki"/> «Жабайы банданың» басты ерекшелігі — олар тонау кезінде күш қолдануға сирек жүгініп, негізінен келіссөздер мен қорқыту әдістеріне сүйенетін. Дегенмен, қолға түскен жағдайда олардың бәрібір дарға асылу арқылы өлім жазасына кесілу қаупі жоғары еді. Бірақ мұндай «бейбіт» бейне көбіне Голливуд киноленталарының әсерінен қалыптасқан, фильмдерде банда мүшелері тым жуас етіп көрсетіледі. Іс жүзінде «Жабайы банда» мүшелері тонау кезінде бірнеше адамды өлтірген. Бүкіл ел бойынша «Тірідей не өлідей іздестірілуде» деген жазуы бар плакаттар ілініп, оларды қолға түсіруге немесе көзін жоюға көмектесетін ақпарат үшін 30 000 доллар көлемінде сыйақы жарияланды. Көп ұзамай олар Вайоминг штатының тауларындағы «Қабырғадағы саңылау» (Dыра в стене) шатқалына тығыла бастады. Бұл жер биік қыратта орналасқандықтан, айналадағы аумақ жан-жаққа түгел көрініп тұратын, сондықтан мұнда бекініп алып шабуыл жасау және қауіпсіз шегіну өте қолайлы еді. Соған қарамастан, Чарли Сиринго бастаған «Пинкертон» агенттігінің детективтері банданың соңына түсіп, бірнеше жыл бойы үздіксіз іздестірді. 1401 жылы 20 ақпанда Лонгбау өзінің «жары» Эттамен және Паркермен бірге АҚШ-тан кетіп, кемемен [[Аргентина]]ға аттанды. Олар осы қадам арқылы отандарындағы өздеріне деген шудың біршама басылғанын қалаған сияқты. == Лонгбаудың өлімі == Гарри Лонгбаудың өліміне қатысты жағдайлар бүгінгі күнге дейін белгісіз болып қалуда. [[1908 жыл]]дың [[3 қараша]]сында [[Боливия]]ның оңтүстігіндегі Сан-Винсенте қаласына жақын жерде екі америкалық бандит «Aramayo Franke y Cia Silver Mine» компаниясының курьерін тонап кеткен. Осыдан кейін қылмыскерлер Сан-Винсентедегі кішігірім қонақүйге жасырынып, онда бірнеше күн тұрған. 3 немесе 4 күннен кейін полиция олардың ізіне түсіп, қонақүй ғимаратын жергілікті полицейлер мен екі сарбаз қоршауға алды. Басталған атыс кезінде бандиттер қаза тапқан болуы әбден мүмкін, алайда олардың дәл Лонгбау мен Паркер болған-болмағаны бүгінгі күнге дейін белгісіз.<ref>{{Кітап |автор=Meadows A., Buckley D. |тақырыбы=The Outlaw Trail: A History of Butch Cassidy and His Wild Bunch |мекен=New York |баспасы=Two Dot |жыл=2006 |бет=245 |isbn=978-0762741915 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> == Мәдениетте == === Кино және теледидар === * «Бутч Кэссиди және Сандэнс Кид» (1969 жыл) * «Бутч пен Сандэнс: Алғашқы күндер» (1979 жыл) * «Бутч пен Сандэнс туралы аңыз» (2006 жыл) * ''Drifters'' (2009 жылғы манга және 2016 жылғы аниме-сериал). Бұл туындыда Бутч Кэссиди мен Сандэнс Кид Қара Корольге қарсы тұратын «Қаңғыбастар» (Скитальцы) тобының мүшелері ретінде толыққанды кейіпкерлер қатарында көрінеді. === Ойындар === * ''Call of Juarez: Gunslinger'' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 70kxbstm7psgdh5qm4kq913tedp4eel 3686692 3686690 2026-10-26T14:04:15Z Sagzhan 29953 3686692 wikitext text/x-wiki {{Қылмыскер |Есімі = Сандэнс Кид |Шынайы есімі = Harry Alonzo Longabaugh |Сурет = Sundance Kid.jpg |ені = |Сурет атауы = Гарри Лонгабо (Сандэнс Кид), 1901 жыл |Лақап аты = Сандэнс Кид (The Sundance Kid), Гарри Альваро |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = Гарри Алонзо Лонгабо |Туған күні = [[1867 жыл]] (нақты күні белгісіз) |Туған жері = Монт-Клэр, Пенсильвания, АҚШ |Қайтыс болған күні = 7.11.1908 жыл |Қайтыс болған жері = Сан-Висенте маңы, Боливия |Жоғалған күні = белгісіз |Жоғалған жері = |Жоғалу статусы = |Мәйіті табылды = |Жерленген жері = Сан-Висенте зираты (белгісіз қабірде) |Азаматтығы = {{USA}} |Білімі = |Мамандығы = Ковбой, кенші |Белсенді жылдары = 1887—1908 жылдар |Жұмыс берушісі = |Ұйымы = «Тағы топ» (Wild Bunch) |Не үшін белгілі = Банктер мен пойыздарды тонау, Бутч Кэссидидің ең жақын серігі, Жабайы Батыс тарихындағы ең үздік мергендердің бірі |Белгілі еңбектері = |Бойы = |Саяси партиясы = |Қозғалысы = |Заңи мәртебесі = Өлген |Жұбайы = |Серігі = Этта Плейс (Etta Place) |Балалары = жоқ |Туысы = Джозия Лонгабо (атасы) |Марапаттары = |Мотивы = Жеңіл олжа, қаржылық табыс |Айыбы = Ат ұрлығы, банк тонау, пойыз тонау, кісі өлтіру |Жазасы = Түрмеге кесілген (1887 жылы ат ұрлағаны үшін 2 жыл отырған), кейін өлім жазасына үкім шығарылған (сырттай) |Ұсталу статусы = Ұсталмаған (Боливия әскерімен атыс кезінде қаза тапқан) |Іздестіретіндер = Пинкертон ұлттық детективтік агенттігі, АҚШ маршалдары |Әрекеттесі = [[Бутч Кэссиди]], Бен Килпатрик, Уилл Карвер, Харви Логан |Іздестірілгені = Бүкіл АҚШ аумағында және Оңтүстік Америкада іздеуде болған |Қамаудан қашқаны = |Құрбаны = Атыс кезінде қаза тапқан заң қызметкерлері мен күзетшілер |Қылмыс күні = |Қылмыс жылдары = 1887—1908 жылдар |Қылмыс елі = {{USA}}, {{ARG}}, {{BOL}} |Қылмыс нысаны = Пойыздар, банктер, тау-кен компанияларының кассалары |Қаруы = Colt револьвері, Winchester мылтығы |Ұсталған күні = 1887 жыл (алғашқы рет) |Қамалған күні = |Сайты = |Қолтаңбасы = |Commons = Sundance Kid }} '''Сандэнс Кид''' ({{lang-en|Sundance Kid}}; шын есімі '''Гарри Алонсо Лонгбау'''; [[1867 жыл]] — [[7 қараша]] [[1908 жыл]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] қылмыскер, Бутч Кэссидидің «Жабайы банда» (ағылш. ''The Wild Bunch'') қылмыстық тобының мүшесі.<ref name="Sundance-wiki">[https://wikipedia.org Sundance Kid] — ағылшын уикипедиясы.</ref> == Өмірбаяны және қылмыстық мансабы == Гарри Лонгбау [[1867 жыл]]ы [[Пенсильвания]] штатының Монт-Клэр қаласында Джосайя және Энни Лонгбаудың отбасында дүниеге келген; ол бес баланың ең кенжесі болды. [[1887 жыл]]ы Гарри Лонгбау жылқы ұрлағаны үшін 18 айға бас бостандығынан айырылды. Жаза мерзімін ол [[Вайоминг]] штатының [[Сандэнс]] қаласындағы түрмеде өтеді, соның нәтижесінде оған «Сандэнс Кид» (ағылш. тілінен аударғанда — «Сандэнстік жігіт») деген лақап ат берілді.<ref name="Sundance-wiki"/> 1896 жылы Гарри Бутч Кэссидимен (шын есімі Роберт Лерой Паркер) танысып, олар бірлесіп «Жабайы банданы» құрды. Бұл банданың мүшелері Жабайы Батыс пен жалпы Америка тарихындағы ең ұзақ әрі ең табысты поезд және банк тонау серияларын жүзеге асырды. Лонгбаудың Паркермен кездескенге дейінгі өмірі туралы мәлімет аз: 1891 жылы 25 жасында ол Альбертадағы ([[Канада]]) «Бар Ю» ранчосында жұмыс істеген. «Бар Ю» ол замандағы ең ірі әрі ең табысты фермерлік шаруашылықтардың бірі болатын. Лонгбау қаруды өте жақсы меңгергендігімен және мергендігімен танымал болғанымен, Бутч Кэссиди екеуі қаза тапты деп есептелетін Боливиядағы әйгілі атысқа дейін бірде-бір адамды өлтірмеген деген болжам бар.<ref name="Sundance-wiki"/> «Жабайы банданың» басты ерекшелігі — олар тонау кезінде күш қолдануға сирек жүгініп, негізінен келіссөздер мен қорқыту әдістеріне сүйенетін. Дегенмен, қолға түскен жағдайда олардың бәрібір дарға асылу арқылы өлім жазасына кесілу қаупі жоғары еді. Бірақ мұндай «бейбіт» бейне көбіне Голливуд киноленталарының әсерінен қалыптасқан, фильмдерде банда мүшелері тым жуас етіп көрсетіледі. Іс жүзінде «Жабайы банда» мүшелері тонау кезінде бірнеше адамды өлтірген. Бүкіл ел бойынша «Тірідей не өлідей іздестірілуде» деген жазуы бар плакаттар ілініп, оларды қолға түсіруге немесе көзін жоюға көмектесетін ақпарат үшін 30 000 доллар көлемінде сыйақы жарияланды. Көп ұзамай олар Вайоминг штатының тауларындағы «Қабырғадағы саңылау» (Dыра в стене) шатқалына тығыла бастады. Бұл жер биік қыратта орналасқандықтан, айналадағы аумақ жан-жаққа түгел көрініп тұратын, сондықтан мұнда бекініп алып шабуыл жасау және қауіпсіз шегіну өте қолайлы еді. Соған қарамастан, Чарли Сиринго бастаған «Пинкертон» агенттігінің детективтері банданың соңына түсіп, бірнеше жыл бойы үздіксіз іздестірді. 1401 жылы 20 ақпанда Лонгбау өзінің «жары» Эттамен және Паркермен бірге АҚШ-тан кетіп, кемемен [[Аргентина]]ға аттанды. Олар осы қадам арқылы отандарындағы өздеріне деген шудың біршама басылғанын қалаған сияқты. == Лонгбаудың өлімі == Гарри Лонгбаудың өліміне қатысты жағдайлар бүгінгі күнге дейін белгісіз болып қалуда. [[1908 жыл]]дың [[3 қараша]]сында [[Боливия]]ның оңтүстігіндегі Сан-Винсенте қаласына жақын жерде екі америкалық бандит «Aramayo Franke y Cia Silver Mine» компаниясының курьерін тонап кеткен. Осыдан кейін қылмыскерлер Сан-Винсентедегі кішігірім қонақүйге жасырынып, онда бірнеше күн тұрған. 3 немесе 4 күннен кейін полиция олардың ізіне түсіп, қонақүй ғимаратын жергілікті полицейлер мен екі сарбаз қоршауға алды. Басталған атыс кезінде бандиттер қаза тапқан болуы әбден мүмкін, алайда олардың дәл Лонгбау мен Паркер болған-болмағаны бүгінгі күнге дейін белгісіз.<ref>{{Кітап |автор=Meadows A., Buckley D. |тақырыбы=The Outlaw Trail: A History of Butch Cassidy and His Wild Bunch |мекен=New York |баспасы=Two Dot |жыл=2006 |бет=245 |isbn=978-0762741915 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> == Мәдениетте == === Кино және теледидар === * «Бутч Кэссиди және Сандэнс Кид» (1969 жыл) * «Бутч пен Сандэнс: Алғашқы күндер» (1979 жыл) * «Бутч пен Сандэнс туралы аңыз» (2006 жыл) * ''Drifters'' (2009 жылғы манга және 2016 жылғы аниме-сериал). Бұл туындыда Бутч Кэссиди мен Сандэнс Кид Қара Корольге қарсы тұратын «Қаңғыбастар» (Скитальцы) тобының мүшелері ретінде толыққанды кейіпкерлер қатарында көрінеді. === Ойындар === * ''Call of Juarez: Gunslinger'' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bozdq08rxoek3boa2o7rki403vhwrjp 0 789221 3686654 3686652 2026-10-26T12:00:41Z Мағыпар 100137 үлгі 3686654 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дукштас |шынайы атауы = {{lang-lt|Dūkštas}} |сурет = Dūkštas, Lithuania - panoramio (5).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dukstoherbas.PNG |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =31 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =19 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утен уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dūkštas |сайты = |сайт тілі = }} '''Дукштас''' ({{lang-lt|Dūkštas}}) — [[Литва]]дағы [[Утен уезі]]ндегі қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дукштас қаласының халқы 888 адамды құрады. Дукштас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 96-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dukstas-11205.html?ysclid=mvp2f4t4z353589161|title=Население Дукштас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Игналина]]дан солтүстікке қарай 27 шақырым, [[Висагинас]]тан оңтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жерде, Дукштас көлінің жағасында орналасқан. == Тарихы == Елдегі көптеген қалалар сияқты, Дукштас та ақсүйектер иелігінен бастау алған. Дукштас мекені туралы деректер XVI ғасырдан бастап кездеседі. XIX ғасырдың екінші жартысында, мұнда теміржол стансасы ашылған кезде, елді мекен айтарлықтай дамыды. Екі соғыс аралығында Дукштас Польшаның оккупациясында болды, кейінірек оны немістер басып алды. 1956 жылы Дукштасқа қала мәртебесі берілді. 1950 жылдар бойы ол аудан орталығы қызметін атқарды. Кеңес дәуірінде бұл жер ұжымшардың (колхоздың) орталық мекені қызметін атқарды. Мұнда көркем қолөнер кәсіпорны, сондай-ақ ауыл шаруашылығы институтының тәжірибелік стансасы құрылды. Дукштастың елтаңбасы 2012 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16655-Dukshtas.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде бұл жерде май зауыты және «Куро апаратурос» жөндеу зауытының бөлімшесі (1979 жылдан бастап) жұмыс істеді. 1949 жылдан 1995 жылға дейін Дукштас нан пісіру және азық-түлік өңдеу кәсіпорны (қазіргі «Dūkšto duona» компаниясы) қызмет етті: оның құрылымында Игналина май өндіру цехы, наубайхана, ауыл шаруашылығын сынақтан өткізу стансасы, болды. Литваның тәуелсіздігі қалпына келтірілгеннен кейін Дукштастың маңызы төмендеп, өнеркәсібі қысқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 6q07n0ga81uhut461g5hdbxb88vdjul 3686658 3686654 2026-10-26T12:02:44Z Мағыпар 100137 үлгі 3686658 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дукштас |шынайы атауы = {{lang-lt|Dūkštas}} |сурет = Dūkštas, Lithuania - panoramio (5).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dukstoherbas.PNG |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =31 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =19 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утен уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-30042 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dūkštas |сайты = |сайт тілі = }} '''Дукштас''' ({{lang-lt|Dūkštas}}) — [[Литва]]дағы [[Утен уезі]]ндегі қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дукштас қаласының халқы 888 адамды құрады. Дукштас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 96-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dukstas-11205.html?ysclid=mvp2f4t4z353589161|title=Население Дукштас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Игналина]]дан солтүстікке қарай 27 шақырым, [[Висагинас]]тан оңтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жерде, Дукштас көлінің жағасында орналасқан. == Тарихы == Елдегі көптеген қалалар сияқты, Дукштас та ақсүйектер иелігінен бастау алған. Дукштас мекені туралы деректер XVI ғасырдан бастап кездеседі. XIX ғасырдың екінші жартысында, мұнда теміржол стансасы ашылған кезде, елді мекен айтарлықтай дамыды. Екі соғыс аралығында Дукштас Польшаның оккупациясында болды, кейінірек оны немістер басып алды. 1956 жылы Дукштасқа қала мәртебесі берілді. 1950 жылдар бойы ол аудан орталығы қызметін атқарды. Кеңес дәуірінде бұл жер ұжымшардың (колхоздың) орталық мекені қызметін атқарды. Мұнда көркем қолөнер кәсіпорны, сондай-ақ ауыл шаруашылығы институтының тәжірибелік стансасы құрылды. Дукштастың елтаңбасы 2012 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16655-Dukshtas.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде бұл жерде май зауыты және «Куро апаратурос» жөндеу зауытының бөлімшесі (1979 жылдан бастап) жұмыс істеді. 1949 жылдан 1995 жылға дейін Дукштас нан пісіру және азық-түлік өңдеу кәсіпорны (қазіргі «Dūkšto duona» компаниясы) қызмет етті: оның құрылымында Игналина май өндіру цехы, наубайхана, ауыл шаруашылығын сынақтан өткізу стансасы, болды. Литваның тәуелсіздігі қалпына келтірілгеннен кейін Дукштастың маңызы төмендеп, өнеркәсібі қысқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] og5ic5fcabxysp0fods6go7w776mw4w 3686659 3686658 2026-10-26T12:03:35Z Мағыпар 100137 үлгі 3686659 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дукштас |шынайы атауы = {{lang-lt|Dūkštas}} |сурет = Dūkštas, Lithuania - panoramio (5).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dukstoherbas.PNG |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =31 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =19 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утен уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 888 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-30042 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dūkštas |сайты = |сайт тілі = }} '''Дукштас''' ({{lang-lt|Dūkštas}}) — [[Литва]]дағы [[Утен уезі]]ндегі қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дукштас қаласының халқы 888 адамды құрады. Дукштас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 96-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dukstas-11205.html?ysclid=mvp2f4t4z353589161|title=Население Дукштас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Игналина]]дан солтүстікке қарай 27 шақырым, [[Висагинас]]тан оңтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жерде, Дукштас көлінің жағасында орналасқан. == Тарихы == Елдегі көптеген қалалар сияқты, Дукштас та ақсүйектер иелігінен бастау алған. Дукштас мекені туралы деректер XVI ғасырдан бастап кездеседі. XIX ғасырдың екінші жартысында, мұнда теміржол стансасы ашылған кезде, елді мекен айтарлықтай дамыды. Екі соғыс аралығында Дукштас Польшаның оккупациясында болды, кейінірек оны немістер басып алды. 1956 жылы Дукштасқа қала мәртебесі берілді. 1950 жылдар бойы ол аудан орталығы қызметін атқарды. Кеңес дәуірінде бұл жер ұжымшардың (колхоздың) орталық мекені қызметін атқарды. Мұнда көркем қолөнер кәсіпорны, сондай-ақ ауыл шаруашылығы институтының тәжірибелік стансасы құрылды. Дукштастың елтаңбасы 2012 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16655-Dukshtas.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде бұл жерде май зауыты және «Куро апаратурос» жөндеу зауытының бөлімшесі (1979 жылдан бастап) жұмыс істеді. 1949 жылдан 1995 жылға дейін Дукштас нан пісіру және азық-түлік өңдеу кәсіпорны (қазіргі «Dūkšto duona» компаниясы) қызмет етті: оның құрылымында Игналина май өндіру цехы, наубайхана, ауыл шаруашылығын сынақтан өткізу стансасы, болды. Литваның тәуелсіздігі қалпына келтірілгеннен кейін Дукштастың маңызы төмендеп, өнеркәсібі қысқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 9sgdrmap57px51i31bginqgv2ut4bg6 3686661 3686659 2026-10-26T12:05:02Z Мағыпар 100137 үлгі 3686661 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дукштас |шынайы атауы = {{lang-lt|Dūkštas}} |сурет = Dūkštas, Lithuania - panoramio (5).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dukstoherbas.PNG |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =31 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =19 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утен уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1862 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1956 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 888 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-30042 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dūkštas |сайты = |сайт тілі = }} '''Дукштас''' ({{lang-lt|Dūkštas}}) — [[Литва]]дағы [[Утен уезі]]ндегі қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дукштас қаласының халқы 888 адамды құрады. Дукштас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 96-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dukstas-11205.html?ysclid=mvp2f4t4z353589161|title=Население Дукштас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Игналина]]дан солтүстікке қарай 27 шақырым, [[Висагинас]]тан оңтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жерде, Дукштас көлінің жағасында орналасқан. == Тарихы == Елдегі көптеген қалалар сияқты, Дукштас та ақсүйектер иелігінен бастау алған. Дукштас мекені туралы деректер XVI ғасырдан бастап кездеседі. XIX ғасырдың екінші жартысында, мұнда теміржол стансасы ашылған кезде, елді мекен айтарлықтай дамыды. Екі соғыс аралығында Дукштас Польшаның оккупациясында болды, кейінірек оны немістер басып алды. 1956 жылы Дукштасқа қала мәртебесі берілді. 1950 жылдар бойы ол аудан орталығы қызметін атқарды. Кеңес дәуірінде бұл жер ұжымшардың (колхоздың) орталық мекені қызметін атқарды. Мұнда көркем қолөнер кәсіпорны, сондай-ақ ауыл шаруашылығы институтының тәжірибелік стансасы құрылды. Дукштастың елтаңбасы 2012 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16655-Dukshtas.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде бұл жерде май зауыты және «Куро апаратурос» жөндеу зауытының бөлімшесі (1979 жылдан бастап) жұмыс істеді. 1949 жылдан 1995 жылға дейін Дукштас нан пісіру және азық-түлік өңдеу кәсіпорны (қазіргі «Dūkšto duona» компаниясы) қызмет етті: оның құрылымында Игналина май өндіру цехы, наубайхана, ауыл шаруашылығын сынақтан өткізу стансасы, болды. Литваның тәуелсіздігі қалпына келтірілгеннен кейін Дукштастың маңызы төмендеп, өнеркәсібі қысқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] jrolh21083skgasveonyc05lpxst5zd 3686662 3686661 2026-10-26T12:05:56Z Мағыпар 100137 үлгі 3686662 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дукштас |шынайы атауы = {{lang-lt|Dūkštas}} |сурет = Dūkštas, Lithuania - panoramio (5).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dukstoherbas.PNG |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =31 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =19 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утен уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1862 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1956 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 888 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-30042 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dūkštas |сайты = |сайт тілі = }} '''Дукштас''' ({{lang-lt|Dūkštas}}) — [[Литва]]дағы [[Утен уезі]]ндегі қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дукштас қаласының халқы 888 адамды құрады. Дукштас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 96-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dukstas-11205.html?ysclid=mvp2f4t4z353589161|title=Население Дукштас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Игналина]]дан солтүстікке қарай 27 шақырым, [[Висагинас]]тан оңтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жерде, Дукштас көлінің жағасында орналасқан. == Тарихы == Елдегі көптеген қалалар сияқты, Дукштас та ақсүйектер иелігінен бастау алған. Дукштас мекені туралы деректер XVI ғасырдан бастап кездеседі. XIX ғасырдың екінші жартысында, мұнда теміржол стансасы ашылған кезде, елді мекен айтарлықтай дамыды. Екі соғыс аралығында Дукштас Польшаның оккупациясында болды, кейінірек оны немістер басып алды. 1956 жылы Дукштасқа қала мәртебесі берілді. 1950 жылдар бойы ол аудан орталығы қызметін атқарды. Кеңес дәуірінде бұл жер ұжымшардың (колхоздың) орталық мекені қызметін атқарды. Мұнда көркем қолөнер кәсіпорны, сондай-ақ ауыл шаруашылығы институтының тәжірибелік стансасы құрылды. Дукштастың елтаңбасы 2012 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16655-Dukshtas.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде бұл жерде май зауыты және «Куро апаратурос» жөндеу зауытының бөлімшесі (1979 жылдан бастап) жұмыс істеді. 1949 жылдан 1995 жылға дейін Дукштас нан пісіру және азық-түлік өңдеу кәсіпорны (қазіргі «Dūkšto duona» компаниясы) қызмет етті: оның құрылымында Игналина май өндіру цехы, наубайхана, ауыл шаруашылығын сынақтан өткізу стансасы, болды. Литваның тәуелсіздігі қалпына келтірілгеннен кейін Дукштастың маңызы төмендеп, өнеркәсібі қысқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] pu56lnj4fo6ouf6regboopslrywidgp 3686668 3686662 2026-10-26T12:22:54Z Мағыпар 100137 сурет қою 3686668 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дукштас |шынайы атауы = {{lang-lt|Dūkštas}} |сурет = Dūkštas, Lithuania - panoramio (5).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dukstoherbas.PNG |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =31 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =19 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утен уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1862 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1956 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 888 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-30042 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dūkštas |сайты = |сайт тілі = }} '''Дукштас''' ({{lang-lt|Dūkštas}}) — [[Литва]]дағы [[Утен уезі]]ндегі қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дукштас қаласының халқы 888 адамды құрады. Дукштас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 96-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dukstas-11205.html?ysclid=mvp2f4t4z353589161|title=Население Дукштас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Игналина]]дан солтүстікке қарай 27 шақырым, [[Висагинас]]тан оңтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жерде, Дукштас көлінің жағасында орналасқан. == Тарихы == Елдегі көптеген қалалар сияқты, Дукштас та ақсүйектер иелігінен бастау алған. Дукштас мекені туралы деректер XVI ғасырдан бастап кездеседі. XIX ғасырдың екінші жартысында, мұнда теміржол стансасы ашылған кезде, елді мекен айтарлықтай дамыды. Екі соғыс аралығында Дукштас Польшаның оккупациясында болды, кейінірек оны немістер басып алды. 1956 жылы Дукштасқа қала мәртебесі берілді. 1950 жылдар бойы ол аудан орталығы қызметін атқарды. Кеңес дәуірінде бұл жер ұжымшардың (колхоздың) орталық мекені қызметін атқарды. Мұнда көркем қолөнер кәсіпорны, сондай-ақ ауыл шаруашылығы институтының тәжірибелік стансасы құрылды. Дукштастың елтаңбасы 2012 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16655-Dukshtas.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде бұл жерде май зауыты және «Куро апаратурос» жөндеу зауытының бөлімшесі (1979 жылдан бастап) жұмыс істеді. 1949 жылдан 1995 жылға дейін Дукштас нан пісіру және азық-түлік өңдеу кәсіпорны (қазіргі «Dūkšto duona» компаниясы) қызмет етті: оның құрылымында Игналина май өндіру цехы, наубайхана, ауыл шаруашылығын сынақтан өткізу стансасы, болды. Литваның тәуелсіздігі қалпына келтірілгеннен кейін Дукштастың маңызы төмендеп, өнеркәсібі қысқарды. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Dūkštas, Lithuania - panoramio (32).jpg|Лайсвес көшесі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] pd91zj1145snz6s5xhyrv4o4v7xty41 3686672 3686668 2026-10-26T12:28:53Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3686672 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дукштас |шынайы атауы = {{lang-lt|Dūkštas}} |сурет = Dūkštas, Lithuania - panoramio (5).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dukstoherbas.PNG |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =31 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =19 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утен уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1862 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1956 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 888 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-30042 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dūkštas |сайты = |сайт тілі = }} '''Дукштас''' ({{lang-lt|Dūkštas}}) — [[Литва]]дағы [[Утен уезі]]ндегі қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дукштас қаласының халқы 888 адамды құрады. Дукштас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 96-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dukstas-11205.html?ysclid=mvp2f4t4z353589161|title=Население Дукштас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Игналина]]дан солтүстікке қарай 27 шақырым, [[Висагинас]]тан оңтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жерде, Дукштас көлінің жағасында орналасқан. == Тарихы == Елдегі көптеген қалалар сияқты, Дукштас та ақсүйектер иелігінен бастау алған. Дукштас мекені туралы деректер XVI ғасырдан бастап кездеседі. XIX ғасырдың екінші жартысында, мұнда теміржол стансасы ашылған кезде, елді мекен айтарлықтай дамыды. Екі соғыс аралығында Дукштас Польшаның оккупациясында болды, кейінірек оны немістер басып алды. 1956 жылы Дукштасқа қала мәртебесі берілді. 1950 жылдар бойы ол аудан орталығы қызметін атқарды. Кеңес дәуірінде бұл жер ұжымшардың (колхоздың) орталық мекені қызметін атқарды. Мұнда көркем қолөнер кәсіпорны, сондай-ақ ауыл шаруашылығы институтының тәжірибелік стансасы құрылды. Дукштастың елтаңбасы 2012 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16655-Dukshtas.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде бұл жерде май зауыты және «Куро апаратурос» жөндеу зауытының бөлімшесі (1979 жылдан бастап) жұмыс істеді. 1949 жылдан 1995 жылға дейін Дукштас нан пісіру және азық-түлік өңдеу кәсіпорны (қазіргі «Dūkšto duona» компаниясы) қызмет етті: оның құрылымында Игналина май өндіру цехы, наубайхана, ауыл шаруашылығын сынақтан өткізу стансасы, болды. Литваның тәуелсіздігі қалпына келтірілгеннен кейін Дукштастың маңызы төмендеп, өнеркәсібі қысқарды. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Dūkštas, Lithuania - panoramio (32).jpg|Лайсвес көшесі Dūkštas, Lithuania - panoramio (3).jpg|Тұрғын үйлер </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 05701sz54srmjo9jhowytt2xbl301kt 3686673 3686672 2026-10-26T12:29:59Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3686673 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дукштас |шынайы атауы = {{lang-lt|Dūkštas}} |сурет = Dūkštas, Lithuania - panoramio (5).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dukstoherbas.PNG |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =31 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =19 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утен уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1862 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1956 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 888 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-30042 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dūkštas |сайты = |сайт тілі = }} '''Дукштас''' ({{lang-lt|Dūkštas}}) — [[Литва]]дағы [[Утен уезі]]ндегі қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дукштас қаласының халқы 888 адамды құрады. Дукштас — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 96-шы орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dukstas-11205.html?ysclid=mvp2f4t4z353589161|title=Население Дукштас|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Игналина]]дан солтүстікке қарай 27 шақырым, [[Висагинас]]тан оңтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жерде, Дукштас көлінің жағасында орналасқан. == Тарихы == Елдегі көптеген қалалар сияқты, Дукштас та ақсүйектер иелігінен бастау алған. Дукштас мекені туралы деректер XVI ғасырдан бастап кездеседі. XIX ғасырдың екінші жартысында, мұнда теміржол стансасы ашылған кезде, елді мекен айтарлықтай дамыды. Екі соғыс аралығында Дукштас Польшаның оккупациясында болды, кейінірек оны немістер басып алды. 1956 жылы Дукштасқа қала мәртебесі берілді. 1950 жылдар бойы ол аудан орталығы қызметін атқарды. Кеңес дәуірінде бұл жер ұжымшардың (колхоздың) орталық мекені қызметін атқарды. Мұнда көркем қолөнер кәсіпорны, сондай-ақ ауыл шаруашылығы институтының тәжірибелік стансасы құрылды. Дукштастың елтаңбасы 2012 жылы бекітілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16655-Dukshtas.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Кеңес дәуірінде бұл жерде май зауыты және «Куро апаратурос» жөндеу зауытының бөлімшесі (1979 жылдан бастап) жұмыс істеді. 1949 жылдан 1995 жылға дейін Дукштас нан пісіру және азық-түлік өңдеу кәсіпорны (қазіргі «Dūkšto duona» компаниясы) қызмет етті: оның құрылымында Игналина май өндіру цехы, наубайхана, ауыл шаруашылығын сынақтан өткізу стансасы, болды. Литваның тәуелсіздігі қалпына келтірілгеннен кейін Дукштастың маңызы төмендеп, өнеркәсібі қысқарды. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Dūkštas, Lithuania - panoramio (32).jpg|Лайсвес көшесі Dūkštas, Lithuania - panoramio (3).jpg|Тұрғын үйлер Ст. Дукштас - panoramio.jpg|Темір жол стансасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 3flggio95cchihhzjzedh9yx28m1wjh 0 789224 3686674 2026-10-26T12:42:23Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: [[File:Photograph of a Photographer.jpg|alt=Есіктің тас баспалдағында камера ұстап, соған қарап отырған және камерасын жоғарғы оң жаққа бағыттаған адам|thumb|Қол камерасын пайдаланып отырған әуесқой фотограф]] '''Фотограф''' — көбінесе [[фотоаппарат]] (немесе [[камерафон]]) арқылы фо... 3686674 wikitext text/x-wiki [[File:Photograph of a Photographer.jpg|alt=Есіктің тас баспалдағында камера ұстап, соған қарап отырған және камерасын жоғарғы оң жаққа бағыттаған адам|thumb|Қол камерасын пайдаланып отырған әуесқой фотограф]] '''Фотограф''' — көбінесе [[фотоаппарат]] (немесе [[камерафон]]) арқылы [[фотография|фотосурет]] түсіретін адам. Олар мұны [[фотожурналистика]] бағытында, жеке естелік ретінде, кәсіби бизнес моделі ретінде, [[өнер|көркемдік шығармашылық]] мақсатында немесе басқа да түрлі себептермен жасай алады. Фотография XXI ғасырда аса кең танылып, жалпыадамзаттық құбылысқа айналды.<ref>{{Cite journal |last1=Kislinger |first1=Leopold |last2=Kotrschal |first2=Kurt |date=8 June 2021 |title=Hunters and Gatherers of Pictures: Why Photography Has Become a Human Universal |journal=Frontiers in Psychology |volume=12 |article-number=654474 |doi=10.3389/fpsyg.2021.654474 |doi-access=free |pmid=34168589 |pmc=8217823 }}</ref> «Фотограф» термині әдетте бұл іспен байыпты немесе жартылай кәсіби деңгейде айналысатын адамдарға қатысты қолданылады. == Этимологиясы == «[[Фотография]]» сөзі (және одан туындаған «фотограф» атауы) [[грек тілі]]нен шыққан: «жарық» дегенді білдіретін φῶς (''phos'') және «сурет салу, жазу» дегенді білдіретін γραφή (''graphê'') сөздерінің бірігуінен пайда болып, «жарықпен сурет салу» деген мағынаны береді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Фотографтар]] [[Санат:Фотография]] onnfas3f3t74vuw2mi2qyosh6y8n9ob 3686676 3686674 2026-10-26T13:08:20Z Marksscheider 183882 3686676 wikitext text/x-wiki [[File:Photograph of a Photographer.jpg|alt=Есіктің тас баспалдағында камера ұстап, соған қарап отырған және камерасын жоғарғы оң жаққа бағыттаған адам|thumb|Қол камерасын пайдаланып отырған әуесқой фотограф]] '''Фотограф''' — көбінесе [[фотоаппарат]] (немесе [[камерафон]]) арқылы [[фотография|фотосурет]] түсіретін адам. Олар мұны [[фотожурналистика]] бағытында, жеке естелік ретінде, кәсіби бизнес моделі ретінде, [[өнер|көркемдік шығармашылық]] мақсатында немесе басқа да түрлі себептермен жасай алады. Фотография XXI ғасырда аса кең танылып, жалпыадамзаттық құбылысқа айналды.<ref>{{Cite journal |last1=Kislinger |first1=Leopold |last2=Kotrschal |first2=Kurt |date=8 June 2021 |title=Hunters and Gatherers of Pictures: Why Photography Has Become a Human Universal |journal=Frontiers in Psychology |volume=12 |article-number=654474 |doi=10.3389/fpsyg.2021.654474 |doi-access=free |pmid=34168589 |pmc=8217823 }}</ref> «Фотограф» термині әдетте бұл іспен байыпты немесе жартылай кәсіби деңгейде айналысатын адамдарға қатысты қолданылады. == Этимологиясы == «[[Фотография]]» сөзі (және одан туындаған «фотограф» атауы) [[грек тілі]]нен шыққан: «жарық» дегенді білдіретін φῶς (''phos'') және «сурет салу, жазу» дегенді білдіретін γραφή (''graphê'') сөздерінің бірігуінен пайда болып, «жарықпен сурет салу» деген мағынаны береді. == Фотограф түрлері == [[File:Portrait of a Daguerreotypist, 1845 (with Frame).jpg|thumb|[[Дагеротип|Дагеротиптерімен]] бірге тұрған фотограф, 1845 жыл]] [[Image:Photographer1850s.png|thumb|1850 жылдардағы студиясында отырған ағылшын фотографы]] [[File:Epifania de Guadalupe Vallejo (cropped).jpg|thumb|right|[[Эпифания де Гвадалупе Вальехо]], қазіргі АҚШ-тың Батыс жағалауы аумағында жұмыс істеген ең алғашқы әйгілі фотограф.<ref>{{Cite book |last1=Palmquist |first1=Peter E. |url=https://books.google.com/books?id=Nne4L9h27RsC |title=Pioneer Photographers of the Far West: A Biographical Dictionary, 1840–1865 |last2=Kailbourn |first2=Thomas R. |date=2000 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-3883-5 |language=en}}</ref>]] Басқа да өнер түрлері сияқты, [[әуесқой]] мен [[кәсіпқой]] ұғымдарының арагігі шекарасы қатаң түрде анықталмаған. ''Әуесқой фотограф'' суреттерді басқа біреуге сату мақсатын көздемей, оқиғаларды, орындарды немесе достарын есте сақтау үшін ләззат алу мақсатында түсіреді. Бұл көбінесе DSLR сияқты кәсіби деңгейдегі камералар арқылы, сондай-ақ [[смартфон]] камераларының көмегімен жиі жүзеге асырылады.<ref>{{Cite journal |last1=Thomson |first1=T. J. |last2=Uddin |first2=Shehab |date=15 November 2023 |title=Contemporary ways of seeing: exploring how smartphone cameras shape visual culture and literacy |url=https://www.researchgate.net/publication/375662504 |journal=Journal of Visual Literacy |volume=42 |issue=4 |pages=269–286 |doi=10.1080/1051144X.2023.2281163 |via=ResearchGate}}</ref> ''Кәсіби фотограф'' [[фотография|фотосуреттерді]] сеанс және суретті сатып алу ақысы, жалақы арқылы немесе сол фотосуреттерді көрсету, қайта сату және пайдалану жолымен түсіреді.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9ySsCQAAQBAJ&pg=PA37 |title=The Essential Student Guide to Professional Photography |first=Grant |last=Scott |publisher=[[CRC Press]] |date=22 May 2015 |page=37 |isbn=9781317618140}}</ref> Кәсіби фотограф штаттан тыс қызметкер (фрилансер) немесе қандай дa бір ұйымның (мысалы, газеттің) қызметкері болуы мүмкін, сондай-ақ [[үйлену тойы фотосуреті|үйлену тойы]] немесе түлектер кеші сияқты жоспарланған іс-шараларды түсіруге келісімшарт жасайды не [[жарнама|жарнаманы]] безендіру үшін жұмыс істейді. [[Көркем фотография|Көркем фотографтар]] сияқты басқа мамандар фрилансер болып табылады, олар алдымен сурет түсіріп, содан кейін оны сату немесе көрсету үшін лицензиялайды немесе көшірмелерін басып шығарады. [[Қылмыс орны]]н түсірушілер, жылжымайтын мүлік агенттері, журналистер мен ғалымдар сияқты кейбір қызметкерлер фотосуреттерді басқа жұмыстарының бір бөлігі ретінде түсіреді. Қозғалыссыз суреттердің орнына қозғалатын кадрлар түсіретін фотографтар коммерциялық контекстке байланысты көбінесе [[кинооператор]], [[видеограф]] немесе [[қоюшы-оператор]] деп аталады. «Кәсіби» термині фотографтың фотосурет өнерін меңгеру үшін академиялық білім алуын немесе тәжірибеден өтуін де білдіруі мүмкін. Кәсіби маманның басты белгілерінің бірі — қауымдастықтар арқылы өз біліктілігін үнемі жетілдіріп отыруы. Кәсіби фотограф мәртебесі үшін міндетті тіркеу талабы болмағанымен, көптеген қалалар мен округтерде бизнес жүргізу үшін кәсіпкерлік лицензиясы талап етіледі. Сол сияқты, үйлену тойын немесе қоғамдық іс-шараны түсіру кезінде көптеген орындар коммерциялық сақтандыруды талап етеді. Заңды бизнес жүргізетін фотографтар осы талаптардың бәрін қамтамасыз ете алады. Фотографтарды олар маманданған фотосурет түріне қарай жіктеуге болады, олардың қатарына [[пейзаждық фотография|пейзаж]], [[портреттік фотография|портрет]], [[натюрморт]], [[спорттық фотография|спорт]], [[көше фотографиясы|көше]], [[деректі фотография|деректі]], [[сән фотографиясы|сән]], [[үйлену тойы фотосуреті|үйлену тойы]], [[әскери фотография|соғыс]], [[жабайы табиғат фотографиясы|жабайы табиғат]], [[фотожурналистика]], [[авиациялық фотография|авиация]] және басқа да бағыттар кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Фотографтар]] [[Санат:Фотография]] 40uy51fcoqsujjwu2glthye8hd9njob 3686693 3686676 2026-10-26T14:04:56Z Marksscheider 183882 3686693 wikitext text/x-wiki [[File:Photograph of a Photographer.jpg|alt=Есіктің тас баспалдағында камера ұстап, соған қарап отырған және камерасын жоғарғы оң жаққа бағыттаған адам|thumb|Қол камерасын пайдаланып отырған әуесқой фотограф]] '''Фотограф''' — көбінесе [[фотоаппарат]] (немесе [[камерафон]]) арқылы [[фотография|фотосурет]] түсіретін адам. Олар мұны [[фотожурналистика]] бағытында, жеке естелік ретінде, кәсіби бизнес моделі ретінде, [[өнер|көркемдік шығармашылық]] мақсатында немесе басқа да түрлі себептермен жасай алады. Фотография XXI ғасырда аса кең танылып, жалпыадамзаттық құбылысқа айналды.<ref>{{Cite journal |last1=Kislinger |first1=Leopold |last2=Kotrschal |first2=Kurt |date=8 June 2021 |title=Hunters and Gatherers of Pictures: Why Photography Has Become a Human Universal |journal=Frontiers in Psychology |volume=12 |article-number=654474 |doi=10.3389/fpsyg.2021.654474 |doi-access=free |pmid=34168589 |pmc=8217823 }}</ref> «Фотограф» термині әдетте бұл іспен байыпты немесе жартылай кәсіби деңгейде айналысатын адамдарға қатысты қолданылады. == Этимологиясы == «[[Фотография]]» сөзі (және одан туындаған «фотограф» атауы) [[грек тілі]]нен шыққан: «жарық» дегенді білдіретін φῶς (''phos'') және «сурет салу, жазу» дегенді білдіретін γραφή (''graphê'') сөздерінің бірігуінен пайда болып, «жарықпен сурет салу» деген мағынаны береді. == Фотограф түрлері == [[File:Portrait of a Daguerreotypist, 1845 (with Frame).jpg|thumb|[[Дагеротип|Дагеротиптерімен]] бірге тұрған фотограф, 1845 жыл]] [[Image:Photographer1850s.png|thumb|1850 жылдардағы студиясында отырған ағылшын фотографы]] [[File:Epifania de Guadalupe Vallejo (cropped).jpg|thumb|right|[[Эпифания де Гвадалупе Вальехо]], қазіргі АҚШ-тың Батыс жағалауы аумағында жұмыс істеген ең алғашқы әйгілі фотограф.<ref>{{Cite book |last1=Palmquist |first1=Peter E. |url=https://books.google.com/books?id=Nne4L9h27RsC |title=Pioneer Photographers of the Far West: A Biographical Dictionary, 1840–1865 |last2=Kailbourn |first2=Thomas R. |date=2000 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-3883-5 |language=en}}</ref>]] Басқа да өнер түрлері сияқты, [[әуесқой]] мен [[кәсіпқой]] ұғымдарының арагігі шекарасы қатаң түрде анықталмаған. ''Әуесқой фотограф'' суреттерді басқа біреуге сату мақсатын көздемей, оқиғаларды, орындарды немесе достарын есте сақтау үшін ләззат алу мақсатында түсіреді. Бұл көбінесе DSLR сияқты кәсіби деңгейдегі камералар арқылы, сондай-ақ [[смартфон]] камераларының көмегімен жиі жүзеге асырылады.<ref>{{Cite journal |last1=Thomson |first1=T. J. |last2=Uddin |first2=Shehab |date=15 November 2023 |title=Contemporary ways of seeing: exploring how smartphone cameras shape visual culture and literacy |url=https://www.researchgate.net/publication/375662504 |journal=Journal of Visual Literacy |volume=42 |issue=4 |pages=269–286 |doi=10.1080/1051144X.2023.2281163 |via=ResearchGate}}</ref> ''Кәсіби фотограф'' [[фотография|фотосуреттерді]] сеанс және суретті сатып алу ақысы, жалақы арқылы немесе сол фотосуреттерді көрсету, қайта сату және пайдалану жолымен түсіреді.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9ySsCQAAQBAJ&pg=PA37 |title=The Essential Student Guide to Professional Photography |first=Grant |last=Scott |publisher=[[CRC Press]] |date=22 May 2015 |page=37 |isbn=9781317618140}}</ref> Кәсіби фотограф штаттан тыс қызметкер (фрилансер) немесе қандай дa бір ұйымның (мысалы, газеттің) қызметкері болуы мүмкін, сондай-ақ [[үйлену тойы фотосуреті|үйлену тойы]] немесе түлектер кеші сияқты жоспарланған іс-шараларды түсіруге келісімшарт жасайды не [[жарнама|жарнаманы]] безендіру үшін жұмыс істейді. [[Көркем фотография|Көркем фотографтар]] сияқты басқа мамандар фрилансер болып табылады, олар алдымен сурет түсіріп, содан кейін оны сату немесе көрсету үшін лицензиялайды немесе көшірмелерін басып шығарады. [[Қылмыс орны]]н түсірушілер, жылжымайтын мүлік агенттері, журналистер мен ғалымдар сияқты кейбір қызметкерлер фотосуреттерді басқа жұмыстарының бір бөлігі ретінде түсіреді. Қозғалыссыз суреттердің орнына қозғалатын кадрлар түсіретін фотографтар коммерциялық контекстке байланысты көбінесе [[кинооператор]], [[видеограф]] немесе [[қоюшы-оператор]] деп аталады. «Кәсіби» термині фотографтың фотосурет өнерін меңгеру үшін академиялық білім алуын немесе тәжірибеден өтуін де білдіруі мүмкін. Кәсіби маманның басты белгілерінің бірі — қауымдастықтар арқылы өз біліктілігін үнемі жетілдіріп отыруы. Кәсіби фотограф мәртебесі үшін міндетті тіркеу талабы болмағанымен, көптеген қалалар мен округтерде бизнес жүргізу үшін кәсіпкерлік лицензиясы талап етіледі. Сол сияқты, үйлену тойын немесе қоғамдық іс-шараны түсіру кезінде көптеген орындар коммерциялық сақтандыруды талап етеді. Заңды бизнес жүргізетін фотографтар осы талаптардың бәрін қамтамасыз ете алады. Фотографтарды олар маманданған фотосурет түріне қарай жіктеуге болады, олардың қатарына [[пейзаждық фотография|пейзаж]], [[портреттік фотография|портрет]], [[натюрморт]], [[спорттық фотография|спорт]], [[көше фотографиясы|көше]], [[деректі фотография|деректі]], [[сән фотографиясы|сән]], [[үйлену тойы фотосуреті|үйлену тойы]], [[әскери фотография|соғыс]], [[жабайы табиғат фотографиясы|жабайы табиғат]], [[фотожурналистика]], [[авиациялық фотография|авиация]] және басқа да бағыттар кіреді. == Фотосуреттерді сату == Фотографтардың өз өнімдерін көшіруге және пайдалануға деген айрықша құқығы [[авторлық құқық]]пен қорғалады. Сан алуан салалар басылымдар мен өнімдерде қолдану үшін фотосуреттерді сатып алады. Журнал мұқабаларынан, теледидардағы жарнамалардан, ашықхаттар мен күнтізбелерден, веб-сайттардан немесе тауарлар мен қаптамалардан көретін фотосуреттер әдетте осы мақсат үшін тікелей фотографтың өзінен немесе оның атынан әрекет ететін [[фотоагенттік]] арқылы сатып алынады. Фотограф фотосуреттің қайталанатын қолданылу жиілігін, қолданылатын аумағын (мысалы, АҚШ немесе Ұлыбритания және т.б.) және нақты қандай өнімдерге арналғанын дәл көрсете отырып, оны пайдалану немесе "лицензиясын" сату үшін келісімшартты пайдаланады. Бұл әдетте [[пайдалану ақысы]] деп аталады және ол фотосуреттің нақты өндірілуі үшін төленетін өндірістік шығындардан ажыратылады. Фотосуретті әрбір қосымша рет пайдаланған сайын қосымша келісімшарт жасалып, роялти төленетін болады. Келісімшарт бір жылға немесе басқа мерзімге жасалуы мүмкін. Фотограф әдетте келісімшарт талаптарына байланысты бір реттік төлеммен қоса роялти де алады. Келісімшарт фотосуретті эксклюзивті емес пайдалануға (яғни фотограф сол фотосуретті сол жылдың өзінде бірнеше рет басқаларға да сата алатынын білдіреді) немесе [[эксклюзив]]ті түрде пайдалануға (яғни бұл фотосуретті келісімшарт мерзімі ішінде тек сол компания ғана пайдалана алады) арналуы мүмкін. Сондай-ақ келісімшартта фотографтың роялти төлемдерін анықтау үшін компанияға аудит жүргізуге құқығы бар екені көрсетілуі мүмкін. Роялти мөлшері фотосуретті сатып алатын салаға және оны пайдалану мақсатына қарай өзгереді, мысалы, плакатта немесе тележарнамада қолданылатын фотосуреттің роялтиі брошюралардың шектеулі таралымындағы қолданысқа қарағанда жоғары болуы мүмкін. Роялти көбінесе фотосуреттің журнал немесе кітапта басылатын өлшеміне де байланысты есептеледі, ал мұқаба фотосуреттері әдетте басылымның басқа бөліктеріндегі суреттерге қарағанда жоғары ақы талап етеді. Тапсырыс бойынша жұмыс істеп жүргенде түсірілген фотосуреттер, егер келісімшартта басқаша көрсетілмесе, көбінесе компанияға немесе басылымға тиесілі жалдамалы жұмыс болып табылады. Кәсіби [[портрет]] және үйлену тойы фотографтары тұтынушы суреттерді басқа жолдармен көшіріп алмауы үшін, келісімшарт бойынша фотосуреттердің авторлық құқығы өздерінде қалатынын және тек өздері ғана қосымша көшірмелерін сата алатынын жиі белгілейді. Егер тұтынушы суреттерді өзі көшіргісі келсе, олар түсірілім басталардан бұрын фотографпен басқаша келісімшартты талқылай алады; мұндай жағдайда көшірме жасау құқығы тұтынушыға өтуі үшін алдын ала үлкенірек ақы төленуі мүмкін. [[Getty Images]] сияқты ондаған жылдар бойы [[сток-фотографиялар]] мен суреттер каталогын жүргізе келе жатқан ірі компаниялар бар. XXI ғасырдың басынан бастап фотографтарға өз суреттерін онлайн режимінде оңай әрі жылдам сатуға мүмкіндік беретін безендірілген онлайн сток-каталогтар пайда болды, бірақ олар көбінесе өте аз ақшаға, роялтисіз және суреттің қайда, қандай нарықта, қандай өнімдерде қолданылатынын немесе мерзімін бақылау құқығынсыз жүзеге асады. Бұл онлайн сток-каталогтар өз кәсібімен күн көріп жүрген фотографтар үшін жаңа мүмкіндіктер мен қатар қиындықтар туындатып, саланың тыныс-тіршілігін түбегейлі өзгертті. Коммерциялық фотографтар өз жұмыстарын баспа және онлайн маркетинг құралдары арқылы жарнамалық және редакциялық көркемөнер сатып алушыларға да жарнамалай алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Фотографтар]] [[Санат:Фотография]] t4l0eka8ldw40h1roacu7bt4peldyhh 3686840 3686693 2026-10-27T05:47:13Z Marksscheider 183882 /* Фотограф түрлері */ 3686840 wikitext text/x-wiki [[File:Photograph of a Photographer.jpg|alt=Есіктің тас баспалдағында камера ұстап, соған қарап отырған және камерасын жоғарғы оң жаққа бағыттаған адам|thumb|Қол камерасын пайдаланып отырған әуесқой фотограф]] '''Фотограф''' — көбінесе [[фотоаппарат]] (немесе [[камерафон]]) арқылы [[фотография|фотосурет]] түсіретін адам. Олар мұны [[фотожурналистика]] бағытында, жеке естелік ретінде, кәсіби бизнес моделі ретінде, [[өнер|көркемдік шығармашылық]] мақсатында немесе басқа да түрлі себептермен жасай алады. Фотография XXI ғасырда аса кең танылып, жалпыадамзаттық құбылысқа айналды.<ref>{{Cite journal |last1=Kislinger |first1=Leopold |last2=Kotrschal |first2=Kurt |date=8 June 2021 |title=Hunters and Gatherers of Pictures: Why Photography Has Become a Human Universal |journal=Frontiers in Psychology |volume=12 |article-number=654474 |doi=10.3389/fpsyg.2021.654474 |doi-access=free |pmid=34168589 |pmc=8217823 }}</ref> «Фотограф» термині әдетте бұл іспен байыпты немесе жартылай кәсіби деңгейде айналысатын адамдарға қатысты қолданылады. == Этимологиясы == «[[Фотография]]» сөзі (және одан туындаған «фотограф» атауы) [[грек тілі]]нен шыққан: «жарық» дегенді білдіретін φῶς (''phos'') және «сурет салу, жазу» дегенді білдіретін γραφή (''graphê'') сөздерінің бірігуінен пайда болып, «жарықпен сурет салу» деген мағынаны береді. == Фотограф түрлері == [[File:Portrait of a Daguerreotypist, 1845 (with Frame).jpg|thumb|[[Дагеротип|Дагеротиптерімен]] бірге тұрған фотограф, 1845 жыл]] [[Image:Photographer1850s.png|thumb|1850 жылдардағы студиясында отырған ағылшын фотографы]] [[File:Epifania de Guadalupe Vallejo (cropped).jpg|thumb|right|[[Эпифания де Гвадалупе Вальехо]], қазіргі АҚШ-тың Батыс жағалауы аумағында жұмыс істеген ең алғашқы әйгілі фотограф.<ref>{{Cite book |last1=Palmquist |first1=Peter E. |url=https://books.google.com/books?id=Nne4L9h27RsC |title=Pioneer Photographers of the Far West: A Biographical Dictionary, 1840–1865 |last2=Kailbourn |first2=Thomas R. |date=2000 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-3883-5 |language=en}}</ref>]] Басқа да өнер түрлері сияқты, [[әуесқой]] мен [[кәсіпқой]] ұғымдарының арагігі шекарасы қатаң түрде анықталмаған. ''Әуесқой фотограф'' суреттерді басқа біреуге сату мақсатын көздемей, оқиғаларды, орындарды немесе достарын есте сақтау үшін ләззат алу мақсатында түсіреді. Бұл көбінесе DSLR сияқты кәсіби деңгейдегі камералар арқылы, сондай-ақ [[смартфон]] камераларының көмегімен жиі жүзеге асырылады.<ref>{{Cite journal |last1=Thomson |first1=T. J. |last2=Uddin |first2=Shehab |date=15 November 2023 |title=Contemporary ways of seeing: exploring how smartphone cameras shape visual culture and literacy |url=https://www.researchgate.net/publication/375662504 |journal=Journal of Visual Literacy |volume=42 |issue=4 |pages=269–286 |doi=10.1080/1051144X.2023.2281163 |via=ResearchGate}}</ref> ''Кәсіби фотограф'' [[фотография|фотосуреттерді]] сеанс және суретті сатып алу ақысы, жалақы арқылы немесе сол фотосуреттерді көрсету, қайта сату және пайдалану жолымен түсіреді.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9ySsCQAAQBAJ&pg=PA37 |title=The Essential Student Guide to Professional Photography |first=Grant |last=Scott |publisher=[[CRC Press]] |date=22 May 2015 |page=37 |isbn=9781317618140}}</ref> Кәсіби фотограф штаттан тыс қызметкер ([[фрилансер]]) немесе қандай дa бір ұйымның (мысалы, газеттің) қызметкері болуы мүмкін, сондай-ақ [[үйлену тойы фотосуреті|үйлену тойы]] немесе түлектер кеші сияқты жоспарланған іс-шараларды түсіруге келісімшарт жасайды не [[жарнама|жарнаманы]] безендіру үшін жұмыс істейді. [[Көркем фотография|Көркем фотографтар]] сияқты басқа мамандар фрилансер болып табылады, олар алдымен сурет түсіріп, содан кейін оны сату немесе көрсету үшін лицензиялайды немесе көшірмелерін басып шығарады. [[Қылмыс орны]]н түсірушілер, жылжымайтын мүлік агенттері, журналистер мен ғалымдар сияқты кейбір қызметкерлер фотосуреттерді басқа жұмыстарының бір бөлігі ретінде түсіреді. Қозғалыссыз суреттердің орнына қозғалатын кадрлар түсіретін фотографтар коммерциялық контекстке байланысты көбінесе [[кинооператор]], [[видеограф]] немесе [[қоюшы-оператор]] деп аталады. «Кәсіби» термині фотографтың фотосурет өнерін меңгеру үшін академиялық білім алуын немесе тәжірибеден өтуін де білдіруі мүмкін. Кәсіби маманның басты белгілерінің бірі — қауымдастықтар арқылы өз біліктілігін үнемі жетілдіріп отыруы. Кәсіби фотограф мәртебесі үшін міндетті тіркеу талабы болмағанымен, көптеген қалалар мен округтерде бизнес жүргізу үшін кәсіпкерлік лицензиясы талап етіледі. Сол сияқты, үйлену тойын немесе қоғамдық іс-шараны түсіру кезінде көптеген орындар коммерциялық сақтандыруды талап етеді. Заңды бизнес жүргізетін фотографтар осы талаптардың бәрін қамтамасыз ете алады. Фотографтарды олар маманданған фотосурет түріне қарай жіктеуге болады, олардың қатарына [[пейзаждық фотография|пейзаж]], [[портреттік фотография|портрет]], [[натюрморт]], [[спорттық фотография|спорт]], [[көше фотографиясы|көше]], [[деректі фотография|деректі]], [[сән фотографиясы|сән]], [[үйлену тойы фотосуреті|үйлену тойы]], [[әскери фотография|соғыс]], [[жабайы табиғат фотографиясы|жабайы табиғат]], [[фотожурналистика]], [[авиациялық фотография|авиация]] және басқа да бағыттар кіреді. == Фотосуреттерді сату == Фотографтардың өз өнімдерін көшіруге және пайдалануға деген айрықша құқығы [[авторлық құқық]]пен қорғалады. Сан алуан салалар басылымдар мен өнімдерде қолдану үшін фотосуреттерді сатып алады. Журнал мұқабаларынан, теледидардағы жарнамалардан, ашықхаттар мен күнтізбелерден, веб-сайттардан немесе тауарлар мен қаптамалардан көретін фотосуреттер әдетте осы мақсат үшін тікелей фотографтың өзінен немесе оның атынан әрекет ететін [[фотоагенттік]] арқылы сатып алынады. Фотограф фотосуреттің қайталанатын қолданылу жиілігін, қолданылатын аумағын (мысалы, АҚШ немесе Ұлыбритания және т.б.) және нақты қандай өнімдерге арналғанын дәл көрсете отырып, оны пайдалану немесе "лицензиясын" сату үшін келісімшартты пайдаланады. Бұл әдетте [[пайдалану ақысы]] деп аталады және ол фотосуреттің нақты өндірілуі үшін төленетін өндірістік шығындардан ажыратылады. Фотосуретті әрбір қосымша рет пайдаланған сайын қосымша келісімшарт жасалып, роялти төленетін болады. Келісімшарт бір жылға немесе басқа мерзімге жасалуы мүмкін. Фотограф әдетте келісімшарт талаптарына байланысты бір реттік төлеммен қоса роялти де алады. Келісімшарт фотосуретті эксклюзивті емес пайдалануға (яғни фотограф сол фотосуретті сол жылдың өзінде бірнеше рет басқаларға да сата алатынын білдіреді) немесе [[эксклюзив]]ті түрде пайдалануға (яғни бұл фотосуретті келісімшарт мерзімі ішінде тек сол компания ғана пайдалана алады) арналуы мүмкін. Сондай-ақ келісімшартта фотографтың роялти төлемдерін анықтау үшін компанияға аудит жүргізуге құқығы бар екені көрсетілуі мүмкін. Роялти мөлшері фотосуретті сатып алатын салаға және оны пайдалану мақсатына қарай өзгереді, мысалы, плакатта немесе тележарнамада қолданылатын фотосуреттің роялтиі брошюралардың шектеулі таралымындағы қолданысқа қарағанда жоғары болуы мүмкін. Роялти көбінесе фотосуреттің журнал немесе кітапта басылатын өлшеміне де байланысты есептеледі, ал мұқаба фотосуреттері әдетте басылымның басқа бөліктеріндегі суреттерге қарағанда жоғары ақы талап етеді. Тапсырыс бойынша жұмыс істеп жүргенде түсірілген фотосуреттер, егер келісімшартта басқаша көрсетілмесе, көбінесе компанияға немесе басылымға тиесілі жалдамалы жұмыс болып табылады. Кәсіби [[портрет]] және үйлену тойы фотографтары тұтынушы суреттерді басқа жолдармен көшіріп алмауы үшін, келісімшарт бойынша фотосуреттердің авторлық құқығы өздерінде қалатынын және тек өздері ғана қосымша көшірмелерін сата алатынын жиі белгілейді. Егер тұтынушы суреттерді өзі көшіргісі келсе, олар түсірілім басталардан бұрын фотографпен басқаша келісімшартты талқылай алады; мұндай жағдайда көшірме жасау құқығы тұтынушыға өтуі үшін алдын ала үлкенірек ақы төленуі мүмкін. [[Getty Images]] сияқты ондаған жылдар бойы [[сток-фотографиялар]] мен суреттер каталогын жүргізе келе жатқан ірі компаниялар бар. XXI ғасырдың басынан бастап фотографтарға өз суреттерін онлайн режимінде оңай әрі жылдам сатуға мүмкіндік беретін безендірілген онлайн сток-каталогтар пайда болды, бірақ олар көбінесе өте аз ақшаға, роялтисіз және суреттің қайда, қандай нарықта, қандай өнімдерде қолданылатынын немесе мерзімін бақылау құқығынсыз жүзеге асады. Бұл онлайн сток-каталогтар өз кәсібімен күн көріп жүрген фотографтар үшін жаңа мүмкіндіктер мен қатар қиындықтар туындатып, саланың тыныс-тіршілігін түбегейлі өзгертті. Коммерциялық фотографтар өз жұмыстарын баспа және онлайн маркетинг құралдары арқылы жарнамалық және редакциялық көркемөнер сатып алушыларға да жарнамалай алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Фотографтар]] [[Санат:Фотография]] 1toyeigm3bgt7ou7ofn4i8a6seqlyht 0 789226 3686699 2026-10-26T14:23:19Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: '''Фрилансер''' ({{lang-en|freelancer}}, сөзбе-сөз — «еркін [[найзагер]]; сондай-ақ '''«еркін суретші»''' және т. б.<ref>freelancer // [https://books.google.com/books?id=vGpTDwAAQBAJ&pg=PA10-IA24 English for Legal Professionals]. Издательство «Проспект», 2018.{{ref|ru}}</ref>) — [[Өзін-өзі жұмыспен қамту|өзін-өзі жұмыспен қамтыған]] және м... 3686699 wikitext text/x-wiki '''Фрилансер''' ({{lang-en|freelancer}}, сөзбе-сөз — «еркін [[найзагер]]; сондай-ақ '''«еркін суретші»''' және т. б.<ref>freelancer // [https://books.google.com/books?id=vGpTDwAAQBAJ&pg=PA10-IA24 English for Legal Professionals]. Издательство «Проспект», 2018.{{ref|ru}}</ref>) — [[Өзін-өзі жұмыспен қамту|өзін-өзі жұмыспен қамтыған]] және міндетті түрде белгілі бір жұмыс берушіге ұзақ мерзімге байланбаған тұлғаны білдіретін жиі қолданылатын термин. Фрилансерлерді кейде клиенттерге фрилансерлік еңбекті қайта сататын компания немесе [[Жұмыспен қамту агенттігі|уақытша жұмыспен қамту агенттігі]] ұсынады. Басқалары өз бетінше жұмыс істейді немесе жұмыс табу үшін кәсіби қауымдастықтар мен веб-сайттарды пайдаланады. Фрилансинг басым болатын салалар, кәсіптер мен бағыттар мыналарды қамтиды: [[музыка]], [[жазу]]шылық, [[актерлік өнер]], [[Бағдарламалау|компьютерлік бағдарламалау]], [[веб-дизайн]], [[графикалық дизайн]], [[Аударма|аударма жасау]] және [[Иллюстрация|иллюстрация салу]], фильм және бейнеөндіріс, сондай-ақ кейбір мәдениет теоретиктері [[когнитивті-мәдени экономика]]ның негізі деп санауы мүмкін [[кесімді жұмыс]]тың басқа түрлері.<ref name=":1">{{Cite book|title = Digital Labor|last = Scholz|first = Trebor|publisher = Routledge|year = 2012}}</ref> [[Жеке мердігер]] термині құқықтық немесе қаржылық контексте, мысалы, осы санаттағы жұмыскердің [[Салық|салықтық]] және жұмыспен қамту сыныптарын анықтау үшін жиі қолданылғанымен, «фрилансинг» термині мәдениет және шығармашылық салаларда ең танымал болып табылады және бұл терминді қолдану осы салаларға қатысуды білдіруі мүмкін.<ref>{{cite journal | last1 = Hesmondhalgh | first1 = David | last2 = Baker | first2 = Sarah | year = 2010 | title = 'A very complicated version of freedom': Conditions and experiences of creative labour in three cultural industries | journal = Poetics | volume = 38 | issue = 1| pages = 4–20 | doi=10.1016/j.poetic.2009.10.001| hdl = 10072/44740 | hdl-access = free }}</ref> Мердігер фирмаларға тұрақты жұмыс штатын ұстағаннан гөрі, жұмысшыларды маусымдық негізде жалдау тиімдірек. Фриланс қызметтері нарығы қазірдің өзінде Батыс Еуропа мен АҚШ-та жақсы дамыған және бүкіл әлемде қарқынды дамып келеді, бұл өз қызметтерін ұсынатын орындаушылар тарапынан да, штаттан тыс (көбінесе қашықтан) ынтымақтастыққа дайын жеке тұлғалар мен ұйымдар тарапынан да жаңа қатысушыларды өзіне тартып отыр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Еңбек]] [[Санат:Жұмыспен қамту түрлері]] smjy18sqjfwp6fzyt3z5tvxcr4q0a1l 0 789227 3686701 2026-10-26T14:26:25Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] 3686701 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] ifwmeluiswjvcj068ljpu7oc9aeyiq5 3686702 3686701 2026-10-26T14:27:44Z Мағыпар 100137 үлгі 3686702 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 0a9l9r6w5tbtwvp6a70vft6p30ghqts 3686707 3686702 2026-10-26T14:30:31Z Мағыпар 100137 толықтыру 3686707 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] lrzcf5x1a99uxj5v6rikalnjziij9ev 3686708 3686707 2026-10-26T14:32:02Z Мағыпар 100137 дереккөз 3686708 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] adm6t6f3bs3lacggc3aqzwis9wt3g7f 3686709 3686708 2026-10-26T14:32:33Z Мағыпар 100137 толықтыру 3686709 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] tbvqvtlh8fjiplys708vzqi79ie0uio 3686710 3686709 2026-10-26T14:35:59Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ толықтыру 3686710 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 52qzrigzowh3xb7xutfribqvaeivxjk 3686711 3686710 2026-10-26T14:37:58Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3686711 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] dis2j7ijfw8e0ato3zt8a9grqyg0gcy 3686733 3686711 2026-10-26T17:02:36Z Мағыпар 100137 толықтыру 3686733 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 2bk5lu4pdld6ancj2nw1nru2yxtryxb 3686735 3686733 2026-10-26T17:06:20Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3686735 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 2qqnkqu6rc41vsnd3k85z1u1mx2xb6e 3686736 3686735 2026-10-26T17:08:54Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3686736 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] r4htb4xxt0qcoo5cb6u6ind1swoo0h3 3686737 3686736 2026-10-26T17:10:13Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3686737 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 9mln7ucjalnhjjjg3qg0qsx9khdl1kf 3686738 3686737 2026-10-26T17:12:47Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3686738 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 2pvopw7dnyhbzy77i9ila2mz2c83bgd 3686739 3686738 2026-10-26T17:14:57Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3686739 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 4ydvve8k7qyykob6v2pj96f08lj4aas 3686740 3686739 2026-10-26T17:15:51Z Мағыпар 100137 толықтыру 3686740 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] m4n1d5ixf8768mrls8pldnlij5m95jl 3686741 3686740 2026-10-26T17:19:56Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3686741 wikitext text/x-wiki '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] muee1rdwewrh6wvi7a4u7ysy5p6l64c 3686887 3686741 2026-10-27T09:04:49Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3686887 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-lt|Dusetos}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] rcro8nx5hf0o1hrsqeh0g6c7utlibc0 3686888 3686887 2026-10-27T09:05:23Z Мағыпар 100137 үлгі 3686888 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дусетос |шынайы атауы = {{lang-lt|Dusetos}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] q02b6xnz5blo45bw1fvly95s1u6oryu 3686890 3686888 2026-10-27T09:06:25Z Мағыпар 100137 сурет қою 3686890 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дусетос |шынайы атауы = {{lang-lt|Dusetos}} |сурет = Dusetu baznycia.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] i6k5b70j6erg1gu1iogbyeu4tgxh29t 3686891 3686890 2026-10-27T09:07:46Z Мағыпар 100137 үлгі 3686891 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дусетос |шынайы атауы = {{lang-lt|Dusetos}} |сурет = Dusetu baznycia.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Dusetos COA.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] f7kbcdip90zrypuw3mt64z9ko1b5qpx 3686894 3686891 2026-10-27T09:09:29Z Мағыпар 100137 үлгі 3686894 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дусетос |шынайы атауы = {{lang-lt|Dusetos}} |сурет = Dusetu baznycia.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dusetos COA.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =45 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =51 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 26esw1bp05tgdg6lhaprx6vuadmo9a5 3686895 3686894 2026-10-27T09:10:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3686895 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дусетос |шынайы атауы = {{lang-lt|Dusetos}} |сурет = Dusetu baznycia.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dusetos COA.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =45 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =51 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утена уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] i6bwhjeoirx35iom34ocaroov3a2w5i 3686896 3686895 2026-10-27T09:10:45Z Мағыпар 100137 үлгі 3686896 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дусетос |шынайы атауы = {{lang-lt|Dusetos}} |сурет = Dusetu baznycia.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dusetos COA.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =45 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =51 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утена уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dusetos |сайты = |сайт тілі = }} '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] h0qhqf0i6hf00ig3dcwss1fodcualbw 3686897 3686896 2026-10-27T09:12:23Z Мағыпар 100137 үлгі 3686897 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дусетос |шынайы атауы = {{lang-lt|Dusetos}} |сурет = Dusetu baznycia.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dusetos COA.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =45 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =51 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утена уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +370 385 |пошта индексі = LT-32029 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dusetos |сайты = |сайт тілі = }} '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] rdjnu3em10l6iczhrhwsjbsq33fzt31 3686898 3686897 2026-10-27T09:13:06Z Мағыпар 100137 үлгі 3686898 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дусетос |шынайы атауы = {{lang-lt|Dusetos}} |сурет = Dusetu baznycia.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dusetos COA.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =45 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =51 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утена уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 794 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +370 385 |пошта индексі = LT-32029 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dusetos |сайты = |сайт тілі = }} '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] kbk78a82pek1ez33keztvyrh98nrzw4 3686900 3686898 2026-10-27T09:14:44Z Мағыпар 100137 үлгі 3686900 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дусетос |шынайы атауы = {{lang-lt|Dusetos}} |сурет = Dusetu baznycia.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dusetos COA.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =45 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =51 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утена уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1520 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1950 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 114 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 794 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +370 385 |пошта индексі = LT-32029 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dusetos |сайты = |сайт тілі = }} '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] cblsmn9rpgzn6x60ipo4n09kpb738xq 3686907 3686900 2026-10-27T09:16:53Z Мағыпар 100137 толықтыру 3686907 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дусетос |шынайы атауы = {{lang-lt|Dusetos}} |сурет = Dusetu baznycia.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dusetos COA.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =45 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =51 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утена уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1520 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1950 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 114 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 794 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +370 385 |пошта индексі = LT-32029 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dusetos |сайты = |сайт тілі = }} '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Skulpturu parkas prie dusetu seniunijos.JPG|Мүсіндер паркі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] tpv86opaikzt06ryvxy3rsqmxjkvqty 3686908 3686907 2026-10-27T09:18:05Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3686908 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дусетос |шынайы атауы = {{lang-lt|Dusetos}} |сурет = Dusetu baznycia.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dusetos COA.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =45 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =51 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утена уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1520 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1950 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 114 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 794 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +370 385 |пошта индексі = LT-32029 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dusetos |сайты = |сайт тілі = }} '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Skulpturu parkas prie dusetu seniunijos.JPG|Мүсіндер паркі Pauliaus sirvio paminklas Dusetose.JPG|Ақын Паулиус Ширвис ескерткіші </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] nagkxg0a7g6d2pv26xy9ycjcrk1nl8j 3686910 3686908 2026-10-27T09:20:36Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ 3686910 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дусетос |шынайы атауы = {{lang-lt|Dusetos}} |сурет = Dusetu baznycia.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dusetos COA.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =45 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =51 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утена уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1520 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1950 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 114 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 794 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +370 385 |пошта индексі = LT-32029 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dusetos |сайты = |сайт тілі = }} '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Skulpturu parkas prie dusetu seniunijos.JPG|Мүсіндер паркі Pauliaus sirvio paminklas Dusetose.JPG|Ақын Паулиус Ширвис ескерткіші Dusetu baznycia varpine 1.jpg|1744 жылғы Қасиетті Троица шіркеуінің қоңырау мұнарасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] hggut93hpp5j1urph4s1c1hl243cn4q 3686911 3686910 2026-10-27T09:21:15Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ 3686911 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Дусетос |шынайы атауы = {{lang-lt|Dusetos}} |сурет = Dusetu baznycia.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Dusetos COA.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =45 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =51 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Утена уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1520 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1950 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 114 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 794 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +370 385 |пошта индексі = LT-32029 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Dusetos |сайты = |сайт тілі = }} '''Дусетос''' ({{lang-lt|Dusetos}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі шағын қала. Дусетос староствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша, Дусетос қаласының халқы 794 адамды құрады. Дусетос — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 98-ші орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-dusetos-11207.html?ysclid=mvpcef7ut3380215651|title=Население Дусятос|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Дусетос — Литвадағы ең шағын қаланың бірі. Ол [[Зарасай]]дан 30 шақырым қашықтықта орналасқан. Оның аумағы Сартай көлінің жағалауы бойымен созылып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16653-Dusjatos.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-26|lang=}}</ref> == Тарихы == Дусетос бастапқыда Радвила әулетінің иелігіндегі ауыл болған. 1519 жылы мұнда ағаш шіркеу салынып (кейін 1774 жылы қайта тұрғызылған), сол кезден бастап елді мекен алғаш рет деректерде атала бастады. XVI ғасырда мұнда приход мектебі ашылды. 1530 жылға қарай Дусетоста еврей қауымының тұрғандығы тіркелген. 1686 жылы бұл жер қала ретінде аталды. XVIII ғасырдың соңынан 1831 жылға дейін елді мекен Палерс әулетінің иелігінде болды. Ол 1806, 1862, 1868, 1905 және 1910 жылдары өрттен зардап шекті. 1823 жылы Дусетоста үш сыныптық мектеп жұмыс істеді, ал 1865 жылы ол жалпыға ортақ бастауыш мектепке айналды. 1831 және 1863 жылдардағы көтерілістер кезінде Дусетос аймағында көтерілісшілер белсенді әрекет етті.<br /> XIX ғасырдың соңында литов тіліндегі тыйым салынған басылымдар жасырын литов мектептерінде таратылды. 1896 жылы пошта бөлімшесі ашылды. 1905 жылы шаруалардан құралған атты және жаяу әскер жасағы жасақталды. XX ғасырдың бірінші жартысында Дусетос аудан орталығы қызметін атқарды. 1919 жылы Дусетос маңында жергілікті партизандар мен Литва армиясының бөлімшелері Қызыл Армия күштеріне қарсы шайқасты. 1935 жылға қарай қалада сүт зауыты, бумен жұмыс істейтін екі диірмен және шағын кондитерлік кәсіпорын болды. 1940 жылдан 1991 жылға дейін ол КСРО құрамындағы Литва КСР-інің бөлігі болды. 1950 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1950 жылдан 1959 жылға дейін ол Дусетос ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарды. 1991 жылдан бастап Литваның құрамына кіреді. 1995 жылдан бері ол өзімен аттас староствоның (әкімшілік бірліктің) орталығы. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада жылқы фермасы бар. Пошта бөлімшесі (1896 жылы құрылған), емхана (1981 ж.), дәріхана, К.Буга атындағы гимназия, мамандандырылған мектептер мен өнер мектептері, балабақша, мәдениет орталығы (1951 жылы құрылған) және кітапхана (1937 ж.) жұмыс жасайды. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Skulpturu parkas prie dusetu seniunijos.JPG|Мүсіндер паркі Dusetu baznycia varpine 1.jpg|1744 жылғы Қасиетті Троица шіркеуінің қоңырау мұнарасы Pauliaus sirvio paminklas Dusetose.JPG|Ақын Паулиус Ширвис ескерткіші </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 5co4qybkyifhc5cqesa91l2ljq4rlf6 3 789228 3686716 2026-10-26T15:06:56Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3686716 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Mfnotas}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:06, 2026 ж. қазанның 26 (+05) lf37l3t8nbldwf82yx58mc43nue9imi 0 789229 3686721 2026-10-26T15:36:41Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Партия | партия атауы = Студенттер тізімі – Студенттер жеңіп жатыр | шынайы атауы = {{ublist |{{lang|sr-Cyrl|Студентска листа – Студенти побеђују}} |{{lang|sr-Latn|Studentska lista – Studenti pobeđuju}} }} | аббревиатура = СЛ–СП, СЛ | логотипі = | логотип ені = | сурет атауы = | партия түс... 3686721 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Студенттер тізімі – Студенттер жеңіп жатыр | шынайы атауы = {{ublist |{{lang|sr-Cyrl|Студентска листа – Студенти побеђују}} |{{lang|sr-Latn|Studentska lista – Studenti pobeđuju}} }} | аббревиатура = СЛ–СП, СЛ | логотипі = | логотип ені = | сурет атауы = | партия түсi = #A81A32 | басшысы = ''Жоқ'' | басшы орынбасары = | лауазым = Бірінші кандидаты | лауазым иесі = [[Илия Срданович]] | лауазым1 = | лауазым иесі1 = | лауазым2 = | лауазым иесі2 = | негіздеуші = [[Сербиядағы жемқорлыққа қарсы наразылық шаралары (2024 жылдан)|Жемқорлыққа наразылар]] | құрылуы = 9 қыркүйек 2026 | таратылуы = | штаб-пәтері = | идеологиясы = {{ublist |[[Реформизм]]<ref name="bne-politics">{{cite news |last=Kekic |first=Tatyana |title=BALKAN BLOG: Serbia's students are testing a new way of doing politics |url=https://www.intellinews.com/balkan-blog-serbia-s-students-are-testing-a-new-way-of-doing-politics-469032/ |work=bne IntelliNews |date=2026-09-21 |accessdate=2026-09-23}}</ref> |[[Жемқорлық]]қа қарсылық<ref name="SerbianMonitor-programme">{{cite news |title=Student List programme: 'Prosecutorial police, lustration, free school textbooks, cheaper medicines' |url=https://www.serbianmonitor.com/en/student-list-programme-prosecutorial-police-lustration-free-school-textbooks-cheaper-medicines/ |work=Serbian Monitor |date=2026-09-15 |accessdate=2026-09-23}}</ref> }} | интернационалы = | одақтастар = | жастар ұйымы = | мүшелер саны = | ұраны = «Студенттер жеңіп жатыр»<br>«{{lang|sr-Cyrl|Студенти побеђују}}» | Төменгі палатадағы орындар = | Төменгі палатадағы орындар_параметр = | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | Еуропарламенттегі орындар = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = {{URL|https://studenti.org.rs/}} }} '''Студенттер тізімі – Студенттер жеңіп жатыр''' ({{lang-sr|Студентска листа – Студенти побеђују}}; '''СЛ''') — Блокададағы Студентер қозғалысы құрған [[Сербия]]дағы [[сайлау тізімі]]. 2024 жылғы қарашадағы [[Нови-Сад теміржол вокзалындағы шатырдың опырылуы]] нәтижесінде [[Сербиядағы жемқорлыққа қарсы наразылық шаралары (2024 жылдан)|жемқорлыққа қарсы наразылық шаралары]] жүріп келген болатын. 2025 жылғы мамырда студенттер мерзімінен бұрын сайлау өткізуді талап еткеннен кейін, алғаш рет жарияланған бұл тізім студенттерден емес, студенттік пленумдар таңдаған 250 академиктен, кәсіби мамандардан және қоғам қайраткерлерінен құралды. Бұл тізім [[Сербиядағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы Сербия парламент сайлауы]]нда ең көп дауыс жинады. Республиканың сайлау комиссиясының алдын ала нәтижелері бойынша, сайлау учаскелерінің 96,9%-і есептелген кезде, партия берілген дауыстардың 52,65%-ін иеленді.<ref name="Telegraf RIK 8135">{{Cite news |date=2026-10-26 |title=Novo brojanje RIK-a! Obrađeno 8.135 biračkih mesta: Studentska lista ima 52,65 %, Ujedinjena Srbija 39,22% |url=https://politika.telegraf.rs/izbori-2026/4421320-novo-brojanje-rik-a-obradjeno-8135-birackih-mesta-studentska-lista-ima-5265-ujedinjena-srbija-3922 |accessdate=2026-10-26 |work=Telegraf.rs |language=sr}}</ref><ref name="RIK results 2026">{{Cite web |title=Rezultati izbora za narodne poslanike |trans-title=Results of the election of members of parliament |url=https://www.rik.parlament.gov.rs/542645/sr/rezultati/ |accessdate=2026-10-26 |publisher=Республиканың сайлау комиссиясы |language=sr}}</ref> Ал CeSID–Ipsos ұйымының қорытынды болжамы оған парламенттегі 250 мандаттың 140-ын, яғни [[абсолютті көпшілік]]ті берді. Партиясы екінші орын алған [[Александр Вучич]] сайлау өткен түні жеңілгенін мойындады.<ref name="CeSID final">{{Cite web |date=2026-10-26 |title=Konačna projekcija osvojenih glasova, na osnovu 96% uzorka |url=https://www.cesid.rs/izbori2023/konacna-projekcija-osvojenih-glasova-na-osnovu-96-uzorka/ |accessdate=2026-10-26 |publisher=CeSID |language=sr}}</ref><ref name="Telegraf 96">{{Cite news |date=2026-10-26 |title=CESID objavio: Ovo je konačna projekcija raspodele mandata, na osnovu 96 odsto obrađenog uzorka |url=https://politika.telegraf.rs/izbori-2026/4421093-cesid-objavio-ovo-je-konacna-projekcija-raspodele-mandata-na-osnovu-96-odsto-obradjenog-uzorka |accessdate=2026-10-26 |work=Telegraf |language=sr}}</ref><ref name="Nova Vučić concedes">{{Cite news |date=2026-10-25 |title=Vučić: Jasno da smo ove izbore izgubili |trans-title=Vučić: It is clear that we have lost these elections |url=https://nova.rs/vesti/politika/vucic-jasno-da-smo-ove-izbore-izgubili |accessdate=2026-10-25 |work=Nova.rs |language=sr}}</ref> Бұл тізім «Студенттер тізімі – Студенттер жеңіп жатыр» атты азаматтар тобы ретінде сайлауға қатысады. Ол сайлау жарияланған күні, яғни 2026 жылғы 9 қыркүйекте құрылып, сайлау бюллетенінде №3 болып тіркелді. Оның 11 тармақтан тұратын «Студенттік жоспары» [[сыбайлас жемқорлық]] пен [[ұйымдасқан қылмыс]]қа қарсы күреске, сондай-ақ білім беру, тұрғын үй және денсаулық сақтау салаларындағы әлеуметтік шараларға бағытталған. Парламенттік және парламенттен тыс бірнеше оппозициялық партия осы тізімді қолдау үшін сайлауға қатысудан бас тартты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Сербия саяси партиялары]] [[Санат:2026 жылы құрылған саяси партиялар]] 9houc0oun4ovjiru7d39nmi966snod0 3686722 3686721 2026-10-26T15:38:24Z Nurken 111493 3686722 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Студенттер тізімі – Студенттер жеңіп жатыр | шынайы атауы = {{ublist |{{lang|sr-Cyrl|Студентска листа – Студенти побеђују}} |{{lang|sr-Latn|Studentska lista – Studenti pobeđuju}} }} | аббревиатура = СЛ–СП, СЛ | логотипі = | логотип ені = | сурет атауы = | партия түсi = #A81A32 | басшысы = ''Жоқ'' | басшы орынбасары = | лауазым = Бірінші кандидаты | лауазым иесі = [[Илия Срданович]] | лауазым1 = | лауазым иесі1 = | лауазым2 = | лауазым иесі2 = | негіздеуші = [[Сербиядағы жемқорлыққа қарсы наразылық шаралары (2024 жылдан)|Жемқорлыққа наразылар]] | құрылуы = 9 қыркүйек 2026 | таратылуы = | штаб-пәтері = | идеологиясы = {{ublist |[[Реформизм]]<ref name="bne-politics">{{cite news |last=Kekic |first=Tatyana |title=BALKAN BLOG: Serbia's students are testing a new way of doing politics |url=https://www.intellinews.com/balkan-blog-serbia-s-students-are-testing-a-new-way-of-doing-politics-469032/ |work=bne IntelliNews |date=2026-09-21 |accessdate=2026-09-23}}</ref> |[[Жемқорлық]]қа қарсылық<ref name="SerbianMonitor-programme">{{cite news |title=Student List programme: 'Prosecutorial police, lustration, free school textbooks, cheaper medicines' |url=https://www.serbianmonitor.com/en/student-list-programme-prosecutorial-police-lustration-free-school-textbooks-cheaper-medicines/ |work=Serbian Monitor |date=2026-09-15 |accessdate=2026-09-23}}</ref> }} | интернационалы = | одақтастар = | жастар ұйымы = | мүшелер саны = | ұраны = «Студенттер жеңіп жатыр»<br>«{{lang|sr-Cyrl|Студенти побеђују}}» | Төменгі палатадағы орындар = | Төменгі палатадағы орындар_параметр = | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | Еуропарламенттегі орындар = | әнұраны = | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = {{URL|https://studenti.org.rs/}} }} '''Студенттер тізімі – Студенттер жеңіп жатыр''' ({{lang-sr|Студентска листа – Студенти побеђују}}; '''СЛ''') — Блокададағы Студентер қозғалысы құрған [[Сербия]]дағы [[сайлау тізімі]]. 2024 жылғы қарашадағы [[Нови-Сад теміржол вокзалындағы шатырдың опырылуы]] нәтижесінде [[Сербиядағы жемқорлыққа қарсы наразылық шаралары (2024 жылдан)|жемқорлыққа қарсы наразылық шаралары]] жүріп келген болатын. 2025 жылғы мамырда студенттер мерзімінен бұрын сайлау өткізуді талап еткеннен кейін, алғаш рет жарияланған бұл тізім студенттерден емес, студенттік пленумдар таңдаған 250 академиктен, кәсіби мамандардан және қоғам қайраткерлерінен құралды. Бұл тізім [[Сербиядағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы Сербия парламент сайлауы]]нда ең көп дауыс жинады. Республиканың сайлау комиссиясының алдын ала нәтижелері бойынша, сайлау учаскелерінің 96,9%-і есептелген кезде, партия берілген дауыстардың 52,65%-ін иеленді.<ref name="Telegraf RIK 8135">{{Cite news |date=2026-10-26 |title=Novo brojanje RIK-a! Obrađeno 8.135 biračkih mesta: Studentska lista ima 52,65 %, Ujedinjena Srbija 39,22% |url=https://politika.telegraf.rs/izbori-2026/4421320-novo-brojanje-rik-a-obradjeno-8135-birackih-mesta-studentska-lista-ima-5265-ujedinjena-srbija-3922 |accessdate=2026-10-26 |work=Telegraf.rs |language=sr}}</ref><ref name="RIK results 2026">{{Cite web |title=Rezultati izbora za narodne poslanike |trans-title=Results of the election of members of parliament |url=https://www.rik.parlament.gov.rs/542645/sr/rezultati/ |accessdate=2026-10-26 |publisher=Республиканың сайлау комиссиясы |language=sr}}</ref> Ал CeSID–Ipsos ұйымының қорытынды болжамы оған парламенттегі 250 мандаттың 140-ын, яғни [[абсолютті көпшілік]]ті берді. Партиясы екінші орын алған [[Александр Вучич]] сайлау өткен түні жеңілгенін мойындады.<ref name="CeSID final">{{Cite web |date=2026-10-26 |title=Konačna projekcija osvojenih glasova, na osnovu 96% uzorka |url=https://www.cesid.rs/izbori2023/konacna-projekcija-osvojenih-glasova-na-osnovu-96-uzorka/ |accessdate=2026-10-26 |publisher=CeSID |language=sr}}</ref><ref name="Telegraf 96">{{Cite news |date=2026-10-26 |title=CESID objavio: Ovo je konačna projekcija raspodele mandata, na osnovu 96 odsto obrađenog uzorka |url=https://politika.telegraf.rs/izbori-2026/4421093-cesid-objavio-ovo-je-konacna-projekcija-raspodele-mandata-na-osnovu-96-odsto-obradjenog-uzorka |accessdate=2026-10-26 |work=Telegraf |language=sr}}</ref><ref name="Nova Vučić concedes">{{Cite news |date=2026-10-25 |title=Vučić: Jasno da smo ove izbore izgubili |trans-title=Vučić: It is clear that we have lost these elections |url=https://nova.rs/vesti/politika/vucic-jasno-da-smo-ove-izbore-izgubili |accessdate=2026-10-25 |work=Nova.rs |language=sr}}</ref> Бұл тізім «Студенттер тізімі – Студенттер жеңіп жатыр» атты азаматтар тобы ретінде сайлауға қатысады. Ол сайлау жарияланған күні, яғни 2026 жылғы 9 қыркүйекте құрылып, сайлау бюллетенінде №3 болып тіркелді. Оның 11 тармақтан тұратын «Студенттік жоспары» [[сыбайлас жемқорлық]] пен [[ұйымдасқан қылмыс]]қа қарсы күреске, сондай-ақ білім беру, тұрғын үй және денсаулық сақтау салаларындағы әлеуметтік шараларға бағытталған. Парламенттік және парламенттен тыс бірнеше оппозициялық партия осы тізімді қолдау үшін сайлауға қатысудан бас тартты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[https://studenti.org.rs/ Ресми сайты] [[Санат:Сербия саяси партиялары]] [[Санат:2026 жылы құрылған саяси партиялар]] h4zq2ic6g1835r02kc11knycqdqbr6e 3 789230 3686728 2026-10-26T16:15:57Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3686728 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ысембек ынтмақ}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 21:15, 2026 ж. қазанның 26 (+05) 8kosi6wutbzac2cxybuhcmenxzleigo 10 789232 3686745 2026-10-26T18:00:38Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-10-27|POTD 2026-10-27]]: filename only 3686745 wikitext text/x-wiki Ankara asv2021-10 img17 Atakule.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 8jte40kh4966wyq4ohfye5xqvd38607 0 789233 3686746 2026-10-26T18:07:24Z Nurken 111493 Жаңа бетте: '''Қолшатыр партия''' ({{lang-en|Big tent party}}) — түрлі көзқарастарды қамти беретін, ұйқаса бермейтін [[электорат]]қа бағытталатын [[саяси партия]].<ref>{{cite web|title=Definition of "big tent" in English |url=https://www.lexico.com/en/definition/big_tent |work=oxforddictionaries.com |publisher=Оксфорд ағылшын сөздігі |accessdate=2017-05-02}} {{Wayback... 3686746 wikitext text/x-wiki '''Қолшатыр партия''' ({{lang-en|Big tent party}}) — түрлі көзқарастарды қамти беретін, ұйқаса бермейтін [[электорат]]қа бағытталатын [[саяси партия]].<ref>{{cite web|title=Definition of "big tent" in English |url=https://www.lexico.com/en/definition/big_tent |work=oxforddictionaries.com |publisher=Оксфорд ағылшын сөздігі |accessdate=2017-05-02}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20191213121332/https://www.lexico.com/en/definition/big_tent |date=2019-12-13}}</ref> Мұндай партиялар белгілі бір идеологияны қатаң ұстанатын басқа партиялардан ерекшеленеді; нақты бір идеологияны қолдайтын сайлаушыларға ғана емес, түрлі саяси көзқарастағы азаматтарға да бағытталады және солардың қолдауына ие болуға ұмтылады. == Мысалдар == {{div col}} *[[Аустрия халық партиясы]]<ref name="Wiliarty20102">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4xYAlBYDvrkC&pg=PA221|title=The CDU and the Politics of Gender in Germany: Bringing Women to the Party|author=Sarah Elise Wiliarty|date=16 August 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-49116-7|pages=218–221}}</ref> *[[Азаматтық платформа (Польша)|Азаматтық платформа]],<ref name="Curry20112">{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=BjVNJ1REkoEC&pg=PA171 |title=Central and East European Politics: From Communism to Democracy|author=Jane L. Curry |publisher=Rowman & Littlefield |year=2011 |isbn=978-0-7425-6734-4 |editor1=Sharon L. Wolchik |page=171 |chapter=Poland: The Politics of "God's Playground" |editor2=Jane L. Curry}}</ref> Польша *[[Біртұтас Ресей]] *[[Германия Социал-демократиялық партиясы]] *[[Грузин арманы]]<ref>{{cite news|url=http://www.iss.europa.eu/uploads/media/Brief_26.pdf|title=The Georgian succession|last1=Ditrych|first1=Ondrej|date=2013|publisher=[[European Union Institute for Security Studies]]|page=4|quote=...GD as a catch-all movement...|df=dmy-all}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160222193553/http://www.iss.europa.eu/uploads/media/Brief_26.pdf|date=2016-02-22}}</ref> *[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]], Америка Құрама Штаттары *[[Канада Либералдық партиясы]] *[[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]], Ұлыбритания *[[Либерал-демократиялық партия (Жапония)|Либерал-демократиялық партия]], Жапония *[[Серб озық партиясы]] *[[Социалистік партия (Португалия)|Социалистік партия]], Португалия *[[Фианна Файл]],<ref name="Maguire19862">{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GaWtd5zJfB8C&pg=PA333|title=Growth to Limits: Germany, United Kingdom, Ireland, Italy|last=Maguire|first=Maria|publisher=Walter de Gruyter|year=1986|isbn=978-3-11-011131-6|editor=Peter Flora|page=333|chapter=Ireland}}</ref><ref name="O'Malley20112">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=noMdBQAAQBAJ&pg=PA13 |title=Contemporary Ireland |last=O'Malley |first=Eoin |publisher=Palgrave Macmillan |year=2011 |isbn=978-0-230-34382-5 |page=13 }}</ref> Ирландия *[[Үнді ұлттық конгрессі]]<ref name="Barrington20092">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3uuAtazupnAC&pg=PA379|title=Comparative Politics: Structures and Choices|last=Barrington|first=Lowell|publisher=Cengage Learning|year=2009|isbn=978-0-618-49319-7|page=379}}</ref> {{div col end}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Саяси терминдер]] [[Санат:Саяси партиялар]] ka8bmsyni2u93ta0fgkzlpip8oqhz46 0 789234 3686747 2026-10-26T18:16:14Z Nurken 111493 «[[Аустрия федералдық канцлері]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3686747 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Аустрия федералдық канцлері]] law87zdb5rfvi8o6zrh63u1he37gpw9 0 789235 3686748 2026-10-26T18:31:11Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Сербия премьер-министрі |шынайы атауы = премијер Србије |ел = Сербия |эмблема = Coat of arms of Serbia.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = [[Сербия елтаңбасы|Ірі елтаңбасы]] |қазіргі = [[Джуко Мацут]] |тағайындалған... 3686748 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Сербия премьер-министрі |шынайы атауы = премијер Србије |ел = Сербия |эмблема = Coat of arms of Serbia.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = [[Сербия елтаңбасы|Ірі елтаңбасы]] |қазіргі = [[Джуко Мацут]] |тағайындалған = 16 сәуір 2025 жылдан бастап |портреті = Đuro Macut in 2025 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Белград]], Неманя көшесі, 11-үй |бағынады = |ұсынылады = [[Сербия президенті]] |мүше = [[Сербия үкіметі]] |тағайындалды = [[Халықтық скупщина]] |өкілеттігінің мерзімі = 4 жыл, шектелмейді |айлығы = айына 1 800 [[еуро|€]] |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = 27 тамыз 1805 |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Матфей Ненадович]]<ref name="Nenadovic1" /> |соңғысы = |сайты = {{URL|http://srbija.gov.rs/}} }} '''Сербия премьер-министрі''' ({{lang-sr|премијер Србије}}), ресми атауы — '''Сербия Республикасы Үкіметінің президенті''' ({{lang-sr|председник Владе Републике Србије}}) — [[Сербия]]ның [[үкімет басшысы]].<ref>{{Cite web |title=Constitution of the Republic of Serbia |url=http://www.parlament.gov.rs/upload/documents/Constitution_%20of_Serbia_pdf.pdf |accessdate=2022-10-30 |publisher=[[Халықтық скупщина]] |date=2006-09-30}}</ref> Премьер-министрдің міндеті — [[Сербия үкіметі]]нің жұмысын басқару және [[Халықтық скупщина]]ға Үкіметтің бағдарламасын, оның ішінде ұсынылған министрлердің тізімін ұсыну. Премьер-министрдің отставка жариялауы Үкіметтің отставкаға кетуіне әкеледі. Ресми мемлекеттік лауазымдар иерархиясында премьер-министр лауазымы [[Сербия президенті]] мен [[Халықтық скупщина]] төрағасынан кейінгі үшінші жоғары мемлекеттік лауазым болып саналады. Бұл лауазымды алғаш атқарған адам — [[Матфей Ненадович]]. Ол 1805 жылғы 27 тамызда Сербияның Басқарушы кеңесінің төрағасы болды.<ref name="Nenadovic1">{{Cite news |date=2007-05-16 |title=Istorija srpskih vlada |language=sr |work=Politika |url=https://www.politika.rs/sr/clanak/25885/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0 |accessdate=2022-10-30}}</ref> Қазіргі премьер-министр [[Джуро Мацут]] президент [[Александар Вучич]]тің ұсынуымен тағайындалды. Оны Халықтық скупщина 2025 жылғы 16 сәуірде министрлер кабинетімен бірге сайлап, қызметіне бекітті.<ref>{{Cite news |date=2025-04-16 |title=Izabrana nova Vlada Srbije: Đuro Macut premijer |trans-title=New Government of Serbia elected: Đuro Matsut as Prime Minister |url=https://nova.rs/vesti/politika/izabrana-nova-vlada-srbije-djuro-macut-premijer/ |accessdate=2025-04-16 |work=NOVA portal |language=sr}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Сербия премьер-министрлері| *]] <!-- [[Санат:Премьер-министрлер тізімдері]] --> c7sf37dkjsg3whidwlblvuocuvpkefi 3686938 3686748 2026-10-27T10:25:42Z Nurken 111493 3686938 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Сербия премьер-министрі |шынайы атауы = премијер Србије |ел = Сербия |эмблема = Coat of arms of Serbia.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = [[Сербия елтаңбасы|Ірі елтаңбасы]] |қазіргі = [[Джуко Мацут]] |тағайындалған = 16 сәуір 2025 жылдан бастап |портреті = Đuro Macut in 2025 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Белград]], Неманя көшесі, 11-үй |бағынады = |ұсынылады = [[Сербия президенті]] |мүше = [[Сербия үкіметі]] |тағайындалды = [[Халықтық скупщина]] |өкілеттігінің мерзімі = 4 жыл, шектелмейді |айлығы = айына 1 800 [[еуро|€]] |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = 27 тамыз 1805 |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Матфей Ненадович]]<ref name="Nenadovic1" /> |соңғысы = |сайты = {{URL|http://srbija.gov.rs/}} }} '''Сербия премьер-министрі''' ({{lang-sr|премијер Србије}}), ресми атауы — '''Сербия Республикасы Үкіметінің президенті''' ({{lang-sr|председник Владе Републике Србије}}) — [[Сербия]]ның [[үкімет басшысы]].<ref>{{Cite web |title=Constitution of the Republic of Serbia |url=http://www.parlament.gov.rs/upload/documents/Constitution_%20of_Serbia_pdf.pdf |accessdate=2022-10-30 |publisher=[[Халықтық скупщина]] |date=2006-09-30}}</ref> Премьер-министрдің міндеті — [[Сербия үкіметі]]нің жұмысын басқару және [[Халықтық скупщина]]ға Үкіметтің бағдарламасын, оның ішінде ұсынылған министрлердің тізімін ұсыну. Премьер-министрдің отставка жариялауы Үкіметтің отставкаға кетуіне әкеледі. Ресми мемлекеттік лауазымдар иерархиясында премьер-министр лауазымы [[Сербия президенті]] мен [[Халықтық скупщина]] төрағасынан кейінгі үшінші жоғары мемлекеттік лауазым болып саналады. Бұл лауазымды алғаш атқарған адам — [[Матфей Ненадович]]. Ол 1805 жылғы 27 тамызда Сербияның Басқарушы кеңесінің төрағасы болды.<ref name="Nenadovic1">{{Cite news |date=2007-05-16 |title=Istorija srpskih vlada |language=sr |work=Politika |url=https://www.politika.rs/sr/clanak/25885/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0 |accessdate=2022-10-30}}</ref> Қазіргі премьер-министр [[Джуро Мацут]] президент [[Александар Вучич]]тің ұсынуымен тағайындалды. Оны Халықтық скупщина 2025 жылғы 16 сәуірде министрлер кабинетімен бірге сайлап, қызметіне бекітті.<ref>{{Cite news |date=2025-04-16 |title=Izabrana nova Vlada Srbije: Đuro Macut premijer |trans-title=New Government of Serbia elected: Đuro Matsut as Prime Minister |url=https://nova.rs/vesti/politika/izabrana-nova-vlada-srbije-djuro-macut-premijer/ |accessdate=2025-04-16 |work=NOVA portal |language=sr}}</ref> == Премьер-министрлер тізімі == ===Republic of Serbia=== '''Саяси партиялар:''' {{legend2|#126180|[[Сербия жаңа демократиялық партиясы|Сербия Демократиялық партиясы]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#FFF500|[[Демократиялық партия (Сербия)|Демократиялық партия]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#EB1B23|[[Сербия Социалистік партиясы]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#242970|[[Серб озық партиясы]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#CDCDCD|[[Партиясыз]]|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! № ! Суреті ! width="180px" | Есімі<br />{{small|(Өмір жылдары)}} ! Өкілеттігі ! colspan="2" | Партиясы ! Сайлауы ! rowspan="2" colspan="2" | [[Сербия президенті|Президенті]] |- | colspan="9" | '''Үкімет президенті'''<br/>{{small|(2006 жылдан)}} |- | rowspan="2" | 1<br />{{small|(67)}} | rowspan="2" | [[File:Vojislav Koštunica 2005.jpg|100px|Vojislav Koštunica]] | rowspan="2" | '''[[Воислав Коштуница]]'''<br>{{small|Војислав Коштуница<br>(1944 туған)}}<br><br>[[File:Signature of Vojislav Koštunica.png|105px]] | rowspan="2" | 5 маусым 2006<br />–<br />7 шілде 2008 ! rowspan="2" style="background: #126180;" | | rowspan="2" | [[Сербия жаңа демократиялық партиясы|Сербия Демократиялық партиясы]] | [[Сербиядағы парламент сайлауы (2003)|2003]] ! rowspan="3" style="background: #FFF500;" | | rowspan="3" |'''[[Борис Тадич]]'''<br/>[[File:Boris Tadic 2010.jpg|100px]]<br/>{{small|(2006–2012)}} |- | [[Сербиядағы парламент сайлауы (2007)|2007]] |- | 2<br />{{small|(68)}} | [[File:Mirko Cvetković.jpg|100px|Mirko Cvetković]] | ''' [[Мирко Цветкович]]'''<br>{{small|Мирко Цветковић<br>(1950 туған)}}<br><br>[[File:Mirko Cvetkovic Signature.png|100px]] | 7 шілде 2008<br />–<br />27 шілде 2012 ! style="background:#CDCDCD;" | | [[Партиясыз]]{{efn|[[Демократиялық партия (Сербия)|Демократиялық партия]]мен байланысты.}} | [[Сербиядағы парламент сайлауы (2008)|2008]] |- | 3<br />{{small|(69)}} | [[File:Ivica Dacic 2013.jpg|100px|Ивица Дачич]] | '''[[Ивица Дачич]]'''<br>{{small|Ивица Дачић<br>(1966 туған)}}<br><br>[[File:Ivica Dacic Signature.png|100px]] | 27 шілде 2012<br />–<br />27 сәуір 2014 ! style="background: #EB1B23;" | | [[Сербия Социалистік партиясы]] | [[Сербиядағы парламент сайлауы (2012)|2012]] ! rowspan="3" style="background: #242970 | | rowspan="3" |'''[[Томислав Николич]]'''<br/>[[File:Tomislav Nikolić, official portrait (cropped).jpg|100px]]<br/>{{small|(2012–2017)}} |- | rowspan="2" | 4<br />{{small|(70)}} | rowspan="2" | [[File:EPP Congress Madrid - 22 October (22370127782) (cropped).jpg|100px|Александр Вучич]] | rowspan="2" | '''[[Александр Вучич]]'''<br>{{small|Александар Вучић<br>(1970 туған)}}<br><br>[[File:Signature Aleksandar Vucic.png|105px]] | rowspan="2" | 27 сәуір 2014<br />–<br />31 мамыр 2017 ! rowspan="2" style="background: #242970;" | | rowspan="2" | [[Серб озық партиясы]] | [[Сербиядағы парламент сайлауы (2014)|2014]] |- | rowspan="4" | [[Сербиядағы парламент сайлауы (2016)|2016]] |- | style="background:#F5F5DC;" | {{small|–}} | style="background:#F5F5DC;" | [[File:Ivica Dacic 10.06.2021 01 (cropped).jpg|100px|Ivica Dačić]] | style="background:#F5F5DC;" | [[Ивица Дачич]]<br>{{small|Ивица Дачић<br>(1966 туған)}}<br><br>[[File:Ivica Dacic Signature.png|100px]] | style="background:#F5F5DC;" | 31 мамыр 2017<br />–<br />29 маусым 2017 ! style="background: #EB1B23;" | | style="background:#F5F5DC;" | [[Сербия Социалистік партиясы]] ! rowspan="8" style="background: #242970 | | rowspan="8" |'''[[Александр Вучич]]'''<br/>[[File:Aleksandar Vučić 2025 (cropped).jpg|100px]]<br/>{{small|(2017–2026)}} |- | rowspan="4" | 5<br />{{small|(71)}} | rowspan="4" | [[File:Ana Brnabić at the European Commission.jpg|100px|Ана Брнабич]] | rowspan="4" | '''[[Ана Брнабич]]'''<br>{{small|Ана Брнабић<br>(1975 туған)}}<br><br>[[File:Ana Brnabic Signature.png|90px]] | rowspan="4" | 29 маусым 2017<br />–<br />6 ақпан 2024 ! style="background: #CDCDCD;" | | [[Партиясыз]]{{efn|name=SNS|[[Серб озық партиясы]]мен байланысты.}}<br />{{small|(2019 дейін)}} |- ! rowspan="3" style="background: #242970;" | | rowspan="3" | [[Серб озық партиясы]]<br />{{small|(2019 жылдан)}} |- | [[Сербиядағы парламент сайлауы (2020)|2020]] |- | rowspan="2"| [[Сербиядағы парламент сайлауы (2022)|2022]] |- | style="background:#F5F5DC;" | {{small|–}} | style="background:#F5F5DC;" | [[File:Ivica Dačić (cropped).jpg|100px|Ивица Дачич]] | style="background:#F5F5DC;" | [[Ивица Дачич]]<br>{{small|Ивица Дачић<br>(1966 туған)}}<br><br>[[File:Ivica Dacic Signature.png|100px]] | style="background:#F5F5DC;" | 6 ақпан 2024<br />–<br />2 мамыр 2024 ! style="background: #EB1B23;" | | style="background:#F5F5DC;" | [[Сербия Социалистік партиясы]] |- | 6<br />{{small|(72)}} | [[File:Miloš Vučević (53965807723).jpg|100px|Miloš Vučević]] | '''[[Милош Вучевич]]'''<br>{{small|Милош Вучевић<br>(1974 туған)}}<br><br>[[File:Miloš Vučević signature.png|100px]] | 2 мамыр 2024<br />–<br />16 сәуір 2025 ! style="background: #242970;" | | [[Серб озық партиясы]] | rowspan="2"| [[Сербиядағы парламент сайлауы (2023)|2023]] |- | 7<br />{{small|(73)}} | [[File:Đuro Macut in 2025 (cropped).jpg|100px|Đuro Macut]] | '''[[Джуро Мацут]]'''<br>{{small|Ђуро Мацут<br>(1963 туған)}}<br><br>[[File:Đuro Macut signature.png|100px]] | 16 сәуір 2025<br />–<br />[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары|Қазіргісі]] ! style="background: #CDCDCD;" | | [[Партиясыз]]{{efn|name=SNS}} |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Сербия премьер-министрлері| *]] [[Санат:Премьер-министрлер тізімдері]] i4l64zmz2g9hrj94jkn7nvz0domhmjo 3686939 3686938 2026-10-27T10:26:24Z Nurken 111493 3686939 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Сербия премьер-министрі |шынайы атауы = премијер Србије |ел = Сербия |эмблема = Coat of arms of Serbia.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = [[Сербия елтаңбасы|Ірі елтаңбасы]] |қазіргі = [[Джуко Мацут]] |тағайындалған = 16 сәуір 2025 жылдан бастап |портреті = Đuro Macut in 2025 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Белград]], Неманя көшесі, 11-үй |бағынады = |ұсынылады = [[Сербия президенті]] |мүше = [[Сербия үкіметі]] |тағайындалды = [[Халықтық скупщина]] |өкілеттігінің мерзімі = 4 жыл, шектелмейді |айлығы = айына 1 800 [[еуро|€]] |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = 27 тамыз 1805 |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Матфей Ненадович]]<ref name="Nenadovic1" /> |соңғысы = |сайты = {{URL|http://srbija.gov.rs/}} }} '''Сербия премьер-министрі''' ({{lang-sr|премијер Србије}}), ресми атауы — '''Сербия Республикасы Үкіметінің президенті''' ({{lang-sr|председник Владе Републике Србије}}) — [[Сербия]]ның [[үкімет басшысы]].<ref>{{Cite web |title=Constitution of the Republic of Serbia |url=http://www.parlament.gov.rs/upload/documents/Constitution_%20of_Serbia_pdf.pdf |accessdate=2022-10-30 |publisher=[[Халықтық скупщина]] |date=2006-09-30}}</ref> Премьер-министрдің міндеті — [[Сербия үкіметі]]нің жұмысын басқару және [[Халықтық скупщина]]ға Үкіметтің бағдарламасын, оның ішінде ұсынылған министрлердің тізімін ұсыну. Премьер-министрдің отставка жариялауы Үкіметтің отставкаға кетуіне әкеледі. Ресми мемлекеттік лауазымдар иерархиясында премьер-министр лауазымы [[Сербия президенті]] мен [[Халықтық скупщина]] төрағасынан кейінгі үшінші жоғары мемлекеттік лауазым болып саналады. Бұл лауазымды алғаш атқарған адам — [[Матфей Ненадович]]. Ол 1805 жылғы 27 тамызда Сербияның Басқарушы кеңесінің төрағасы болды.<ref name="Nenadovic1">{{Cite news |date=2007-05-16 |title=Istorija srpskih vlada |language=sr |work=Politika |url=https://www.politika.rs/sr/clanak/25885/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0 |accessdate=2022-10-30}}</ref> Қазіргі премьер-министр [[Джуро Мацут]] президент [[Александар Вучич]]тің ұсынуымен тағайындалды. Оны Халықтық скупщина 2025 жылғы 16 сәуірде министрлер кабинетімен бірге сайлап, қызметіне бекітті.<ref>{{Cite news |date=2025-04-16 |title=Izabrana nova Vlada Srbije: Đuro Macut premijer |trans-title=New Government of Serbia elected: Đuro Matsut as Prime Minister |url=https://nova.rs/vesti/politika/izabrana-nova-vlada-srbije-djuro-macut-premijer/ |accessdate=2025-04-16 |work=NOVA portal |language=sr}}</ref> == Премьер-министрлер тізімі == ===Сербия Республикасы=== '''Саяси партиялар:''' {{legend2|#126180|[[Сербия жаңа демократиялық партиясы|Сербия Демократиялық партиясы]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#FFF500|[[Демократиялық партия (Сербия)|Демократиялық партия]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#EB1B23|[[Сербия Социалистік партиясы]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#242970|[[Серб озық партиясы]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#CDCDCD|[[Партиясыз]]|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! № ! Суреті ! width="180px" | Есімі<br />{{small|(Өмір жылдары)}} ! Өкілеттігі ! colspan="2" | Партиясы ! Сайлауы ! rowspan="2" colspan="2" | [[Сербия президенті|Президенті]] |- | colspan="9" | '''Үкімет президенті'''<br/>{{small|(2006 жылдан)}} |- | rowspan="2" | 1<br />{{small|(67)}} | rowspan="2" | [[File:Vojislav Koštunica 2005.jpg|100px|Vojislav Koštunica]] | rowspan="2" | '''[[Воислав Коштуница]]'''<br>{{small|Војислав Коштуница<br>(1944 туған)}}<br><br>[[File:Signature of Vojislav Koštunica.png|105px]] | rowspan="2" | 5 маусым 2006<br />–<br />7 шілде 2008 ! rowspan="2" style="background: #126180;" | | rowspan="2" | [[Сербия жаңа демократиялық партиясы|Сербия Демократиялық партиясы]] | [[Сербиядағы парламент сайлауы (2003)|2003]] ! rowspan="3" style="background: #FFF500;" | | rowspan="3" |'''[[Борис Тадич]]'''<br/>[[File:Boris Tadic 2010.jpg|100px]]<br/>{{small|(2006–2012)}} |- | [[Сербиядағы парламент сайлауы (2007)|2007]] |- | 2<br />{{small|(68)}} | [[File:Mirko Cvetković.jpg|100px|Mirko Cvetković]] | ''' [[Мирко Цветкович]]'''<br>{{small|Мирко Цветковић<br>(1950 туған)}}<br><br>[[File:Mirko Cvetkovic Signature.png|100px]] | 7 шілде 2008<br />–<br />27 шілде 2012 ! style="background:#CDCDCD;" | | [[Партиясыз]]{{efn|[[Демократиялық партия (Сербия)|Демократиялық партия]]мен байланысты.}} | [[Сербиядағы парламент сайлауы (2008)|2008]] |- | 3<br />{{small|(69)}} | [[File:Ivica Dacic 2013.jpg|100px|Ивица Дачич]] | '''[[Ивица Дачич]]'''<br>{{small|Ивица Дачић<br>(1966 туған)}}<br><br>[[File:Ivica Dacic Signature.png|100px]] | 27 шілде 2012<br />–<br />27 сәуір 2014 ! style="background: #EB1B23;" | | [[Сербия Социалистік партиясы]] | [[Сербиядағы парламент сайлауы (2012)|2012]] ! rowspan="3" style="background: #242970 | | rowspan="3" |'''[[Томислав Николич]]'''<br/>[[File:Tomislav Nikolić, official portrait (cropped).jpg|100px]]<br/>{{small|(2012–2017)}} |- | rowspan="2" | 4<br />{{small|(70)}} | rowspan="2" | [[File:EPP Congress Madrid - 22 October (22370127782) (cropped).jpg|100px|Александр Вучич]] | rowspan="2" | '''[[Александр Вучич]]'''<br>{{small|Александар Вучић<br>(1970 туған)}}<br><br>[[File:Signature Aleksandar Vucic.png|105px]] | rowspan="2" | 27 сәуір 2014<br />–<br />31 мамыр 2017 ! rowspan="2" style="background: #242970;" | | rowspan="2" | [[Серб озық партиясы]] | [[Сербиядағы парламент сайлауы (2014)|2014]] |- | rowspan="4" | [[Сербиядағы парламент сайлауы (2016)|2016]] |- | style="background:#F5F5DC;" | {{small|–}} | style="background:#F5F5DC;" | [[File:Ivica Dacic 10.06.2021 01 (cropped).jpg|100px|Ivica Dačić]] | style="background:#F5F5DC;" | [[Ивица Дачич]]<br>{{small|Ивица Дачић<br>(1966 туған)}}<br><br>[[File:Ivica Dacic Signature.png|100px]] | style="background:#F5F5DC;" | 31 мамыр 2017<br />–<br />29 маусым 2017 ! style="background: #EB1B23;" | | style="background:#F5F5DC;" | [[Сербия Социалистік партиясы]] ! rowspan="8" style="background: #242970 | | rowspan="8" |'''[[Александр Вучич]]'''<br/>[[File:Aleksandar Vučić 2025 (cropped).jpg|100px]]<br/>{{small|(2017–2026)}} |- | rowspan="4" | 5<br />{{small|(71)}} | rowspan="4" | [[File:Ana Brnabić at the European Commission.jpg|100px|Ана Брнабич]] | rowspan="4" | '''[[Ана Брнабич]]'''<br>{{small|Ана Брнабић<br>(1975 туған)}}<br><br>[[File:Ana Brnabic Signature.png|90px]] | rowspan="4" | 29 маусым 2017<br />–<br />6 ақпан 2024 ! style="background: #CDCDCD;" | | [[Партиясыз]]{{efn|name=SNS|[[Серб озық партиясы]]мен байланысты.}}<br />{{small|(2019 дейін)}} |- ! rowspan="3" style="background: #242970;" | | rowspan="3" | [[Серб озық партиясы]]<br />{{small|(2019 жылдан)}} |- | [[Сербиядағы парламент сайлауы (2020)|2020]] |- | rowspan="2"| [[Сербиядағы парламент сайлауы (2022)|2022]] |- | style="background:#F5F5DC;" | {{small|–}} | style="background:#F5F5DC;" | [[File:Ivica Dačić (cropped).jpg|100px|Ивица Дачич]] | style="background:#F5F5DC;" | [[Ивица Дачич]]<br>{{small|Ивица Дачић<br>(1966 туған)}}<br><br>[[File:Ivica Dacic Signature.png|100px]] | style="background:#F5F5DC;" | 6 ақпан 2024<br />–<br />2 мамыр 2024 ! style="background: #EB1B23;" | | style="background:#F5F5DC;" | [[Сербия Социалистік партиясы]] |- | 6<br />{{small|(72)}} | [[File:Miloš Vučević (53965807723).jpg|100px|Miloš Vučević]] | '''[[Милош Вучевич]]'''<br>{{small|Милош Вучевић<br>(1974 туған)}}<br><br>[[File:Miloš Vučević signature.png|100px]] | 2 мамыр 2024<br />–<br />16 сәуір 2025 ! style="background: #242970;" | | [[Серб озық партиясы]] | rowspan="2"| [[Сербиядағы парламент сайлауы (2023)|2023]] |- | 7<br />{{small|(73)}} | [[File:Đuro Macut in 2025 (cropped).jpg|100px|Đuro Macut]] | '''[[Джуро Мацут]]'''<br>{{small|Ђуро Мацут<br>(1963 туған)}}<br><br>[[File:Đuro Macut signature.png|100px]] | 16 сәуір 2025<br />–<br />[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары|Қазіргісі]] ! style="background: #CDCDCD;" | | [[Партиясыз]]{{efn|name=SNS}} |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Сербия премьер-министрлері| *]] [[Санат:Премьер-министрлер тізімдері]] s8w2gek6s41n3orclduv0h02wmg6yad 2 789236 3686754 2026-10-26T19:40:26Z Bolat Jaqsybaiuly 166142 Жаңадан жазба жаздым 3686754 wikitext text/x-wiki Бакир Болат Жақсыбайұлы(8.9.2006) жылы Түркістан обл. Шардара ауд. Ақалтын ауылында дүниеге келген. Қазіргі уақытта Л.Н.Гумилев университетінің 3 курс студенті. 2whpfi8a3di4795modeoc36wv9ewpcl 0 789237 3686755 2026-10-26T20:01:11Z Эдгар Герт 183645 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}{{ambox | type = notice | text = '''Тарихи анықтама:''' Бұл мәтін — 1996—1999 жылдары жазылған, 1999 жылғы 7 желтоқсанда депонирленген және Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Авторлық құқықтар жөніндегі комитетінде тіркелген (№ 697... 3686755 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}}{{ambox | type = notice | text = '''Тарихи анықтама:''' Бұл мәтін — 1996—1999 жылдары жазылған, 1999 жылғы 7 желтоқсанда депонирленген және Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Авторлық құқықтар жөніндегі комитетінде тіркелген (№ 697 авторлық куәлік) «Жеңіл әлем» мақалалар жинағында жарияланған еңбектің қайта басылған нұсқасы болып табылады. }} '''Газ бөлшектерінің еркіндік дәрежелері бойынша энергияның үлестірілуі туралы леммалар''' — айналмалы еркіндік дәрежелері бар қатты молекулалардан тұратын газ жүйелеріндегі энергияның үлестірілу заңдылықтарын зерттейтін теориялық тұжырымдама. Еңбектің авторы — Э. Герт ([[Ильдар Равильевич Ибрагимов]]).<ref>''Э. Герт (Ильдар Равильевич Ибрагимов).'' Леммы о распределении энергии по степеням свободы частиц газа // Сборник статей «Легкий мир» (депонирован в КАП за № 697 от 07.12.1999). — март 1999.</ref> Осы тұжырымдамаға сәйкес, орташа есеппен айналмалы еркіндік дәрежелеріне ілгерілемелі (поступательный) дәрежелерге қарағанда аз энергия тиесілі болады, яғни ілгерілемелі еркіндік дәрежелері энергияның үлестірілуінде басымдыққа ие. Бүкіл газ үшін инерциялық санақ жүйесіндегі қозғалыс мөлшерінің моментінің (импульс моментінің) сақталу заңы келесідей жазылады: <math>\frac{dL}{dt} = \sum M_i</math> Мұндағы: * <math>L</math> — бүкіл газдың импульс моменті, * <math>M_i</math> — газға әсер ететін айналу моменттері. Тепе-теңдік күйдегі газ молекулаларының жылдамдықтар бойынша үлестірілуі хаосты сипатқа ие. Сондықтан әрбір молекуланың ілгерілемелі және бұрыштық айналу жылдамдығыния модулі бірдей, ал олардың бағыттарын үш тәуелсіз осьпен сипаттауға болады деген жеңілдетілген модельді қолдануға болады. Тепе-теңдіктегі газ үшін моменттердің қосындысы нөлге тең, ал жеке молекулалардың орташа импульс моменттерінен құралған импульс моменті кез келген уақыт сәтінде нөлге тең болып қалады: <math>L = \sum_{k=1}^{N} I_k \omega_k</math> Мұндағы: * <math>I_k</math> — <math>k</math> нөмірлі бөлшектің таңдалған оське қатысты инерция моменті, * <math>\omega_k</math> — <math>k</math> нөмірлі бөлшектің бұрыштық жылдамдығы. Сұйытылған газда тек молекулалардың жұптық соқтығысулары ғана маңызды рөл атқарады. Хаосты қозғалыс сипаты соқтығысатын бөлшектерді импульс моменттері қарама-қарсы бағытталған жұптарға бөлуге мүмкіндік береді: <math>L_{12} = I_1 \omega_1 + I_2 \omega_2</math> Бұл бөлшектердің еркін ұшу уақытында және соқтығысу кезіндегі өзара әрекеттесуі барысында олар тұйық жүйені құрайды, сондықтан <math>L_{12} = \text{const}</math>. Диполь-молекуланың ілгерілемелі қозғалыс жылдамдығын (<math>u</math>) оның массалар центрінің жылдамдығы ретінде анықтауға болады. Егер құраушы атомдардың массалары одиндей болса, бұл жылдамдық орбиталық жылдамдықтардың векторлық қосындысымен анықталады: <math>u = \frac{v + \omega R + v - \omega R}{2}</math> Мұндағы <math>R</math> — дипольдің сызықтық өлшемінің жартысы (айналу радиусы). Ілгерілемелі және айналмалы қозғалыс энергиялары тең болған кезде келесі теңдік орындалады: <math>v = \omega R</math> == Леммалар және дәлелдемелер == === 1-лемма === ''Газ бөлшектерінің қатты қабырғалармен соқтығысуы кезінде айналмалы еркіндік дәрежелері энергиясының бір бөлігі ілгерілемелі еркіндік дәрежелеріне ауысады.'' '''Дәлелдеме:''' Молекулалардың қатты қабырғамен соқтығысу схемасын қарастырайық. Егер екі атом да қабырғаға бір уақытта соғылса, массалар центрінің жылдамдығы ретіндегі ілгерілемелі қозғалыс жылдамдығы <math>v > \omega R</math> шарты орындалғанда өзгермейді: <math>u = \frac{v + \omega R + v - \omega R}{2} = v</math> Егер <math>v < \omega R</math> болса, соқтығысудан кейін молекуланың массалар центрінің жылдамдығы артады: <math>u = \frac{v + \omega R - v + \omega R}{2} = \omega R > v</math> Соңғы жағдайда айналмалы қозғалыс энергиясының бір бөлігі ілгерілемелі еркіндік дәрежелерінің энергиясына өтеді. Қозғалыстың хаостылығынан жағдайлардың жартысы бірінші шартқа, жартысы екінші шартқа сәйкес келеді деп қабылдауға болады. Осылайша, орташа есеппен қабырғамен соқтығысқаннан кейін айналмалы дәрежелердің есебінен ілгерілемелі еркіндік дәрежелері байиды. === 2-лемма === ''Бөлшектердің өзара соқтығысуы кезінде айналмалы еркіндік дәрежелері энергиясының бір бөлігі ілгерілемелі еркіндік дәрежелеріне ауысады.'' '''Дәлелдеме:''' Бұл жағдайды бөлшектердің маңдайша (лобовое) соқтығысуы мысалында көрсетуге болады. Молекулалар қатты дипольдер болып табылады және соқтығысқанға дейін модульдері бірдей бұрыштық жылдамдықпен қарама-қарсы бағытта айналады деп ұйғарайық. Бұл жағдайды елеулі (пунктирлі) қабырға енгізу арқылы 1-леммаға келтіруге болады. <math>v > \omega R</math> жағдайында айналу жылдамдығы өзгермейді, ал <math>v < \omega R</math> жағдайында энергия айналмалы дәрежелерден ілгерілемелі дәрежелерге беріледі. Бұл құбылыс жылу машиналары деп қарастыруға болатын бірқатар құрылғылардың ПӘК-інің Карно теоремасының болжамдарымен салыстырғанда аномальді үлкен болу себептерін түсінуге мүмкіндік береді. Онда жылу машиналарындағы поршеньді қозғалту жұмысы газ молекулаларының ілгерілемелі еркіндік дәрежелерімен анықталатын қысым арқылы жасалатыны ескеріледі. == Адиабата көрсеткішін қорытып шығару == Молекулалық-кинетикалық теория (МКТ) тұрғысынан қысым тек ілгерілемелі еркіндік дәрежелерімен анықталады: <math>P = \frac{2}{3V} \frac{m v^2}{2} = \frac{2}{3V} E_k</math> Ішкі энергия — ілгерілемелі қозғалыстың кинетикалық энергиясы мен басқа дәрежелерге үлестірілген энергияның қосындысы болып табылады. Басқа (ілгерілемелі емес) еркіндік дәрежелеріне орташа есеппен ілгерілемелі дәрежелерге келетін энергияның жартысы тиесілі болғандықтан, ішкі энергияны былай жазамыз: <math>U = E_k \left( 3i_{\text{п}} + 0.5i_{\text{др}} \right) = \frac{i_{\text{п}} + 0.5i_{\text{др}}}{2} PV</math> Бұл келесі адиабата көрсеткішінің мәніне әкеледі: <math>\gamma = \frac{2}{i_{\text{п}} + 0.5i_{\text{др}}} + 1</math> Немесе есептеулерді жеңілдету үшін еркіндік дәрежелерінің келтірілген саны <math>i</math> арқылы келесідей өрнектеледі: <math>\gamma = \frac{i + 2}{i}</math> == Эксперименттік деректермен сәйкестік == Двухатомды бөлшектер үшін эксперименттер нәтижесінде алынған адиабата көрсеткіші әртүрлі температуралық диапазондарда үш негізгі мәнді көрсетеді. Классикалық термодинамика бұл ауысуларды қосымша еркіндік дәрежелерінің «іске қосылуымен» түсіндіреді, бірақ бұл ретте энергияның олардың арасында тең үлестірілуін сақтайды. Ұсынылған модель бұл тәжірибелік мәндерді келесідей түсіндіреді: * '''Төмен температуралар:''' Адиабата көрсеткішінің мәні шамамен <math>1{,}67</math>-ге тең. Бұл мән классикалық физикада да, ұсынылып отырған модельде де тек 3 ілгерілемелі еркіндік дәрежесіне сәйкес келеді. * '''Орташа температуралар:''' Эксперимент жүзінде адиабата көрсеткіші <math>1{,}4</math>-ке тең деп анықталған. Классикалық термодинамикада бұл мән 5 еркіндік дәрежесіне (3 ілгерілемелі және 2 айналмалы) сәйкес келеді, бірақ тербелмелі (колебательная) дәреже мүлдем ескерілмейді («мұздатылады»). Ұсынылған модельде <math>1{,}4</math> көрсеткіші ілгерілемелі емес еркіндік дәрежелерінің саны 4-ке (<math>i_{\text{др}} = 4</math>) тең болғанда орындалады, бұл айналмалы және тербелмелі дәрежелердің қосындысына толықтай сәйкес келеді және оларды жасанды түрде елемей тастау қажеттілігін тудырмайды. * '''Жоғары температуралар:''' Адиабата көрсеткіші <math>1{,}29</math>-ға тең болады. Классикалық модельде бұл мән еркіндік дәрежелерінің саны 7-ге тең жағдайға сәйкес келіп, тербелмелі дәрежені қосады, бірақ «бұралу» (крутильные) және «ығысу» (сдвиговые) секілді басқа тербелістерді есепке алмайды. Бұл модельде <math>1{,}29</math> мәні 8 ілгерілемелі емес еркіндік дәрежесіне (2 айналмалы және табиғаты тербелмелі болып табылатын 3 «қосарланған» тербеліс дәрежесі, олардың әрқайсысы қос үлес қосады) дәл келеді. Осылайша, тербелмелі еркіндік дәрежелерінің қысымның қалыптасуындағы «пассивті» рөлін ескере отырып, оларды айналмалы дәрежелермен бірге жалпы «ілгерілемелі емес» (непоступательные) категориясына жатқызу эксперименттік нәтижелерді қисынды түсіндіруге мүмкіндік береді. Э. Герт ([[Ильдар Равильевич Ибрагимов]]), наурыз 1999 ж. == Дереккөздер == {{reflist}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Термодинамика]] 2myxne5p3rwmmais423cmjvwkslyf4a 0 789238 3686805 2026-10-27T04:26:39Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: '''Запорожье атом электр станциясы''' ('''Запорожье АЭС''', қысқаша '''ЗАЭС'''; {{lang-uk|Запорізька атомна електростанція}}; {{lang-en|Zaporizhzhia Nuclear Power Plant}}) — [[Украина]]ның [[Запорожье облысы]]ндағы [[Энергодар]] қаласына жақын жерде, [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында орналасқан... 3686805 wikitext text/x-wiki '''Запорожье атом электр станциясы''' ('''Запорожье АЭС''', қысқаша '''ЗАЭС'''; {{lang-uk|Запорізька атомна електростанція}}; {{lang-en|Zaporizhzhia Nuclear Power Plant}}) — [[Украина]]ның [[Запорожье облысы]]ндағы [[Энергодар]] қаласына жақын жерде, [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында орналасқан [[атом электр станциясы]]. Орнатылған электр қуаты бойынша Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы болып саналады. Станция әрқайсысының жобалық жалпы электр қуаты 1000 МВт болатын алты [[ВВЭР-1000]] ядролық реакторынан тұрады. Жалпы орнатылған электр қуаты — 6000 МВт, ал таза номиналдық электр қуаты шамамен 5700 МВт.<ref name="WNA">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine|title=Ukraine — Nuclear Reactor Database|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |+ '''Запорожье атом электр станциясы''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Сурет:ЗАЕС (2).jpg|300px|Запорожье атом электр станциясы]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ''Запорожье АЭС-інің 2021 жылғы көрінісі'' |- ! Ел | {{UKR}} |- ! Орналасқан жері | [[Запорожье облысы]], [[Энергодар]] |- ! Географиялық координаттары | {{coord|47|30|40|N|34|35|07|E|display=inline}} |- ! Құрылысының басталуы | 1980 жыл |- ! Алғаш іске қосылуы | 1984 жыл |- ! Соңғы энергоблоктың іске қосылуы | 1995 жыл |- ! Меншік иесі | [[Энергоатом]] (Украина заңнамасына сәйкес) |- ! Іс жүзіндегі бақылау | 2022 жылғы 4 наурыздан бастап Ресей бақылауында |- ! Реакторлар саны | 6 |- ! Реактор түрі | [[ВВЭР-1000]]/В-320 |- ! Жалпы электр қуаты | 6000 МВт |- ! Таза номиналдық қуаты | Шамамен 5700 МВт |- ! Жылулық қуаты | 18 000 МВт |- ! Ядролық отыны | Төмен байытылған уран диоксиді |- ! Салқындатқышы | Су |- ! Электр өндіру жағдайы | 2022 жылғы қыркүйектен тоқтатылған |- ! Реакторлардың жағдайы | Алты реактор да суық тоқтату режимінде |- ! Халықаралық бақылау | [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік|МАГАТЭ]] |} Станцияның алғашқы энергоблогы 1984 жылы электр желісіне қосылды, ал алтыншы энергоблогы 1995 жылы іске қосылды. Алты реактордың жиынтық жылулық қуаты 18 000 МВт-ты құрайды. 2022 жылға дейін станция Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді және елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аймақтарын электрмен жабдықтауда маңызды рөл атқарды. 2022 жылғы 4 наурызда [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022)|Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі]] барысында станцияны Ресей әскерлері басып алды. Содан бері атом электр станциясы Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында қалып отыр. Алайда халықаралық деңгейде танылған шекараларға сәйкес станция Украина аумағында орналасқан және Украина заңнамасы бойынша мемлекеттік «Энергоатом» кәсіпорнына тиесілі.<ref name="war">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-t-z/ukraine-russia-war-and-nuclear-energy|title=Ukraine: Russia–Ukraine War and Nuclear Energy|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2022 жылғы қыркүйекте станция электр энергиясын өндіруді толық тоқтатты. 2024 жылғы сәуірден бастап барлық алты реактор суық тоқтату режимінде сақталуда. Соған қарамастан, реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындату, радиациялық бақылау және өзге де қауіпсіздік жүйелерінің жұмысы үшін электрмен жабдықтау қажет. 2022 жылғы қыркүйектен бері станцияда [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]]тің (МАГАТЭ) тұрақты халықаралық бақылау миссиясы жұмыс істейді. == Географиялық орны == [[Сурет:Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|thumb|right|350px|Запорожье атом электр станциясының 2022 жылғы 27 ақпандағы жерсеріктік көрінісі. 1–6 — реакторлық энергоблоктар; 7 — электр беру желілерінің тіректері; 8 — оқу-жаттығу ғимараты; 9 — радиоактивті қалдықтар қоймасы; 10 — салқындату тоғаны; 11 — салқындату мұнаралары; 12 — Каховка су қоймасы.]] Запорожье АЭС Украинаның оңтүстік-шығысында, Запорожье облысының [[Васильевка ауданы]]на қарасты Энергодар қаласының маңында орналасқан. Станция [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында, бұрынғы [[Каховка су қоймасы]]ның оңтүстік бөлігінде салынған. Оның географиялық координаттары шамамен 47°30′40″ солтүстік ендік және 34°35′07″ шығыс бойлық. Станцияның орналасқан аумағы Украинадағы ірі өнеркәсіптік және энергетикалық тораптардың бірі болған. Оған жақын жерде Запорожье жылу электр станциясы орналасқан. === Энергодар қаласы === [[Энергодар]] — атом және жылу энергетикасы кәсіпорындарына қызмет көрсету үшін дамыған қала. Қаланың қалыптасуы Днепрдің сол жағалауында ірі энергетикалық кешен салу бағдарламасымен байланысты. Запорожье атом электр станциясы ұзақ уақыт бойы қаладағы негізгі жұмыс берушілердің бірі болды. Қалада энергетика мамандарын даярлау, медициналық қызмет көрсету, тұрғын үй және әлеуметтік инфрақұрылым нысандары дамыды. 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай Энергодар тұрғындарының күнделікті өміріне, көші-қонына және атом станциясы персоналының еңбек жағдайларына әсер етті. === Каховка су қоймасы === Каховка су қоймасы Днепр өзеніндегі ірі жасанды су айдыны болған. Станция құрылысы кезінде оның су ресурстары атом электр станциясының салқындату инфрақұрылымына байланысты пайдаланылды. 2023 жылғы 6 маусымда [[Каховка бөгетінің бұзылуы|Каховка бөгеті бұзылғаннан]] кейін су қоймасының деңгейі күрт төмендеп, станцияның гидротехникалық жағдайы елеулі өзгерді.<ref name="IAEA2023">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-44.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/44|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-09-14|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Тарихы == === Жобалануы және құрылысы === Запорожье АЭС салу туралы шешім Кеңес Одағының оңтүстік өнеркәсіптік аудандарында электр энергиясына сұраныстың артуымен байланысты қабылданды. ХХ ғасырдың екінші жартысында Украинаның оңтүстік-шығысындағы металлургия, машина жасау, химия өнеркәсібі және басқа да энергияны көп қажет ететін салалар қарқынды дамыды. Атом электр станциясын салу осы өнеркәсіптік өңірлерді тұрақты электр энергиясымен қамтамасыз етуге бағытталды. Құрылыс жұмыстары 1980 жылы басталды. Станцияда ВВЭР-1000 үлгісіндегі қысымдағы су реакторларын пайдалану көзделді. Бірінші энергоблок 1984 жылы желіге қосылды. Кейін жаңа энергоблоктар кезең-кезеңімен пайдалануға берілді. === 1984–1991 жылдар === 1984–1989 жылдар аралығында алғашқы бес энергоблок іске қосылды. 1986 жылғы [[Чернобыль апаты]] Кеңес Одағындағы ядролық энергетика қауіпсіздігіне қатысты талаптарды қайта қарауға себеп болды. Запорожье АЭС-інде қолданылатын ВВЭР реакторлары Чернобыль станциясындағы РБМК реакторларынан техникалық және конструкциялық тұрғыдан ерекшеленеді. 1990 жылы Кеңес Одағында атом электр станцияларын салуға қатысты шектеулер мен энергетикалық саясаттағы өзгерістер алтыншы энергоблоктың құрылысын аяқтауға әсер етті. === 1991–2021 жылдар === 1991 жылы Украина тәуелсіздік алғаннан кейін Запорожье АЭС елдің ұлттық энергетикалық жүйесіне кірді. 1995 жылғы 19 қазанда алтыншы энергоблок электр желісіне қосылды. Оның коммерциялық пайдалануға берілуі 1996 жылы жүзеге асты.<ref name="unit6">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/details/Zaporizhzhia-6|title=Zaporizhzhia 6|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> Алтыншы энергоблоктың қосылуы нәтижесінде станцияның жалпы жобалық электр қуаты 6000 МВт-қа жетті. Станция Украинаның мемлекеттік атом энергетикасы жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. 1996 жылдан бастап Запорожье АЭС «Энергоатом» ұлттық атом энергиясын өндіруші кәсіпорнының құрамында жұмыс істеді. Кейінгі жылдары станцияда қауіпсіздік жүйелерін жаңғырту, электр жабдықтарын ауыстыру, жоспарлы жөндеу және энергоблоктардың пайдалану мерзімін ұзарту жұмыстары жүргізілді. 2022 жылға дейін станция Украинада өндірілетін атом электр энергиясының жартысына жуығын қамтамасыз етіп келген кезеңдер болды. === 2022 жылғы басып алынуы === 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды. 2022 жылғы 4 наурызда Ресей әскерлері Запорожье атом электр станциясын басып алды. Станция маңындағы қарулы қақтығыс барысында оқу-жаттығу ғимаратында өрт шыққаны хабарланды. Бұл оқиға халықаралық қауымдастықтың алаңдаушылығын туғызды. МАГАТЭ атом станциясына қатысты әскери іс-қимылдардың ядролық қауіпсіздікке қатер төндіретінін мәлімдеді. 2022 жылдың көктемі мен жазында кейбір энергоблоктар электр энергиясын өндіруін жалғастырды. Алайда сыртқы электр беру желілерінің зақымдануы, әскери іс-қимылдар және өндірістік басқарудағы қиындықтар станцияның жұмысын күрделендірді. === Электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы === 2022 жылғы 11 қыркүйекте соңғы жұмыс істеп тұрған алтыншы энергоблок тоқтатылды. Осыдан кейін станция электр энергиясын коммерциялық өндіруді толық тоқтатты. Реакторлар тоқтатылғанымен, ядролық отынды салқындату, қауіпсіздік жүйелерін пайдалану және радиациялық бақылау жұмыстары жалғасты. 2024 жылғы сәуірде барлық алты реактор суық тоқтату режиміне ауыстырылды. == Энергоблоктары == Запорожье АЭС алты ВВЭР-1000/В-320 ядролық реакторынан тұрады. Әр энергоблоктың жалпы жобалық электр қуаты 1000 МВт, ал таза электр қуаты шамамен 950 МВт. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ '''Запорожье АЭС энергоблоктарының сипаттамасы''' ! Энергоблок ! Реактор түрі ! Электр желісіне алғаш қосылуы ! Жалпы қуаты, МВт ! Таза қуаты, МВт ! Қазіргі жағдайы |- | № 1 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1984 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 2 | ВВЭР-1000/В-320 | 22 шілде 1985 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 3 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1986 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 4 | ВВЭР-1000/В-320 | 18 желтоқсан 1987 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 5 | ВВЭР-1000/В-320 | 14 тамыз 1989 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 6 | ВВЭР-1000/В-320 | 19 қазан 1995 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- ! colspan="3" | Барлығы ! 6000 ! 5700 ! Электр энергиясын өндірмейді |} Кестеде энергоблоктардың электр желісіне алғаш қосылған күндері көрсетілген. Бұл күндер коммерциялық пайдалануға берілген күндерден өзгеше болуы мүмкін. === Реакторлардың пайдалану мерзімі === Атом электр станцияларының реакторлары белгілі бір жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Пайдалану мерзімін ұзарту үшін жабдықтардың техникалық күйі тексеріліп, қауіпсіздік сараптамасы жүргізіледі. Запорожье АЭС-інің кейбір энергоблоктары бастапқы жобалық мерзімінен кейін жұмыс істеуге рұқсат алған. Алайда 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай және реакторлардың ұзақ уақыт тоқтатылуы олардың болашақта қайта іске қосылуына қатысты қосымша техникалық және құқықтық талаптар туғызды. == Техникалық сипаттамалары == === ВВЭР-1000 реакторы === [[ВВЭР]] — қысымдағы сумен жұмыс істейтін энергетикалық ядролық реакторлардың технологиялық тобы. Запорожье АЭС-інде ВВЭР-1000 реакторының В-320 жобалық модификациясы қолданылады. Реактордың жылулық қуаты шамамен 3000 МВт, ал электр қуаты шамамен 1000 МВт. Энергия ядролық отындағы уран ядроларының басқарылатын бөлінуі нәтижесінде бөлінеді. Реакторда су нейтрондарды баяулатқыш және жылу тасымалдағыш ретінде пайдаланылады. === Бірінші және екінші контурлар === ВВЭР-1000 реакторының технологиялық жүйесі екі негізгі контурдан тұрады. Бірінші контурда жоғары қысымдағы су реактордың белсенді аймағынан жылуды алып, бу генераторларына жеткізеді. Екінші контурда бу генераторлары арқылы алынған жылу суды буға айналдырады. Бу турбинаны айналдырады, ал турбина электр генераторымен жалғанған. Турбинадан шыққан бу конденсаторда салқындатылып, қайтадан суға айналады. Бірінші және екінші контурлардың бөлінуі радиоактивті заттардың негізгі бу-турбиналық жүйеге түсу қаупін азайтады. === Ядролық отын === ВВЭР-1000 реакторларында төмен байытылған уран диоксидінен жасалған ядролық отын пайдаланылады. Уран диоксиді керамикалық таблеткалар түрінде өндіріледі. Отын таблеткалары арнайы металл қабықшалардың ішіне салынып, отын элементтерін құрайды. Отын элементтері жинақталып, ядролық отын кассеталарына орналастырылады. ВВЭР-1000 реакторының белсенді аймағында әдетте 163 отын кассетасы болады. Ядролық тізбекті реакцияны реттеу үшін нейтрондарды жұтатын басқару штангалары қолданылады. === Қорғаныс жүйелері === Реактор қондырғылары радиоактивті заттардың сыртқа таралуын шектеуге арналған бірнеше қорғаныс тосқауылымен жабдықталған. Оларға ядролық отынның керамикалық құрылымы, отын элементтерінің металл қабықшалары, реактор корпусы мен бірінші контур және реактордың қорғаныс қабығы жатады. Қорғаныс жүйелерінің мақсаты — қалыпты пайдалану кезінде де, жобада қарастырылған авариялық жағдайларда да радиоактивті заттардың қоршаған ортаға шығуын болдырмау немесе шектеу. Дегенмен реакторлардың қауіпсіздігі электрмен жабдықтау, салқындату және технологиялық бақылау жүйелерінің жұмысқа қабілеттілігіне тәуелді. == Салқындату жүйесі == [[Сурет:Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|thumb|right|350px|Запорожье АЭС-інің салқындату тоғаны және № 2–6 реакторлық энергоблоктары. 2023 жылғы 15 маусымдағы көрініс. МАГАТЭ фотосуреті.]] === Бастапқы су көзі === Запорожье атом электр станциясының бастапқы жобасы Каховка су қоймасының су ресурстарын пайдалануға негізделген. Станцияның салқындату инфрақұрылымына су алу жүйелері, сорғы станциялары, салқындату арналары және арнайы салқындату тоғаны кірді. Салқындату тоғанының ауданы шамамен 8,2 км² болған. Станция толық қуатпен жұмыс істеген кезде салқындату жүйесінің маңызы ерекше жоғары болды. === Каховка бөгетінің бұзылуы === 2023 жылғы 6 маусымда Каховка су электр станциясының бөгеті бұзылды. Нәтижесінде Каховка су қоймасындағы су деңгейі күрт төмендеді. Бұл жағдай Запорожье атом электр станциясының салқындату жүйесіне қатысты алаңдаушылық туғызды. МАГАТЭ су қоймасындағы өзгерістерді бақылап, станциядағы қолда бар су қоры мен балама су көздерінің жеткіліктілігін бағалады.<ref name="IAEA2023"/> Станцияның салқындату тоғанындағы су қорын сақтау маңызды міндетке айналды. Қосымша су алу тәсілдері, соның ішінде жер асты су көздері пайдаланылды. === Балама су көздері === Каховка су қоймасының тартылуынан кейін станциядағы техникалық су қажеттілігін қамтамасыз ету үшін қосымша ұңғымалар қазылды. Суық тоқтату режиміндегі реакторлардың суға деген қажеттілігі толық қуатпен жұмыс істейтін реакторлармен салыстырғанда едәуір төмен. Алайда реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындатуды үздіксіз қамтамасыз ету қажет. === Салқындату мұнараларының зақымдануы === [[Сурет:Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|thumb|right|300px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси мен сарапшылардың зақымданған салқындату мұнарасын тексеруі. 4 қыркүйек 2024 жыл.]] 2024 жылғы тамызда станция аумағындағы салқындату мұнараларының бірінде өрт шыққаны хабарланды. 2024 жылғы 4 қыркүйекте МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси станцияға сапары кезінде зақымданған мұнараны тексерді. Бұл оқиға станцияның техникалық инфрақұрылымының әскери қақтығыс жағдайындағы осалдығына назар аудартты. == Пайдаланылған ядролық отынды сақтау == Ядролық реакторда пайдаланылған отын реактордың белсенді аймағынан шығарылғаннан кейін де радиоактивті болып қалады. Оның құрамында радиоактивті бөліну өнімдері мен басқа да радионуклидтер сақталады. Сондықтан пайдаланылған отынды сақтау кезінде радиациялық қорғаныс пен қалдық жылуды әкету қамтамасыз етілуге тиіс. === Су бассейндерінде сақтау === Реактордан шығарылған отын алдымен арнайы сумен толтырылған бассейндерде сақталады. Су отыннан бөлінетін жылуды әкетуге және иондаушы сәулеленудің әсерін төмендетуге қызмет етеді. Бұл кезеңде отынның температурасы мен радиациялық жағдайы бақыланады. === Құрғақ сақтау қоймасы === Запорожье АЭС аумағында пайдаланылған ядролық отынды құрғақ сақтау қоймасы бар. Бұл технологияда жеткілікті салқындатылған отын арнайы қорғаныш контейнерлеріне орналастырылады. Контейнерлер радиациялық қорғанысты, жылуды әкетуді және сыртқы ортадан оқшаулауды қамтамасыз етуге арналған. Құрғақ сақтау технологиясы ядролық отынды реактордан тыс ұзақ мерзім бойы сақтауға мүмкіндік береді. === Радиоактивті қалдықтар === Атом электр станциясының жұмысы барысында сұйық және қатты радиоактивті қалдықтар пайда болады. Олардың қатарына пайдаланылған сүзгілер, ионалмастырғыш материалдар, ластанған жабдықтар, технологиялық ерітінділер және басқа да материалдар кіреді. Радиоактивті қалдықтарды өңдеу, сақтау және есепке алу ядролық қауіпсіздік жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. == Электрмен жабдықтау == === Сыртқы электр желілері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіріп қана қоймай, өздерінің технологиялық қажеттіліктері үшін де электр қуатын тұтынады. Реакторлар тоқтатылған жағдайда сыртқы электр желілері қауіпсіздік жүйелері үшін негізгі энергия көздерінің біріне айналады. Запорожье АЭС инфрақұрылымында 750 кВ және 330 кВ электр беру желілері маңызды рөл атқарады. 2022 жылдан кейін әскери іс-қимылдар салдарынан электр желілерінің бір бөлігі бірнеше мәрте істен шықты. Электрмен жабдықтаудың тұрақсыздығы станцияның ядролық қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін факторға айналды. === Апаттық дизель генераторлары === Сыртқы электр қуаты жоғалған кезде станциядағы маңызды қауіпсіздік жүйелерін резервтік дизель генераторлары қуатпен қамтамасыз етеді. Олардың міндеті — реакторларды салқындату, бақылау және өзге де маңызды жүйелердің жұмысын жалғастыру. Генераторлардың ұзақ уақыт жұмыс істеуі үшін жеткілікті отын қоры, техникалық қызмет көрсету және қосалқы бөлшектер қажет. Сондықтан дизель генераторларын сыртқы электр желілерінің тұрақты баламасы деп қарастыруға болмайды. === 2026 жылғы жағдай === 2026 жылы станцияның сыртқы электрмен жабдықтау мәселесі маңызды қауіпсіздік проблемаларының бірі болып қала берді. OECD ядролық энергия агенттігінің 2026 жылғы 15 қазанға дейін жаңартылған материалында электр желілерінің ажыратылуы, жөндеу жұмыстары және апаттық дизель генераторларын пайдалану жөніндегі оқиғалар сипатталды.<ref name="NEA2026">{{cite web|url=https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations|title=Ukraine: Current Status of Nuclear Power Installations|publisher=OECD Nuclear Energy Agency|date=2026-10-15|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2026 жылғы тамыз бен қыркүйекте станцияны сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінде жаңа үзілістер тіркелді. Электр инфрақұрылымын жөндеу үшін МАГАТЭ арағайындығымен жергілікті қауіпсіздік шаралары ұйымдастырылды. Бұл оқиғалар атом станциясының әскери қақтығыс жағдайында сыртқы электрмен жабдықтауға тәуелділігін көрсетті. == 2022–2026 жылдардағы оқиғалар == {| class="wikitable sortable" ! Күні ! Оқиға ! Маңызы |- | 24 ақпан 2022 | Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды | Станцияның ядролық және физикалық қауіпсіздігіне жаңа қатерлер пайда болды |- | 4 наурыз 2022 | Ресей әскерлері Запорожье АЭС-ін басып алды | Станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауына өтті |- | Наурыз 2022 | МАГАТЭ ядролық қауіпсіздіктің жеті негізгі тірегін жариялады | Қарулы қақтығыс кезіндегі ядролық қауіпсіздік талаптары белгіленді |- | Тамыз 2022 | Станция маңында атыстар мен электр желілерінің зақымдануы туралы хабарламалар көбейді | Электрмен жабдықтау сенімділігі төмендеді |- | 1 қыркүйек 2022 | МАГАТЭ миссиясы станцияға келді | Халықаралық мониторинг басталды |- | 11 қыркүйек 2022 | Соңғы жұмыс істеген реактор тоқтатылды | Электр энергиясын өндіру толық тоқтады |- | 5 қазан 2022 | Ресей станцияны өзінің басқару жүйесіне өткізу жөнінде шешім қабылдады | Құқықтық және әкімшілік мәртебеге қатысты дау күшейді |- | 30 мамыр 2023 | МАГАТЭ станцияны қорғаудың бес қағидатын таныстырды | Әскери қауіптерді төмендету жөніндегі талаптар жарияланды |- | 6 маусым 2023 | Каховка бөгеті бұзылды | Салқындату инфрақұрылымының су көздері өзгерді |- | Сәуір 2024 | Барлық алты реактор суық тоқтату режиміне өтті | Электр өндірілмейтін қауіпсіз сақтау режимі қалыптасты |- | Тамыз 2024 | Салқындату мұнараларының бірінде өрт шықты | Техникалық инфрақұрылым зақымданды |- | 4 қыркүйек 2024 | МАГАТЭ бас директоры зақымданған мұнараны тексерді | Халықаралық техникалық бақылау жалғасты |- | 2025 | Сыртқы электр желілеріне және персоналдың жұмысына қатысты қауіптер сақталды | Станцияны қауіпсіз күйде ұстау негізгі міндет болып қалды |- | Тамыз–қазан 2026 | Электр желілерін жөндеу және апаттық жабдықтарды пайдалану мәселелері жалғасты | Станцияның электрмен жабдықтау қауіпсіздігі өзекті болды |} == Ядролық және радиациялық қауіпсіздік == === Суық тоқтату режимі === Суық тоқтату — ядролық реактордың электр энергиясын өндіруі тоқтатылып, температурасы мен қысымы төмендетілген күйі. Бұл режимде реактордағы басқарылатын тізбекті ядролық бөліну реакциясы тоқтатылған болады. Алайда радиоактивті изотоптардың ыдырауы нәтижесінде қалдық жылу бөлінуі жалғасады. Қалдық жылудың мөлшері реактор тоқтатылғаннан кейін уақыт өткен сайын төмендейді. Сондықтан ұзақ уақыт тоқтатылған реактордың жылулық жағдайы жаңадан тоқтатылған реактордың жағдайынан өзгеше болады. Дегенмен реакторды қауіпсіз күйде сақтау үшін салқындату, электрмен жабдықтау және бақылау жүйелері қажет. === Негізгі қауіптер === Запорожье АЭС үшін негізгі ядролық қауіпсіздік қатерлеріне мыналар жатады: * сыртқы электрмен жабдықтаудың толық жоғалуы; * апаттық дизель генераторларының істен шығуы; * дизель отыны қорының таусылуы; * салқындату жүйелерінің тоқтауы; * пайдаланылған ядролық отынды сақтау жүйелерінің зақымдануы; * өрт пен әскери шабуылдардың маңызды инфрақұрылымға әсері; * бақылау және байланыс жүйелерінің істен шығуы; * персоналдың қауіпсіз жұмыс істеуіне кедергі келуі. Әрбір авариялық сценарийдің ықтимал салдары зақымданған жүйелерге, ядролық отынның жағдайына, қорғаныс тосқауылдарының күйіне және апаттың даму ұзақтығына байланысты. === Чернобыль АЭС-імен салыстыру === Запорожье АЭС-індегі ВВЭР-1000 реакторлары [[Чернобыль атом электр станциясы]]ндағы РБМК реакторларынан ерекшеленеді. ВВЭР — қысымдағы сумен салқындатылатын реактор. Ал РБМК реакторы графитпен баяулатылатын және сумен салқындатылатын арналық реактор болып табылады. Олардың құрылымы, физикалық сипаттамалары және авариялық процестері әртүрлі. Сондықтан Чернобыль апатының механизмін Запорожье АЭС-індегі ықтимал аварияларға тікелей қолдануға болмайды. === Фукусима апатымен салыстыру === 2011 жылғы [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] кезінде сыртқы электрмен жабдықтаудың және резервтік жүйелердің істен шығуы ауыр салдарға әкелді. Запорожье АЭС жағдайында да электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы ядролық қауіпсіздіктің маңызды шарты болып саналады. Алайда реакторлардың түрі, тоқтатылғаннан кейін өткен уақыт және қолданыстағы қорғаныс жүйелері әртүрлі болғандықтан, екі станциядағы қауіптерді тікелей теңестіруге болмайды. == МАГАТЭ-нің халықаралық бақылауы == [[Сурет:Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|thumb|right|320px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси бастаған халықаралық сарапшылардың Запорожье АЭС-іне сапары. 29 наурыз 2023 жыл.]] === Тұрақты бақылау миссиясы === 2022 жылғы 1 қыркүйекте МАГАТЭ делегациясы Запорожье атом электр станциясына барды. Миссияны агенттіктің бас директоры [[Рафаэль Мариано Гросси]] басқарды. Осы сапардан кейін станцияда халықаралық сарапшылардың тұрақты қатысуы қамтамасыз етілді. Миссия '''ISAMZ''' (''IAEA Support and Assistance Mission to Zaporizhzhya'') деп аталады. Оның негізгі міндеттеріне ядролық қауіпсіздікті бақылау, электрмен жабдықтау жағдайын бағалау, салқындату жүйелерін қадағалау, радиациялық қауіпсіздік және персоналдың еңбек жағдайларын зерделеу кіреді. === Ядролық қауіпсіздіктің жеті тірегі === МАГАТЭ 2022 жылы қарулы қақтығыс жағдайында ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған жеті негізгі талапты белгіледі. Олар: # Ядролық қондырғылардың физикалық тұтастығы сақталуы тиіс. # Қауіпсіздік жүйелері мен жабдықтары жұмысқа қабілетті болуы қажет. # Персонал өз міндеттерін қысымсыз және қауіпсіз орындай алуы тиіс. # Сыртқы электрмен жабдықтау сенімді болуы қажет. # Логистикалық жеткізілімдер мен маңызды материалдар қолжетімді болуы тиіс. # Радиациялық бақылау мен апаттық дайындық қамтамасыз етілуі тиіс. # Реттеуші органдармен және басқа тиісті ұйымдармен байланыс тұрақты болуы қажет.<ref name="seven">{{cite web|url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/ukraine/nuclear-safety-joint-statement-safety-and-security-civil-nuclear-facilities_en|title=Joint Statement on the Safety and Security of Civil Nuclear Facilities in Armed Conflicts|publisher=European External Action Service|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Станцияны қорғаудың бес қағидаты === 2023 жылғы 30 мамырда Рафаэль Гросси Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде Запорожье АЭС-ін қорғаудың бес қағидатын ұсынды. Біріншіден, станцияға қарсы немесе станция аумағынан шабуыл жасалмауы тиіс. Екіншіден, атом станциясында шабуыл жасауға арналған ауыр қару-жарақ пен әскери құралдар орналастырылмауы қажет. Үшіншіден, сыртқы электрмен жабдықтауға қауіп төндірілмеуі тиіс. Төртіншіден, ядролық қауіпсіздік үшін маңызды ғимараттар мен жүйелер шабуылдар мен диверсиялардан қорғалуы тиіс. Бесіншіден, осы қағидаттарды бұзатын әрекеттерге жол берілмеуі қажет.<ref name="five">{{cite web|url=https://press.un.org/en/2023/sc15300.doc.htm|title=IAEA Director Outlines Five Principles to Prevent Nuclear Accident at Zaporizhzhia|publisher=United Nations|date=2023-05-30|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Құқықтық және әкімшілік мәртебесі == Запорожье атом электр станциясы халықаралық деңгейде танылған Украина аумағында орналасқан. 2022 жылғы 4 наурыздан бері станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында. 2022 жылғы қазанда Ресей билігі станцияны өз басқаруына өткізу туралы біржақты шешім қабылдады. Украина бұл шешімді мойындамайды. Станцияның халықаралық құқықтағы мәртебесі, аумақтық тиесілігі және күнделікті әкімшілік басқаруы өзара бөлек мәселелер болып табылады. Украина заңнамасына сәйкес, Запорожье АЭС «Энергоатом» мемлекеттік атом энергетикасы кәсіпорнына тиесілі. Ал 2022 жылдан кейін Ресейдің басқару құрылымдары станцияның күнделікті қызметіне іс жүзінде қатысып келеді. МАГАТЭ-нің техникалық бақылауы станцияның аумақтық немесе меншік мәртебесін тануды білдірмейді. == Экономикалық және энергетикалық маңызы == Запорожье АЭС көптеген жылдар бойы Украинаның электр энергетикасындағы маңызды өндірістік нысандардың бірі болды. Оның жалпы орнатылған электр қуаты 6000 МВт-қа тең. Бұл көрсеткіш станцияны Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы етеді. 2022 жылға дейін Запорожье АЭС Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді. Станция елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аудандарын электр қуатымен қамтамасыз етуге маңызды үлес қосты. Атом электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы Украина энергетикалық жүйесінен ірі генерациялық қуаттың шығуына алып келді. Станция электр энергиясын өндірмесе де, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін электр энергиясы, техникалық қызмет көрсету және материалдық ресурстар қажет. == Қоршаған ортаға әсері == === Қалыпты жұмыс кезіндегі әсері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіру кезінде көмір немесе табиғи газ жағатын электр станцияларымен салыстырғанда тікелей көмірқышқыл газын аз шығарады. Сонымен бірге атом энергетикасының қоршаған ортаға әсері толық жойылмайды. Негізгі экологиялық мәселелерге су ресурстарын пайдалану, су айдындарына жылулық әсер, пайдаланылған ядролық отынды сақтау, радиоактивті қалдықтарды басқару және радиациялық мониторинг жатады. === Салқындату тоғанының экожүйесі === Станцияның салқындату тоғаны мен арналарында өзіндік су экожүйесі қалыптасқан. МАГАТЭ мәліметіне сәйкес, 2023 жылғы сәуірде салқындату тоғаны мен арналарға органикалық заттарды тұтынатын шамамен 30 мың тропикалық балық жіберілген. Бұл шара салқындату жүйелерінің арналары мен құбырларында органикалық материалдардың жиналуын шектеуге бағытталған.<ref name="IAEA2023a">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-30.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/30|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-06-08|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Радиациялық мониторинг === Атом электр станцияларында радиациялық қауіпсіздікті бағалау үшін арнайы өлшеу және бақылау жүйелері пайдаланылады. Олар гамма-сәулелену деңгейін, технологиялық орталардағы радионуклидтерді және басқа да радиациялық көрсеткіштерді бақылайды. Радиациялық мониторинг нәтижелері ядролық қауіпсіздіктің жалпы жағдайын бағалау үшін қолданылады. == Болашақта қайта іске қосылуы == Запорожье АЭС реакторларын қайта іске қосу техникалық, қауіпсіздік және құқықтық мәселелерге байланысты. Реакторларды ұзақ уақыт тоқтатылғаннан кейін қайта іске қосу үшін олардың техникалық жағдайына жан-жақты сараптама жүргізу қажет. Мұндай тексерулер реактор корпустарын, салқындату жүйелерін, электр жабдықтарын, басқару жүйелерін, ядролық отынды және қауіпсіздік жүйелерін қамтиды. Сыртқы электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы мен су ресурстарының жеткіліктілігі де маңызды. Сонымен қатар қауіпсіз еңбек жағдайлары, білікті персоналдың болуы және тиісті лицензиялық талаптардың орындалуы қажет. 2026 жылғы қазанда станция электр энергиясын өндірмеді және алты реактордың барлығы суық тоқтату режимінде қалды. == Станцияны пайдаланудан шығару == Атом электр станцияларының реакторлары шектеулі жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Мерзімі аяқталғаннан кейін энергоблоктар қауіпсіз түрде тоқтатылып, ядролық отыны шығарылады. Кейін жабдықтар залалсыздандырылып, радиоактивті қалдықтар тиісті сақтау орындарына жіберіледі. Запорожье АЭС-інің болашақта пайдаланылуы немесе пайдаланудан шығарылуы оның техникалық жағдайына, қауіпсіздік талаптарына және құқықтық мәселелердің шешілуіне байланысты. == Халықаралық маңызы == Запорожье атом электр станциясының әскери қақтығыс аймағында орналасуы халықаралық ядролық қауіпсіздік жүйесі үшін ерекше мәселе туғызды. Атом электр станциясын әскери іс-қимылдар жағдайында қауіпсіз сақтау, сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінің сенімділігін қамтамасыз ету және халықаралық инспекторлардың жұмысы маңызды мәселелерге айналды. Станция төңірегіндегі оқиғалар болашақта азаматтық ядролық объектілерді қарулы қақтығыстар кезінде қорғау жөніндегі халықаралық талаптарды жетілдіру үшін маңызды тәжірибе болуы мүмкін. == Фотогалерея == <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Запорожье атом электр станциясы"> ЗАЕС (2).jpg|Запорожье АЭС-інің жалпы көрінісі, 2021 жыл Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|Станцияның жерсеріктік сызбасы, 2022 жыл Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|Салқындату тоғаны мен реакторлар, 2023 жыл Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|МАГАТЭ сарапшыларының сапары, 2023 жыл Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|Зақымданған салқындату мұнарасын тексеру, 2024 жыл </gallery> == Қараңыз == * [[Атом электр станциясы]] * [[Ядролық реактор]] * [[Энергодар]] * [[Запорожье облысы]] * [[Каховка су қоймасы]] * [[Чернобыль атом электр станциясы]] * [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] * [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.iaea.org/ Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік (МАГАТЭ)] * [https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine World Nuclear Association — Украина атом реакторлары] * [https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations OECD Nuclear Energy Agency — Украина ядролық объектілерінің жағдайы] * [https://www.energoatom.com.ua/ «Энергоатом» мемлекеттік кәсіпорны] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Zaporizhzhia_Nuclear_Power_Plant Wikimedia Commons — Запорожье атом электр станциясының фотосуреттері] [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина энергетикасы]] ph1dwiwv0jcvhzuxf6o6pgx9afghi32 3686810 3686805 2026-10-27T04:35:14Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3686810 wikitext text/x-wiki '''Запорожье атом электр станциясы''' ('''Запорожье АЭС''', қысқаша '''ЗАЭС'''; {{lang-uk|Запорізька атомна електростанція}}; {{lang-en|Zaporizhzhia Nuclear Power Plant}}) — [[Украина]]ның [[Запорожье облысы]]ндағы [[Энергодар]] қаласына жақын жерде, [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында орналасқан [[атом электр станциясы]]. Орнатылған электр қуаты бойынша Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы болып саналады. Станция әрқайсысының жобалық жалпы электр қуаты 1000 МВт болатын алты [[ВВЭР-1000]] ядролық реакторынан тұрады. Жалпы орнатылған электр қуаты — 6000 МВт, ал таза номиналдық электр қуаты шамамен 5700 МВт.<ref name="WNA">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine|title=Ukraine — Nuclear Reactor Database|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |+ '''Запорожье атом электр станциясы''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Сурет:ЗАЕС (2).jpg|300px|Запорожье атом электр станциясы]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ''Запорожье АЭС-інің 2021 жылғы көрінісі'' |- ! Ел | {{UKR}} |- ! Орналасқан жері | [[Запорожье облысы]], [[Энергодар]] |- ! Географиялық координаттары | {{coord|47|30|40|N|34|35|07|E|display=inline}} |- ! Құрылысының басталуы | 1980 жыл |- ! Алғаш іске қосылуы | 1984 жыл |- ! Соңғы энергоблоктың іске қосылуы | 1995 жыл |- ! Меншік иесі | [[Энергоатом]] (Украина заңнамасына сәйкес) |- ! Іс жүзіндегі бақылау | 2022 жылғы 4 наурыздан бастап Ресей бақылауында |- ! Реакторлар саны | 6 |- ! Реактор түрі | [[ВВЭР-1000]]/В-320 |- ! Жалпы электр қуаты | 6000 МВт |- ! Таза номиналдық қуаты | Шамамен 5700 МВт |- ! Жылулық қуаты | 18 000 МВт |- ! Ядролық отыны | Төмен байытылған уран диоксиді |- ! Салқындатқышы | Су |- ! Электр өндіру жағдайы | 2022 жылғы қыркүйектен тоқтатылған |- ! Реакторлардың жағдайы | Алты реактор да суық тоқтату режимінде |- ! Халықаралық бақылау | [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік|МАГАТЭ]] |} Станцияның алғашқы энергоблогы 1984 жылы электр желісіне қосылды, ал алтыншы энергоблогы 1995 жылы іске қосылды. Алты реактордың жиынтық жылулық қуаты 18 000 МВт-ты құрайды. 2022 жылға дейін станция Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді және елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аймақтарын электрмен жабдықтауда маңызды рөл атқарды. 2022 жылғы 4 наурызда [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022)|Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі]] барысында станцияны Ресей әскерлері басып алды. Содан бері атом электр станциясы Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында қалып отыр. Алайда халықаралық деңгейде танылған шекараларға сәйкес станция Украина аумағында орналасқан және Украина заңнамасы бойынша мемлекеттік «Энергоатом» кәсіпорнына тиесілі.<ref name="war">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-t-z/ukraine-russia-war-and-nuclear-energy|title=Ukraine: Russia–Ukraine War and Nuclear Energy|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2022 жылғы қыркүйекте станция электр энергиясын өндіруді толық тоқтатты. 2024 жылғы сәуірден бастап барлық алты реактор суық тоқтату режимінде сақталуда. Соған қарамастан, реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындату, радиациялық бақылау және өзге де қауіпсіздік жүйелерінің жұмысы үшін электрмен жабдықтау қажет. 2022 жылғы қыркүйектен бері станцияда [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]]тің (МАГАТЭ) тұрақты халықаралық бақылау миссиясы жұмыс істейді. == Географиялық орны == [[Сурет:Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|thumb|right|350px|Запорожье атом электр станциясының 2022 жылғы 27 ақпандағы жерсеріктік көрінісі. 1–6 — реакторлық энергоблоктар; 7 — электр беру желілерінің тіректері; 8 — оқу-жаттығу ғимараты; 9 — радиоактивті қалдықтар қоймасы; 10 — салқындату тоғаны; 11 — салқындату мұнаралары; 12 — Каховка су қоймасы.]] Запорожье АЭС Украинаның оңтүстік-шығысында, Запорожье облысының [[Васильевка ауданы]]на қарасты Энергодар қаласының маңында орналасқан. Станция [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында, бұрынғы [[Каховка су қоймасы]]ның оңтүстік бөлігінде салынған. Оның географиялық координаттары шамамен 47°30′40″ солтүстік ендік және 34°35′07″ шығыс бойлық. Станцияның орналасқан аумағы Украинадағы ірі өнеркәсіптік және энергетикалық тораптардың бірі болған. Оған жақын жерде Запорожье жылу электр станциясы орналасқан. === Энергодар қаласы === [[Энергодар]] — атом және жылу энергетикасы кәсіпорындарына қызмет көрсету үшін дамыған қала. Қаланың қалыптасуы Днепрдің сол жағалауында ірі энергетикалық кешен салу бағдарламасымен байланысты. Запорожье атом электр станциясы ұзақ уақыт бойы қаладағы негізгі жұмыс берушілердің бірі болды. Қалада энергетика мамандарын даярлау, медициналық қызмет көрсету, тұрғын үй және әлеуметтік инфрақұрылым нысандары дамыды. 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай Энергодар тұрғындарының күнделікті өміріне, көші-қонына және атом станциясы персоналының еңбек жағдайларына әсер етті. === Каховка су қоймасы === Каховка су қоймасы Днепр өзеніндегі ірі жасанды су айдыны болған. Станция құрылысы кезінде оның су ресурстары атом электр станциясының салқындату инфрақұрылымына байланысты пайдаланылды. 2023 жылғы 6 маусымда [[Каховка бөгетінің бұзылуы|Каховка бөгеті бұзылғаннан]] кейін су қоймасының деңгейі күрт төмендеп, станцияның гидротехникалық жағдайы елеулі өзгерді.<ref name="IAEA2023">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-44.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/44|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-09-14|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Тарихы == === Жобалануы және құрылысы === Запорожье АЭС салу туралы шешім Кеңес Одағының оңтүстік өнеркәсіптік аудандарында электр энергиясына сұраныстың артуымен байланысты қабылданды. ХХ ғасырдың екінші жартысында Украинаның оңтүстік-шығысындағы металлургия, машина жасау, химия өнеркәсібі және басқа да энергияны көп қажет ететін салалар қарқынды дамыды. Атом электр станциясын салу осы өнеркәсіптік өңірлерді тұрақты электр энергиясымен қамтамасыз етуге бағытталды. Құрылыс жұмыстары 1980 жылы басталды. Станцияда ВВЭР-1000 үлгісіндегі қысымдағы су реакторларын пайдалану көзделді. Бірінші энергоблок 1984 жылы желіге қосылды. Кейін жаңа энергоблоктар кезең-кезеңімен пайдалануға берілді. === 1984–1991 жылдар === 1984–1989 жылдар аралығында алғашқы бес энергоблок іске қосылды. 1986 жылғы [[Чернобыль апаты]] Кеңес Одағындағы ядролық энергетика қауіпсіздігіне қатысты талаптарды қайта қарауға себеп болды. Запорожье АЭС-інде қолданылатын ВВЭР реакторлары Чернобыль станциясындағы РБМК реакторларынан техникалық және конструкциялық тұрғыдан ерекшеленеді. 1990 жылы Кеңес Одағында атом электр станцияларын салуға қатысты шектеулер мен энергетикалық саясаттағы өзгерістер алтыншы энергоблоктың құрылысын аяқтауға әсер етті. === 1991–2021 жылдар === 1991 жылы Украина тәуелсіздік алғаннан кейін Запорожье АЭС елдің ұлттық энергетикалық жүйесіне кірді. 1995 жылғы 19 қазанда алтыншы энергоблок электр желісіне қосылды. Оның коммерциялық пайдалануға берілуі 1996 жылы жүзеге асты.<ref name="unit6">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/details/Zaporizhzhia-6|title=Zaporizhzhia 6|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> Алтыншы энергоблоктың қосылуы нәтижесінде станцияның жалпы жобалық электр қуаты 6000 МВт-қа жетті. Станция Украинаның мемлекеттік атом энергетикасы жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. 1996 жылдан бастап Запорожье АЭС «Энергоатом» ұлттық атом энергиясын өндіруші кәсіпорнының құрамында жұмыс істеді. Кейінгі жылдары станцияда қауіпсіздік жүйелерін жаңғырту, электр жабдықтарын ауыстыру, жоспарлы жөндеу және энергоблоктардың пайдалану мерзімін ұзарту жұмыстары жүргізілді. 2022 жылға дейін станция Украинада өндірілетін атом электр энергиясының жартысына жуығын қамтамасыз етіп келген кезеңдер болды. === 2022 жылғы басып алынуы === 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды. 2022 жылғы 4 наурызда Ресей әскерлері Запорожье атом электр станциясын басып алды. Станция маңындағы қарулы қақтығыс барысында оқу-жаттығу ғимаратында өрт шыққаны хабарланды. Бұл оқиға халықаралық қауымдастықтың алаңдаушылығын туғызды. МАГАТЭ атом станциясына қатысты әскери іс-қимылдардың ядролық қауіпсіздікке қатер төндіретінін мәлімдеді. 2022 жылдың көктемі мен жазында кейбір энергоблоктар электр энергиясын өндіруін жалғастырды. Алайда сыртқы электр беру желілерінің зақымдануы, әскери іс-қимылдар және өндірістік басқарудағы қиындықтар станцияның жұмысын күрделендірді. === Электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы === 2022 жылғы 11 қыркүйекте соңғы жұмыс істеп тұрған алтыншы энергоблок тоқтатылды. Осыдан кейін станция электр энергиясын коммерциялық өндіруді толық тоқтатты. Реакторлар тоқтатылғанымен, ядролық отынды салқындату, қауіпсіздік жүйелерін пайдалану және радиациялық бақылау жұмыстары жалғасты. 2024 жылғы сәуірде барлық алты реактор суық тоқтату режиміне ауыстырылды. == Энергоблоктары == Запорожье АЭС алты ВВЭР-1000/В-320 ядролық реакторынан тұрады. Әр энергоблоктың жалпы жобалық электр қуаты 1000 МВт, ал таза электр қуаты шамамен 950 МВт. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ '''Запорожье АЭС энергоблоктарының сипаттамасы''' ! Энергоблок ! Реактор түрі ! Электр желісіне алғаш қосылуы ! Жалпы қуаты, МВт ! Таза қуаты, МВт ! Қазіргі жағдайы |- | № 1 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1984 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 2 | ВВЭР-1000/В-320 | 22 шілде 1985 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 3 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1986 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 4 | ВВЭР-1000/В-320 | 18 желтоқсан 1987 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 5 | ВВЭР-1000/В-320 | 14 тамыз 1989 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 6 | ВВЭР-1000/В-320 | 19 қазан 1995 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- ! colspan="3" | Барлығы ! 6000 ! 5700 ! Электр энергиясын өндірмейді |} Кестеде энергоблоктардың электр желісіне алғаш қосылған күндері көрсетілген. Бұл күндер коммерциялық пайдалануға берілген күндерден өзгеше болуы мүмкін. === Реакторлардың пайдалану мерзімі === Атом электр станцияларының реакторлары белгілі бір жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Пайдалану мерзімін ұзарту үшін жабдықтардың техникалық күйі тексеріліп, қауіпсіздік сараптамасы жүргізіледі. Запорожье АЭС-інің кейбір энергоблоктары бастапқы жобалық мерзімінен кейін жұмыс істеуге рұқсат алған. Алайда 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай және реакторлардың ұзақ уақыт тоқтатылуы олардың болашақта қайта іске қосылуына қатысты қосымша техникалық және құқықтық талаптар туғызды. == Техникалық сипаттамалары == === ВВЭР-1000 реакторы === [[ВВЭР]] — қысымдағы сумен жұмыс істейтін энергетикалық ядролық реакторлардың технологиялық тобы. Запорожье АЭС-інде ВВЭР-1000 реакторының В-320 жобалық модификациясы қолданылады. Реактордың жылулық қуаты шамамен 3000 МВт, ал электр қуаты шамамен 1000 МВт. Энергия ядролық отындағы уран ядроларының басқарылатын бөлінуі нәтижесінде бөлінеді. Реакторда су нейтрондарды баяулатқыш және жылу тасымалдағыш ретінде пайдаланылады. === Бірінші және екінші контурлар === ВВЭР-1000 реакторының технологиялық жүйесі екі негізгі контурдан тұрады. Бірінші контурда жоғары қысымдағы су реактордың белсенді аймағынан жылуды алып, бу генераторларына жеткізеді. Екінші контурда бу генераторлары арқылы алынған жылу суды буға айналдырады. Бу турбинаны айналдырады, ал турбина электр генераторымен жалғанған. Турбинадан шыққан бу конденсаторда салқындатылып, қайтадан суға айналады. Бірінші және екінші контурлардың бөлінуі радиоактивті заттардың негізгі бу-турбиналық жүйеге түсу қаупін азайтады. === Ядролық отын === ВВЭР-1000 реакторларында төмен байытылған уран диоксидінен жасалған ядролық отын пайдаланылады. Уран диоксиді керамикалық таблеткалар түрінде өндіріледі. Отын таблеткалары арнайы металл қабықшалардың ішіне салынып, отын элементтерін құрайды. Отын элементтері жинақталып, ядролық отын кассеталарына орналастырылады. ВВЭР-1000 реакторының белсенді аймағында әдетте 163 отын кассетасы болады. Ядролық тізбекті реакцияны реттеу үшін нейтрондарды жұтатын басқару штангалары қолданылады. === Қорғаныс жүйелері === Реактор қондырғылары радиоактивті заттардың сыртқа таралуын шектеуге арналған бірнеше қорғаныс тосқауылымен жабдықталған. Оларға ядролық отынның керамикалық құрылымы, отын элементтерінің металл қабықшалары, реактор корпусы мен бірінші контур және реактордың қорғаныс қабығы жатады. Қорғаныс жүйелерінің мақсаты — қалыпты пайдалану кезінде де, жобада қарастырылған авариялық жағдайларда да радиоактивті заттардың қоршаған ортаға шығуын болдырмау немесе шектеу. Дегенмен реакторлардың қауіпсіздігі электрмен жабдықтау, салқындату және технологиялық бақылау жүйелерінің жұмысқа қабілеттілігіне тәуелді. == Салқындату жүйесі == [[Сурет:Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|thumb|right|350px|Запорожье АЭС-інің салқындату тоғаны және № 2–6 реакторлық энергоблоктары. 2023 жылғы 15 маусымдағы көрініс. МАГАТЭ фотосуреті.]] === Бастапқы су көзі === Запорожье атом электр станциясының бастапқы жобасы Каховка су қоймасының су ресурстарын пайдалануға негізделген. Станцияның салқындату инфрақұрылымына су алу жүйелері, сорғы станциялары, салқындату арналары және арнайы салқындату тоғаны кірді. Салқындату тоғанының ауданы шамамен 8,2 км² болған. Станция толық қуатпен жұмыс істеген кезде салқындату жүйесінің маңызы ерекше жоғары болды. === Каховка бөгетінің бұзылуы === 2023 жылғы 6 маусымда Каховка су электр станциясының бөгеті бұзылды. Нәтижесінде Каховка су қоймасындағы су деңгейі күрт төмендеді. Бұл жағдай Запорожье атом электр станциясының салқындату жүйесіне қатысты алаңдаушылық туғызды. МАГАТЭ су қоймасындағы өзгерістерді бақылап, станциядағы қолда бар су қоры мен балама су көздерінің жеткіліктілігін бағалады.<ref name="IAEA2023"/> Станцияның салқындату тоғанындағы су қорын сақтау маңызды міндетке айналды. Қосымша су алу тәсілдері, соның ішінде жер асты су көздері пайдаланылды. === Балама су көздері === Каховка су қоймасының тартылуынан кейін станциядағы техникалық су қажеттілігін қамтамасыз ету үшін қосымша ұңғымалар қазылды. Суық тоқтату режиміндегі реакторлардың суға деген қажеттілігі толық қуатпен жұмыс істейтін реакторлармен салыстырғанда едәуір төмен. Алайда реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындатуды үздіксіз қамтамасыз ету қажет. === Салқындату мұнараларының зақымдануы === [[Сурет:Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|thumb|right|300px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси мен сарапшылардың зақымданған салқындату мұнарасын тексеруі. 4 қыркүйек 2024 жыл.]] 2024 жылғы тамызда станция аумағындағы салқындату мұнараларының бірінде өрт шыққаны хабарланды. 2024 жылғы 4 қыркүйекте МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси станцияға сапары кезінде зақымданған мұнараны тексерді. Бұл оқиға станцияның техникалық инфрақұрылымының әскери қақтығыс жағдайындағы осалдығына назар аудартты. == Пайдаланылған ядролық отынды сақтау == Ядролық реакторда пайдаланылған отын реактордың белсенді аймағынан шығарылғаннан кейін де радиоактивті болып қалады. Оның құрамында радиоактивті бөліну өнімдері мен басқа да радионуклидтер сақталады. Сондықтан пайдаланылған отынды сақтау кезінде радиациялық қорғаныс пен қалдық жылуды әкету қамтамасыз етілуге тиіс. === Су бассейндерінде сақтау === Реактордан шығарылған отын алдымен арнайы сумен толтырылған бассейндерде сақталады. Су отыннан бөлінетін жылуды әкетуге және иондаушы сәулеленудің әсерін төмендетуге қызмет етеді. Бұл кезеңде отынның температурасы мен радиациялық жағдайы бақыланады. === Құрғақ сақтау қоймасы === Запорожье АЭС аумағында пайдаланылған ядролық отынды құрғақ сақтау қоймасы бар. Бұл технологияда жеткілікті салқындатылған отын арнайы қорғаныш контейнерлеріне орналастырылады. Контейнерлер радиациялық қорғанысты, жылуды әкетуді және сыртқы ортадан оқшаулауды қамтамасыз етуге арналған. Құрғақ сақтау технологиясы ядролық отынды реактордан тыс ұзақ мерзім бойы сақтауға мүмкіндік береді. === Радиоактивті қалдықтар === Атом электр станциясының жұмысы барысында сұйық және қатты радиоактивті қалдықтар пайда болады. Олардың қатарына пайдаланылған сүзгілер, ионалмастырғыш материалдар, ластанған жабдықтар, технологиялық ерітінділер және басқа да материалдар кіреді. Радиоактивті қалдықтарды өңдеу, сақтау және есепке алу ядролық қауіпсіздік жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. == Электрмен жабдықтау == === Сыртқы электр желілері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіріп қана қоймай, өздерінің технологиялық қажеттіліктері үшін де электр қуатын тұтынады. Реакторлар тоқтатылған жағдайда сыртқы электр желілері қауіпсіздік жүйелері үшін негізгі энергия көздерінің біріне айналады. Запорожье АЭС инфрақұрылымында 750 кВ және 330 кВ электр беру желілері маңызды рөл атқарады. 2022 жылдан кейін әскери іс-қимылдар салдарынан электр желілерінің бір бөлігі бірнеше мәрте істен шықты. Электрмен жабдықтаудың тұрақсыздығы станцияның ядролық қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін факторға айналды. === Апаттық дизель генераторлары === Сыртқы электр қуаты жоғалған кезде станциядағы маңызды қауіпсіздік жүйелерін резервтік дизель генераторлары қуатпен қамтамасыз етеді. Олардың міндеті — реакторларды салқындату, бақылау және өзге де маңызды жүйелердің жұмысын жалғастыру. Генераторлардың ұзақ уақыт жұмыс істеуі үшін жеткілікті отын қоры, техникалық қызмет көрсету және қосалқы бөлшектер қажет. Сондықтан дизель генераторларын сыртқы электр желілерінің тұрақты баламасы деп қарастыруға болмайды. === 2026 жылғы жағдай === 2026 жылы станцияның сыртқы электрмен жабдықтау мәселесі маңызды қауіпсіздік проблемаларының бірі болып қала берді. OECD ядролық энергия агенттігінің 2026 жылғы 15 қазанға дейін жаңартылған материалында электр желілерінің ажыратылуы, жөндеу жұмыстары және апаттық дизель генераторларын пайдалану жөніндегі оқиғалар сипатталды.<ref name="NEA2026">{{cite web|url=https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations|title=Ukraine: Current Status of Nuclear Power Installations|publisher=OECD Nuclear Energy Agency|date=2026-10-15|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2026 жылғы тамыз бен қыркүйекте станцияны сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінде жаңа үзілістер тіркелді. Электр инфрақұрылымын жөндеу үшін МАГАТЭ арағайындығымен жергілікті қауіпсіздік шаралары ұйымдастырылды. Бұл оқиғалар атом станциясының әскери қақтығыс жағдайында сыртқы электрмен жабдықтауға тәуелділігін көрсетті. == 2022–2026 жылдардағы оқиғалар == {| class="wikitable sortable" ! Күні ! Оқиға ! Маңызы |- | 24 ақпан 2022 | Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды | Станцияның ядролық және физикалық қауіпсіздігіне жаңа қатерлер пайда болды |- | 4 наурыз 2022 | Ресей әскерлері Запорожье АЭС-ін басып алды | Станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауына өтті |- | Наурыз 2022 | МАГАТЭ ядролық қауіпсіздіктің жеті негізгі тірегін жариялады | Қарулы қақтығыс кезіндегі ядролық қауіпсіздік талаптары белгіленді |- | Тамыз 2022 | Станция маңында атыстар мен электр желілерінің зақымдануы туралы хабарламалар көбейді | Электрмен жабдықтау сенімділігі төмендеді |- | 1 қыркүйек 2022 | МАГАТЭ миссиясы станцияға келді | Халықаралық мониторинг басталды |- | 11 қыркүйек 2022 | Соңғы жұмыс істеген реактор тоқтатылды | Электр энергиясын өндіру толық тоқтады |- | 5 қазан 2022 | Ресей станцияны өзінің басқару жүйесіне өткізу жөнінде шешім қабылдады | Құқықтық және әкімшілік мәртебеге қатысты дау күшейді |- | 30 мамыр 2023 | МАГАТЭ станцияны қорғаудың бес қағидатын таныстырды | Әскери қауіптерді төмендету жөніндегі талаптар жарияланды |- | 6 маусым 2023 | Каховка бөгеті бұзылды | Салқындату инфрақұрылымының су көздері өзгерді |- | Сәуір 2024 | Барлық алты реактор суық тоқтату режиміне өтті | Электр өндірілмейтін қауіпсіз сақтау режимі қалыптасты |- | Тамыз 2024 | Салқындату мұнараларының бірінде өрт шықты | Техникалық инфрақұрылым зақымданды |- | 4 қыркүйек 2024 | МАГАТЭ бас директоры зақымданған мұнараны тексерді | Халықаралық техникалық бақылау жалғасты |- | 2025 | Сыртқы электр желілеріне және персоналдың жұмысына қатысты қауіптер сақталды | Станцияны қауіпсіз күйде ұстау негізгі міндет болып қалды |- | Тамыз–қазан 2026 | Электр желілерін жөндеу және апаттық жабдықтарды пайдалану мәселелері жалғасты | Станцияның электрмен жабдықтау қауіпсіздігі өзекті болды |} == Ядролық және радиациялық қауіпсіздік == === Суық тоқтату режимі === Суық тоқтату — ядролық реактордың электр энергиясын өндіруі тоқтатылып, температурасы мен қысымы төмендетілген күйі. Бұл режимде реактордағы басқарылатын тізбекті ядролық бөліну реакциясы тоқтатылған болады. Алайда радиоактивті изотоптардың ыдырауы нәтижесінде қалдық жылу бөлінуі жалғасады. Қалдық жылудың мөлшері реактор тоқтатылғаннан кейін уақыт өткен сайын төмендейді. Сондықтан ұзақ уақыт тоқтатылған реактордың жылулық жағдайы жаңадан тоқтатылған реактордың жағдайынан өзгеше болады. Дегенмен реакторды қауіпсіз күйде сақтау үшін салқындату, электрмен жабдықтау және бақылау жүйелері қажет. === Негізгі қауіптер === Запорожье АЭС үшін негізгі ядролық қауіпсіздік қатерлеріне мыналар жатады: * сыртқы электрмен жабдықтаудың толық жоғалуы; * апаттық дизель генераторларының істен шығуы; * дизель отыны қорының таусылуы; * салқындату жүйелерінің тоқтауы; * пайдаланылған ядролық отынды сақтау жүйелерінің зақымдануы; * өрт пен әскери шабуылдардың маңызды инфрақұрылымға әсері; * бақылау және байланыс жүйелерінің істен шығуы; * персоналдың қауіпсіз жұмыс істеуіне кедергі келуі. Әрбір авариялық сценарийдің ықтимал салдары зақымданған жүйелерге, ядролық отынның жағдайына, қорғаныс тосқауылдарының күйіне және апаттың даму ұзақтығына байланысты. === Чернобыль АЭС-імен салыстыру === Запорожье АЭС-індегі ВВЭР-1000 реакторлары [[Чернобыль атом электр станциясы]]ндағы РБМК реакторларынан ерекшеленеді. ВВЭР — қысымдағы сумен салқындатылатын реактор. Ал РБМК реакторы графитпен баяулатылатын және сумен салқындатылатын арналық реактор болып табылады. Олардың құрылымы, физикалық сипаттамалары және авариялық процестері әртүрлі. Сондықтан Чернобыль апатының механизмін Запорожье АЭС-індегі ықтимал аварияларға тікелей қолдануға болмайды. === Фукусима апатымен салыстыру === 2011 жылғы [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] кезінде сыртқы электрмен жабдықтаудың және резервтік жүйелердің істен шығуы ауыр салдарға әкелді. Запорожье АЭС жағдайында да электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы ядролық қауіпсіздіктің маңызды шарты болып саналады. Алайда реакторлардың түрі, тоқтатылғаннан кейін өткен уақыт және қолданыстағы қорғаныс жүйелері әртүрлі болғандықтан, екі станциядағы қауіптерді тікелей теңестіруге болмайды. == МАГАТЭ-нің халықаралық бақылауы == [[Сурет:Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|thumb|right|320px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси бастаған халықаралық сарапшылардың Запорожье АЭС-іне сапары. 29 наурыз 2023 жыл.]] === Тұрақты бақылау миссиясы === 2022 жылғы 1 қыркүйекте МАГАТЭ делегациясы Запорожье атом электр станциясына барды. Миссияны агенттіктің бас директоры [[Рафаэль Мариано Гросси]] басқарды. Осы сапардан кейін станцияда халықаралық сарапшылардың тұрақты қатысуы қамтамасыз етілді. Миссия '''ISAMZ''' (''IAEA Support and Assistance Mission to Zaporizhzhya'') деп аталады. Оның негізгі міндеттеріне ядролық қауіпсіздікті бақылау, электрмен жабдықтау жағдайын бағалау, салқындату жүйелерін қадағалау, радиациялық қауіпсіздік және персоналдың еңбек жағдайларын зерделеу кіреді. === Ядролық қауіпсіздіктің жеті тірегі === МАГАТЭ 2022 жылы қарулы қақтығыс жағдайында ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған жеті негізгі талапты белгіледі. Олар: # Ядролық қондырғылардың физикалық тұтастығы сақталуы тиіс. # Қауіпсіздік жүйелері мен жабдықтары жұмысқа қабілетті болуы қажет. # Персонал өз міндеттерін қысымсыз және қауіпсіз орындай алуы тиіс. # Сыртқы электрмен жабдықтау сенімді болуы қажет. # Логистикалық жеткізілімдер мен маңызды материалдар қолжетімді болуы тиіс. # Радиациялық бақылау мен апаттық дайындық қамтамасыз етілуі тиіс. # Реттеуші органдармен және басқа тиісті ұйымдармен байланыс тұрақты болуы қажет.<ref name="seven">{{cite web|url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/ukraine/nuclear-safety-joint-statement-safety-and-security-civil-nuclear-facilities_en|title=Joint Statement on the Safety and Security of Civil Nuclear Facilities in Armed Conflicts|publisher=European External Action Service|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Станцияны қорғаудың бес қағидаты === 2023 жылғы 30 мамырда Рафаэль Гросси Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде Запорожье АЭС-ін қорғаудың бес қағидатын ұсынды. Біріншіден, станцияға қарсы немесе станция аумағынан шабуыл жасалмауы тиіс. Екіншіден, атом станциясында шабуыл жасауға арналған ауыр қару-жарақ пен әскери құралдар орналастырылмауы қажет. Үшіншіден, сыртқы электрмен жабдықтауға қауіп төндірілмеуі тиіс. Төртіншіден, ядролық қауіпсіздік үшін маңызды ғимараттар мен жүйелер шабуылдар мен диверсиялардан қорғалуы тиіс. Бесіншіден, осы қағидаттарды бұзатын әрекеттерге жол берілмеуі қажет.<ref name="five">{{cite web|url=https://press.un.org/en/2023/sc15300.doc.htm|title=IAEA Director Outlines Five Principles to Prevent Nuclear Accident at Zaporizhzhia|publisher=United Nations|date=2023-05-30|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Құқықтық және әкімшілік мәртебесі == Запорожье атом электр станциясы халықаралық деңгейде танылған Украина аумағында орналасқан. 2022 жылғы 4 наурыздан бері станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында. 2022 жылғы қазанда Ресей билігі станцияны өз басқаруына өткізу туралы біржақты шешім қабылдады. Украина бұл шешімді мойындамайды. Станцияның халықаралық құқықтағы мәртебесі, аумақтық тиесілігі және күнделікті әкімшілік басқаруы өзара бөлек мәселелер болып табылады. Украина заңнамасына сәйкес, Запорожье АЭС «Энергоатом» мемлекеттік атом энергетикасы кәсіпорнына тиесілі. Ал 2022 жылдан кейін Ресейдің басқару құрылымдары станцияның күнделікті қызметіне іс жүзінде қатысып келеді. МАГАТЭ-нің техникалық бақылауы станцияның аумақтық немесе меншік мәртебесін тануды білдірмейді. == Экономикалық және энергетикалық маңызы == Запорожье АЭС көптеген жылдар бойы Украинаның электр энергетикасындағы маңызды өндірістік нысандардың бірі болды. Оның жалпы орнатылған электр қуаты 6000 МВт-қа тең. Бұл көрсеткіш станцияны Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы етеді. 2022 жылға дейін Запорожье АЭС Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді. Станция елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аудандарын электр қуатымен қамтамасыз етуге маңызды үлес қосты. Атом электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы Украина энергетикалық жүйесінен ірі генерациялық қуаттың шығуына алып келді. Станция электр энергиясын өндірмесе де, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін электр энергиясы, техникалық қызмет көрсету және материалдық ресурстар қажет. == Қоршаған ортаға әсері == === Қалыпты жұмыс кезіндегі әсері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіру кезінде көмір немесе табиғи газ жағатын электр станцияларымен салыстырғанда тікелей көмірқышқыл газын аз шығарады. Сонымен бірге атом энергетикасының қоршаған ортаға әсері толық жойылмайды. Негізгі экологиялық мәселелерге су ресурстарын пайдалану, су айдындарына жылулық әсер, пайдаланылған ядролық отынды сақтау, радиоактивті қалдықтарды басқару және радиациялық мониторинг жатады. === Салқындату тоғанының экожүйесі === Станцияның салқындату тоғаны мен арналарында өзіндік су экожүйесі қалыптасқан. МАГАТЭ мәліметіне сәйкес, 2023 жылғы сәуірде салқындату тоғаны мен арналарға органикалық заттарды тұтынатын шамамен 30 мың тропикалық балық жіберілген. Бұл шара салқындату жүйелерінің арналары мен құбырларында органикалық материалдардың жиналуын шектеуге бағытталған.<ref name="IAEA2023a">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-30.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/30|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-06-08|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Радиациялық мониторинг === Атом электр станцияларында радиациялық қауіпсіздікті бағалау үшін арнайы өлшеу және бақылау жүйелері пайдаланылады. Олар гамма-сәулелену деңгейін, технологиялық орталардағы радионуклидтерді және басқа да радиациялық көрсеткіштерді бақылайды. Радиациялық мониторинг нәтижелері ядролық қауіпсіздіктің жалпы жағдайын бағалау үшін қолданылады. == Болашақта қайта іске қосылуы == Запорожье АЭС реакторларын қайта іске қосу техникалық, қауіпсіздік және құқықтық мәселелерге байланысты. Реакторларды ұзақ уақыт тоқтатылғаннан кейін қайта іске қосу үшін олардың техникалық жағдайына жан-жақты сараптама жүргізу қажет. Мұндай тексерулер реактор корпустарын, салқындату жүйелерін, электр жабдықтарын, басқару жүйелерін, ядролық отынды және қауіпсіздік жүйелерін қамтиды. Сыртқы электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы мен су ресурстарының жеткіліктілігі де маңызды. Сонымен қатар қауіпсіз еңбек жағдайлары, білікті персоналдың болуы және тиісті лицензиялық талаптардың орындалуы қажет. 2026 жылғы қазанда станция электр энергиясын өндірмеді және алты реактордың барлығы суық тоқтату режимінде қалды. == Станцияны пайдаланудан шығару == Атом электр станцияларының реакторлары шектеулі жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Мерзімі аяқталғаннан кейін энергоблоктар қауіпсіз түрде тоқтатылып, ядролық отыны шығарылады. Кейін жабдықтар залалсыздандырылып, радиоактивті қалдықтар тиісті сақтау орындарына жіберіледі. Запорожье АЭС-інің болашақта пайдаланылуы немесе пайдаланудан шығарылуы оның техникалық жағдайына, қауіпсіздік талаптарына және құқықтық мәселелердің шешілуіне байланысты. == Халықаралық маңызы == Запорожье атом электр станциясының әскери қақтығыс аймағында орналасуы халықаралық ядролық қауіпсіздік жүйесі үшін ерекше мәселе туғызды. Атом электр станциясын әскери іс-қимылдар жағдайында қауіпсіз сақтау, сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінің сенімділігін қамтамасыз ету және халықаралық инспекторлардың жұмысы маңызды мәселелерге айналды. Станция төңірегіндегі оқиғалар болашақта азаматтық ядролық объектілерді қарулы қақтығыстар кезінде қорғау жөніндегі халықаралық талаптарды жетілдіру үшін маңызды тәжірибе болуы мүмкін. == Фотогалерея == <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Запорожье атом электр станциясы"> ЗАЕС (2).jpg|Запорожье АЭС-інің жалпы көрінісі, 2021 жыл Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|Станцияның жерсеріктік сызбасы, 2022 жыл Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|Салқындату тоғаны мен реакторлар, 2023 жыл Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|МАГАТЭ сарапшыларының сапары, 2023 жыл Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|Зақымданған салқындату мұнарасын тексеру, 2024 жыл </gallery> == Қараңыз == * [[Атом электр станциясы]] * [[Ядролық реактор]] * [[Энергодар]] * [[Запорожье облысы]] * [[Каховка су қоймасы]] * [[Чернобыль атом электр станциясы]] * [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] * [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.iaea.org/ Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік (МАГАТЭ)] * [https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine World Nuclear Association — Украина атом реакторлары] * [https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations OECD Nuclear Energy Agency — Украина ядролық объектілерінің жағдайы] * [https://www.energoatom.com.ua/ «Энергоатом» мемлекеттік кәсіпорны] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Zaporizhzhia_Nuclear_Power_Plant Wikimedia Commons — Запорожье атом электр станциясының фотосуреттері] [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина энергетикасы]] ojph6oyzr827kshk2a32atk63uug5ny 3686811 3686810 2026-10-27T04:36:48Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* ВВЭР-1000 реакторы */ 3686811 wikitext text/x-wiki '''Запорожье атом электр станциясы''' ('''Запорожье АЭС''', қысқаша '''ЗАЭС'''; {{lang-uk|Запорізька атомна електростанція}}; {{lang-en|Zaporizhzhia Nuclear Power Plant}}) — [[Украина]]ның [[Запорожье облысы]]ндағы [[Энергодар]] қаласына жақын жерде, [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында орналасқан [[атом электр станциясы]]. Орнатылған электр қуаты бойынша Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы болып саналады. Станция әрқайсысының жобалық жалпы электр қуаты 1000 МВт болатын алты [[ВВЭР-1000]] ядролық реакторынан тұрады. Жалпы орнатылған электр қуаты — 6000 МВт, ал таза номиналдық электр қуаты шамамен 5700 МВт.<ref name="WNA">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine|title=Ukraine — Nuclear Reactor Database|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |+ '''Запорожье атом электр станциясы''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Сурет:ЗАЕС (2).jpg|300px|Запорожье атом электр станциясы]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ''Запорожье АЭС-інің 2021 жылғы көрінісі'' |- ! Ел | {{UKR}} |- ! Орналасқан жері | [[Запорожье облысы]], [[Энергодар]] |- ! Географиялық координаттары | {{coord|47|30|40|N|34|35|07|E|display=inline}} |- ! Құрылысының басталуы | 1980 жыл |- ! Алғаш іске қосылуы | 1984 жыл |- ! Соңғы энергоблоктың іске қосылуы | 1995 жыл |- ! Меншік иесі | [[Энергоатом]] (Украина заңнамасына сәйкес) |- ! Іс жүзіндегі бақылау | 2022 жылғы 4 наурыздан бастап Ресей бақылауында |- ! Реакторлар саны | 6 |- ! Реактор түрі | [[ВВЭР-1000]]/В-320 |- ! Жалпы электр қуаты | 6000 МВт |- ! Таза номиналдық қуаты | Шамамен 5700 МВт |- ! Жылулық қуаты | 18 000 МВт |- ! Ядролық отыны | Төмен байытылған уран диоксиді |- ! Салқындатқышы | Су |- ! Электр өндіру жағдайы | 2022 жылғы қыркүйектен тоқтатылған |- ! Реакторлардың жағдайы | Алты реактор да суық тоқтату режимінде |- ! Халықаралық бақылау | [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік|МАГАТЭ]] |} Станцияның алғашқы энергоблогы 1984 жылы электр желісіне қосылды, ал алтыншы энергоблогы 1995 жылы іске қосылды. Алты реактордың жиынтық жылулық қуаты 18 000 МВт-ты құрайды. 2022 жылға дейін станция Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді және елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аймақтарын электрмен жабдықтауда маңызды рөл атқарды. 2022 жылғы 4 наурызда [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022)|Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі]] барысында станцияны Ресей әскерлері басып алды. Содан бері атом электр станциясы Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында қалып отыр. Алайда халықаралық деңгейде танылған шекараларға сәйкес станция Украина аумағында орналасқан және Украина заңнамасы бойынша мемлекеттік «Энергоатом» кәсіпорнына тиесілі.<ref name="war">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-t-z/ukraine-russia-war-and-nuclear-energy|title=Ukraine: Russia–Ukraine War and Nuclear Energy|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2022 жылғы қыркүйекте станция электр энергиясын өндіруді толық тоқтатты. 2024 жылғы сәуірден бастап барлық алты реактор суық тоқтату режимінде сақталуда. Соған қарамастан, реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындату, радиациялық бақылау және өзге де қауіпсіздік жүйелерінің жұмысы үшін электрмен жабдықтау қажет. 2022 жылғы қыркүйектен бері станцияда [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]]тің (МАГАТЭ) тұрақты халықаралық бақылау миссиясы жұмыс істейді. == Географиялық орны == [[Сурет:Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|thumb|right|350px|Запорожье атом электр станциясының 2022 жылғы 27 ақпандағы жерсеріктік көрінісі. 1–6 — реакторлық энергоблоктар; 7 — электр беру желілерінің тіректері; 8 — оқу-жаттығу ғимараты; 9 — радиоактивті қалдықтар қоймасы; 10 — салқындату тоғаны; 11 — салқындату мұнаралары; 12 — Каховка су қоймасы.]] Запорожье АЭС Украинаның оңтүстік-шығысында, Запорожье облысының [[Васильевка ауданы]]на қарасты Энергодар қаласының маңында орналасқан. Станция [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында, бұрынғы [[Каховка су қоймасы]]ның оңтүстік бөлігінде салынған. Оның географиялық координаттары шамамен 47°30′40″ солтүстік ендік және 34°35′07″ шығыс бойлық. Станцияның орналасқан аумағы Украинадағы ірі өнеркәсіптік және энергетикалық тораптардың бірі болған. Оған жақын жерде Запорожье жылу электр станциясы орналасқан. === Энергодар қаласы === [[Энергодар]] — атом және жылу энергетикасы кәсіпорындарына қызмет көрсету үшін дамыған қала. Қаланың қалыптасуы Днепрдің сол жағалауында ірі энергетикалық кешен салу бағдарламасымен байланысты. Запорожье атом электр станциясы ұзақ уақыт бойы қаладағы негізгі жұмыс берушілердің бірі болды. Қалада энергетика мамандарын даярлау, медициналық қызмет көрсету, тұрғын үй және әлеуметтік инфрақұрылым нысандары дамыды. 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай Энергодар тұрғындарының күнделікті өміріне, көші-қонына және атом станциясы персоналының еңбек жағдайларына әсер етті. === Каховка су қоймасы === Каховка су қоймасы Днепр өзеніндегі ірі жасанды су айдыны болған. Станция құрылысы кезінде оның су ресурстары атом электр станциясының салқындату инфрақұрылымына байланысты пайдаланылды. 2023 жылғы 6 маусымда [[Каховка бөгетінің бұзылуы|Каховка бөгеті бұзылғаннан]] кейін су қоймасының деңгейі күрт төмендеп, станцияның гидротехникалық жағдайы елеулі өзгерді.<ref name="IAEA2023">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-44.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/44|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-09-14|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Тарихы == === Жобалануы және құрылысы === Запорожье АЭС салу туралы шешім Кеңес Одағының оңтүстік өнеркәсіптік аудандарында электр энергиясына сұраныстың артуымен байланысты қабылданды. ХХ ғасырдың екінші жартысында Украинаның оңтүстік-шығысындағы металлургия, машина жасау, химия өнеркәсібі және басқа да энергияны көп қажет ететін салалар қарқынды дамыды. Атом электр станциясын салу осы өнеркәсіптік өңірлерді тұрақты электр энергиясымен қамтамасыз етуге бағытталды. Құрылыс жұмыстары 1980 жылы басталды. Станцияда ВВЭР-1000 үлгісіндегі қысымдағы су реакторларын пайдалану көзделді. Бірінші энергоблок 1984 жылы желіге қосылды. Кейін жаңа энергоблоктар кезең-кезеңімен пайдалануға берілді. === 1984–1991 жылдар === 1984–1989 жылдар аралығында алғашқы бес энергоблок іске қосылды. 1986 жылғы [[Чернобыль апаты]] Кеңес Одағындағы ядролық энергетика қауіпсіздігіне қатысты талаптарды қайта қарауға себеп болды. Запорожье АЭС-інде қолданылатын ВВЭР реакторлары Чернобыль станциясындағы РБМК реакторларынан техникалық және конструкциялық тұрғыдан ерекшеленеді. 1990 жылы Кеңес Одағында атом электр станцияларын салуға қатысты шектеулер мен энергетикалық саясаттағы өзгерістер алтыншы энергоблоктың құрылысын аяқтауға әсер етті. === 1991–2021 жылдар === 1991 жылы Украина тәуелсіздік алғаннан кейін Запорожье АЭС елдің ұлттық энергетикалық жүйесіне кірді. 1995 жылғы 19 қазанда алтыншы энергоблок электр желісіне қосылды. Оның коммерциялық пайдалануға берілуі 1996 жылы жүзеге асты.<ref name="unit6">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/details/Zaporizhzhia-6|title=Zaporizhzhia 6|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> Алтыншы энергоблоктың қосылуы нәтижесінде станцияның жалпы жобалық электр қуаты 6000 МВт-қа жетті. Станция Украинаның мемлекеттік атом энергетикасы жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. 1996 жылдан бастап Запорожье АЭС «Энергоатом» ұлттық атом энергиясын өндіруші кәсіпорнының құрамында жұмыс істеді. Кейінгі жылдары станцияда қауіпсіздік жүйелерін жаңғырту, электр жабдықтарын ауыстыру, жоспарлы жөндеу және энергоблоктардың пайдалану мерзімін ұзарту жұмыстары жүргізілді. 2022 жылға дейін станция Украинада өндірілетін атом электр энергиясының жартысына жуығын қамтамасыз етіп келген кезеңдер болды. === 2022 жылғы басып алынуы === 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды. 2022 жылғы 4 наурызда Ресей әскерлері Запорожье атом электр станциясын басып алды. Станция маңындағы қарулы қақтығыс барысында оқу-жаттығу ғимаратында өрт шыққаны хабарланды. Бұл оқиға халықаралық қауымдастықтың алаңдаушылығын туғызды. МАГАТЭ атом станциясына қатысты әскери іс-қимылдардың ядролық қауіпсіздікке қатер төндіретінін мәлімдеді. 2022 жылдың көктемі мен жазында кейбір энергоблоктар электр энергиясын өндіруін жалғастырды. Алайда сыртқы электр беру желілерінің зақымдануы, әскери іс-қимылдар және өндірістік басқарудағы қиындықтар станцияның жұмысын күрделендірді. === Электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы === 2022 жылғы 11 қыркүйекте соңғы жұмыс істеп тұрған алтыншы энергоблок тоқтатылды. Осыдан кейін станция электр энергиясын коммерциялық өндіруді толық тоқтатты. Реакторлар тоқтатылғанымен, ядролық отынды салқындату, қауіпсіздік жүйелерін пайдалану және радиациялық бақылау жұмыстары жалғасты. 2024 жылғы сәуірде барлық алты реактор суық тоқтату режиміне ауыстырылды. == Энергоблоктары == Запорожье АЭС алты ВВЭР-1000/В-320 ядролық реакторынан тұрады. Әр энергоблоктың жалпы жобалық электр қуаты 1000 МВт, ал таза электр қуаты шамамен 950 МВт. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ '''Запорожье АЭС энергоблоктарының сипаттамасы''' ! Энергоблок ! Реактор түрі ! Электр желісіне алғаш қосылуы ! Жалпы қуаты, МВт ! Таза қуаты, МВт ! Қазіргі жағдайы |- | № 1 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1984 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 2 | ВВЭР-1000/В-320 | 22 шілде 1985 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 3 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1986 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 4 | ВВЭР-1000/В-320 | 18 желтоқсан 1987 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 5 | ВВЭР-1000/В-320 | 14 тамыз 1989 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 6 | ВВЭР-1000/В-320 | 19 қазан 1995 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- ! colspan="3" | Барлығы ! 6000 ! 5700 ! Электр энергиясын өндірмейді |} Кестеде энергоблоктардың электр желісіне алғаш қосылған күндері көрсетілген. Бұл күндер коммерциялық пайдалануға берілген күндерден өзгеше болуы мүмкін. === Реакторлардың пайдалану мерзімі === Атом электр станцияларының реакторлары белгілі бір жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Пайдалану мерзімін ұзарту үшін жабдықтардың техникалық күйі тексеріліп, қауіпсіздік сараптамасы жүргізіледі. Запорожье АЭС-інің кейбір энергоблоктары бастапқы жобалық мерзімінен кейін жұмыс істеуге рұқсат алған. Алайда 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай және реакторлардың ұзақ уақыт тоқтатылуы олардың болашақта қайта іске қосылуына қатысты қосымша техникалық және құқықтық талаптар туғызды. == Техникалық сипаттамалары == === ВВЭР-1000 реакторы === [[ВВЭР]] — қысымдағы сумен жұмыс істейтін энергетикалық ядролық реакторлардың технологиялық тобы. Запорожье АЭС-інде ВВЭР-1000 реакторының В-320 жобалық модификациясы қолданылады. Реактордың жылулық қуаты шамамен 3000 МВт, ал электр қуаты шамамен 1000 МВт. Энергия ядролық отындағы уран ядроларының басқарылатын бөлінуі нәтижесінде бөлінеді. Реакторда су нейтрондарды баяулатқыш және жылу тасымалдағыш ретінде пайдаланылады. === Бірінші және екінші контурлар === ВВЭР-1000 реакторының технологиялық жүйесі екі негізгі контурдан тұрады. Бірінші контурда жоғары қысымдағы су реактордың белсенді аймағынан жылуды алып, бу генераторларына жеткізеді. Екінші контурда бу генераторлары арқылы алынған жылу суды буға айналдырады. Бу турбинаны айналдырады, ал турбина электр генераторымен жалғанған. Турбинадан шыққан бу конденсаторда салқындатылып, қайтадан суға айналады. Бірінші және екінші контурлардың бөлінуі радиоактивті заттардың негізгі бу-турбиналық жүйеге түсу қаупін азайтады. === Ядролық отын === ВВЭР-1000 реакторларында төмен байытылған уран диоксидінен жасалған ядролық отын пайдаланылады. Уран диоксиді керамикалық таблеткалар түрінде өндіріледі. Отын таблеткалары арнайы металл қабықшалардың ішіне салынып, отын элементтерін құрайды. Отын элементтері жинақталып, ядролық отын кассеталарына орналастырылады. ВВЭР-1000 реакторының белсенді аймағында әдетте 163 отын кассетасы болады. Ядролық тізбекті реакцияны реттеу үшін нейтрондарды жұтатын басқару штангалары қолданылады. === Қорғаныс жүйелері === Реактор қондырғылары радиоактивті заттардың сыртқа таралуын шектеуге арналған бірнеше қорғаныс тосқауылымен жабдықталған. Оларға ядролық отынның керамикалық құрылымы, отын элементтерінің металл қабықшалары, реактор корпусы мен бірінші контур және реактордың қорғаныс қабығы жатады. Қорғаныс жүйелерінің мақсаты — қалыпты пайдалану кезінде де, жобада қарастырылған авариялық жағдайларда да радиоактивті заттардың қоршаған ортаға шығуын болдырмау немесе шектеу. Дегенмен реакторлардың қауіпсіздігі электрмен жабдықтау, салқындату және технологиялық бақылау жүйелерінің жұмысқа қабілеттілігіне тәуелді. == Салқындату жүйесі == [[Сурет:Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|thumb|right|350px|Запорожье АЭС-інің салқындату тоғаны және № 2–6 реакторлық энергоблоктары. 2023 жылғы 15 маусымдағы көрініс. МАГАТЭ фотосуреті.]] === Бастапқы су көзі === Запорожье атом электр станциясының бастапқы жобасы Каховка су қоймасының су ресурстарын пайдалануға негізделген. Станцияның салқындату инфрақұрылымына су алу жүйелері, сорғы станциялары, салқындату арналары және арнайы салқындату тоғаны кірді. Салқындату тоғанының ауданы шамамен 8,2 км² болған. Станция толық қуатпен жұмыс істеген кезде салқындату жүйесінің маңызы ерекше жоғары болды. === Каховка бөгетінің бұзылуы === 2023 жылғы 6 маусымда Каховка су электр станциясының бөгеті бұзылды. Нәтижесінде Каховка су қоймасындағы су деңгейі күрт төмендеді. Бұл жағдай Запорожье атом электр станциясының салқындату жүйесіне қатысты алаңдаушылық туғызды. МАГАТЭ су қоймасындағы өзгерістерді бақылап, станциядағы қолда бар су қоры мен балама су көздерінің жеткіліктілігін бағалады.<ref name="IAEA2023"/> Станцияның салқындату тоғанындағы су қорын сақтау маңызды міндетке айналды. Қосымша су алу тәсілдері, соның ішінде жер асты су көздері пайдаланылды. === Балама су көздері === Каховка су қоймасының тартылуынан кейін станциядағы техникалық су қажеттілігін қамтамасыз ету үшін қосымша ұңғымалар қазылды. Суық тоқтату режиміндегі реакторлардың суға деген қажеттілігі толық қуатпен жұмыс істейтін реакторлармен салыстырғанда едәуір төмен. Алайда реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындатуды үздіксіз қамтамасыз ету қажет. === Салқындату мұнараларының зақымдануы === [[Сурет:Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|thumb|right|300px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси мен сарапшылардың зақымданған салқындату мұнарасын тексеруі. 4 қыркүйек 2024 жыл.]] 2024 жылғы тамызда станция аумағындағы салқындату мұнараларының бірінде өрт шыққаны хабарланды. 2024 жылғы 4 қыркүйекте МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси станцияға сапары кезінде зақымданған мұнараны тексерді. Бұл оқиға станцияның техникалық инфрақұрылымының әскери қақтығыс жағдайындағы осалдығына назар аудартты. == Пайдаланылған ядролық отынды сақтау == Ядролық реакторда пайдаланылған отын реактордың белсенді аймағынан шығарылғаннан кейін де радиоактивті болып қалады. Оның құрамында радиоактивті бөліну өнімдері мен басқа да радионуклидтер сақталады. Сондықтан пайдаланылған отынды сақтау кезінде радиациялық қорғаныс пен қалдық жылуды әкету қамтамасыз етілуге тиіс. === Су бассейндерінде сақтау === Реактордан шығарылған отын алдымен арнайы сумен толтырылған бассейндерде сақталады. Су отыннан бөлінетін жылуды әкетуге және иондаушы сәулеленудің әсерін төмендетуге қызмет етеді. Бұл кезеңде отынның температурасы мен радиациялық жағдайы бақыланады. === Құрғақ сақтау қоймасы === Запорожье АЭС аумағында пайдаланылған ядролық отынды құрғақ сақтау қоймасы бар. Бұл технологияда жеткілікті салқындатылған отын арнайы қорғаныш контейнерлеріне орналастырылады. Контейнерлер радиациялық қорғанысты, жылуды әкетуді және сыртқы ортадан оқшаулауды қамтамасыз етуге арналған. Құрғақ сақтау технологиясы ядролық отынды реактордан тыс ұзақ мерзім бойы сақтауға мүмкіндік береді. === Радиоактивті қалдықтар === Атом электр станциясының жұмысы барысында сұйық және қатты радиоактивті қалдықтар пайда болады. Олардың қатарына пайдаланылған сүзгілер, ионалмастырғыш материалдар, ластанған жабдықтар, технологиялық ерітінділер және басқа да материалдар кіреді. Радиоактивті қалдықтарды өңдеу, сақтау және есепке алу ядролық қауіпсіздік жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. == Электрмен жабдықтау == === Сыртқы электр желілері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіріп қана қоймай, өздерінің технологиялық қажеттіліктері үшін де электр қуатын тұтынады. Реакторлар тоқтатылған жағдайда сыртқы электр желілері қауіпсіздік жүйелері үшін негізгі энергия көздерінің біріне айналады. Запорожье АЭС инфрақұрылымында 750 кВ және 330 кВ электр беру желілері маңызды рөл атқарады. 2022 жылдан кейін әскери іс-қимылдар салдарынан электр желілерінің бір бөлігі бірнеше мәрте істен шықты. Электрмен жабдықтаудың тұрақсыздығы станцияның ядролық қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін факторға айналды. === Апаттық дизель генераторлары === Сыртқы электр қуаты жоғалған кезде станциядағы маңызды қауіпсіздік жүйелерін резервтік дизель генераторлары қуатпен қамтамасыз етеді. Олардың міндеті — реакторларды салқындату, бақылау және өзге де маңызды жүйелердің жұмысын жалғастыру. Генераторлардың ұзақ уақыт жұмыс істеуі үшін жеткілікті отын қоры, техникалық қызмет көрсету және қосалқы бөлшектер қажет. Сондықтан дизель генераторларын сыртқы электр желілерінің тұрақты баламасы деп қарастыруға болмайды. === 2026 жылғы жағдай === 2026 жылы станцияның сыртқы электрмен жабдықтау мәселесі маңызды қауіпсіздік проблемаларының бірі болып қала берді. OECD ядролық энергия агенттігінің 2026 жылғы 15 қазанға дейін жаңартылған материалында электр желілерінің ажыратылуы, жөндеу жұмыстары және апаттық дизель генераторларын пайдалану жөніндегі оқиғалар сипатталды.<ref name="NEA2026">{{cite web|url=https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations|title=Ukraine: Current Status of Nuclear Power Installations|publisher=OECD Nuclear Energy Agency|date=2026-10-15|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2026 жылғы тамыз бен қыркүйекте станцияны сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінде жаңа үзілістер тіркелді. Электр инфрақұрылымын жөндеу үшін МАГАТЭ арағайындығымен жергілікті қауіпсіздік шаралары ұйымдастырылды. Бұл оқиғалар атом станциясының әскери қақтығыс жағдайында сыртқы электрмен жабдықтауға тәуелділігін көрсетті. == 2022–2026 жылдардағы оқиғалар == {| class="wikitable sortable" ! Күні ! Оқиға ! Маңызы |- | 24 ақпан 2022 | Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды | Станцияның ядролық және физикалық қауіпсіздігіне жаңа қатерлер пайда болды |- | 4 наурыз 2022 | Ресей әскерлері Запорожье АЭС-ін басып алды | Станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауына өтті |- | Наурыз 2022 | МАГАТЭ ядролық қауіпсіздіктің жеті негізгі тірегін жариялады | Қарулы қақтығыс кезіндегі ядролық қауіпсіздік талаптары белгіленді |- | Тамыз 2022 | Станция маңында атыстар мен электр желілерінің зақымдануы туралы хабарламалар көбейді | Электрмен жабдықтау сенімділігі төмендеді |- | 1 қыркүйек 2022 | МАГАТЭ миссиясы станцияға келді | Халықаралық мониторинг басталды |- | 11 қыркүйек 2022 | Соңғы жұмыс істеген реактор тоқтатылды | Электр энергиясын өндіру толық тоқтады |- | 5 қазан 2022 | Ресей станцияны өзінің басқару жүйесіне өткізу жөнінде шешім қабылдады | Құқықтық және әкімшілік мәртебеге қатысты дау күшейді |- | 30 мамыр 2023 | МАГАТЭ станцияны қорғаудың бес қағидатын таныстырды | Әскери қауіптерді төмендету жөніндегі талаптар жарияланды |- | 6 маусым 2023 | Каховка бөгеті бұзылды | Салқындату инфрақұрылымының су көздері өзгерді |- | Сәуір 2024 | Барлық алты реактор суық тоқтату режиміне өтті | Электр өндірілмейтін қауіпсіз сақтау режимі қалыптасты |- | Тамыз 2024 | Салқындату мұнараларының бірінде өрт шықты | Техникалық инфрақұрылым зақымданды |- | 4 қыркүйек 2024 | МАГАТЭ бас директоры зақымданған мұнараны тексерді | Халықаралық техникалық бақылау жалғасты |- | 2025 | Сыртқы электр желілеріне және персоналдың жұмысына қатысты қауіптер сақталды | Станцияны қауіпсіз күйде ұстау негізгі міндет болып қалды |- | Тамыз–қазан 2026 | Электр желілерін жөндеу және апаттық жабдықтарды пайдалану мәселелері жалғасты | Станцияның электрмен жабдықтау қауіпсіздігі өзекті болды |} == Ядролық және радиациялық қауіпсіздік == === Суық тоқтату режимі === Суық тоқтату — ядролық реактордың электр энергиясын өндіруі тоқтатылып, температурасы мен қысымы төмендетілген күйі. Бұл режимде реактордағы басқарылатын тізбекті ядролық бөліну реакциясы тоқтатылған болады. Алайда радиоактивті изотоптардың ыдырауы нәтижесінде қалдық жылу бөлінуі жалғасады. Қалдық жылудың мөлшері реактор тоқтатылғаннан кейін уақыт өткен сайын төмендейді. Сондықтан ұзақ уақыт тоқтатылған реактордың жылулық жағдайы жаңадан тоқтатылған реактордың жағдайынан өзгеше болады. Дегенмен реакторды қауіпсіз күйде сақтау үшін салқындату, электрмен жабдықтау және бақылау жүйелері қажет. === Негізгі қауіптер === Запорожье АЭС үшін негізгі ядролық қауіпсіздік қатерлеріне мыналар жатады: * сыртқы электрмен жабдықтаудың толық жоғалуы; * апаттық дизель генераторларының істен шығуы; * дизель отыны қорының таусылуы; * салқындату жүйелерінің тоқтауы; * пайдаланылған ядролық отынды сақтау жүйелерінің зақымдануы; * өрт пен әскери шабуылдардың маңызды инфрақұрылымға әсері; * бақылау және байланыс жүйелерінің істен шығуы; * персоналдың қауіпсіз жұмыс істеуіне кедергі келуі. Әрбір авариялық сценарийдің ықтимал салдары зақымданған жүйелерге, ядролық отынның жағдайына, қорғаныс тосқауылдарының күйіне және апаттың даму ұзақтығына байланысты. === Чернобыль АЭС-імен салыстыру === Запорожье АЭС-індегі ВВЭР-1000 реакторлары [[Чернобыль атом электр станциясы]]ндағы РБМК реакторларынан ерекшеленеді. ВВЭР — қысымдағы сумен салқындатылатын реактор. Ал РБМК реакторы графитпен баяулатылатын және сумен салқындатылатын арналық реактор болып табылады. Олардың құрылымы, физикалық сипаттамалары және авариялық процестері әртүрлі. Сондықтан Чернобыль апатының механизмін Запорожье АЭС-індегі ықтимал аварияларға тікелей қолдануға болмайды. === Фукусима апатымен салыстыру === 2011 жылғы [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] кезінде сыртқы электрмен жабдықтаудың және резервтік жүйелердің істен шығуы ауыр салдарға әкелді. Запорожье АЭС жағдайында да электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы ядролық қауіпсіздіктің маңызды шарты болып саналады. Алайда реакторлардың түрі, тоқтатылғаннан кейін өткен уақыт және қолданыстағы қорғаныс жүйелері әртүрлі болғандықтан, екі станциядағы қауіптерді тікелей теңестіруге болмайды. == МАГАТЭ-нің халықаралық бақылауы == [[Сурет:Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|thumb|right|320px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси бастаған халықаралық сарапшылардың Запорожье АЭС-іне сапары. 29 наурыз 2023 жыл.]] === Тұрақты бақылау миссиясы === 2022 жылғы 1 қыркүйекте МАГАТЭ делегациясы Запорожье атом электр станциясына барды. Миссияны агенттіктің бас директоры [[Рафаэль Мариано Гросси]] басқарды. Осы сапардан кейін станцияда халықаралық сарапшылардың тұрақты қатысуы қамтамасыз етілді. Миссия '''ISAMZ''' (''IAEA Support and Assistance Mission to Zaporizhzhya'') деп аталады. Оның негізгі міндеттеріне ядролық қауіпсіздікті бақылау, электрмен жабдықтау жағдайын бағалау, салқындату жүйелерін қадағалау, радиациялық қауіпсіздік және персоналдың еңбек жағдайларын зерделеу кіреді. === Ядролық қауіпсіздіктің жеті тірегі === МАГАТЭ 2022 жылы қарулы қақтығыс жағдайында ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған жеті негізгі талапты белгіледі. Олар: # Ядролық қондырғылардың физикалық тұтастығы сақталуы тиіс. # Қауіпсіздік жүйелері мен жабдықтары жұмысқа қабілетті болуы қажет. # Персонал өз міндеттерін қысымсыз және қауіпсіз орындай алуы тиіс. # Сыртқы электрмен жабдықтау сенімді болуы қажет. # Логистикалық жеткізілімдер мен маңызды материалдар қолжетімді болуы тиіс. # Радиациялық бақылау мен апаттық дайындық қамтамасыз етілуі тиіс. # Реттеуші органдармен және басқа тиісті ұйымдармен байланыс тұрақты болуы қажет.<ref name="seven">{{cite web|url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/ukraine/nuclear-safety-joint-statement-safety-and-security-civil-nuclear-facilities_en|title=Joint Statement on the Safety and Security of Civil Nuclear Facilities in Armed Conflicts|publisher=European External Action Service|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Станцияны қорғаудың бес қағидаты === 2023 жылғы 30 мамырда Рафаэль Гросси Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде Запорожье АЭС-ін қорғаудың бес қағидатын ұсынды. Біріншіден, станцияға қарсы немесе станция аумағынан шабуыл жасалмауы тиіс. Екіншіден, атом станциясында шабуыл жасауға арналған ауыр қару-жарақ пен әскери құралдар орналастырылмауы қажет. Үшіншіден, сыртқы электрмен жабдықтауға қауіп төндірілмеуі тиіс. Төртіншіден, ядролық қауіпсіздік үшін маңызды ғимараттар мен жүйелер шабуылдар мен диверсиялардан қорғалуы тиіс. Бесіншіден, осы қағидаттарды бұзатын әрекеттерге жол берілмеуі қажет.<ref name="five">{{cite web|url=https://press.un.org/en/2023/sc15300.doc.htm|title=IAEA Director Outlines Five Principles to Prevent Nuclear Accident at Zaporizhzhia|publisher=United Nations|date=2023-05-30|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Құқықтық және әкімшілік мәртебесі == Запорожье атом электр станциясы халықаралық деңгейде танылған Украина аумағында орналасқан. 2022 жылғы 4 наурыздан бері станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында. 2022 жылғы қазанда Ресей билігі станцияны өз басқаруына өткізу туралы біржақты шешім қабылдады. Украина бұл шешімді мойындамайды. Станцияның халықаралық құқықтағы мәртебесі, аумақтық тиесілігі және күнделікті әкімшілік басқаруы өзара бөлек мәселелер болып табылады. Украина заңнамасына сәйкес, Запорожье АЭС «Энергоатом» мемлекеттік атом энергетикасы кәсіпорнына тиесілі. Ал 2022 жылдан кейін Ресейдің басқару құрылымдары станцияның күнделікті қызметіне іс жүзінде қатысып келеді. МАГАТЭ-нің техникалық бақылауы станцияның аумақтық немесе меншік мәртебесін тануды білдірмейді. == Экономикалық және энергетикалық маңызы == Запорожье АЭС көптеген жылдар бойы Украинаның электр энергетикасындағы маңызды өндірістік нысандардың бірі болды. Оның жалпы орнатылған электр қуаты 6000 МВт-қа тең. Бұл көрсеткіш станцияны Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы етеді. 2022 жылға дейін Запорожье АЭС Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді. Станция елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аудандарын электр қуатымен қамтамасыз етуге маңызды үлес қосты. Атом электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы Украина энергетикалық жүйесінен ірі генерациялық қуаттың шығуына алып келді. Станция электр энергиясын өндірмесе де, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін электр энергиясы, техникалық қызмет көрсету және материалдық ресурстар қажет. == Қоршаған ортаға әсері == === Қалыпты жұмыс кезіндегі әсері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіру кезінде көмір немесе табиғи газ жағатын электр станцияларымен салыстырғанда тікелей көмірқышқыл газын аз шығарады. Сонымен бірге атом энергетикасының қоршаған ортаға әсері толық жойылмайды. Негізгі экологиялық мәселелерге су ресурстарын пайдалану, су айдындарына жылулық әсер, пайдаланылған ядролық отынды сақтау, радиоактивті қалдықтарды басқару және радиациялық мониторинг жатады. === Салқындату тоғанының экожүйесі === Станцияның салқындату тоғаны мен арналарында өзіндік су экожүйесі қалыптасқан. МАГАТЭ мәліметіне сәйкес, 2023 жылғы сәуірде салқындату тоғаны мен арналарға органикалық заттарды тұтынатын шамамен 30 мың тропикалық балық жіберілген. Бұл шара салқындату жүйелерінің арналары мен құбырларында органикалық материалдардың жиналуын шектеуге бағытталған.<ref name="IAEA2023a">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-30.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/30|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-06-08|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Радиациялық мониторинг === Атом электр станцияларында радиациялық қауіпсіздікті бағалау үшін арнайы өлшеу және бақылау жүйелері пайдаланылады. Олар гамма-сәулелену деңгейін, технологиялық орталардағы радионуклидтерді және басқа да радиациялық көрсеткіштерді бақылайды. Радиациялық мониторинг нәтижелері ядролық қауіпсіздіктің жалпы жағдайын бағалау үшін қолданылады. == Болашақта қайта іске қосылуы == Запорожье АЭС реакторларын қайта іске қосу техникалық, қауіпсіздік және құқықтық мәселелерге байланысты. Реакторларды ұзақ уақыт тоқтатылғаннан кейін қайта іске қосу үшін олардың техникалық жағдайына жан-жақты сараптама жүргізу қажет. Мұндай тексерулер реактор корпустарын, салқындату жүйелерін, электр жабдықтарын, басқару жүйелерін, ядролық отынды және қауіпсіздік жүйелерін қамтиды. Сыртқы электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы мен су ресурстарының жеткіліктілігі де маңызды. Сонымен қатар қауіпсіз еңбек жағдайлары, білікті персоналдың болуы және тиісті лицензиялық талаптардың орындалуы қажет. 2026 жылғы қазанда станция электр энергиясын өндірмеді және алты реактордың барлығы суық тоқтату режимінде қалды. == Станцияны пайдаланудан шығару == Атом электр станцияларының реакторлары шектеулі жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Мерзімі аяқталғаннан кейін энергоблоктар қауіпсіз түрде тоқтатылып, ядролық отыны шығарылады. Кейін жабдықтар залалсыздандырылып, радиоактивті қалдықтар тиісті сақтау орындарына жіберіледі. Запорожье АЭС-інің болашақта пайдаланылуы немесе пайдаланудан шығарылуы оның техникалық жағдайына, қауіпсіздік талаптарына және құқықтық мәселелердің шешілуіне байланысты. == Халықаралық маңызы == Запорожье атом электр станциясының әскери қақтығыс аймағында орналасуы халықаралық ядролық қауіпсіздік жүйесі үшін ерекше мәселе туғызды. Атом электр станциясын әскери іс-қимылдар жағдайында қауіпсіз сақтау, сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінің сенімділігін қамтамасыз ету және халықаралық инспекторлардың жұмысы маңызды мәселелерге айналды. Станция төңірегіндегі оқиғалар болашақта азаматтық ядролық объектілерді қарулы қақтығыстар кезінде қорғау жөніндегі халықаралық талаптарды жетілдіру үшін маңызды тәжірибе болуы мүмкін. == Фотогалерея == <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Запорожье атом электр станциясы"> ЗАЕС (2).jpg|Запорожье АЭС-інің жалпы көрінісі, 2021 жыл Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|Станцияның жерсеріктік сызбасы, 2022 жыл Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|Салқындату тоғаны мен реакторлар, 2023 жыл Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|МАГАТЭ сарапшыларының сапары, 2023 жыл Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|Зақымданған салқындату мұнарасын тексеру, 2024 жыл </gallery> == Қараңыз == * [[Атом электр станциясы]] * [[Ядролық реактор]] * [[Энергодар]] * [[Запорожье облысы]] * [[Каховка су қоймасы]] * [[Чернобыль атом электр станциясы]] * [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] * [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.iaea.org/ Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік (МАГАТЭ)] * [https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine World Nuclear Association — Украина атом реакторлары] * [https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations OECD Nuclear Energy Agency — Украина ядролық объектілерінің жағдайы] * [https://www.energoatom.com.ua/ «Энергоатом» мемлекеттік кәсіпорны] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Zaporizhzhia_Nuclear_Power_Plant Wikimedia Commons — Запорожье атом электр станциясының фотосуреттері] [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина энергетикасы]] rll8eojomued2674e6e54xqnxqpt3rd 3686812 3686811 2026-10-27T04:37:34Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Техникалық сипаттамалары */ 3686812 wikitext text/x-wiki '''Запорожье атом электр станциясы''' ('''Запорожье АЭС''', қысқаша '''ЗАЭС'''; {{lang-uk|Запорізька атомна електростанція}}; {{lang-en|Zaporizhzhia Nuclear Power Plant}}) — [[Украина]]ның [[Запорожье облысы]]ндағы [[Энергодар]] қаласына жақын жерде, [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында орналасқан [[атом электр станциясы]]. Орнатылған электр қуаты бойынша Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы болып саналады. Станция әрқайсысының жобалық жалпы электр қуаты 1000 МВт болатын алты [[ВВЭР-1000]] ядролық реакторынан тұрады. Жалпы орнатылған электр қуаты — 6000 МВт, ал таза номиналдық электр қуаты шамамен 5700 МВт.<ref name="WNA">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine|title=Ukraine — Nuclear Reactor Database|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |+ '''Запорожье атом электр станциясы''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Сурет:ЗАЕС (2).jpg|300px|Запорожье атом электр станциясы]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ''Запорожье АЭС-інің 2021 жылғы көрінісі'' |- ! Ел | {{UKR}} |- ! Орналасқан жері | [[Запорожье облысы]], [[Энергодар]] |- ! Географиялық координаттары | {{coord|47|30|40|N|34|35|07|E|display=inline}} |- ! Құрылысының басталуы | 1980 жыл |- ! Алғаш іске қосылуы | 1984 жыл |- ! Соңғы энергоблоктың іске қосылуы | 1995 жыл |- ! Меншік иесі | [[Энергоатом]] (Украина заңнамасына сәйкес) |- ! Іс жүзіндегі бақылау | 2022 жылғы 4 наурыздан бастап Ресей бақылауында |- ! Реакторлар саны | 6 |- ! Реактор түрі | [[ВВЭР-1000]]/В-320 |- ! Жалпы электр қуаты | 6000 МВт |- ! Таза номиналдық қуаты | Шамамен 5700 МВт |- ! Жылулық қуаты | 18 000 МВт |- ! Ядролық отыны | Төмен байытылған уран диоксиді |- ! Салқындатқышы | Су |- ! Электр өндіру жағдайы | 2022 жылғы қыркүйектен тоқтатылған |- ! Реакторлардың жағдайы | Алты реактор да суық тоқтату режимінде |- ! Халықаралық бақылау | [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік|МАГАТЭ]] |} Станцияның алғашқы энергоблогы 1984 жылы электр желісіне қосылды, ал алтыншы энергоблогы 1995 жылы іске қосылды. Алты реактордың жиынтық жылулық қуаты 18 000 МВт-ты құрайды. 2022 жылға дейін станция Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді және елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аймақтарын электрмен жабдықтауда маңызды рөл атқарды. 2022 жылғы 4 наурызда [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022)|Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі]] барысында станцияны Ресей әскерлері басып алды. Содан бері атом электр станциясы Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында қалып отыр. Алайда халықаралық деңгейде танылған шекараларға сәйкес станция Украина аумағында орналасқан және Украина заңнамасы бойынша мемлекеттік «Энергоатом» кәсіпорнына тиесілі.<ref name="war">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-t-z/ukraine-russia-war-and-nuclear-energy|title=Ukraine: Russia–Ukraine War and Nuclear Energy|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2022 жылғы қыркүйекте станция электр энергиясын өндіруді толық тоқтатты. 2024 жылғы сәуірден бастап барлық алты реактор суық тоқтату режимінде сақталуда. Соған қарамастан, реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындату, радиациялық бақылау және өзге де қауіпсіздік жүйелерінің жұмысы үшін электрмен жабдықтау қажет. 2022 жылғы қыркүйектен бері станцияда [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]]тің (МАГАТЭ) тұрақты халықаралық бақылау миссиясы жұмыс істейді. == Географиялық орны == [[Сурет:Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|thumb|right|350px|Запорожье атом электр станциясының 2022 жылғы 27 ақпандағы жерсеріктік көрінісі. 1–6 — реакторлық энергоблоктар; 7 — электр беру желілерінің тіректері; 8 — оқу-жаттығу ғимараты; 9 — радиоактивті қалдықтар қоймасы; 10 — салқындату тоғаны; 11 — салқындату мұнаралары; 12 — Каховка су қоймасы.]] Запорожье АЭС Украинаның оңтүстік-шығысында, Запорожье облысының [[Васильевка ауданы]]на қарасты Энергодар қаласының маңында орналасқан. Станция [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында, бұрынғы [[Каховка су қоймасы]]ның оңтүстік бөлігінде салынған. Оның географиялық координаттары шамамен 47°30′40″ солтүстік ендік және 34°35′07″ шығыс бойлық. Станцияның орналасқан аумағы Украинадағы ірі өнеркәсіптік және энергетикалық тораптардың бірі болған. Оған жақын жерде Запорожье жылу электр станциясы орналасқан. === Энергодар қаласы === [[Энергодар]] — атом және жылу энергетикасы кәсіпорындарына қызмет көрсету үшін дамыған қала. Қаланың қалыптасуы Днепрдің сол жағалауында ірі энергетикалық кешен салу бағдарламасымен байланысты. Запорожье атом электр станциясы ұзақ уақыт бойы қаладағы негізгі жұмыс берушілердің бірі болды. Қалада энергетика мамандарын даярлау, медициналық қызмет көрсету, тұрғын үй және әлеуметтік инфрақұрылым нысандары дамыды. 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай Энергодар тұрғындарының күнделікті өміріне, көші-қонына және атом станциясы персоналының еңбек жағдайларына әсер етті. === Каховка су қоймасы === Каховка су қоймасы Днепр өзеніндегі ірі жасанды су айдыны болған. Станция құрылысы кезінде оның су ресурстары атом электр станциясының салқындату инфрақұрылымына байланысты пайдаланылды. 2023 жылғы 6 маусымда [[Каховка бөгетінің бұзылуы|Каховка бөгеті бұзылғаннан]] кейін су қоймасының деңгейі күрт төмендеп, станцияның гидротехникалық жағдайы елеулі өзгерді.<ref name="IAEA2023">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-44.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/44|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-09-14|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Тарихы == === Жобалануы және құрылысы === Запорожье АЭС салу туралы шешім Кеңес Одағының оңтүстік өнеркәсіптік аудандарында электр энергиясына сұраныстың артуымен байланысты қабылданды. ХХ ғасырдың екінші жартысында Украинаның оңтүстік-шығысындағы металлургия, машина жасау, химия өнеркәсібі және басқа да энергияны көп қажет ететін салалар қарқынды дамыды. Атом электр станциясын салу осы өнеркәсіптік өңірлерді тұрақты электр энергиясымен қамтамасыз етуге бағытталды. Құрылыс жұмыстары 1980 жылы басталды. Станцияда ВВЭР-1000 үлгісіндегі қысымдағы су реакторларын пайдалану көзделді. Бірінші энергоблок 1984 жылы желіге қосылды. Кейін жаңа энергоблоктар кезең-кезеңімен пайдалануға берілді. === 1984–1991 жылдар === 1984–1989 жылдар аралығында алғашқы бес энергоблок іске қосылды. 1986 жылғы [[Чернобыль апаты]] Кеңес Одағындағы ядролық энергетика қауіпсіздігіне қатысты талаптарды қайта қарауға себеп болды. Запорожье АЭС-інде қолданылатын ВВЭР реакторлары Чернобыль станциясындағы РБМК реакторларынан техникалық және конструкциялық тұрғыдан ерекшеленеді. 1990 жылы Кеңес Одағында атом электр станцияларын салуға қатысты шектеулер мен энергетикалық саясаттағы өзгерістер алтыншы энергоблоктың құрылысын аяқтауға әсер етті. === 1991–2021 жылдар === 1991 жылы Украина тәуелсіздік алғаннан кейін Запорожье АЭС елдің ұлттық энергетикалық жүйесіне кірді. 1995 жылғы 19 қазанда алтыншы энергоблок электр желісіне қосылды. Оның коммерциялық пайдалануға берілуі 1996 жылы жүзеге асты.<ref name="unit6">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/details/Zaporizhzhia-6|title=Zaporizhzhia 6|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> Алтыншы энергоблоктың қосылуы нәтижесінде станцияның жалпы жобалық электр қуаты 6000 МВт-қа жетті. Станция Украинаның мемлекеттік атом энергетикасы жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. 1996 жылдан бастап Запорожье АЭС «Энергоатом» ұлттық атом энергиясын өндіруші кәсіпорнының құрамында жұмыс істеді. Кейінгі жылдары станцияда қауіпсіздік жүйелерін жаңғырту, электр жабдықтарын ауыстыру, жоспарлы жөндеу және энергоблоктардың пайдалану мерзімін ұзарту жұмыстары жүргізілді. 2022 жылға дейін станция Украинада өндірілетін атом электр энергиясының жартысына жуығын қамтамасыз етіп келген кезеңдер болды. === 2022 жылғы басып алынуы === 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды. 2022 жылғы 4 наурызда Ресей әскерлері Запорожье атом электр станциясын басып алды. Станция маңындағы қарулы қақтығыс барысында оқу-жаттығу ғимаратында өрт шыққаны хабарланды. Бұл оқиға халықаралық қауымдастықтың алаңдаушылығын туғызды. МАГАТЭ атом станциясына қатысты әскери іс-қимылдардың ядролық қауіпсіздікке қатер төндіретінін мәлімдеді. 2022 жылдың көктемі мен жазында кейбір энергоблоктар электр энергиясын өндіруін жалғастырды. Алайда сыртқы электр беру желілерінің зақымдануы, әскери іс-қимылдар және өндірістік басқарудағы қиындықтар станцияның жұмысын күрделендірді. === Электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы === 2022 жылғы 11 қыркүйекте соңғы жұмыс істеп тұрған алтыншы энергоблок тоқтатылды. Осыдан кейін станция электр энергиясын коммерциялық өндіруді толық тоқтатты. Реакторлар тоқтатылғанымен, ядролық отынды салқындату, қауіпсіздік жүйелерін пайдалану және радиациялық бақылау жұмыстары жалғасты. 2024 жылғы сәуірде барлық алты реактор суық тоқтату режиміне ауыстырылды. == Энергоблоктары == Запорожье АЭС алты ВВЭР-1000/В-320 ядролық реакторынан тұрады. Әр энергоблоктың жалпы жобалық электр қуаты 1000 МВт, ал таза электр қуаты шамамен 950 МВт. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ '''Запорожье АЭС энергоблоктарының сипаттамасы''' ! Энергоблок ! Реактор түрі ! Электр желісіне алғаш қосылуы ! Жалпы қуаты, МВт ! Таза қуаты, МВт ! Қазіргі жағдайы |- | № 1 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1984 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 2 | ВВЭР-1000/В-320 | 22 шілде 1985 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 3 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1986 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 4 | ВВЭР-1000/В-320 | 18 желтоқсан 1987 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 5 | ВВЭР-1000/В-320 | 14 тамыз 1989 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 6 | ВВЭР-1000/В-320 | 19 қазан 1995 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- ! colspan="3" | Барлығы ! 6000 ! 5700 ! Электр энергиясын өндірмейді |} Кестеде энергоблоктардың электр желісіне алғаш қосылған күндері көрсетілген. Бұл күндер коммерциялық пайдалануға берілген күндерден өзгеше болуы мүмкін. === Реакторлардың пайдалану мерзімі === Атом электр станцияларының реакторлары белгілі бір жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Пайдалану мерзімін ұзарту үшін жабдықтардың техникалық күйі тексеріліп, қауіпсіздік сараптамасы жүргізіледі. Запорожье АЭС-інің кейбір энергоблоктары бастапқы жобалық мерзімінен кейін жұмыс істеуге рұқсат алған. Алайда 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай және реакторлардың ұзақ уақыт тоқтатылуы олардың болашақта қайта іске қосылуына қатысты қосымша техникалық және құқықтық талаптар туғызды. == Техникалық сипаттамалары == === ВВЭР-1000 реакторы === [[ВВЭР]] — қысымдағы сумен жұмыс істейтін энергетикалық ядролық реакторлардың технологиялық тобы. Запорожье АЭС-інде ВВЭР-1000 реакторының В-320 жобалық модификациясы қолданылады. Реактордың жылулық қуаты шамамен 3000 МВт, ал электр қуаты шамамен 1000 МВт. Энергия ядролық отындағы уран ядроларының басқарылатын бөлінуі нәтижесінде бөлінеді. Реакторда су нейтрондарды баяулатқыш және жылу тасымалдағыш ретінде пайдаланылады. === Бірінші және екінші контурлар === ВВЭР-1000 реакторының технологиялық жүйесі екі негізгі контурдан тұрады. Бірінші контурда жоғары қысымдағы су реактордың белсенді аймағынан жылуды алып, бу генераторларына жеткізеді. Екінші контурда бу генераторлары арқылы алынған жылу суды буға айналдырады. Бу турбинаны айналдырады, ал турбина электр генераторымен жалғанған. Турбинадан шыққан бу конденсаторда салқындатылып, қайтадан суға айналады. Бірінші және екінші контурлардың бөлінуі радиоактивті заттардың негізгі бу-турбиналық жүйеге түсу қаупін азайтады. === Ядролық отын === ВВЭР-1000 реакторларында төмен байытылған уран диоксидінен жасалған ядролық отын пайдаланылады. Уран диоксиді керамикалық таблеткалар түрінде өндіріледі. Отын таблеткалары арнайы металл қабықшалардың ішіне салынып, отын элементтерін құрайды. Отын элементтері жинақталып, ядролық отын кассеталарына орналастырылады. ВВЭР-1000 реакторының белсенді аймағында әдетте 163 отын кассетасы болады. Ядролық тізбекті реакцияны реттеу үшін нейтрондарды жұтатын басқару штангалары қолданылады. === Қорғаныс жүйелері === Реактор қондырғылары радиоактивті заттардың сыртқа таралуын шектеуге арналған бірнеше қорғаныс тосқауылымен жабдықталған. Оларға ядролық отынның керамикалық құрылымы, отын элементтерінің металл қабықшалары, реактор корпусы мен бірінші контур және реактордың қорғаныс қабығы жатады. Қорғаныс жүйелерінің мақсаты — қалыпты пайдалану кезінде де, жобада қарастырылған авариялық жағдайларда да радиоактивті заттардың қоршаған ортаға шығуын болдырмау немесе шектеу. Дегенмен реакторлардың қауіпсіздігі электрмен жабдықтау, салқындату және технологиялық бақылау жүйелерінің жұмысқа қабілеттілігіне тәуелді. == Салқындату жүйесі == [[Сурет:Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|thumb|right|350px|Запорожье АЭС-інің салқындату тоғаны және № 2–6 реакторлық энергоблоктары. 2023 жылғы 15 маусымдағы көрініс. МАГАТЭ фотосуреті.]] === Бастапқы су көзі === Запорожье атом электр станциясының бастапқы жобасы Каховка су қоймасының су ресурстарын пайдалануға негізделген. Станцияның салқындату инфрақұрылымына су алу жүйелері, сорғы станциялары, салқындату арналары және арнайы салқындату тоғаны кірді. Салқындату тоғанының ауданы шамамен 8,2 км² болған. Станция толық қуатпен жұмыс істеген кезде салқындату жүйесінің маңызы ерекше жоғары болды. === Каховка бөгетінің бұзылуы === 2023 жылғы 6 маусымда Каховка су электр станциясының бөгеті бұзылды. Нәтижесінде Каховка су қоймасындағы су деңгейі күрт төмендеді. Бұл жағдай Запорожье атом электр станциясының салқындату жүйесіне қатысты алаңдаушылық туғызды. МАГАТЭ су қоймасындағы өзгерістерді бақылап, станциядағы қолда бар су қоры мен балама су көздерінің жеткіліктілігін бағалады.<ref name="IAEA2023"/> Станцияның салқындату тоғанындағы су қорын сақтау маңызды міндетке айналды. Қосымша су алу тәсілдері, соның ішінде жер асты су көздері пайдаланылды. === Балама су көздері === Каховка су қоймасының тартылуынан кейін станциядағы техникалық су қажеттілігін қамтамасыз ету үшін қосымша ұңғымалар қазылды. Суық тоқтату режиміндегі реакторлардың суға деген қажеттілігі толық қуатпен жұмыс істейтін реакторлармен салыстырғанда едәуір төмен. Алайда реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындатуды үздіксіз қамтамасыз ету қажет. === Салқындату мұнараларының зақымдануы === [[Сурет:Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|thumb|right|300px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси мен сарапшылардың зақымданған салқындату мұнарасын тексеруі. 4 қыркүйек 2024 жыл.]] 2024 жылғы тамызда станция аумағындағы салқындату мұнараларының бірінде өрт шыққаны хабарланды. 2024 жылғы 4 қыркүйекте МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси станцияға сапары кезінде зақымданған мұнараны тексерді. Бұл оқиға станцияның техникалық инфрақұрылымының әскери қақтығыс жағдайындағы осалдығына назар аудартты. == Пайдаланылған ядролық отынды сақтау == Ядролық реакторда пайдаланылған отын реактордың белсенді аймағынан шығарылғаннан кейін де радиоактивті болып қалады. Оның құрамында радиоактивті бөліну өнімдері мен басқа да радионуклидтер сақталады. Сондықтан пайдаланылған отынды сақтау кезінде радиациялық қорғаныс пен қалдық жылуды әкету қамтамасыз етілуге тиіс. === Су бассейндерінде сақтау === Реактордан шығарылған отын алдымен арнайы сумен толтырылған бассейндерде сақталады. Су отыннан бөлінетін жылуды әкетуге және иондаушы сәулеленудің әсерін төмендетуге қызмет етеді. Бұл кезеңде отынның температурасы мен радиациялық жағдайы бақыланады. === Құрғақ сақтау қоймасы === Запорожье АЭС аумағында пайдаланылған ядролық отынды құрғақ сақтау қоймасы бар. Бұл технологияда жеткілікті салқындатылған отын арнайы қорғаныш контейнерлеріне орналастырылады. Контейнерлер радиациялық қорғанысты, жылуды әкетуді және сыртқы ортадан оқшаулауды қамтамасыз етуге арналған. Құрғақ сақтау технологиясы ядролық отынды реактордан тыс ұзақ мерзім бойы сақтауға мүмкіндік береді. === Радиоактивті қалдықтар === Атом электр станциясының жұмысы барысында сұйық және қатты радиоактивті қалдықтар пайда болады. Олардың қатарына пайдаланылған сүзгілер, ионалмастырғыш материалдар, ластанған жабдықтар, технологиялық ерітінділер және басқа да материалдар кіреді. Радиоактивті қалдықтарды өңдеу, сақтау және есепке алу ядролық қауіпсіздік жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. == Электрмен жабдықтау == === Сыртқы электр желілері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіріп қана қоймай, өздерінің технологиялық қажеттіліктері үшін де электр қуатын тұтынады. Реакторлар тоқтатылған жағдайда сыртқы электр желілері қауіпсіздік жүйелері үшін негізгі энергия көздерінің біріне айналады. Запорожье АЭС инфрақұрылымында 750 кВ және 330 кВ электр беру желілері маңызды рөл атқарады. 2022 жылдан кейін әскери іс-қимылдар салдарынан электр желілерінің бір бөлігі бірнеше мәрте істен шықты. Электрмен жабдықтаудың тұрақсыздығы станцияның ядролық қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін факторға айналды. === Апаттық дизель генераторлары === Сыртқы электр қуаты жоғалған кезде станциядағы маңызды қауіпсіздік жүйелерін резервтік дизель генераторлары қуатпен қамтамасыз етеді. Олардың міндеті — реакторларды салқындату, бақылау және өзге де маңызды жүйелердің жұмысын жалғастыру. Генераторлардың ұзақ уақыт жұмыс істеуі үшін жеткілікті отын қоры, техникалық қызмет көрсету және қосалқы бөлшектер қажет. Сондықтан дизель генераторларын сыртқы электр желілерінің тұрақты баламасы деп қарастыруға болмайды. === 2026 жылғы жағдай === 2026 жылы станцияның сыртқы электрмен жабдықтау мәселесі маңызды қауіпсіздік проблемаларының бірі болып қала берді. OECD ядролық энергия агенттігінің 2026 жылғы 15 қазанға дейін жаңартылған материалында электр желілерінің ажыратылуы, жөндеу жұмыстары және апаттық дизель генераторларын пайдалану жөніндегі оқиғалар сипатталды.<ref name="NEA2026">{{cite web|url=https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations|title=Ukraine: Current Status of Nuclear Power Installations|publisher=OECD Nuclear Energy Agency|date=2026-10-15|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2026 жылғы тамыз бен қыркүйекте станцияны сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінде жаңа үзілістер тіркелді. Электр инфрақұрылымын жөндеу үшін МАГАТЭ арағайындығымен жергілікті қауіпсіздік шаралары ұйымдастырылды. Бұл оқиғалар атом станциясының әскери қақтығыс жағдайында сыртқы электрмен жабдықтауға тәуелділігін көрсетті. == 2022–2026 жылдардағы оқиғалар == {| class="wikitable sortable" ! Күні ! Оқиға ! Маңызы |- | 24 ақпан 2022 | Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды | Станцияның ядролық және физикалық қауіпсіздігіне жаңа қатерлер пайда болды |- | 4 наурыз 2022 | Ресей әскерлері Запорожье АЭС-ін басып алды | Станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауына өтті |- | Наурыз 2022 | МАГАТЭ ядролық қауіпсіздіктің жеті негізгі тірегін жариялады | Қарулы қақтығыс кезіндегі ядролық қауіпсіздік талаптары белгіленді |- | Тамыз 2022 | Станция маңында атыстар мен электр желілерінің зақымдануы туралы хабарламалар көбейді | Электрмен жабдықтау сенімділігі төмендеді |- | 1 қыркүйек 2022 | МАГАТЭ миссиясы станцияға келді | Халықаралық мониторинг басталды |- | 11 қыркүйек 2022 | Соңғы жұмыс істеген реактор тоқтатылды | Электр энергиясын өндіру толық тоқтады |- | 5 қазан 2022 | Ресей станцияны өзінің басқару жүйесіне өткізу жөнінде шешім қабылдады | Құқықтық және әкімшілік мәртебеге қатысты дау күшейді |- | 30 мамыр 2023 | МАГАТЭ станцияны қорғаудың бес қағидатын таныстырды | Әскери қауіптерді төмендету жөніндегі талаптар жарияланды |- | 6 маусым 2023 | Каховка бөгеті бұзылды | Салқындату инфрақұрылымының су көздері өзгерді |- | Сәуір 2024 | Барлық алты реактор суық тоқтату режиміне өтті | Электр өндірілмейтін қауіпсіз сақтау режимі қалыптасты |- | Тамыз 2024 | Салқындату мұнараларының бірінде өрт шықты | Техникалық инфрақұрылым зақымданды |- | 4 қыркүйек 2024 | МАГАТЭ бас директоры зақымданған мұнараны тексерді | Халықаралық техникалық бақылау жалғасты |- | 2025 | Сыртқы электр желілеріне және персоналдың жұмысына қатысты қауіптер сақталды | Станцияны қауіпсіз күйде ұстау негізгі міндет болып қалды |- | Тамыз–қазан 2026 | Электр желілерін жөндеу және апаттық жабдықтарды пайдалану мәселелері жалғасты | Станцияның электрмен жабдықтау қауіпсіздігі өзекті болды |} == Ядролық және радиациялық қауіпсіздік == === Суық тоқтату режимі === Суық тоқтату — ядролық реактордың электр энергиясын өндіруі тоқтатылып, температурасы мен қысымы төмендетілген күйі. Бұл режимде реактордағы басқарылатын тізбекті ядролық бөліну реакциясы тоқтатылған болады. Алайда радиоактивті изотоптардың ыдырауы нәтижесінде қалдық жылу бөлінуі жалғасады. Қалдық жылудың мөлшері реактор тоқтатылғаннан кейін уақыт өткен сайын төмендейді. Сондықтан ұзақ уақыт тоқтатылған реактордың жылулық жағдайы жаңадан тоқтатылған реактордың жағдайынан өзгеше болады. Дегенмен реакторды қауіпсіз күйде сақтау үшін салқындату, электрмен жабдықтау және бақылау жүйелері қажет. === Негізгі қауіптер === Запорожье АЭС үшін негізгі ядролық қауіпсіздік қатерлеріне мыналар жатады: * сыртқы электрмен жабдықтаудың толық жоғалуы; * апаттық дизель генераторларының істен шығуы; * дизель отыны қорының таусылуы; * салқындату жүйелерінің тоқтауы; * пайдаланылған ядролық отынды сақтау жүйелерінің зақымдануы; * өрт пен әскери шабуылдардың маңызды инфрақұрылымға әсері; * бақылау және байланыс жүйелерінің істен шығуы; * персоналдың қауіпсіз жұмыс істеуіне кедергі келуі. Әрбір авариялық сценарийдің ықтимал салдары зақымданған жүйелерге, ядролық отынның жағдайына, қорғаныс тосқауылдарының күйіне және апаттың даму ұзақтығына байланысты. === Чернобыль АЭС-імен салыстыру === Запорожье АЭС-індегі ВВЭР-1000 реакторлары [[Чернобыль атом электр станциясы]]ндағы РБМК реакторларынан ерекшеленеді. ВВЭР — қысымдағы сумен салқындатылатын реактор. Ал РБМК реакторы графитпен баяулатылатын және сумен салқындатылатын арналық реактор болып табылады. Олардың құрылымы, физикалық сипаттамалары және авариялық процестері әртүрлі. Сондықтан Чернобыль апатының механизмін Запорожье АЭС-індегі ықтимал аварияларға тікелей қолдануға болмайды. === Фукусима апатымен салыстыру === 2011 жылғы [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] кезінде сыртқы электрмен жабдықтаудың және резервтік жүйелердің істен шығуы ауыр салдарға әкелді. Запорожье АЭС жағдайында да электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы ядролық қауіпсіздіктің маңызды шарты болып саналады. Алайда реакторлардың түрі, тоқтатылғаннан кейін өткен уақыт және қолданыстағы қорғаныс жүйелері әртүрлі болғандықтан, екі станциядағы қауіптерді тікелей теңестіруге болмайды. == МАГАТЭ-нің халықаралық бақылауы == [[Сурет:Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|thumb|right|320px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси бастаған халықаралық сарапшылардың Запорожье АЭС-іне сапары. 29 наурыз 2023 жыл.]] === Тұрақты бақылау миссиясы === 2022 жылғы 1 қыркүйекте МАГАТЭ делегациясы Запорожье атом электр станциясына барды. Миссияны агенттіктің бас директоры [[Рафаэль Мариано Гросси]] басқарды. Осы сапардан кейін станцияда халықаралық сарапшылардың тұрақты қатысуы қамтамасыз етілді. Миссия '''ISAMZ''' (''IAEA Support and Assistance Mission to Zaporizhzhya'') деп аталады. Оның негізгі міндеттеріне ядролық қауіпсіздікті бақылау, электрмен жабдықтау жағдайын бағалау, салқындату жүйелерін қадағалау, радиациялық қауіпсіздік және персоналдың еңбек жағдайларын зерделеу кіреді. === Ядролық қауіпсіздіктің жеті тірегі === МАГАТЭ 2022 жылы қарулы қақтығыс жағдайында ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған жеті негізгі талапты белгіледі. Олар: # Ядролық қондырғылардың физикалық тұтастығы сақталуы тиіс. # Қауіпсіздік жүйелері мен жабдықтары жұмысқа қабілетті болуы қажет. # Персонал өз міндеттерін қысымсыз және қауіпсіз орындай алуы тиіс. # Сыртқы электрмен жабдықтау сенімді болуы қажет. # Логистикалық жеткізілімдер мен маңызды материалдар қолжетімді болуы тиіс. # Радиациялық бақылау мен апаттық дайындық қамтамасыз етілуі тиіс. # Реттеуші органдармен және басқа тиісті ұйымдармен байланыс тұрақты болуы қажет.<ref name="seven">{{cite web|url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/ukraine/nuclear-safety-joint-statement-safety-and-security-civil-nuclear-facilities_en|title=Joint Statement on the Safety and Security of Civil Nuclear Facilities in Armed Conflicts|publisher=European External Action Service|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Станцияны қорғаудың бес қағидаты === 2023 жылғы 30 мамырда Рафаэль Гросси Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде Запорожье АЭС-ін қорғаудың бес қағидатын ұсынды. Біріншіден, станцияға қарсы немесе станция аумағынан шабуыл жасалмауы тиіс. Екіншіден, атом станциясында шабуыл жасауға арналған ауыр қару-жарақ пен әскери құралдар орналастырылмауы қажет. Үшіншіден, сыртқы электрмен жабдықтауға қауіп төндірілмеуі тиіс. Төртіншіден, ядролық қауіпсіздік үшін маңызды ғимараттар мен жүйелер шабуылдар мен диверсиялардан қорғалуы тиіс. Бесіншіден, осы қағидаттарды бұзатын әрекеттерге жол берілмеуі қажет.<ref name="five">{{cite web|url=https://press.un.org/en/2023/sc15300.doc.htm|title=IAEA Director Outlines Five Principles to Prevent Nuclear Accident at Zaporizhzhia|publisher=United Nations|date=2023-05-30|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Құқықтық және әкімшілік мәртебесі == Запорожье атом электр станциясы халықаралық деңгейде танылған Украина аумағында орналасқан. 2022 жылғы 4 наурыздан бері станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында. 2022 жылғы қазанда Ресей билігі станцияны өз басқаруына өткізу туралы біржақты шешім қабылдады. Украина бұл шешімді мойындамайды. Станцияның халықаралық құқықтағы мәртебесі, аумақтық тиесілігі және күнделікті әкімшілік басқаруы өзара бөлек мәселелер болып табылады. Украина заңнамасына сәйкес, Запорожье АЭС «Энергоатом» мемлекеттік атом энергетикасы кәсіпорнына тиесілі. Ал 2022 жылдан кейін Ресейдің басқару құрылымдары станцияның күнделікті қызметіне іс жүзінде қатысып келеді. МАГАТЭ-нің техникалық бақылауы станцияның аумақтық немесе меншік мәртебесін тануды білдірмейді. == Экономикалық және энергетикалық маңызы == Запорожье АЭС көптеген жылдар бойы Украинаның электр энергетикасындағы маңызды өндірістік нысандардың бірі болды. Оның жалпы орнатылған электр қуаты 6000 МВт-қа тең. Бұл көрсеткіш станцияны Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы етеді. 2022 жылға дейін Запорожье АЭС Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді. Станция елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аудандарын электр қуатымен қамтамасыз етуге маңызды үлес қосты. Атом электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы Украина энергетикалық жүйесінен ірі генерациялық қуаттың шығуына алып келді. Станция электр энергиясын өндірмесе де, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін электр энергиясы, техникалық қызмет көрсету және материалдық ресурстар қажет. == Қоршаған ортаға әсері == === Қалыпты жұмыс кезіндегі әсері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіру кезінде көмір немесе табиғи газ жағатын электр станцияларымен салыстырғанда тікелей көмірқышқыл газын аз шығарады. Сонымен бірге атом энергетикасының қоршаған ортаға әсері толық жойылмайды. Негізгі экологиялық мәселелерге су ресурстарын пайдалану, су айдындарына жылулық әсер, пайдаланылған ядролық отынды сақтау, радиоактивті қалдықтарды басқару және радиациялық мониторинг жатады. === Салқындату тоғанының экожүйесі === Станцияның салқындату тоғаны мен арналарында өзіндік су экожүйесі қалыптасқан. МАГАТЭ мәліметіне сәйкес, 2023 жылғы сәуірде салқындату тоғаны мен арналарға органикалық заттарды тұтынатын шамамен 30 мың тропикалық балық жіберілген. Бұл шара салқындату жүйелерінің арналары мен құбырларында органикалық материалдардың жиналуын шектеуге бағытталған.<ref name="IAEA2023a">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-30.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/30|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-06-08|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Радиациялық мониторинг === Атом электр станцияларында радиациялық қауіпсіздікті бағалау үшін арнайы өлшеу және бақылау жүйелері пайдаланылады. Олар гамма-сәулелену деңгейін, технологиялық орталардағы радионуклидтерді және басқа да радиациялық көрсеткіштерді бақылайды. Радиациялық мониторинг нәтижелері ядролық қауіпсіздіктің жалпы жағдайын бағалау үшін қолданылады. == Болашақта қайта іске қосылуы == Запорожье АЭС реакторларын қайта іске қосу техникалық, қауіпсіздік және құқықтық мәселелерге байланысты. Реакторларды ұзақ уақыт тоқтатылғаннан кейін қайта іске қосу үшін олардың техникалық жағдайына жан-жақты сараптама жүргізу қажет. Мұндай тексерулер реактор корпустарын, салқындату жүйелерін, электр жабдықтарын, басқару жүйелерін, ядролық отынды және қауіпсіздік жүйелерін қамтиды. Сыртқы электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы мен су ресурстарының жеткіліктілігі де маңызды. Сонымен қатар қауіпсіз еңбек жағдайлары, білікті персоналдың болуы және тиісті лицензиялық талаптардың орындалуы қажет. 2026 жылғы қазанда станция электр энергиясын өндірмеді және алты реактордың барлығы суық тоқтату режимінде қалды. == Станцияны пайдаланудан шығару == Атом электр станцияларының реакторлары шектеулі жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Мерзімі аяқталғаннан кейін энергоблоктар қауіпсіз түрде тоқтатылып, ядролық отыны шығарылады. Кейін жабдықтар залалсыздандырылып, радиоактивті қалдықтар тиісті сақтау орындарына жіберіледі. Запорожье АЭС-інің болашақта пайдаланылуы немесе пайдаланудан шығарылуы оның техникалық жағдайына, қауіпсіздік талаптарына және құқықтық мәселелердің шешілуіне байланысты. == Халықаралық маңызы == Запорожье атом электр станциясының әскери қақтығыс аймағында орналасуы халықаралық ядролық қауіпсіздік жүйесі үшін ерекше мәселе туғызды. Атом электр станциясын әскери іс-қимылдар жағдайында қауіпсіз сақтау, сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінің сенімділігін қамтамасыз ету және халықаралық инспекторлардың жұмысы маңызды мәселелерге айналды. Станция төңірегіндегі оқиғалар болашақта азаматтық ядролық объектілерді қарулы қақтығыстар кезінде қорғау жөніндегі халықаралық талаптарды жетілдіру үшін маңызды тәжірибе болуы мүмкін. == Фотогалерея == <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Запорожье атом электр станциясы"> ЗАЕС (2).jpg|Запорожье АЭС-інің жалпы көрінісі, 2021 жыл Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|Станцияның жерсеріктік сызбасы, 2022 жыл Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|Салқындату тоғаны мен реакторлар, 2023 жыл Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|МАГАТЭ сарапшыларының сапары, 2023 жыл Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|Зақымданған салқындату мұнарасын тексеру, 2024 жыл </gallery> == Қараңыз == * [[Атом электр станциясы]] * [[Ядролық реактор]] * [[Энергодар]] * [[Запорожье облысы]] * [[Каховка су қоймасы]] * [[Чернобыль атом электр станциясы]] * [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] * [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.iaea.org/ Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік (МАГАТЭ)] * [https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine World Nuclear Association — Украина атом реакторлары] * [https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations OECD Nuclear Energy Agency — Украина ядролық объектілерінің жағдайы] * [https://www.energoatom.com.ua/ «Энергоатом» мемлекеттік кәсіпорны] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Zaporizhzhia_Nuclear_Power_Plant Wikimedia Commons — Запорожье атом электр станциясының фотосуреттері] [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина энергетикасы]] ha6ofwu3mzekg7485ictha9gux306pv 3686813 3686812 2026-10-27T04:38:23Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Салқындату жүйесі */ 3686813 wikitext text/x-wiki '''Запорожье атом электр станциясы''' ('''Запорожье АЭС''', қысқаша '''ЗАЭС'''; {{lang-uk|Запорізька атомна електростанція}}; {{lang-en|Zaporizhzhia Nuclear Power Plant}}) — [[Украина]]ның [[Запорожье облысы]]ндағы [[Энергодар]] қаласына жақын жерде, [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында орналасқан [[атом электр станциясы]]. Орнатылған электр қуаты бойынша Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы болып саналады. Станция әрқайсысының жобалық жалпы электр қуаты 1000 МВт болатын алты [[ВВЭР-1000]] ядролық реакторынан тұрады. Жалпы орнатылған электр қуаты — 6000 МВт, ал таза номиналдық электр қуаты шамамен 5700 МВт.<ref name="WNA">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine|title=Ukraine — Nuclear Reactor Database|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |+ '''Запорожье атом электр станциясы''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Сурет:ЗАЕС (2).jpg|300px|Запорожье атом электр станциясы]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ''Запорожье АЭС-інің 2021 жылғы көрінісі'' |- ! Ел | {{UKR}} |- ! Орналасқан жері | [[Запорожье облысы]], [[Энергодар]] |- ! Географиялық координаттары | {{coord|47|30|40|N|34|35|07|E|display=inline}} |- ! Құрылысының басталуы | 1980 жыл |- ! Алғаш іске қосылуы | 1984 жыл |- ! Соңғы энергоблоктың іске қосылуы | 1995 жыл |- ! Меншік иесі | [[Энергоатом]] (Украина заңнамасына сәйкес) |- ! Іс жүзіндегі бақылау | 2022 жылғы 4 наурыздан бастап Ресей бақылауында |- ! Реакторлар саны | 6 |- ! Реактор түрі | [[ВВЭР-1000]]/В-320 |- ! Жалпы электр қуаты | 6000 МВт |- ! Таза номиналдық қуаты | Шамамен 5700 МВт |- ! Жылулық қуаты | 18 000 МВт |- ! Ядролық отыны | Төмен байытылған уран диоксиді |- ! Салқындатқышы | Су |- ! Электр өндіру жағдайы | 2022 жылғы қыркүйектен тоқтатылған |- ! Реакторлардың жағдайы | Алты реактор да суық тоқтату режимінде |- ! Халықаралық бақылау | [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік|МАГАТЭ]] |} Станцияның алғашқы энергоблогы 1984 жылы электр желісіне қосылды, ал алтыншы энергоблогы 1995 жылы іске қосылды. Алты реактордың жиынтық жылулық қуаты 18 000 МВт-ты құрайды. 2022 жылға дейін станция Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді және елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аймақтарын электрмен жабдықтауда маңызды рөл атқарды. 2022 жылғы 4 наурызда [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022)|Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі]] барысында станцияны Ресей әскерлері басып алды. Содан бері атом электр станциясы Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында қалып отыр. Алайда халықаралық деңгейде танылған шекараларға сәйкес станция Украина аумағында орналасқан және Украина заңнамасы бойынша мемлекеттік «Энергоатом» кәсіпорнына тиесілі.<ref name="war">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-t-z/ukraine-russia-war-and-nuclear-energy|title=Ukraine: Russia–Ukraine War and Nuclear Energy|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2022 жылғы қыркүйекте станция электр энергиясын өндіруді толық тоқтатты. 2024 жылғы сәуірден бастап барлық алты реактор суық тоқтату режимінде сақталуда. Соған қарамастан, реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындату, радиациялық бақылау және өзге де қауіпсіздік жүйелерінің жұмысы үшін электрмен жабдықтау қажет. 2022 жылғы қыркүйектен бері станцияда [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]]тің (МАГАТЭ) тұрақты халықаралық бақылау миссиясы жұмыс істейді. == Географиялық орны == [[Сурет:Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|thumb|right|350px|Запорожье атом электр станциясының 2022 жылғы 27 ақпандағы жерсеріктік көрінісі. 1–6 — реакторлық энергоблоктар; 7 — электр беру желілерінің тіректері; 8 — оқу-жаттығу ғимараты; 9 — радиоактивті қалдықтар қоймасы; 10 — салқындату тоғаны; 11 — салқындату мұнаралары; 12 — Каховка су қоймасы.]] Запорожье АЭС Украинаның оңтүстік-шығысында, Запорожье облысының [[Васильевка ауданы]]на қарасты Энергодар қаласының маңында орналасқан. Станция [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында, бұрынғы [[Каховка су қоймасы]]ның оңтүстік бөлігінде салынған. Оның географиялық координаттары шамамен 47°30′40″ солтүстік ендік және 34°35′07″ шығыс бойлық. Станцияның орналасқан аумағы Украинадағы ірі өнеркәсіптік және энергетикалық тораптардың бірі болған. Оған жақын жерде Запорожье жылу электр станциясы орналасқан. === Энергодар қаласы === [[Энергодар]] — атом және жылу энергетикасы кәсіпорындарына қызмет көрсету үшін дамыған қала. Қаланың қалыптасуы Днепрдің сол жағалауында ірі энергетикалық кешен салу бағдарламасымен байланысты. Запорожье атом электр станциясы ұзақ уақыт бойы қаладағы негізгі жұмыс берушілердің бірі болды. Қалада энергетика мамандарын даярлау, медициналық қызмет көрсету, тұрғын үй және әлеуметтік инфрақұрылым нысандары дамыды. 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай Энергодар тұрғындарының күнделікті өміріне, көші-қонына және атом станциясы персоналының еңбек жағдайларына әсер етті. === Каховка су қоймасы === Каховка су қоймасы Днепр өзеніндегі ірі жасанды су айдыны болған. Станция құрылысы кезінде оның су ресурстары атом электр станциясының салқындату инфрақұрылымына байланысты пайдаланылды. 2023 жылғы 6 маусымда [[Каховка бөгетінің бұзылуы|Каховка бөгеті бұзылғаннан]] кейін су қоймасының деңгейі күрт төмендеп, станцияның гидротехникалық жағдайы елеулі өзгерді.<ref name="IAEA2023">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-44.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/44|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-09-14|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Тарихы == === Жобалануы және құрылысы === Запорожье АЭС салу туралы шешім Кеңес Одағының оңтүстік өнеркәсіптік аудандарында электр энергиясына сұраныстың артуымен байланысты қабылданды. ХХ ғасырдың екінші жартысында Украинаның оңтүстік-шығысындағы металлургия, машина жасау, химия өнеркәсібі және басқа да энергияны көп қажет ететін салалар қарқынды дамыды. Атом электр станциясын салу осы өнеркәсіптік өңірлерді тұрақты электр энергиясымен қамтамасыз етуге бағытталды. Құрылыс жұмыстары 1980 жылы басталды. Станцияда ВВЭР-1000 үлгісіндегі қысымдағы су реакторларын пайдалану көзделді. Бірінші энергоблок 1984 жылы желіге қосылды. Кейін жаңа энергоблоктар кезең-кезеңімен пайдалануға берілді. === 1984–1991 жылдар === 1984–1989 жылдар аралығында алғашқы бес энергоблок іске қосылды. 1986 жылғы [[Чернобыль апаты]] Кеңес Одағындағы ядролық энергетика қауіпсіздігіне қатысты талаптарды қайта қарауға себеп болды. Запорожье АЭС-інде қолданылатын ВВЭР реакторлары Чернобыль станциясындағы РБМК реакторларынан техникалық және конструкциялық тұрғыдан ерекшеленеді. 1990 жылы Кеңес Одағында атом электр станцияларын салуға қатысты шектеулер мен энергетикалық саясаттағы өзгерістер алтыншы энергоблоктың құрылысын аяқтауға әсер етті. === 1991–2021 жылдар === 1991 жылы Украина тәуелсіздік алғаннан кейін Запорожье АЭС елдің ұлттық энергетикалық жүйесіне кірді. 1995 жылғы 19 қазанда алтыншы энергоблок электр желісіне қосылды. Оның коммерциялық пайдалануға берілуі 1996 жылы жүзеге асты.<ref name="unit6">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/details/Zaporizhzhia-6|title=Zaporizhzhia 6|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> Алтыншы энергоблоктың қосылуы нәтижесінде станцияның жалпы жобалық электр қуаты 6000 МВт-қа жетті. Станция Украинаның мемлекеттік атом энергетикасы жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. 1996 жылдан бастап Запорожье АЭС «Энергоатом» ұлттық атом энергиясын өндіруші кәсіпорнының құрамында жұмыс істеді. Кейінгі жылдары станцияда қауіпсіздік жүйелерін жаңғырту, электр жабдықтарын ауыстыру, жоспарлы жөндеу және энергоблоктардың пайдалану мерзімін ұзарту жұмыстары жүргізілді. 2022 жылға дейін станция Украинада өндірілетін атом электр энергиясының жартысына жуығын қамтамасыз етіп келген кезеңдер болды. === 2022 жылғы басып алынуы === 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды. 2022 жылғы 4 наурызда Ресей әскерлері Запорожье атом электр станциясын басып алды. Станция маңындағы қарулы қақтығыс барысында оқу-жаттығу ғимаратында өрт шыққаны хабарланды. Бұл оқиға халықаралық қауымдастықтың алаңдаушылығын туғызды. МАГАТЭ атом станциясына қатысты әскери іс-қимылдардың ядролық қауіпсіздікке қатер төндіретінін мәлімдеді. 2022 жылдың көктемі мен жазында кейбір энергоблоктар электр энергиясын өндіруін жалғастырды. Алайда сыртқы электр беру желілерінің зақымдануы, әскери іс-қимылдар және өндірістік басқарудағы қиындықтар станцияның жұмысын күрделендірді. === Электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы === 2022 жылғы 11 қыркүйекте соңғы жұмыс істеп тұрған алтыншы энергоблок тоқтатылды. Осыдан кейін станция электр энергиясын коммерциялық өндіруді толық тоқтатты. Реакторлар тоқтатылғанымен, ядролық отынды салқындату, қауіпсіздік жүйелерін пайдалану және радиациялық бақылау жұмыстары жалғасты. 2024 жылғы сәуірде барлық алты реактор суық тоқтату режиміне ауыстырылды. == Энергоблоктары == Запорожье АЭС алты ВВЭР-1000/В-320 ядролық реакторынан тұрады. Әр энергоблоктың жалпы жобалық электр қуаты 1000 МВт, ал таза электр қуаты шамамен 950 МВт. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ '''Запорожье АЭС энергоблоктарының сипаттамасы''' ! Энергоблок ! Реактор түрі ! Электр желісіне алғаш қосылуы ! Жалпы қуаты, МВт ! Таза қуаты, МВт ! Қазіргі жағдайы |- | № 1 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1984 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 2 | ВВЭР-1000/В-320 | 22 шілде 1985 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 3 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1986 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 4 | ВВЭР-1000/В-320 | 18 желтоқсан 1987 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 5 | ВВЭР-1000/В-320 | 14 тамыз 1989 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 6 | ВВЭР-1000/В-320 | 19 қазан 1995 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- ! colspan="3" | Барлығы ! 6000 ! 5700 ! Электр энергиясын өндірмейді |} Кестеде энергоблоктардың электр желісіне алғаш қосылған күндері көрсетілген. Бұл күндер коммерциялық пайдалануға берілген күндерден өзгеше болуы мүмкін. === Реакторлардың пайдалану мерзімі === Атом электр станцияларының реакторлары белгілі бір жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Пайдалану мерзімін ұзарту үшін жабдықтардың техникалық күйі тексеріліп, қауіпсіздік сараптамасы жүргізіледі. Запорожье АЭС-інің кейбір энергоблоктары бастапқы жобалық мерзімінен кейін жұмыс істеуге рұқсат алған. Алайда 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай және реакторлардың ұзақ уақыт тоқтатылуы олардың болашақта қайта іске қосылуына қатысты қосымша техникалық және құқықтық талаптар туғызды. == Техникалық сипаттамалары == === ВВЭР-1000 реакторы === [[ВВЭР]] — қысымдағы сумен жұмыс істейтін энергетикалық ядролық реакторлардың технологиялық тобы. Запорожье АЭС-інде ВВЭР-1000 реакторының В-320 жобалық модификациясы қолданылады. Реактордың жылулық қуаты шамамен 3000 МВт, ал электр қуаты шамамен 1000 МВт. Энергия ядролық отындағы уран ядроларының басқарылатын бөлінуі нәтижесінде бөлінеді. Реакторда су нейтрондарды баяулатқыш және жылу тасымалдағыш ретінде пайдаланылады. === Бірінші және екінші контурлар === ВВЭР-1000 реакторының технологиялық жүйесі екі негізгі контурдан тұрады. Бірінші контурда жоғары қысымдағы су реактордың белсенді аймағынан жылуды алып, бу генераторларына жеткізеді. Екінші контурда бу генераторлары арқылы алынған жылу суды буға айналдырады. Бу турбинаны айналдырады, ал турбина электр генераторымен жалғанған. Турбинадан шыққан бу конденсаторда салқындатылып, қайтадан суға айналады. Бірінші және екінші контурлардың бөлінуі радиоактивті заттардың негізгі бу-турбиналық жүйеге түсу қаупін азайтады. === Ядролық отын === ВВЭР-1000 реакторларында төмен байытылған уран диоксидінен жасалған ядролық отын пайдаланылады. Уран диоксиді керамикалық таблеткалар түрінде өндіріледі. Отын таблеткалары арнайы металл қабықшалардың ішіне салынып, отын элементтерін құрайды. Отын элементтері жинақталып, ядролық отын кассеталарына орналастырылады. ВВЭР-1000 реакторының белсенді аймағында әдетте 163 отын кассетасы болады. Ядролық тізбекті реакцияны реттеу үшін нейтрондарды жұтатын басқару штангалары қолданылады. === Қорғаныс жүйелері === Реактор қондырғылары радиоактивті заттардың сыртқа таралуын шектеуге арналған бірнеше қорғаныс тосқауылымен жабдықталған. Оларға ядролық отынның керамикалық құрылымы, отын элементтерінің металл қабықшалары, реактор корпусы мен бірінші контур және реактордың қорғаныс қабығы жатады. Қорғаныс жүйелерінің мақсаты — қалыпты пайдалану кезінде де, жобада қарастырылған авариялық жағдайларда да радиоактивті заттардың қоршаған ортаға шығуын болдырмау немесе шектеу. Дегенмен реакторлардың қауіпсіздігі электрмен жабдықтау, салқындату және технологиялық бақылау жүйелерінің жұмысқа қабілеттілігіне тәуелді. == Салқындату жүйесі == [[Сурет:Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|thumb|right|350px|Запорожье АЭС-інің салқындату тоғаны және № 2–6 реакторлық энергоблоктары. 2023 жылғы 15 маусымдағы көрініс. МАГАТЭ фотосуреті.]] === Бастапқы су көзі === Запорожье атом электр станциясының бастапқы жобасы Каховка су қоймасының су ресурстарын пайдалануға негізделген. Станцияның салқындату инфрақұрылымына су алу жүйелері, сорғы станциялары, салқындату арналары және арнайы салқындату тоғаны кірді. Салқындату тоғанының ауданы шамамен 8,2 км² болған. Станция толық қуатпен жұмыс істеген кезде салқындату жүйесінің маңызы ерекше жоғары болды. === Каховка бөгетінің бұзылуы === 2023 жылғы 6 маусымда Каховка су электр станциясының бөгеті бұзылды. Нәтижесінде Каховка су қоймасындағы су деңгейі күрт төмендеді. Бұл жағдай Запорожье атом электр станциясының салқындату жүйесіне қатысты алаңдаушылық туғызды. МАГАТЭ су қоймасындағы өзгерістерді бақылап, станциядағы қолда бар су қоры мен балама су көздерінің жеткіліктілігін бағалады.<ref name="IAEA2023"/> Станцияның салқындату тоғанындағы су қорын сақтау маңызды міндетке айналды. Қосымша су алу тәсілдері, соның ішінде жер асты су көздері пайдаланылды. === Балама су көздері === Каховка су қоймасының тартылуынан кейін станциядағы техникалық су қажеттілігін қамтамасыз ету үшін қосымша ұңғымалар қазылды. Суық тоқтату режиміндегі реакторлардың суға деген қажеттілігі толық қуатпен жұмыс істейтін реакторлармен салыстырғанда едәуір төмен. Алайда реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындатуды үздіксіз қамтамасыз ету қажет. === Салқындату мұнараларының зақымдануы === [[Сурет:Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|thumb|right|300px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси мен сарапшылардың зақымданған салқындату мұнарасын тексеруі. 4 қыркүйек 2024 жыл.]] 2024 жылғы тамызда станция аумағындағы салқындату мұнараларының бірінде өрт шыққаны хабарланды. 2024 жылғы 4 қыркүйекте МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси станцияға сапары кезінде зақымданған мұнараны тексерді. Бұл оқиға станцияның техникалық инфрақұрылымының әскери қақтығыс жағдайындағы осалдығына назар аудартты. == Пайдаланылған ядролық отынды сақтау == Ядролық реакторда пайдаланылған отын реактордың белсенді аймағынан шығарылғаннан кейін де радиоактивті болып қалады. Оның құрамында радиоактивті бөліну өнімдері мен басқа да радионуклидтер сақталады. Сондықтан пайдаланылған отынды сақтау кезінде радиациялық қорғаныс пен қалдық жылуды әкету қамтамасыз етілуге тиіс. === Су бассейндерінде сақтау === Реактордан шығарылған отын алдымен арнайы сумен толтырылған бассейндерде сақталады. Су отыннан бөлінетін жылуды әкетуге және иондаушы сәулеленудің әсерін төмендетуге қызмет етеді. Бұл кезеңде отынның температурасы мен радиациялық жағдайы бақыланады. === Құрғақ сақтау қоймасы === Запорожье АЭС аумағында пайдаланылған ядролық отынды құрғақ сақтау қоймасы бар. Бұл технологияда жеткілікті салқындатылған отын арнайы қорғаныш контейнерлеріне орналастырылады. Контейнерлер радиациялық қорғанысты, жылуды әкетуді және сыртқы ортадан оқшаулауды қамтамасыз етуге арналған. Құрғақ сақтау технологиясы ядролық отынды реактордан тыс ұзақ мерзім бойы сақтауға мүмкіндік береді. === Радиоактивті қалдықтар === Атом электр станциясының жұмысы барысында сұйық және қатты радиоактивті қалдықтар пайда болады. Олардың қатарына пайдаланылған сүзгілер, ионалмастырғыш материалдар, ластанған жабдықтар, технологиялық ерітінділер және басқа да материалдар кіреді. Радиоактивті қалдықтарды өңдеу, сақтау және есепке алу ядролық қауіпсіздік жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. == Электрмен жабдықтау == === Сыртқы электр желілері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіріп қана қоймай, өздерінің технологиялық қажеттіліктері үшін де электр қуатын тұтынады. Реакторлар тоқтатылған жағдайда сыртқы электр желілері қауіпсіздік жүйелері үшін негізгі энергия көздерінің біріне айналады. Запорожье АЭС инфрақұрылымында 750 кВ және 330 кВ электр беру желілері маңызды рөл атқарады. 2022 жылдан кейін әскери іс-қимылдар салдарынан электр желілерінің бір бөлігі бірнеше мәрте істен шықты. Электрмен жабдықтаудың тұрақсыздығы станцияның ядролық қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін факторға айналды. === Апаттық дизель генераторлары === Сыртқы электр қуаты жоғалған кезде станциядағы маңызды қауіпсіздік жүйелерін резервтік дизель генераторлары қуатпен қамтамасыз етеді. Олардың міндеті — реакторларды салқындату, бақылау және өзге де маңызды жүйелердің жұмысын жалғастыру. Генераторлардың ұзақ уақыт жұмыс істеуі үшін жеткілікті отын қоры, техникалық қызмет көрсету және қосалқы бөлшектер қажет. Сондықтан дизель генераторларын сыртқы электр желілерінің тұрақты баламасы деп қарастыруға болмайды. === 2026 жылғы жағдай === 2026 жылы станцияның сыртқы электрмен жабдықтау мәселесі маңызды қауіпсіздік проблемаларының бірі болып қала берді. OECD ядролық энергия агенттігінің 2026 жылғы 15 қазанға дейін жаңартылған материалында электр желілерінің ажыратылуы, жөндеу жұмыстары және апаттық дизель генераторларын пайдалану жөніндегі оқиғалар сипатталды.<ref name="NEA2026">{{cite web|url=https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations|title=Ukraine: Current Status of Nuclear Power Installations|publisher=OECD Nuclear Energy Agency|date=2026-10-15|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2026 жылғы тамыз бен қыркүйекте станцияны сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінде жаңа үзілістер тіркелді. Электр инфрақұрылымын жөндеу үшін МАГАТЭ арағайындығымен жергілікті қауіпсіздік шаралары ұйымдастырылды. Бұл оқиғалар атом станциясының әскери қақтығыс жағдайында сыртқы электрмен жабдықтауға тәуелділігін көрсетті. == 2022–2026 жылдардағы оқиғалар == {| class="wikitable sortable" ! Күні ! Оқиға ! Маңызы |- | 24 ақпан 2022 | Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды | Станцияның ядролық және физикалық қауіпсіздігіне жаңа қатерлер пайда болды |- | 4 наурыз 2022 | Ресей әскерлері Запорожье АЭС-ін басып алды | Станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауына өтті |- | Наурыз 2022 | МАГАТЭ ядролық қауіпсіздіктің жеті негізгі тірегін жариялады | Қарулы қақтығыс кезіндегі ядролық қауіпсіздік талаптары белгіленді |- | Тамыз 2022 | Станция маңында атыстар мен электр желілерінің зақымдануы туралы хабарламалар көбейді | Электрмен жабдықтау сенімділігі төмендеді |- | 1 қыркүйек 2022 | МАГАТЭ миссиясы станцияға келді | Халықаралық мониторинг басталды |- | 11 қыркүйек 2022 | Соңғы жұмыс істеген реактор тоқтатылды | Электр энергиясын өндіру толық тоқтады |- | 5 қазан 2022 | Ресей станцияны өзінің басқару жүйесіне өткізу жөнінде шешім қабылдады | Құқықтық және әкімшілік мәртебеге қатысты дау күшейді |- | 30 мамыр 2023 | МАГАТЭ станцияны қорғаудың бес қағидатын таныстырды | Әскери қауіптерді төмендету жөніндегі талаптар жарияланды |- | 6 маусым 2023 | Каховка бөгеті бұзылды | Салқындату инфрақұрылымының су көздері өзгерді |- | Сәуір 2024 | Барлық алты реактор суық тоқтату режиміне өтті | Электр өндірілмейтін қауіпсіз сақтау режимі қалыптасты |- | Тамыз 2024 | Салқындату мұнараларының бірінде өрт шықты | Техникалық инфрақұрылым зақымданды |- | 4 қыркүйек 2024 | МАГАТЭ бас директоры зақымданған мұнараны тексерді | Халықаралық техникалық бақылау жалғасты |- | 2025 | Сыртқы электр желілеріне және персоналдың жұмысына қатысты қауіптер сақталды | Станцияны қауіпсіз күйде ұстау негізгі міндет болып қалды |- | Тамыз–қазан 2026 | Электр желілерін жөндеу және апаттық жабдықтарды пайдалану мәселелері жалғасты | Станцияның электрмен жабдықтау қауіпсіздігі өзекті болды |} == Ядролық және радиациялық қауіпсіздік == === Суық тоқтату режимі === Суық тоқтату — ядролық реактордың электр энергиясын өндіруі тоқтатылып, температурасы мен қысымы төмендетілген күйі. Бұл режимде реактордағы басқарылатын тізбекті ядролық бөліну реакциясы тоқтатылған болады. Алайда радиоактивті изотоптардың ыдырауы нәтижесінде қалдық жылу бөлінуі жалғасады. Қалдық жылудың мөлшері реактор тоқтатылғаннан кейін уақыт өткен сайын төмендейді. Сондықтан ұзақ уақыт тоқтатылған реактордың жылулық жағдайы жаңадан тоқтатылған реактордың жағдайынан өзгеше болады. Дегенмен реакторды қауіпсіз күйде сақтау үшін салқындату, электрмен жабдықтау және бақылау жүйелері қажет. === Негізгі қауіптер === Запорожье АЭС үшін негізгі ядролық қауіпсіздік қатерлеріне мыналар жатады: * сыртқы электрмен жабдықтаудың толық жоғалуы; * апаттық дизель генераторларының істен шығуы; * дизель отыны қорының таусылуы; * салқындату жүйелерінің тоқтауы; * пайдаланылған ядролық отынды сақтау жүйелерінің зақымдануы; * өрт пен әскери шабуылдардың маңызды инфрақұрылымға әсері; * бақылау және байланыс жүйелерінің істен шығуы; * персоналдың қауіпсіз жұмыс істеуіне кедергі келуі. Әрбір авариялық сценарийдің ықтимал салдары зақымданған жүйелерге, ядролық отынның жағдайына, қорғаныс тосқауылдарының күйіне және апаттың даму ұзақтығына байланысты. === Чернобыль АЭС-імен салыстыру === Запорожье АЭС-індегі ВВЭР-1000 реакторлары [[Чернобыль атом электр станциясы]]ндағы РБМК реакторларынан ерекшеленеді. ВВЭР — қысымдағы сумен салқындатылатын реактор. Ал РБМК реакторы графитпен баяулатылатын және сумен салқындатылатын арналық реактор болып табылады. Олардың құрылымы, физикалық сипаттамалары және авариялық процестері әртүрлі. Сондықтан Чернобыль апатының механизмін Запорожье АЭС-індегі ықтимал аварияларға тікелей қолдануға болмайды. === Фукусима апатымен салыстыру === 2011 жылғы [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] кезінде сыртқы электрмен жабдықтаудың және резервтік жүйелердің істен шығуы ауыр салдарға әкелді. Запорожье АЭС жағдайында да электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы ядролық қауіпсіздіктің маңызды шарты болып саналады. Алайда реакторлардың түрі, тоқтатылғаннан кейін өткен уақыт және қолданыстағы қорғаныс жүйелері әртүрлі болғандықтан, екі станциядағы қауіптерді тікелей теңестіруге болмайды. == МАГАТЭ-нің халықаралық бақылауы == [[Сурет:Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|thumb|right|320px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси бастаған халықаралық сарапшылардың Запорожье АЭС-іне сапары. 29 наурыз 2023 жыл.]] === Тұрақты бақылау миссиясы === 2022 жылғы 1 қыркүйекте МАГАТЭ делегациясы Запорожье атом электр станциясына барды. Миссияны агенттіктің бас директоры [[Рафаэль Мариано Гросси]] басқарды. Осы сапардан кейін станцияда халықаралық сарапшылардың тұрақты қатысуы қамтамасыз етілді. Миссия '''ISAMZ''' (''IAEA Support and Assistance Mission to Zaporizhzhya'') деп аталады. Оның негізгі міндеттеріне ядролық қауіпсіздікті бақылау, электрмен жабдықтау жағдайын бағалау, салқындату жүйелерін қадағалау, радиациялық қауіпсіздік және персоналдың еңбек жағдайларын зерделеу кіреді. === Ядролық қауіпсіздіктің жеті тірегі === МАГАТЭ 2022 жылы қарулы қақтығыс жағдайында ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған жеті негізгі талапты белгіледі. Олар: # Ядролық қондырғылардың физикалық тұтастығы сақталуы тиіс. # Қауіпсіздік жүйелері мен жабдықтары жұмысқа қабілетті болуы қажет. # Персонал өз міндеттерін қысымсыз және қауіпсіз орындай алуы тиіс. # Сыртқы электрмен жабдықтау сенімді болуы қажет. # Логистикалық жеткізілімдер мен маңызды материалдар қолжетімді болуы тиіс. # Радиациялық бақылау мен апаттық дайындық қамтамасыз етілуі тиіс. # Реттеуші органдармен және басқа тиісті ұйымдармен байланыс тұрақты болуы қажет.<ref name="seven">{{cite web|url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/ukraine/nuclear-safety-joint-statement-safety-and-security-civil-nuclear-facilities_en|title=Joint Statement on the Safety and Security of Civil Nuclear Facilities in Armed Conflicts|publisher=European External Action Service|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Станцияны қорғаудың бес қағидаты === 2023 жылғы 30 мамырда Рафаэль Гросси Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде Запорожье АЭС-ін қорғаудың бес қағидатын ұсынды. Біріншіден, станцияға қарсы немесе станция аумағынан шабуыл жасалмауы тиіс. Екіншіден, атом станциясында шабуыл жасауға арналған ауыр қару-жарақ пен әскери құралдар орналастырылмауы қажет. Үшіншіден, сыртқы электрмен жабдықтауға қауіп төндірілмеуі тиіс. Төртіншіден, ядролық қауіпсіздік үшін маңызды ғимараттар мен жүйелер шабуылдар мен диверсиялардан қорғалуы тиіс. Бесіншіден, осы қағидаттарды бұзатын әрекеттерге жол берілмеуі қажет.<ref name="five">{{cite web|url=https://press.un.org/en/2023/sc15300.doc.htm|title=IAEA Director Outlines Five Principles to Prevent Nuclear Accident at Zaporizhzhia|publisher=United Nations|date=2023-05-30|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Құқықтық және әкімшілік мәртебесі == Запорожье атом электр станциясы халықаралық деңгейде танылған Украина аумағында орналасқан. 2022 жылғы 4 наурыздан бері станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында. 2022 жылғы қазанда Ресей билігі станцияны өз басқаруына өткізу туралы біржақты шешім қабылдады. Украина бұл шешімді мойындамайды. Станцияның халықаралық құқықтағы мәртебесі, аумақтық тиесілігі және күнделікті әкімшілік басқаруы өзара бөлек мәселелер болып табылады. Украина заңнамасына сәйкес, Запорожье АЭС «Энергоатом» мемлекеттік атом энергетикасы кәсіпорнына тиесілі. Ал 2022 жылдан кейін Ресейдің басқару құрылымдары станцияның күнделікті қызметіне іс жүзінде қатысып келеді. МАГАТЭ-нің техникалық бақылауы станцияның аумақтық немесе меншік мәртебесін тануды білдірмейді. == Экономикалық және энергетикалық маңызы == Запорожье АЭС көптеген жылдар бойы Украинаның электр энергетикасындағы маңызды өндірістік нысандардың бірі болды. Оның жалпы орнатылған электр қуаты 6000 МВт-қа тең. Бұл көрсеткіш станцияны Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы етеді. 2022 жылға дейін Запорожье АЭС Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді. Станция елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аудандарын электр қуатымен қамтамасыз етуге маңызды үлес қосты. Атом электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы Украина энергетикалық жүйесінен ірі генерациялық қуаттың шығуына алып келді. Станция электр энергиясын өндірмесе де, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін электр энергиясы, техникалық қызмет көрсету және материалдық ресурстар қажет. == Қоршаған ортаға әсері == === Қалыпты жұмыс кезіндегі әсері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіру кезінде көмір немесе табиғи газ жағатын электр станцияларымен салыстырғанда тікелей көмірқышқыл газын аз шығарады. Сонымен бірге атом энергетикасының қоршаған ортаға әсері толық жойылмайды. Негізгі экологиялық мәселелерге су ресурстарын пайдалану, су айдындарына жылулық әсер, пайдаланылған ядролық отынды сақтау, радиоактивті қалдықтарды басқару және радиациялық мониторинг жатады. === Салқындату тоғанының экожүйесі === Станцияның салқындату тоғаны мен арналарында өзіндік су экожүйесі қалыптасқан. МАГАТЭ мәліметіне сәйкес, 2023 жылғы сәуірде салқындату тоғаны мен арналарға органикалық заттарды тұтынатын шамамен 30 мың тропикалық балық жіберілген. Бұл шара салқындату жүйелерінің арналары мен құбырларында органикалық материалдардың жиналуын шектеуге бағытталған.<ref name="IAEA2023a">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-30.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/30|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-06-08|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Радиациялық мониторинг === Атом электр станцияларында радиациялық қауіпсіздікті бағалау үшін арнайы өлшеу және бақылау жүйелері пайдаланылады. Олар гамма-сәулелену деңгейін, технологиялық орталардағы радионуклидтерді және басқа да радиациялық көрсеткіштерді бақылайды. Радиациялық мониторинг нәтижелері ядролық қауіпсіздіктің жалпы жағдайын бағалау үшін қолданылады. == Болашақта қайта іске қосылуы == Запорожье АЭС реакторларын қайта іске қосу техникалық, қауіпсіздік және құқықтық мәселелерге байланысты. Реакторларды ұзақ уақыт тоқтатылғаннан кейін қайта іске қосу үшін олардың техникалық жағдайына жан-жақты сараптама жүргізу қажет. Мұндай тексерулер реактор корпустарын, салқындату жүйелерін, электр жабдықтарын, басқару жүйелерін, ядролық отынды және қауіпсіздік жүйелерін қамтиды. Сыртқы электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы мен су ресурстарының жеткіліктілігі де маңызды. Сонымен қатар қауіпсіз еңбек жағдайлары, білікті персоналдың болуы және тиісті лицензиялық талаптардың орындалуы қажет. 2026 жылғы қазанда станция электр энергиясын өндірмеді және алты реактордың барлығы суық тоқтату режимінде қалды. == Станцияны пайдаланудан шығару == Атом электр станцияларының реакторлары шектеулі жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Мерзімі аяқталғаннан кейін энергоблоктар қауіпсіз түрде тоқтатылып, ядролық отыны шығарылады. Кейін жабдықтар залалсыздандырылып, радиоактивті қалдықтар тиісті сақтау орындарына жіберіледі. Запорожье АЭС-інің болашақта пайдаланылуы немесе пайдаланудан шығарылуы оның техникалық жағдайына, қауіпсіздік талаптарына және құқықтық мәселелердің шешілуіне байланысты. == Халықаралық маңызы == Запорожье атом электр станциясының әскери қақтығыс аймағында орналасуы халықаралық ядролық қауіпсіздік жүйесі үшін ерекше мәселе туғызды. Атом электр станциясын әскери іс-қимылдар жағдайында қауіпсіз сақтау, сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінің сенімділігін қамтамасыз ету және халықаралық инспекторлардың жұмысы маңызды мәселелерге айналды. Станция төңірегіндегі оқиғалар болашақта азаматтық ядролық объектілерді қарулы қақтығыстар кезінде қорғау жөніндегі халықаралық талаптарды жетілдіру үшін маңызды тәжірибе болуы мүмкін. == Фотогалерея == <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Запорожье атом электр станциясы"> ЗАЕС (2).jpg|Запорожье АЭС-інің жалпы көрінісі, 2021 жыл Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|Станцияның жерсеріктік сызбасы, 2022 жыл Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|Салқындату тоғаны мен реакторлар, 2023 жыл Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|МАГАТЭ сарапшыларының сапары, 2023 жыл Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|Зақымданған салқындату мұнарасын тексеру, 2024 жыл </gallery> == Қараңыз == * [[Атом электр станциясы]] * [[Ядролық реактор]] * [[Энергодар]] * [[Запорожье облысы]] * [[Каховка су қоймасы]] * [[Чернобыль атом электр станциясы]] * [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] * [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.iaea.org/ Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік (МАГАТЭ)] * [https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine World Nuclear Association — Украина атом реакторлары] * [https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations OECD Nuclear Energy Agency — Украина ядролық объектілерінің жағдайы] * [https://www.energoatom.com.ua/ «Энергоатом» мемлекеттік кәсіпорны] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Zaporizhzhia_Nuclear_Power_Plant Wikimedia Commons — Запорожье атом электр станциясының фотосуреттері] [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина энергетикасы]] mvqj7g635dn0urdyeznsckbviaassuk 3686814 3686813 2026-10-27T04:38:50Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Реакторлардың пайдалану мерзімі */ 3686814 wikitext text/x-wiki '''Запорожье атом электр станциясы''' ('''Запорожье АЭС''', қысқаша '''ЗАЭС'''; {{lang-uk|Запорізька атомна електростанція}}; {{lang-en|Zaporizhzhia Nuclear Power Plant}}) — [[Украина]]ның [[Запорожье облысы]]ндағы [[Энергодар]] қаласына жақын жерде, [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында орналасқан [[атом электр станциясы]]. Орнатылған электр қуаты бойынша Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы болып саналады. Станция әрқайсысының жобалық жалпы электр қуаты 1000 МВт болатын алты [[ВВЭР-1000]] ядролық реакторынан тұрады. Жалпы орнатылған электр қуаты — 6000 МВт, ал таза номиналдық электр қуаты шамамен 5700 МВт.<ref name="WNA">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine|title=Ukraine — Nuclear Reactor Database|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |+ '''Запорожье атом электр станциясы''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Сурет:ЗАЕС (2).jpg|300px|Запорожье атом электр станциясы]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ''Запорожье АЭС-інің 2021 жылғы көрінісі'' |- ! Ел | {{UKR}} |- ! Орналасқан жері | [[Запорожье облысы]], [[Энергодар]] |- ! Географиялық координаттары | {{coord|47|30|40|N|34|35|07|E|display=inline}} |- ! Құрылысының басталуы | 1980 жыл |- ! Алғаш іске қосылуы | 1984 жыл |- ! Соңғы энергоблоктың іске қосылуы | 1995 жыл |- ! Меншік иесі | [[Энергоатом]] (Украина заңнамасына сәйкес) |- ! Іс жүзіндегі бақылау | 2022 жылғы 4 наурыздан бастап Ресей бақылауында |- ! Реакторлар саны | 6 |- ! Реактор түрі | [[ВВЭР-1000]]/В-320 |- ! Жалпы электр қуаты | 6000 МВт |- ! Таза номиналдық қуаты | Шамамен 5700 МВт |- ! Жылулық қуаты | 18 000 МВт |- ! Ядролық отыны | Төмен байытылған уран диоксиді |- ! Салқындатқышы | Су |- ! Электр өндіру жағдайы | 2022 жылғы қыркүйектен тоқтатылған |- ! Реакторлардың жағдайы | Алты реактор да суық тоқтату режимінде |- ! Халықаралық бақылау | [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік|МАГАТЭ]] |} Станцияның алғашқы энергоблогы 1984 жылы электр желісіне қосылды, ал алтыншы энергоблогы 1995 жылы іске қосылды. Алты реактордың жиынтық жылулық қуаты 18 000 МВт-ты құрайды. 2022 жылға дейін станция Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді және елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аймақтарын электрмен жабдықтауда маңызды рөл атқарды. 2022 жылғы 4 наурызда [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022)|Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі]] барысында станцияны Ресей әскерлері басып алды. Содан бері атом электр станциясы Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында қалып отыр. Алайда халықаралық деңгейде танылған шекараларға сәйкес станция Украина аумағында орналасқан және Украина заңнамасы бойынша мемлекеттік «Энергоатом» кәсіпорнына тиесілі.<ref name="war">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-t-z/ukraine-russia-war-and-nuclear-energy|title=Ukraine: Russia–Ukraine War and Nuclear Energy|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2022 жылғы қыркүйекте станция электр энергиясын өндіруді толық тоқтатты. 2024 жылғы сәуірден бастап барлық алты реактор суық тоқтату режимінде сақталуда. Соған қарамастан, реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындату, радиациялық бақылау және өзге де қауіпсіздік жүйелерінің жұмысы үшін электрмен жабдықтау қажет. 2022 жылғы қыркүйектен бері станцияда [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]]тің (МАГАТЭ) тұрақты халықаралық бақылау миссиясы жұмыс істейді. == Географиялық орны == [[Сурет:Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|thumb|right|350px|Запорожье атом электр станциясының 2022 жылғы 27 ақпандағы жерсеріктік көрінісі. 1–6 — реакторлық энергоблоктар; 7 — электр беру желілерінің тіректері; 8 — оқу-жаттығу ғимараты; 9 — радиоактивті қалдықтар қоймасы; 10 — салқындату тоғаны; 11 — салқындату мұнаралары; 12 — Каховка су қоймасы.]] Запорожье АЭС Украинаның оңтүстік-шығысында, Запорожье облысының [[Васильевка ауданы]]на қарасты Энергодар қаласының маңында орналасқан. Станция [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында, бұрынғы [[Каховка су қоймасы]]ның оңтүстік бөлігінде салынған. Оның географиялық координаттары шамамен 47°30′40″ солтүстік ендік және 34°35′07″ шығыс бойлық. Станцияның орналасқан аумағы Украинадағы ірі өнеркәсіптік және энергетикалық тораптардың бірі болған. Оған жақын жерде Запорожье жылу электр станциясы орналасқан. === Энергодар қаласы === [[Энергодар]] — атом және жылу энергетикасы кәсіпорындарына қызмет көрсету үшін дамыған қала. Қаланың қалыптасуы Днепрдің сол жағалауында ірі энергетикалық кешен салу бағдарламасымен байланысты. Запорожье атом электр станциясы ұзақ уақыт бойы қаладағы негізгі жұмыс берушілердің бірі болды. Қалада энергетика мамандарын даярлау, медициналық қызмет көрсету, тұрғын үй және әлеуметтік инфрақұрылым нысандары дамыды. 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай Энергодар тұрғындарының күнделікті өміріне, көші-қонына және атом станциясы персоналының еңбек жағдайларына әсер етті. === Каховка су қоймасы === Каховка су қоймасы Днепр өзеніндегі ірі жасанды су айдыны болған. Станция құрылысы кезінде оның су ресурстары атом электр станциясының салқындату инфрақұрылымына байланысты пайдаланылды. 2023 жылғы 6 маусымда [[Каховка бөгетінің бұзылуы|Каховка бөгеті бұзылғаннан]] кейін су қоймасының деңгейі күрт төмендеп, станцияның гидротехникалық жағдайы елеулі өзгерді.<ref name="IAEA2023">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-44.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/44|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-09-14|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Тарихы == === Жобалануы және құрылысы === Запорожье АЭС салу туралы шешім Кеңес Одағының оңтүстік өнеркәсіптік аудандарында электр энергиясына сұраныстың артуымен байланысты қабылданды. ХХ ғасырдың екінші жартысында Украинаның оңтүстік-шығысындағы металлургия, машина жасау, химия өнеркәсібі және басқа да энергияны көп қажет ететін салалар қарқынды дамыды. Атом электр станциясын салу осы өнеркәсіптік өңірлерді тұрақты электр энергиясымен қамтамасыз етуге бағытталды. Құрылыс жұмыстары 1980 жылы басталды. Станцияда ВВЭР-1000 үлгісіндегі қысымдағы су реакторларын пайдалану көзделді. Бірінші энергоблок 1984 жылы желіге қосылды. Кейін жаңа энергоблоктар кезең-кезеңімен пайдалануға берілді. === 1984–1991 жылдар === 1984–1989 жылдар аралығында алғашқы бес энергоблок іске қосылды. 1986 жылғы [[Чернобыль апаты]] Кеңес Одағындағы ядролық энергетика қауіпсіздігіне қатысты талаптарды қайта қарауға себеп болды. Запорожье АЭС-інде қолданылатын ВВЭР реакторлары Чернобыль станциясындағы РБМК реакторларынан техникалық және конструкциялық тұрғыдан ерекшеленеді. 1990 жылы Кеңес Одағында атом электр станцияларын салуға қатысты шектеулер мен энергетикалық саясаттағы өзгерістер алтыншы энергоблоктың құрылысын аяқтауға әсер етті. === 1991–2021 жылдар === 1991 жылы Украина тәуелсіздік алғаннан кейін Запорожье АЭС елдің ұлттық энергетикалық жүйесіне кірді. 1995 жылғы 19 қазанда алтыншы энергоблок электр желісіне қосылды. Оның коммерциялық пайдалануға берілуі 1996 жылы жүзеге асты.<ref name="unit6">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/details/Zaporizhzhia-6|title=Zaporizhzhia 6|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> Алтыншы энергоблоктың қосылуы нәтижесінде станцияның жалпы жобалық электр қуаты 6000 МВт-қа жетті. Станция Украинаның мемлекеттік атом энергетикасы жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. 1996 жылдан бастап Запорожье АЭС «Энергоатом» ұлттық атом энергиясын өндіруші кәсіпорнының құрамында жұмыс істеді. Кейінгі жылдары станцияда қауіпсіздік жүйелерін жаңғырту, электр жабдықтарын ауыстыру, жоспарлы жөндеу және энергоблоктардың пайдалану мерзімін ұзарту жұмыстары жүргізілді. 2022 жылға дейін станция Украинада өндірілетін атом электр энергиясының жартысына жуығын қамтамасыз етіп келген кезеңдер болды. === 2022 жылғы басып алынуы === 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды. 2022 жылғы 4 наурызда Ресей әскерлері Запорожье атом электр станциясын басып алды. Станция маңындағы қарулы қақтығыс барысында оқу-жаттығу ғимаратында өрт шыққаны хабарланды. Бұл оқиға халықаралық қауымдастықтың алаңдаушылығын туғызды. МАГАТЭ атом станциясына қатысты әскери іс-қимылдардың ядролық қауіпсіздікке қатер төндіретінін мәлімдеді. 2022 жылдың көктемі мен жазында кейбір энергоблоктар электр энергиясын өндіруін жалғастырды. Алайда сыртқы электр беру желілерінің зақымдануы, әскери іс-қимылдар және өндірістік басқарудағы қиындықтар станцияның жұмысын күрделендірді. === Электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы === 2022 жылғы 11 қыркүйекте соңғы жұмыс істеп тұрған алтыншы энергоблок тоқтатылды. Осыдан кейін станция электр энергиясын коммерциялық өндіруді толық тоқтатты. Реакторлар тоқтатылғанымен, ядролық отынды салқындату, қауіпсіздік жүйелерін пайдалану және радиациялық бақылау жұмыстары жалғасты. 2024 жылғы сәуірде барлық алты реактор суық тоқтату режиміне ауыстырылды. == Энергоблоктары == Запорожье АЭС алты ВВЭР-1000/В-320 ядролық реакторынан тұрады. Әр энергоблоктың жалпы жобалық электр қуаты 1000 МВт, ал таза электр қуаты шамамен 950 МВт. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ '''Запорожье АЭС энергоблоктарының сипаттамасы''' ! Энергоблок ! Реактор түрі ! Электр желісіне алғаш қосылуы ! Жалпы қуаты, МВт ! Таза қуаты, МВт ! Қазіргі жағдайы |- | № 1 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1984 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 2 | ВВЭР-1000/В-320 | 22 шілде 1985 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 3 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1986 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 4 | ВВЭР-1000/В-320 | 18 желтоқсан 1987 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 5 | ВВЭР-1000/В-320 | 14 тамыз 1989 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 6 | ВВЭР-1000/В-320 | 19 қазан 1995 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- ! colspan="3" | Барлығы ! 6000 ! 5700 ! Электр энергиясын өндірмейді |} Кестеде энергоблоктардың электр желісіне алғаш қосылған күндері көрсетілген. Бұл күндер коммерциялық пайдалануға берілген күндерден өзгеше болуы мүмкін. === Реакторлардың пайдалану мерзімі === Атом электр станцияларының реакторлары белгілі бір жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Пайдалану мерзімін ұзарту үшін жабдықтардың техникалық күйі тексеріліп, қауіпсіздік сараптамасы жүргізіледі. Запорожье АЭС-інің кейбір энергоблоктары бастапқы жобалық мерзімінен кейін жұмыс істеуге рұқсат алған. Алайда 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай және реакторлардың ұзақ уақыт тоқтатылуы олардың болашақта қайта іске қосылуына қатысты қосымша техникалық және құқықтық талаптар туғызды. == Техникалық сипаттамалары == === ВВЭР-1000 реакторы === [[ВВЭР]] — қысымдағы сумен жұмыс істейтін энергетикалық ядролық реакторлардың технологиялық тобы. Запорожье АЭС-інде ВВЭР-1000 реакторының В-320 жобалық модификациясы қолданылады. Реактордың жылулық қуаты шамамен 3000 МВт, ал электр қуаты шамамен 1000 МВт. Энергия ядролық отындағы уран ядроларының басқарылатын бөлінуі нәтижесінде бөлінеді. Реакторда су нейтрондарды баяулатқыш және жылу тасымалдағыш ретінде пайдаланылады. === Бірінші және екінші контурлар === ВВЭР-1000 реакторының технологиялық жүйесі екі негізгі контурдан тұрады. Бірінші контурда жоғары қысымдағы су реактордың белсенді аймағынан жылуды алып, бу генераторларына жеткізеді. Екінші контурда бу генераторлары арқылы алынған жылу суды буға айналдырады. Бу турбинаны айналдырады, ал турбина электр генераторымен жалғанған. Турбинадан шыққан бу конденсаторда салқындатылып, қайтадан суға айналады. Бірінші және екінші контурлардың бөлінуі радиоактивті заттардың негізгі бу-турбиналық жүйеге түсу қаупін азайтады. === Ядролық отын === ВВЭР-1000 реакторларында төмен байытылған уран диоксидінен жасалған ядролық отын пайдаланылады. Уран диоксиді керамикалық таблеткалар түрінде өндіріледі. Отын таблеткалары арнайы металл қабықшалардың ішіне салынып, отын элементтерін құрайды. Отын элементтері жинақталып, ядролық отын кассеталарына орналастырылады. ВВЭР-1000 реакторының белсенді аймағында әдетте 163 отын кассетасы болады. Ядролық тізбекті реакцияны реттеу үшін нейтрондарды жұтатын басқару штангалары қолданылады. === Қорғаныс жүйелері === Реактор қондырғылары радиоактивті заттардың сыртқа таралуын шектеуге арналған бірнеше қорғаныс тосқауылымен жабдықталған. Оларға ядролық отынның керамикалық құрылымы, отын элементтерінің металл қабықшалары, реактор корпусы мен бірінші контур және реактордың қорғаныс қабығы жатады. Қорғаныс жүйелерінің мақсаты — қалыпты пайдалану кезінде де, жобада қарастырылған авариялық жағдайларда да радиоактивті заттардың қоршаған ортаға шығуын болдырмау немесе шектеу. Дегенмен реакторлардың қауіпсіздігі электрмен жабдықтау, салқындату және технологиялық бақылау жүйелерінің жұмысқа қабілеттілігіне тәуелді. == Салқындату жүйесі == [[Сурет:Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|thumb|right|350px|Запорожье АЭС-інің салқындату тоғаны және № 2–6 реакторлық энергоблоктары. 2023 жылғы 15 маусымдағы көрініс. МАГАТЭ фотосуреті.]] === Бастапқы су көзі === Запорожье атом электр станциясының бастапқы жобасы Каховка су қоймасының су ресурстарын пайдалануға негізделген. Станцияның салқындату инфрақұрылымына су алу жүйелері, сорғы станциялары, салқындату арналары және арнайы салқындату тоғаны кірді. Салқындату тоғанының ауданы шамамен 8,2 км² болған. Станция толық қуатпен жұмыс істеген кезде салқындату жүйесінің маңызы ерекше жоғары болды. === Каховка бөгетінің бұзылуы === 2023 жылғы 6 маусымда Каховка су электр станциясының бөгеті бұзылды. Нәтижесінде Каховка су қоймасындағы су деңгейі күрт төмендеді. Бұл жағдай Запорожье атом электр станциясының салқындату жүйесіне қатысты алаңдаушылық туғызды. МАГАТЭ су қоймасындағы өзгерістерді бақылап, станциядағы қолда бар су қоры мен балама су көздерінің жеткіліктілігін бағалады.<ref name="IAEA2023"/> Станцияның салқындату тоғанындағы су қорын сақтау маңызды міндетке айналды. Қосымша су алу тәсілдері, соның ішінде жер асты су көздері пайдаланылды. === Балама су көздері === Каховка су қоймасының тартылуынан кейін станциядағы техникалық су қажеттілігін қамтамасыз ету үшін қосымша ұңғымалар қазылды. Суық тоқтату режиміндегі реакторлардың суға деген қажеттілігі толық қуатпен жұмыс істейтін реакторлармен салыстырғанда едәуір төмен. Алайда реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындатуды үздіксіз қамтамасыз ету қажет. === Салқындату мұнараларының зақымдануы === [[Сурет:Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|thumb|right|300px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси мен сарапшылардың зақымданған салқындату мұнарасын тексеруі. 4 қыркүйек 2024 жыл.]] 2024 жылғы тамызда станция аумағындағы салқындату мұнараларының бірінде өрт шыққаны хабарланды. 2024 жылғы 4 қыркүйекте МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси станцияға сапары кезінде зақымданған мұнараны тексерді. Бұл оқиға станцияның техникалық инфрақұрылымының әскери қақтығыс жағдайындағы осалдығына назар аудартты. == Пайдаланылған ядролық отынды сақтау == Ядролық реакторда пайдаланылған отын реактордың белсенді аймағынан шығарылғаннан кейін де радиоактивті болып қалады. Оның құрамында радиоактивті бөліну өнімдері мен басқа да радионуклидтер сақталады. Сондықтан пайдаланылған отынды сақтау кезінде радиациялық қорғаныс пен қалдық жылуды әкету қамтамасыз етілуге тиіс. === Су бассейндерінде сақтау === Реактордан шығарылған отын алдымен арнайы сумен толтырылған бассейндерде сақталады. Су отыннан бөлінетін жылуды әкетуге және иондаушы сәулеленудің әсерін төмендетуге қызмет етеді. Бұл кезеңде отынның температурасы мен радиациялық жағдайы бақыланады. === Құрғақ сақтау қоймасы === Запорожье АЭС аумағында пайдаланылған ядролық отынды құрғақ сақтау қоймасы бар. Бұл технологияда жеткілікті салқындатылған отын арнайы қорғаныш контейнерлеріне орналастырылады. Контейнерлер радиациялық қорғанысты, жылуды әкетуді және сыртқы ортадан оқшаулауды қамтамасыз етуге арналған. Құрғақ сақтау технологиясы ядролық отынды реактордан тыс ұзақ мерзім бойы сақтауға мүмкіндік береді. === Радиоактивті қалдықтар === Атом электр станциясының жұмысы барысында сұйық және қатты радиоактивті қалдықтар пайда болады. Олардың қатарына пайдаланылған сүзгілер, ионалмастырғыш материалдар, ластанған жабдықтар, технологиялық ерітінділер және басқа да материалдар кіреді. Радиоактивті қалдықтарды өңдеу, сақтау және есепке алу ядролық қауіпсіздік жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. == Электрмен жабдықтау == === Сыртқы электр желілері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіріп қана қоймай, өздерінің технологиялық қажеттіліктері үшін де электр қуатын тұтынады. Реакторлар тоқтатылған жағдайда сыртқы электр желілері қауіпсіздік жүйелері үшін негізгі энергия көздерінің біріне айналады. Запорожье АЭС инфрақұрылымында 750 кВ және 330 кВ электр беру желілері маңызды рөл атқарады. 2022 жылдан кейін әскери іс-қимылдар салдарынан электр желілерінің бір бөлігі бірнеше мәрте істен шықты. Электрмен жабдықтаудың тұрақсыздығы станцияның ядролық қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін факторға айналды. === Апаттық дизель генераторлары === Сыртқы электр қуаты жоғалған кезде станциядағы маңызды қауіпсіздік жүйелерін резервтік дизель генераторлары қуатпен қамтамасыз етеді. Олардың міндеті — реакторларды салқындату, бақылау және өзге де маңызды жүйелердің жұмысын жалғастыру. Генераторлардың ұзақ уақыт жұмыс істеуі үшін жеткілікті отын қоры, техникалық қызмет көрсету және қосалқы бөлшектер қажет. Сондықтан дизель генераторларын сыртқы электр желілерінің тұрақты баламасы деп қарастыруға болмайды. === 2026 жылғы жағдай === 2026 жылы станцияның сыртқы электрмен жабдықтау мәселесі маңызды қауіпсіздік проблемаларының бірі болып қала берді. OECD ядролық энергия агенттігінің 2026 жылғы 15 қазанға дейін жаңартылған материалында электр желілерінің ажыратылуы, жөндеу жұмыстары және апаттық дизель генераторларын пайдалану жөніндегі оқиғалар сипатталды.<ref name="NEA2026">{{cite web|url=https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations|title=Ukraine: Current Status of Nuclear Power Installations|publisher=OECD Nuclear Energy Agency|date=2026-10-15|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2026 жылғы тамыз бен қыркүйекте станцияны сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінде жаңа үзілістер тіркелді. Электр инфрақұрылымын жөндеу үшін МАГАТЭ арағайындығымен жергілікті қауіпсіздік шаралары ұйымдастырылды. Бұл оқиғалар атом станциясының әскери қақтығыс жағдайында сыртқы электрмен жабдықтауға тәуелділігін көрсетті. == 2022–2026 жылдардағы оқиғалар == {| class="wikitable sortable" ! Күні ! Оқиға ! Маңызы |- | 24 ақпан 2022 | Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды | Станцияның ядролық және физикалық қауіпсіздігіне жаңа қатерлер пайда болды |- | 4 наурыз 2022 | Ресей әскерлері Запорожье АЭС-ін басып алды | Станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауына өтті |- | Наурыз 2022 | МАГАТЭ ядролық қауіпсіздіктің жеті негізгі тірегін жариялады | Қарулы қақтығыс кезіндегі ядролық қауіпсіздік талаптары белгіленді |- | Тамыз 2022 | Станция маңында атыстар мен электр желілерінің зақымдануы туралы хабарламалар көбейді | Электрмен жабдықтау сенімділігі төмендеді |- | 1 қыркүйек 2022 | МАГАТЭ миссиясы станцияға келді | Халықаралық мониторинг басталды |- | 11 қыркүйек 2022 | Соңғы жұмыс істеген реактор тоқтатылды | Электр энергиясын өндіру толық тоқтады |- | 5 қазан 2022 | Ресей станцияны өзінің басқару жүйесіне өткізу жөнінде шешім қабылдады | Құқықтық және әкімшілік мәртебеге қатысты дау күшейді |- | 30 мамыр 2023 | МАГАТЭ станцияны қорғаудың бес қағидатын таныстырды | Әскери қауіптерді төмендету жөніндегі талаптар жарияланды |- | 6 маусым 2023 | Каховка бөгеті бұзылды | Салқындату инфрақұрылымының су көздері өзгерді |- | Сәуір 2024 | Барлық алты реактор суық тоқтату режиміне өтті | Электр өндірілмейтін қауіпсіз сақтау режимі қалыптасты |- | Тамыз 2024 | Салқындату мұнараларының бірінде өрт шықты | Техникалық инфрақұрылым зақымданды |- | 4 қыркүйек 2024 | МАГАТЭ бас директоры зақымданған мұнараны тексерді | Халықаралық техникалық бақылау жалғасты |- | 2025 | Сыртқы электр желілеріне және персоналдың жұмысына қатысты қауіптер сақталды | Станцияны қауіпсіз күйде ұстау негізгі міндет болып қалды |- | Тамыз–қазан 2026 | Электр желілерін жөндеу және апаттық жабдықтарды пайдалану мәселелері жалғасты | Станцияның электрмен жабдықтау қауіпсіздігі өзекті болды |} == Ядролық және радиациялық қауіпсіздік == === Суық тоқтату режимі === Суық тоқтату — ядролық реактордың электр энергиясын өндіруі тоқтатылып, температурасы мен қысымы төмендетілген күйі. Бұл режимде реактордағы басқарылатын тізбекті ядролық бөліну реакциясы тоқтатылған болады. Алайда радиоактивті изотоптардың ыдырауы нәтижесінде қалдық жылу бөлінуі жалғасады. Қалдық жылудың мөлшері реактор тоқтатылғаннан кейін уақыт өткен сайын төмендейді. Сондықтан ұзақ уақыт тоқтатылған реактордың жылулық жағдайы жаңадан тоқтатылған реактордың жағдайынан өзгеше болады. Дегенмен реакторды қауіпсіз күйде сақтау үшін салқындату, электрмен жабдықтау және бақылау жүйелері қажет. === Негізгі қауіптер === Запорожье АЭС үшін негізгі ядролық қауіпсіздік қатерлеріне мыналар жатады: * сыртқы электрмен жабдықтаудың толық жоғалуы; * апаттық дизель генераторларының істен шығуы; * дизель отыны қорының таусылуы; * салқындату жүйелерінің тоқтауы; * пайдаланылған ядролық отынды сақтау жүйелерінің зақымдануы; * өрт пен әскери шабуылдардың маңызды инфрақұрылымға әсері; * бақылау және байланыс жүйелерінің істен шығуы; * персоналдың қауіпсіз жұмыс істеуіне кедергі келуі. Әрбір авариялық сценарийдің ықтимал салдары зақымданған жүйелерге, ядролық отынның жағдайына, қорғаныс тосқауылдарының күйіне және апаттың даму ұзақтығына байланысты. === Чернобыль АЭС-імен салыстыру === Запорожье АЭС-індегі ВВЭР-1000 реакторлары [[Чернобыль атом электр станциясы]]ндағы РБМК реакторларынан ерекшеленеді. ВВЭР — қысымдағы сумен салқындатылатын реактор. Ал РБМК реакторы графитпен баяулатылатын және сумен салқындатылатын арналық реактор болып табылады. Олардың құрылымы, физикалық сипаттамалары және авариялық процестері әртүрлі. Сондықтан Чернобыль апатының механизмін Запорожье АЭС-індегі ықтимал аварияларға тікелей қолдануға болмайды. === Фукусима апатымен салыстыру === 2011 жылғы [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] кезінде сыртқы электрмен жабдықтаудың және резервтік жүйелердің істен шығуы ауыр салдарға әкелді. Запорожье АЭС жағдайында да электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы ядролық қауіпсіздіктің маңызды шарты болып саналады. Алайда реакторлардың түрі, тоқтатылғаннан кейін өткен уақыт және қолданыстағы қорғаныс жүйелері әртүрлі болғандықтан, екі станциядағы қауіптерді тікелей теңестіруге болмайды. == МАГАТЭ-нің халықаралық бақылауы == [[Сурет:Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|thumb|right|320px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси бастаған халықаралық сарапшылардың Запорожье АЭС-іне сапары. 29 наурыз 2023 жыл.]] === Тұрақты бақылау миссиясы === 2022 жылғы 1 қыркүйекте МАГАТЭ делегациясы Запорожье атом электр станциясына барды. Миссияны агенттіктің бас директоры [[Рафаэль Мариано Гросси]] басқарды. Осы сапардан кейін станцияда халықаралық сарапшылардың тұрақты қатысуы қамтамасыз етілді. Миссия '''ISAMZ''' (''IAEA Support and Assistance Mission to Zaporizhzhya'') деп аталады. Оның негізгі міндеттеріне ядролық қауіпсіздікті бақылау, электрмен жабдықтау жағдайын бағалау, салқындату жүйелерін қадағалау, радиациялық қауіпсіздік және персоналдың еңбек жағдайларын зерделеу кіреді. === Ядролық қауіпсіздіктің жеті тірегі === МАГАТЭ 2022 жылы қарулы қақтығыс жағдайында ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған жеті негізгі талапты белгіледі. Олар: # Ядролық қондырғылардың физикалық тұтастығы сақталуы тиіс. # Қауіпсіздік жүйелері мен жабдықтары жұмысқа қабілетті болуы қажет. # Персонал өз міндеттерін қысымсыз және қауіпсіз орындай алуы тиіс. # Сыртқы электрмен жабдықтау сенімді болуы қажет. # Логистикалық жеткізілімдер мен маңызды материалдар қолжетімді болуы тиіс. # Радиациялық бақылау мен апаттық дайындық қамтамасыз етілуі тиіс. # Реттеуші органдармен және басқа тиісті ұйымдармен байланыс тұрақты болуы қажет.<ref name="seven">{{cite web|url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/ukraine/nuclear-safety-joint-statement-safety-and-security-civil-nuclear-facilities_en|title=Joint Statement on the Safety and Security of Civil Nuclear Facilities in Armed Conflicts|publisher=European External Action Service|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Станцияны қорғаудың бес қағидаты === 2023 жылғы 30 мамырда Рафаэль Гросси Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде Запорожье АЭС-ін қорғаудың бес қағидатын ұсынды. Біріншіден, станцияға қарсы немесе станция аумағынан шабуыл жасалмауы тиіс. Екіншіден, атом станциясында шабуыл жасауға арналған ауыр қару-жарақ пен әскери құралдар орналастырылмауы қажет. Үшіншіден, сыртқы электрмен жабдықтауға қауіп төндірілмеуі тиіс. Төртіншіден, ядролық қауіпсіздік үшін маңызды ғимараттар мен жүйелер шабуылдар мен диверсиялардан қорғалуы тиіс. Бесіншіден, осы қағидаттарды бұзатын әрекеттерге жол берілмеуі қажет.<ref name="five">{{cite web|url=https://press.un.org/en/2023/sc15300.doc.htm|title=IAEA Director Outlines Five Principles to Prevent Nuclear Accident at Zaporizhzhia|publisher=United Nations|date=2023-05-30|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Құқықтық және әкімшілік мәртебесі == Запорожье атом электр станциясы халықаралық деңгейде танылған Украина аумағында орналасқан. 2022 жылғы 4 наурыздан бері станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында. 2022 жылғы қазанда Ресей билігі станцияны өз басқаруына өткізу туралы біржақты шешім қабылдады. Украина бұл шешімді мойындамайды. Станцияның халықаралық құқықтағы мәртебесі, аумақтық тиесілігі және күнделікті әкімшілік басқаруы өзара бөлек мәселелер болып табылады. Украина заңнамасына сәйкес, Запорожье АЭС «Энергоатом» мемлекеттік атом энергетикасы кәсіпорнына тиесілі. Ал 2022 жылдан кейін Ресейдің басқару құрылымдары станцияның күнделікті қызметіне іс жүзінде қатысып келеді. МАГАТЭ-нің техникалық бақылауы станцияның аумақтық немесе меншік мәртебесін тануды білдірмейді. == Экономикалық және энергетикалық маңызы == Запорожье АЭС көптеген жылдар бойы Украинаның электр энергетикасындағы маңызды өндірістік нысандардың бірі болды. Оның жалпы орнатылған электр қуаты 6000 МВт-қа тең. Бұл көрсеткіш станцияны Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы етеді. 2022 жылға дейін Запорожье АЭС Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді. Станция елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аудандарын электр қуатымен қамтамасыз етуге маңызды үлес қосты. Атом электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы Украина энергетикалық жүйесінен ірі генерациялық қуаттың шығуына алып келді. Станция электр энергиясын өндірмесе де, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін электр энергиясы, техникалық қызмет көрсету және материалдық ресурстар қажет. == Қоршаған ортаға әсері == === Қалыпты жұмыс кезіндегі әсері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіру кезінде көмір немесе табиғи газ жағатын электр станцияларымен салыстырғанда тікелей көмірқышқыл газын аз шығарады. Сонымен бірге атом энергетикасының қоршаған ортаға әсері толық жойылмайды. Негізгі экологиялық мәселелерге су ресурстарын пайдалану, су айдындарына жылулық әсер, пайдаланылған ядролық отынды сақтау, радиоактивті қалдықтарды басқару және радиациялық мониторинг жатады. === Салқындату тоғанының экожүйесі === Станцияның салқындату тоғаны мен арналарында өзіндік су экожүйесі қалыптасқан. МАГАТЭ мәліметіне сәйкес, 2023 жылғы сәуірде салқындату тоғаны мен арналарға органикалық заттарды тұтынатын шамамен 30 мың тропикалық балық жіберілген. Бұл шара салқындату жүйелерінің арналары мен құбырларында органикалық материалдардың жиналуын шектеуге бағытталған.<ref name="IAEA2023a">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-30.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/30|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-06-08|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Радиациялық мониторинг === Атом электр станцияларында радиациялық қауіпсіздікті бағалау үшін арнайы өлшеу және бақылау жүйелері пайдаланылады. Олар гамма-сәулелену деңгейін, технологиялық орталардағы радионуклидтерді және басқа да радиациялық көрсеткіштерді бақылайды. Радиациялық мониторинг нәтижелері ядролық қауіпсіздіктің жалпы жағдайын бағалау үшін қолданылады. == Болашақта қайта іске қосылуы == Запорожье АЭС реакторларын қайта іске қосу техникалық, қауіпсіздік және құқықтық мәселелерге байланысты. Реакторларды ұзақ уақыт тоқтатылғаннан кейін қайта іске қосу үшін олардың техникалық жағдайына жан-жақты сараптама жүргізу қажет. Мұндай тексерулер реактор корпустарын, салқындату жүйелерін, электр жабдықтарын, басқару жүйелерін, ядролық отынды және қауіпсіздік жүйелерін қамтиды. Сыртқы электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы мен су ресурстарының жеткіліктілігі де маңызды. Сонымен қатар қауіпсіз еңбек жағдайлары, білікті персоналдың болуы және тиісті лицензиялық талаптардың орындалуы қажет. 2026 жылғы қазанда станция электр энергиясын өндірмеді және алты реактордың барлығы суық тоқтату режимінде қалды. == Станцияны пайдаланудан шығару == Атом электр станцияларының реакторлары шектеулі жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Мерзімі аяқталғаннан кейін энергоблоктар қауіпсіз түрде тоқтатылып, ядролық отыны шығарылады. Кейін жабдықтар залалсыздандырылып, радиоактивті қалдықтар тиісті сақтау орындарына жіберіледі. Запорожье АЭС-інің болашақта пайдаланылуы немесе пайдаланудан шығарылуы оның техникалық жағдайына, қауіпсіздік талаптарына және құқықтық мәселелердің шешілуіне байланысты. == Халықаралық маңызы == Запорожье атом электр станциясының әскери қақтығыс аймағында орналасуы халықаралық ядролық қауіпсіздік жүйесі үшін ерекше мәселе туғызды. Атом электр станциясын әскери іс-қимылдар жағдайында қауіпсіз сақтау, сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінің сенімділігін қамтамасыз ету және халықаралық инспекторлардың жұмысы маңызды мәселелерге айналды. Станция төңірегіндегі оқиғалар болашақта азаматтық ядролық объектілерді қарулы қақтығыстар кезінде қорғау жөніндегі халықаралық талаптарды жетілдіру үшін маңызды тәжірибе болуы мүмкін. == Фотогалерея == <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Запорожье атом электр станциясы"> ЗАЕС (2).jpg|Запорожье АЭС-інің жалпы көрінісі, 2021 жыл Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|Станцияның жерсеріктік сызбасы, 2022 жыл Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|Салқындату тоғаны мен реакторлар, 2023 жыл Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|МАГАТЭ сарапшыларының сапары, 2023 жыл Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|Зақымданған салқындату мұнарасын тексеру, 2024 жыл </gallery> == Қараңыз == * [[Атом электр станциясы]] * [[Ядролық реактор]] * [[Энергодар]] * [[Запорожье облысы]] * [[Каховка су қоймасы]] * [[Чернобыль атом электр станциясы]] * [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] * [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.iaea.org/ Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік (МАГАТЭ)] * [https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine World Nuclear Association — Украина атом реакторлары] * [https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations OECD Nuclear Energy Agency — Украина ядролық объектілерінің жағдайы] * [https://www.energoatom.com.ua/ «Энергоатом» мемлекеттік кәсіпорны] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Zaporizhzhia_Nuclear_Power_Plant Wikimedia Commons — Запорожье атом электр станциясының фотосуреттері] [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина энергетикасы]] t8udfdhhmkem3c4nyr1xohyw5g5gt9j 3686815 3686814 2026-10-27T04:39:06Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы */ 3686815 wikitext text/x-wiki '''Запорожье атом электр станциясы''' ('''Запорожье АЭС''', қысқаша '''ЗАЭС'''; {{lang-uk|Запорізька атомна електростанція}}; {{lang-en|Zaporizhzhia Nuclear Power Plant}}) — [[Украина]]ның [[Запорожье облысы]]ндағы [[Энергодар]] қаласына жақын жерде, [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында орналасқан [[атом электр станциясы]]. Орнатылған электр қуаты бойынша Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы болып саналады. Станция әрқайсысының жобалық жалпы электр қуаты 1000 МВт болатын алты [[ВВЭР-1000]] ядролық реакторынан тұрады. Жалпы орнатылған электр қуаты — 6000 МВт, ал таза номиналдық электр қуаты шамамен 5700 МВт.<ref name="WNA">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine|title=Ukraine — Nuclear Reactor Database|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |+ '''Запорожье атом электр станциясы''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Сурет:ЗАЕС (2).jpg|300px|Запорожье атом электр станциясы]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ''Запорожье АЭС-інің 2021 жылғы көрінісі'' |- ! Ел | {{UKR}} |- ! Орналасқан жері | [[Запорожье облысы]], [[Энергодар]] |- ! Географиялық координаттары | {{coord|47|30|40|N|34|35|07|E|display=inline}} |- ! Құрылысының басталуы | 1980 жыл |- ! Алғаш іске қосылуы | 1984 жыл |- ! Соңғы энергоблоктың іске қосылуы | 1995 жыл |- ! Меншік иесі | [[Энергоатом]] (Украина заңнамасына сәйкес) |- ! Іс жүзіндегі бақылау | 2022 жылғы 4 наурыздан бастап Ресей бақылауында |- ! Реакторлар саны | 6 |- ! Реактор түрі | [[ВВЭР-1000]]/В-320 |- ! Жалпы электр қуаты | 6000 МВт |- ! Таза номиналдық қуаты | Шамамен 5700 МВт |- ! Жылулық қуаты | 18 000 МВт |- ! Ядролық отыны | Төмен байытылған уран диоксиді |- ! Салқындатқышы | Су |- ! Электр өндіру жағдайы | 2022 жылғы қыркүйектен тоқтатылған |- ! Реакторлардың жағдайы | Алты реактор да суық тоқтату режимінде |- ! Халықаралық бақылау | [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік|МАГАТЭ]] |} Станцияның алғашқы энергоблогы 1984 жылы электр желісіне қосылды, ал алтыншы энергоблогы 1995 жылы іске қосылды. Алты реактордың жиынтық жылулық қуаты 18 000 МВт-ты құрайды. 2022 жылға дейін станция Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді және елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аймақтарын электрмен жабдықтауда маңызды рөл атқарды. 2022 жылғы 4 наурызда [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022)|Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі]] барысында станцияны Ресей әскерлері басып алды. Содан бері атом электр станциясы Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында қалып отыр. Алайда халықаралық деңгейде танылған шекараларға сәйкес станция Украина аумағында орналасқан және Украина заңнамасы бойынша мемлекеттік «Энергоатом» кәсіпорнына тиесілі.<ref name="war">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-t-z/ukraine-russia-war-and-nuclear-energy|title=Ukraine: Russia–Ukraine War and Nuclear Energy|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2022 жылғы қыркүйекте станция электр энергиясын өндіруді толық тоқтатты. 2024 жылғы сәуірден бастап барлық алты реактор суық тоқтату режимінде сақталуда. Соған қарамастан, реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындату, радиациялық бақылау және өзге де қауіпсіздік жүйелерінің жұмысы үшін электрмен жабдықтау қажет. 2022 жылғы қыркүйектен бері станцияда [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]]тің (МАГАТЭ) тұрақты халықаралық бақылау миссиясы жұмыс істейді. == Географиялық орны == [[Сурет:Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|thumb|right|350px|Запорожье атом электр станциясының 2022 жылғы 27 ақпандағы жерсеріктік көрінісі. 1–6 — реакторлық энергоблоктар; 7 — электр беру желілерінің тіректері; 8 — оқу-жаттығу ғимараты; 9 — радиоактивті қалдықтар қоймасы; 10 — салқындату тоғаны; 11 — салқындату мұнаралары; 12 — Каховка су қоймасы.]] Запорожье АЭС Украинаның оңтүстік-шығысында, Запорожье облысының [[Васильевка ауданы]]на қарасты Энергодар қаласының маңында орналасқан. Станция [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында, бұрынғы [[Каховка су қоймасы]]ның оңтүстік бөлігінде салынған. Оның географиялық координаттары шамамен 47°30′40″ солтүстік ендік және 34°35′07″ шығыс бойлық. Станцияның орналасқан аумағы Украинадағы ірі өнеркәсіптік және энергетикалық тораптардың бірі болған. Оған жақын жерде Запорожье жылу электр станциясы орналасқан. === Энергодар қаласы === [[Энергодар]] — атом және жылу энергетикасы кәсіпорындарына қызмет көрсету үшін дамыған қала. Қаланың қалыптасуы Днепрдің сол жағалауында ірі энергетикалық кешен салу бағдарламасымен байланысты. Запорожье атом электр станциясы ұзақ уақыт бойы қаладағы негізгі жұмыс берушілердің бірі болды. Қалада энергетика мамандарын даярлау, медициналық қызмет көрсету, тұрғын үй және әлеуметтік инфрақұрылым нысандары дамыды. 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай Энергодар тұрғындарының күнделікті өміріне, көші-қонына және атом станциясы персоналының еңбек жағдайларына әсер етті. === Каховка су қоймасы === Каховка су қоймасы Днепр өзеніндегі ірі жасанды су айдыны болған. Станция құрылысы кезінде оның су ресурстары атом электр станциясының салқындату инфрақұрылымына байланысты пайдаланылды. 2023 жылғы 6 маусымда [[Каховка бөгетінің бұзылуы|Каховка бөгеті бұзылғаннан]] кейін су қоймасының деңгейі күрт төмендеп, станцияның гидротехникалық жағдайы елеулі өзгерді.<ref name="IAEA2023">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-44.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/44|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-09-14|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Тарихы == === Жобалануы және құрылысы === Запорожье АЭС салу туралы шешім Кеңес Одағының оңтүстік өнеркәсіптік аудандарында электр энергиясына сұраныстың артуымен байланысты қабылданды. ХХ ғасырдың екінші жартысында Украинаның оңтүстік-шығысындағы металлургия, машина жасау, химия өнеркәсібі және басқа да энергияны көп қажет ететін салалар қарқынды дамыды. Атом электр станциясын салу осы өнеркәсіптік өңірлерді тұрақты электр энергиясымен қамтамасыз етуге бағытталды. Құрылыс жұмыстары 1980 жылы басталды. Станцияда ВВЭР-1000 үлгісіндегі қысымдағы су реакторларын пайдалану көзделді. Бірінші энергоблок 1984 жылы желіге қосылды. Кейін жаңа энергоблоктар кезең-кезеңімен пайдалануға берілді. === 1984–1991 жылдар === 1984–1989 жылдар аралығында алғашқы бес энергоблок іске қосылды. 1986 жылғы [[Чернобыль апаты]] Кеңес Одағындағы ядролық энергетика қауіпсіздігіне қатысты талаптарды қайта қарауға себеп болды. Запорожье АЭС-інде қолданылатын ВВЭР реакторлары Чернобыль станциясындағы РБМК реакторларынан техникалық және конструкциялық тұрғыдан ерекшеленеді. 1990 жылы Кеңес Одағында атом электр станцияларын салуға қатысты шектеулер мен энергетикалық саясаттағы өзгерістер алтыншы энергоблоктың құрылысын аяқтауға әсер етті. === 1991–2021 жылдар === 1991 жылы Украина тәуелсіздік алғаннан кейін Запорожье АЭС елдің ұлттық энергетикалық жүйесіне кірді. 1995 жылғы 19 қазанда алтыншы энергоблок электр желісіне қосылды. Оның коммерциялық пайдалануға берілуі 1996 жылы жүзеге асты.<ref name="unit6">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/details/Zaporizhzhia-6|title=Zaporizhzhia 6|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> Алтыншы энергоблоктың қосылуы нәтижесінде станцияның жалпы жобалық электр қуаты 6000 МВт-қа жетті. Станция Украинаның мемлекеттік атом энергетикасы жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. 1996 жылдан бастап Запорожье АЭС «Энергоатом» ұлттық атом энергиясын өндіруші кәсіпорнының құрамында жұмыс істеді. Кейінгі жылдары станцияда қауіпсіздік жүйелерін жаңғырту, электр жабдықтарын ауыстыру, жоспарлы жөндеу және энергоблоктардың пайдалану мерзімін ұзарту жұмыстары жүргізілді. 2022 жылға дейін станция Украинада өндірілетін атом электр энергиясының жартысына жуығын қамтамасыз етіп келген кезеңдер болды. === 2022 жылғы басып алынуы === 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды. 2022 жылғы 4 наурызда Ресей әскерлері Запорожье атом электр станциясын басып алды. Станция маңындағы қарулы қақтығыс барысында оқу-жаттығу ғимаратында өрт шыққаны хабарланды. Бұл оқиға халықаралық қауымдастықтың алаңдаушылығын туғызды. МАГАТЭ атом станциясына қатысты әскери іс-қимылдардың ядролық қауіпсіздікке қатер төндіретінін мәлімдеді. 2022 жылдың көктемі мен жазында кейбір энергоблоктар электр энергиясын өндіруін жалғастырды. Алайда сыртқы электр беру желілерінің зақымдануы, әскери іс-қимылдар және өндірістік басқарудағы қиындықтар станцияның жұмысын күрделендірді. === Электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы === 2022 жылғы 11 қыркүйекте соңғы жұмыс істеп тұрған алтыншы энергоблок тоқтатылды. Осыдан кейін станция электр энергиясын коммерциялық өндіруді толық тоқтатты. Реакторлар тоқтатылғанымен, ядролық отынды салқындату, қауіпсіздік жүйелерін пайдалану және радиациялық бақылау жұмыстары жалғасты. 2024 жылғы сәуірде барлық алты реактор суық тоқтату режиміне ауыстырылды. == Энергоблоктары == Запорожье АЭС алты ВВЭР-1000/В-320 ядролық реакторынан тұрады. Әр энергоблоктың жалпы жобалық электр қуаты 1000 МВт, ал таза электр қуаты шамамен 950 МВт. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ '''Запорожье АЭС энергоблоктарының сипаттамасы''' ! Энергоблок ! Реактор түрі ! Электр желісіне алғаш қосылуы ! Жалпы қуаты, МВт ! Таза қуаты, МВт ! Қазіргі жағдайы |- | № 1 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1984 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 2 | ВВЭР-1000/В-320 | 22 шілде 1985 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 3 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1986 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 4 | ВВЭР-1000/В-320 | 18 желтоқсан 1987 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 5 | ВВЭР-1000/В-320 | 14 тамыз 1989 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 6 | ВВЭР-1000/В-320 | 19 қазан 1995 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- ! colspan="3" | Барлығы ! 6000 ! 5700 ! Электр энергиясын өндірмейді |} Кестеде энергоблоктардың электр желісіне алғаш қосылған күндері көрсетілген. Бұл күндер коммерциялық пайдалануға берілген күндерден өзгеше болуы мүмкін. === Реакторлардың пайдалану мерзімі === Атом электр станцияларының реакторлары белгілі бір жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Пайдалану мерзімін ұзарту үшін жабдықтардың техникалық күйі тексеріліп, қауіпсіздік сараптамасы жүргізіледі. Запорожье АЭС-інің кейбір энергоблоктары бастапқы жобалық мерзімінен кейін жұмыс істеуге рұқсат алған. Алайда 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай және реакторлардың ұзақ уақыт тоқтатылуы олардың болашақта қайта іске қосылуына қатысты қосымша техникалық және құқықтық талаптар туғызды. == Техникалық сипаттамалары == === ВВЭР-1000 реакторы === [[ВВЭР]] — қысымдағы сумен жұмыс істейтін энергетикалық ядролық реакторлардың технологиялық тобы. Запорожье АЭС-інде ВВЭР-1000 реакторының В-320 жобалық модификациясы қолданылады. Реактордың жылулық қуаты шамамен 3000 МВт, ал электр қуаты шамамен 1000 МВт. Энергия ядролық отындағы уран ядроларының басқарылатын бөлінуі нәтижесінде бөлінеді. Реакторда су нейтрондарды баяулатқыш және жылу тасымалдағыш ретінде пайдаланылады. === Бірінші және екінші контурлар === ВВЭР-1000 реакторының технологиялық жүйесі екі негізгі контурдан тұрады. Бірінші контурда жоғары қысымдағы су реактордың белсенді аймағынан жылуды алып, бу генераторларына жеткізеді. Екінші контурда бу генераторлары арқылы алынған жылу суды буға айналдырады. Бу турбинаны айналдырады, ал турбина электр генераторымен жалғанған. Турбинадан шыққан бу конденсаторда салқындатылып, қайтадан суға айналады. Бірінші және екінші контурлардың бөлінуі радиоактивті заттардың негізгі бу-турбиналық жүйеге түсу қаупін азайтады. === Ядролық отын === ВВЭР-1000 реакторларында төмен байытылған уран диоксидінен жасалған ядролық отын пайдаланылады. Уран диоксиді керамикалық таблеткалар түрінде өндіріледі. Отын таблеткалары арнайы металл қабықшалардың ішіне салынып, отын элементтерін құрайды. Отын элементтері жинақталып, ядролық отын кассеталарына орналастырылады. ВВЭР-1000 реакторының белсенді аймағында әдетте 163 отын кассетасы болады. Ядролық тізбекті реакцияны реттеу үшін нейтрондарды жұтатын басқару штангалары қолданылады. === Қорғаныс жүйелері === Реактор қондырғылары радиоактивті заттардың сыртқа таралуын шектеуге арналған бірнеше қорғаныс тосқауылымен жабдықталған. Оларға ядролық отынның керамикалық құрылымы, отын элементтерінің металл қабықшалары, реактор корпусы мен бірінші контур және реактордың қорғаныс қабығы жатады. Қорғаныс жүйелерінің мақсаты — қалыпты пайдалану кезінде де, жобада қарастырылған авариялық жағдайларда да радиоактивті заттардың қоршаған ортаға шығуын болдырмау немесе шектеу. Дегенмен реакторлардың қауіпсіздігі электрмен жабдықтау, салқындату және технологиялық бақылау жүйелерінің жұмысқа қабілеттілігіне тәуелді. == Салқындату жүйесі == [[Сурет:Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|thumb|right|350px|Запорожье АЭС-інің салқындату тоғаны және № 2–6 реакторлық энергоблоктары. 2023 жылғы 15 маусымдағы көрініс. МАГАТЭ фотосуреті.]] === Бастапқы су көзі === Запорожье атом электр станциясының бастапқы жобасы Каховка су қоймасының су ресурстарын пайдалануға негізделген. Станцияның салқындату инфрақұрылымына су алу жүйелері, сорғы станциялары, салқындату арналары және арнайы салқындату тоғаны кірді. Салқындату тоғанының ауданы шамамен 8,2 км² болған. Станция толық қуатпен жұмыс істеген кезде салқындату жүйесінің маңызы ерекше жоғары болды. === Каховка бөгетінің бұзылуы === 2023 жылғы 6 маусымда Каховка су электр станциясының бөгеті бұзылды. Нәтижесінде Каховка су қоймасындағы су деңгейі күрт төмендеді. Бұл жағдай Запорожье атом электр станциясының салқындату жүйесіне қатысты алаңдаушылық туғызды. МАГАТЭ су қоймасындағы өзгерістерді бақылап, станциядағы қолда бар су қоры мен балама су көздерінің жеткіліктілігін бағалады.<ref name="IAEA2023"/> Станцияның салқындату тоғанындағы су қорын сақтау маңызды міндетке айналды. Қосымша су алу тәсілдері, соның ішінде жер асты су көздері пайдаланылды. === Балама су көздері === Каховка су қоймасының тартылуынан кейін станциядағы техникалық су қажеттілігін қамтамасыз ету үшін қосымша ұңғымалар қазылды. Суық тоқтату режиміндегі реакторлардың суға деген қажеттілігі толық қуатпен жұмыс істейтін реакторлармен салыстырғанда едәуір төмен. Алайда реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындатуды үздіксіз қамтамасыз ету қажет. === Салқындату мұнараларының зақымдануы === [[Сурет:Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|thumb|right|300px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси мен сарапшылардың зақымданған салқындату мұнарасын тексеруі. 4 қыркүйек 2024 жыл.]] 2024 жылғы тамызда станция аумағындағы салқындату мұнараларының бірінде өрт шыққаны хабарланды. 2024 жылғы 4 қыркүйекте МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси станцияға сапары кезінде зақымданған мұнараны тексерді. Бұл оқиға станцияның техникалық инфрақұрылымының әскери қақтығыс жағдайындағы осалдығына назар аудартты. == Пайдаланылған ядролық отынды сақтау == Ядролық реакторда пайдаланылған отын реактордың белсенді аймағынан шығарылғаннан кейін де радиоактивті болып қалады. Оның құрамында радиоактивті бөліну өнімдері мен басқа да радионуклидтер сақталады. Сондықтан пайдаланылған отынды сақтау кезінде радиациялық қорғаныс пен қалдық жылуды әкету қамтамасыз етілуге тиіс. === Су бассейндерінде сақтау === Реактордан шығарылған отын алдымен арнайы сумен толтырылған бассейндерде сақталады. Су отыннан бөлінетін жылуды әкетуге және иондаушы сәулеленудің әсерін төмендетуге қызмет етеді. Бұл кезеңде отынның температурасы мен радиациялық жағдайы бақыланады. === Құрғақ сақтау қоймасы === Запорожье АЭС аумағында пайдаланылған ядролық отынды құрғақ сақтау қоймасы бар. Бұл технологияда жеткілікті салқындатылған отын арнайы қорғаныш контейнерлеріне орналастырылады. Контейнерлер радиациялық қорғанысты, жылуды әкетуді және сыртқы ортадан оқшаулауды қамтамасыз етуге арналған. Құрғақ сақтау технологиясы ядролық отынды реактордан тыс ұзақ мерзім бойы сақтауға мүмкіндік береді. === Радиоактивті қалдықтар === Атом электр станциясының жұмысы барысында сұйық және қатты радиоактивті қалдықтар пайда болады. Олардың қатарына пайдаланылған сүзгілер, ионалмастырғыш материалдар, ластанған жабдықтар, технологиялық ерітінділер және басқа да материалдар кіреді. Радиоактивті қалдықтарды өңдеу, сақтау және есепке алу ядролық қауіпсіздік жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. == Электрмен жабдықтау == === Сыртқы электр желілері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіріп қана қоймай, өздерінің технологиялық қажеттіліктері үшін де электр қуатын тұтынады. Реакторлар тоқтатылған жағдайда сыртқы электр желілері қауіпсіздік жүйелері үшін негізгі энергия көздерінің біріне айналады. Запорожье АЭС инфрақұрылымында 750 кВ және 330 кВ электр беру желілері маңызды рөл атқарады. 2022 жылдан кейін әскери іс-қимылдар салдарынан электр желілерінің бір бөлігі бірнеше мәрте істен шықты. Электрмен жабдықтаудың тұрақсыздығы станцияның ядролық қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін факторға айналды. === Апаттық дизель генераторлары === Сыртқы электр қуаты жоғалған кезде станциядағы маңызды қауіпсіздік жүйелерін резервтік дизель генераторлары қуатпен қамтамасыз етеді. Олардың міндеті — реакторларды салқындату, бақылау және өзге де маңызды жүйелердің жұмысын жалғастыру. Генераторлардың ұзақ уақыт жұмыс істеуі үшін жеткілікті отын қоры, техникалық қызмет көрсету және қосалқы бөлшектер қажет. Сондықтан дизель генераторларын сыртқы электр желілерінің тұрақты баламасы деп қарастыруға болмайды. === 2026 жылғы жағдай === 2026 жылы станцияның сыртқы электрмен жабдықтау мәселесі маңызды қауіпсіздік проблемаларының бірі болып қала берді. OECD ядролық энергия агенттігінің 2026 жылғы 15 қазанға дейін жаңартылған материалында электр желілерінің ажыратылуы, жөндеу жұмыстары және апаттық дизель генераторларын пайдалану жөніндегі оқиғалар сипатталды.<ref name="NEA2026">{{cite web|url=https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations|title=Ukraine: Current Status of Nuclear Power Installations|publisher=OECD Nuclear Energy Agency|date=2026-10-15|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2026 жылғы тамыз бен қыркүйекте станцияны сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінде жаңа үзілістер тіркелді. Электр инфрақұрылымын жөндеу үшін МАГАТЭ арағайындығымен жергілікті қауіпсіздік шаралары ұйымдастырылды. Бұл оқиғалар атом станциясының әскери қақтығыс жағдайында сыртқы электрмен жабдықтауға тәуелділігін көрсетті. == 2022–2026 жылдардағы оқиғалар == {| class="wikitable sortable" ! Күні ! Оқиға ! Маңызы |- | 24 ақпан 2022 | Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды | Станцияның ядролық және физикалық қауіпсіздігіне жаңа қатерлер пайда болды |- | 4 наурыз 2022 | Ресей әскерлері Запорожье АЭС-ін басып алды | Станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауына өтті |- | Наурыз 2022 | МАГАТЭ ядролық қауіпсіздіктің жеті негізгі тірегін жариялады | Қарулы қақтығыс кезіндегі ядролық қауіпсіздік талаптары белгіленді |- | Тамыз 2022 | Станция маңында атыстар мен электр желілерінің зақымдануы туралы хабарламалар көбейді | Электрмен жабдықтау сенімділігі төмендеді |- | 1 қыркүйек 2022 | МАГАТЭ миссиясы станцияға келді | Халықаралық мониторинг басталды |- | 11 қыркүйек 2022 | Соңғы жұмыс істеген реактор тоқтатылды | Электр энергиясын өндіру толық тоқтады |- | 5 қазан 2022 | Ресей станцияны өзінің басқару жүйесіне өткізу жөнінде шешім қабылдады | Құқықтық және әкімшілік мәртебеге қатысты дау күшейді |- | 30 мамыр 2023 | МАГАТЭ станцияны қорғаудың бес қағидатын таныстырды | Әскери қауіптерді төмендету жөніндегі талаптар жарияланды |- | 6 маусым 2023 | Каховка бөгеті бұзылды | Салқындату инфрақұрылымының су көздері өзгерді |- | Сәуір 2024 | Барлық алты реактор суық тоқтату режиміне өтті | Электр өндірілмейтін қауіпсіз сақтау режимі қалыптасты |- | Тамыз 2024 | Салқындату мұнараларының бірінде өрт шықты | Техникалық инфрақұрылым зақымданды |- | 4 қыркүйек 2024 | МАГАТЭ бас директоры зақымданған мұнараны тексерді | Халықаралық техникалық бақылау жалғасты |- | 2025 | Сыртқы электр желілеріне және персоналдың жұмысына қатысты қауіптер сақталды | Станцияны қауіпсіз күйде ұстау негізгі міндет болып қалды |- | Тамыз–қазан 2026 | Электр желілерін жөндеу және апаттық жабдықтарды пайдалану мәселелері жалғасты | Станцияның электрмен жабдықтау қауіпсіздігі өзекті болды |} == Ядролық және радиациялық қауіпсіздік == === Суық тоқтату режимі === Суық тоқтату — ядролық реактордың электр энергиясын өндіруі тоқтатылып, температурасы мен қысымы төмендетілген күйі. Бұл режимде реактордағы басқарылатын тізбекті ядролық бөліну реакциясы тоқтатылған болады. Алайда радиоактивті изотоптардың ыдырауы нәтижесінде қалдық жылу бөлінуі жалғасады. Қалдық жылудың мөлшері реактор тоқтатылғаннан кейін уақыт өткен сайын төмендейді. Сондықтан ұзақ уақыт тоқтатылған реактордың жылулық жағдайы жаңадан тоқтатылған реактордың жағдайынан өзгеше болады. Дегенмен реакторды қауіпсіз күйде сақтау үшін салқындату, электрмен жабдықтау және бақылау жүйелері қажет. === Негізгі қауіптер === Запорожье АЭС үшін негізгі ядролық қауіпсіздік қатерлеріне мыналар жатады: * сыртқы электрмен жабдықтаудың толық жоғалуы; * апаттық дизель генераторларының істен шығуы; * дизель отыны қорының таусылуы; * салқындату жүйелерінің тоқтауы; * пайдаланылған ядролық отынды сақтау жүйелерінің зақымдануы; * өрт пен әскери шабуылдардың маңызды инфрақұрылымға әсері; * бақылау және байланыс жүйелерінің істен шығуы; * персоналдың қауіпсіз жұмыс істеуіне кедергі келуі. Әрбір авариялық сценарийдің ықтимал салдары зақымданған жүйелерге, ядролық отынның жағдайына, қорғаныс тосқауылдарының күйіне және апаттың даму ұзақтығына байланысты. === Чернобыль АЭС-імен салыстыру === Запорожье АЭС-індегі ВВЭР-1000 реакторлары [[Чернобыль атом электр станциясы]]ндағы РБМК реакторларынан ерекшеленеді. ВВЭР — қысымдағы сумен салқындатылатын реактор. Ал РБМК реакторы графитпен баяулатылатын және сумен салқындатылатын арналық реактор болып табылады. Олардың құрылымы, физикалық сипаттамалары және авариялық процестері әртүрлі. Сондықтан Чернобыль апатының механизмін Запорожье АЭС-індегі ықтимал аварияларға тікелей қолдануға болмайды. === Фукусима апатымен салыстыру === 2011 жылғы [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] кезінде сыртқы электрмен жабдықтаудың және резервтік жүйелердің істен шығуы ауыр салдарға әкелді. Запорожье АЭС жағдайында да электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы ядролық қауіпсіздіктің маңызды шарты болып саналады. Алайда реакторлардың түрі, тоқтатылғаннан кейін өткен уақыт және қолданыстағы қорғаныс жүйелері әртүрлі болғандықтан, екі станциядағы қауіптерді тікелей теңестіруге болмайды. == МАГАТЭ-нің халықаралық бақылауы == [[Сурет:Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|thumb|right|320px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси бастаған халықаралық сарапшылардың Запорожье АЭС-іне сапары. 29 наурыз 2023 жыл.]] === Тұрақты бақылау миссиясы === 2022 жылғы 1 қыркүйекте МАГАТЭ делегациясы Запорожье атом электр станциясына барды. Миссияны агенттіктің бас директоры [[Рафаэль Мариано Гросси]] басқарды. Осы сапардан кейін станцияда халықаралық сарапшылардың тұрақты қатысуы қамтамасыз етілді. Миссия '''ISAMZ''' (''IAEA Support and Assistance Mission to Zaporizhzhya'') деп аталады. Оның негізгі міндеттеріне ядролық қауіпсіздікті бақылау, электрмен жабдықтау жағдайын бағалау, салқындату жүйелерін қадағалау, радиациялық қауіпсіздік және персоналдың еңбек жағдайларын зерделеу кіреді. === Ядролық қауіпсіздіктің жеті тірегі === МАГАТЭ 2022 жылы қарулы қақтығыс жағдайында ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған жеті негізгі талапты белгіледі. Олар: # Ядролық қондырғылардың физикалық тұтастығы сақталуы тиіс. # Қауіпсіздік жүйелері мен жабдықтары жұмысқа қабілетті болуы қажет. # Персонал өз міндеттерін қысымсыз және қауіпсіз орындай алуы тиіс. # Сыртқы электрмен жабдықтау сенімді болуы қажет. # Логистикалық жеткізілімдер мен маңызды материалдар қолжетімді болуы тиіс. # Радиациялық бақылау мен апаттық дайындық қамтамасыз етілуі тиіс. # Реттеуші органдармен және басқа тиісті ұйымдармен байланыс тұрақты болуы қажет.<ref name="seven">{{cite web|url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/ukraine/nuclear-safety-joint-statement-safety-and-security-civil-nuclear-facilities_en|title=Joint Statement on the Safety and Security of Civil Nuclear Facilities in Armed Conflicts|publisher=European External Action Service|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Станцияны қорғаудың бес қағидаты === 2023 жылғы 30 мамырда Рафаэль Гросси Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде Запорожье АЭС-ін қорғаудың бес қағидатын ұсынды. Біріншіден, станцияға қарсы немесе станция аумағынан шабуыл жасалмауы тиіс. Екіншіден, атом станциясында шабуыл жасауға арналған ауыр қару-жарақ пен әскери құралдар орналастырылмауы қажет. Үшіншіден, сыртқы электрмен жабдықтауға қауіп төндірілмеуі тиіс. Төртіншіден, ядролық қауіпсіздік үшін маңызды ғимараттар мен жүйелер шабуылдар мен диверсиялардан қорғалуы тиіс. Бесіншіден, осы қағидаттарды бұзатын әрекеттерге жол берілмеуі қажет.<ref name="five">{{cite web|url=https://press.un.org/en/2023/sc15300.doc.htm|title=IAEA Director Outlines Five Principles to Prevent Nuclear Accident at Zaporizhzhia|publisher=United Nations|date=2023-05-30|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Құқықтық және әкімшілік мәртебесі == Запорожье атом электр станциясы халықаралық деңгейде танылған Украина аумағында орналасқан. 2022 жылғы 4 наурыздан бері станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында. 2022 жылғы қазанда Ресей билігі станцияны өз басқаруына өткізу туралы біржақты шешім қабылдады. Украина бұл шешімді мойындамайды. Станцияның халықаралық құқықтағы мәртебесі, аумақтық тиесілігі және күнделікті әкімшілік басқаруы өзара бөлек мәселелер болып табылады. Украина заңнамасына сәйкес, Запорожье АЭС «Энергоатом» мемлекеттік атом энергетикасы кәсіпорнына тиесілі. Ал 2022 жылдан кейін Ресейдің басқару құрылымдары станцияның күнделікті қызметіне іс жүзінде қатысып келеді. МАГАТЭ-нің техникалық бақылауы станцияның аумақтық немесе меншік мәртебесін тануды білдірмейді. == Экономикалық және энергетикалық маңызы == Запорожье АЭС көптеген жылдар бойы Украинаның электр энергетикасындағы маңызды өндірістік нысандардың бірі болды. Оның жалпы орнатылған электр қуаты 6000 МВт-қа тең. Бұл көрсеткіш станцияны Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы етеді. 2022 жылға дейін Запорожье АЭС Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді. Станция елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аудандарын электр қуатымен қамтамасыз етуге маңызды үлес қосты. Атом электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы Украина энергетикалық жүйесінен ірі генерациялық қуаттың шығуына алып келді. Станция электр энергиясын өндірмесе де, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін электр энергиясы, техникалық қызмет көрсету және материалдық ресурстар қажет. == Қоршаған ортаға әсері == === Қалыпты жұмыс кезіндегі әсері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіру кезінде көмір немесе табиғи газ жағатын электр станцияларымен салыстырғанда тікелей көмірқышқыл газын аз шығарады. Сонымен бірге атом энергетикасының қоршаған ортаға әсері толық жойылмайды. Негізгі экологиялық мәселелерге су ресурстарын пайдалану, су айдындарына жылулық әсер, пайдаланылған ядролық отынды сақтау, радиоактивті қалдықтарды басқару және радиациялық мониторинг жатады. === Салқындату тоғанының экожүйесі === Станцияның салқындату тоғаны мен арналарында өзіндік су экожүйесі қалыптасқан. МАГАТЭ мәліметіне сәйкес, 2023 жылғы сәуірде салқындату тоғаны мен арналарға органикалық заттарды тұтынатын шамамен 30 мың тропикалық балық жіберілген. Бұл шара салқындату жүйелерінің арналары мен құбырларында органикалық материалдардың жиналуын шектеуге бағытталған.<ref name="IAEA2023a">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-30.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/30|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-06-08|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Радиациялық мониторинг === Атом электр станцияларында радиациялық қауіпсіздікті бағалау үшін арнайы өлшеу және бақылау жүйелері пайдаланылады. Олар гамма-сәулелену деңгейін, технологиялық орталардағы радионуклидтерді және басқа да радиациялық көрсеткіштерді бақылайды. Радиациялық мониторинг нәтижелері ядролық қауіпсіздіктің жалпы жағдайын бағалау үшін қолданылады. == Болашақта қайта іске қосылуы == Запорожье АЭС реакторларын қайта іске қосу техникалық, қауіпсіздік және құқықтық мәселелерге байланысты. Реакторларды ұзақ уақыт тоқтатылғаннан кейін қайта іске қосу үшін олардың техникалық жағдайына жан-жақты сараптама жүргізу қажет. Мұндай тексерулер реактор корпустарын, салқындату жүйелерін, электр жабдықтарын, басқару жүйелерін, ядролық отынды және қауіпсіздік жүйелерін қамтиды. Сыртқы электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы мен су ресурстарының жеткіліктілігі де маңызды. Сонымен қатар қауіпсіз еңбек жағдайлары, білікті персоналдың болуы және тиісті лицензиялық талаптардың орындалуы қажет. 2026 жылғы қазанда станция электр энергиясын өндірмеді және алты реактордың барлығы суық тоқтату режимінде қалды. == Станцияны пайдаланудан шығару == Атом электр станцияларының реакторлары шектеулі жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Мерзімі аяқталғаннан кейін энергоблоктар қауіпсіз түрде тоқтатылып, ядролық отыны шығарылады. Кейін жабдықтар залалсыздандырылып, радиоактивті қалдықтар тиісті сақтау орындарына жіберіледі. Запорожье АЭС-інің болашақта пайдаланылуы немесе пайдаланудан шығарылуы оның техникалық жағдайына, қауіпсіздік талаптарына және құқықтық мәселелердің шешілуіне байланысты. == Халықаралық маңызы == Запорожье атом электр станциясының әскери қақтығыс аймағында орналасуы халықаралық ядролық қауіпсіздік жүйесі үшін ерекше мәселе туғызды. Атом электр станциясын әскери іс-қимылдар жағдайында қауіпсіз сақтау, сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінің сенімділігін қамтамасыз ету және халықаралық инспекторлардың жұмысы маңызды мәселелерге айналды. Станция төңірегіндегі оқиғалар болашақта азаматтық ядролық объектілерді қарулы қақтығыстар кезінде қорғау жөніндегі халықаралық талаптарды жетілдіру үшін маңызды тәжірибе болуы мүмкін. == Фотогалерея == <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Запорожье атом электр станциясы"> ЗАЕС (2).jpg|Запорожье АЭС-інің жалпы көрінісі, 2021 жыл Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|Станцияның жерсеріктік сызбасы, 2022 жыл Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|Салқындату тоғаны мен реакторлар, 2023 жыл Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|МАГАТЭ сарапшыларының сапары, 2023 жыл Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|Зақымданған салқындату мұнарасын тексеру, 2024 жыл </gallery> == Қараңыз == * [[Атом электр станциясы]] * [[Ядролық реактор]] * [[Энергодар]] * [[Запорожье облысы]] * [[Каховка су қоймасы]] * [[Чернобыль атом электр станциясы]] * [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] * [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.iaea.org/ Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік (МАГАТЭ)] * [https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine World Nuclear Association — Украина атом реакторлары] * [https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations OECD Nuclear Energy Agency — Украина ядролық объектілерінің жағдайы] * [https://www.energoatom.com.ua/ «Энергоатом» мемлекеттік кәсіпорны] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Zaporizhzhia_Nuclear_Power_Plant Wikimedia Commons — Запорожье атом электр станциясының фотосуреттері] [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина энергетикасы]] 3lzwupcduefbn2r98sche9lb3ob31qf 3686816 3686815 2026-10-27T04:39:48Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* 2022 жылғы басып алынуы */ 3686816 wikitext text/x-wiki '''Запорожье атом электр станциясы''' ('''Запорожье АЭС''', қысқаша '''ЗАЭС'''; {{lang-uk|Запорізька атомна електростанція}}; {{lang-en|Zaporizhzhia Nuclear Power Plant}}) — [[Украина]]ның [[Запорожье облысы]]ндағы [[Энергодар]] қаласына жақын жерде, [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында орналасқан [[атом электр станциясы]]. Орнатылған электр қуаты бойынша Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы болып саналады. Станция әрқайсысының жобалық жалпы электр қуаты 1000 МВт болатын алты [[ВВЭР-1000]] ядролық реакторынан тұрады. Жалпы орнатылған электр қуаты — 6000 МВт, ал таза номиналдық электр қуаты шамамен 5700 МВт.<ref name="WNA">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine|title=Ukraine — Nuclear Reactor Database|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |+ '''Запорожье атом электр станциясы''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Сурет:ЗАЕС (2).jpg|300px|Запорожье атом электр станциясы]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ''Запорожье АЭС-інің 2021 жылғы көрінісі'' |- ! Ел | {{UKR}} |- ! Орналасқан жері | [[Запорожье облысы]], [[Энергодар]] |- ! Географиялық координаттары | {{coord|47|30|40|N|34|35|07|E|display=inline}} |- ! Құрылысының басталуы | 1980 жыл |- ! Алғаш іске қосылуы | 1984 жыл |- ! Соңғы энергоблоктың іске қосылуы | 1995 жыл |- ! Меншік иесі | [[Энергоатом]] (Украина заңнамасына сәйкес) |- ! Іс жүзіндегі бақылау | 2022 жылғы 4 наурыздан бастап Ресей бақылауында |- ! Реакторлар саны | 6 |- ! Реактор түрі | [[ВВЭР-1000]]/В-320 |- ! Жалпы электр қуаты | 6000 МВт |- ! Таза номиналдық қуаты | Шамамен 5700 МВт |- ! Жылулық қуаты | 18 000 МВт |- ! Ядролық отыны | Төмен байытылған уран диоксиді |- ! Салқындатқышы | Су |- ! Электр өндіру жағдайы | 2022 жылғы қыркүйектен тоқтатылған |- ! Реакторлардың жағдайы | Алты реактор да суық тоқтату режимінде |- ! Халықаралық бақылау | [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік|МАГАТЭ]] |} Станцияның алғашқы энергоблогы 1984 жылы электр желісіне қосылды, ал алтыншы энергоблогы 1995 жылы іске қосылды. Алты реактордың жиынтық жылулық қуаты 18 000 МВт-ты құрайды. 2022 жылға дейін станция Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді және елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аймақтарын электрмен жабдықтауда маңызды рөл атқарды. 2022 жылғы 4 наурызда [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022)|Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі]] барысында станцияны Ресей әскерлері басып алды. Содан бері атом электр станциясы Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында қалып отыр. Алайда халықаралық деңгейде танылған шекараларға сәйкес станция Украина аумағында орналасқан және Украина заңнамасы бойынша мемлекеттік «Энергоатом» кәсіпорнына тиесілі.<ref name="war">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-t-z/ukraine-russia-war-and-nuclear-energy|title=Ukraine: Russia–Ukraine War and Nuclear Energy|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2022 жылғы қыркүйекте станция электр энергиясын өндіруді толық тоқтатты. 2024 жылғы сәуірден бастап барлық алты реактор суық тоқтату режимінде сақталуда. Соған қарамастан, реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындату, радиациялық бақылау және өзге де қауіпсіздік жүйелерінің жұмысы үшін электрмен жабдықтау қажет. 2022 жылғы қыркүйектен бері станцияда [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]]тің (МАГАТЭ) тұрақты халықаралық бақылау миссиясы жұмыс істейді. == Географиялық орны == [[Сурет:Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|thumb|right|350px|Запорожье атом электр станциясының 2022 жылғы 27 ақпандағы жерсеріктік көрінісі. 1–6 — реакторлық энергоблоктар; 7 — электр беру желілерінің тіректері; 8 — оқу-жаттығу ғимараты; 9 — радиоактивті қалдықтар қоймасы; 10 — салқындату тоғаны; 11 — салқындату мұнаралары; 12 — Каховка су қоймасы.]] Запорожье АЭС Украинаның оңтүстік-шығысында, Запорожье облысының [[Васильевка ауданы]]на қарасты Энергодар қаласының маңында орналасқан. Станция [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында, бұрынғы [[Каховка су қоймасы]]ның оңтүстік бөлігінде салынған. Оның географиялық координаттары шамамен 47°30′40″ солтүстік ендік және 34°35′07″ шығыс бойлық. Станцияның орналасқан аумағы Украинадағы ірі өнеркәсіптік және энергетикалық тораптардың бірі болған. Оған жақын жерде Запорожье жылу электр станциясы орналасқан. === Энергодар қаласы === [[Энергодар]] — атом және жылу энергетикасы кәсіпорындарына қызмет көрсету үшін дамыған қала. Қаланың қалыптасуы Днепрдің сол жағалауында ірі энергетикалық кешен салу бағдарламасымен байланысты. Запорожье атом электр станциясы ұзақ уақыт бойы қаладағы негізгі жұмыс берушілердің бірі болды. Қалада энергетика мамандарын даярлау, медициналық қызмет көрсету, тұрғын үй және әлеуметтік инфрақұрылым нысандары дамыды. 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай Энергодар тұрғындарының күнделікті өміріне, көші-қонына және атом станциясы персоналының еңбек жағдайларына әсер етті. === Каховка су қоймасы === Каховка су қоймасы Днепр өзеніндегі ірі жасанды су айдыны болған. Станция құрылысы кезінде оның су ресурстары атом электр станциясының салқындату инфрақұрылымына байланысты пайдаланылды. 2023 жылғы 6 маусымда [[Каховка бөгетінің бұзылуы|Каховка бөгеті бұзылғаннан]] кейін су қоймасының деңгейі күрт төмендеп, станцияның гидротехникалық жағдайы елеулі өзгерді.<ref name="IAEA2023">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-44.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/44|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-09-14|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Тарихы == === Жобалануы және құрылысы === Запорожье АЭС салу туралы шешім Кеңес Одағының оңтүстік өнеркәсіптік аудандарында электр энергиясына сұраныстың артуымен байланысты қабылданды. ХХ ғасырдың екінші жартысында Украинаның оңтүстік-шығысындағы металлургия, машина жасау, химия өнеркәсібі және басқа да энергияны көп қажет ететін салалар қарқынды дамыды. Атом электр станциясын салу осы өнеркәсіптік өңірлерді тұрақты электр энергиясымен қамтамасыз етуге бағытталды. Құрылыс жұмыстары 1980 жылы басталды. Станцияда ВВЭР-1000 үлгісіндегі қысымдағы су реакторларын пайдалану көзделді. Бірінші энергоблок 1984 жылы желіге қосылды. Кейін жаңа энергоблоктар кезең-кезеңімен пайдалануға берілді. === 1984–1991 жылдар === 1984–1989 жылдар аралығында алғашқы бес энергоблок іске қосылды. 1986 жылғы [[Чернобыль апаты]] Кеңес Одағындағы ядролық энергетика қауіпсіздігіне қатысты талаптарды қайта қарауға себеп болды. Запорожье АЭС-інде қолданылатын ВВЭР реакторлары Чернобыль станциясындағы РБМК реакторларынан техникалық және конструкциялық тұрғыдан ерекшеленеді. 1990 жылы Кеңес Одағында атом электр станцияларын салуға қатысты шектеулер мен энергетикалық саясаттағы өзгерістер алтыншы энергоблоктың құрылысын аяқтауға әсер етті. === 1991–2021 жылдар === 1991 жылы Украина тәуелсіздік алғаннан кейін Запорожье АЭС елдің ұлттық энергетикалық жүйесіне кірді. 1995 жылғы 19 қазанда алтыншы энергоблок электр желісіне қосылды. Оның коммерциялық пайдалануға берілуі 1996 жылы жүзеге асты.<ref name="unit6">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/details/Zaporizhzhia-6|title=Zaporizhzhia 6|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> Алтыншы энергоблоктың қосылуы нәтижесінде станцияның жалпы жобалық электр қуаты 6000 МВт-қа жетті. Станция Украинаның мемлекеттік атом энергетикасы жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. 1996 жылдан бастап Запорожье АЭС «Энергоатом» ұлттық атом энергиясын өндіруші кәсіпорнының құрамында жұмыс істеді. Кейінгі жылдары станцияда қауіпсіздік жүйелерін жаңғырту, электр жабдықтарын ауыстыру, жоспарлы жөндеу және энергоблоктардың пайдалану мерзімін ұзарту жұмыстары жүргізілді. 2022 жылға дейін станция Украинада өндірілетін атом электр энергиясының жартысына жуығын қамтамасыз етіп келген кезеңдер болды. === 2022 жылғы басып алынуы === 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды. 2022 жылғы 4 наурызда Ресей әскерлері Запорожье атом электр станциясын басып алды. Станция маңындағы қарулы қақтығыс барысында оқу-жаттығу ғимаратында өрт шыққаны хабарланды. Бұл оқиға халықаралық қауымдастықтың алаңдаушылығын туғызды. МАГАТЭ атом станциясына қатысты әскери іс-қимылдардың ядролық қауіпсіздікке қатер төндіретінін мәлімдеді. 2022 жылдың көктемі мен жазында кейбір энергоблоктар электр энергиясын өндіруін жалғастырды. Алайда сыртқы электр беру желілерінің зақымдануы, әскери іс-қимылдар және өндірістік басқарудағы қиындықтар станцияның жұмысын күрделендірді. === Электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы === 2022 жылғы 11 қыркүйекте соңғы жұмыс істеп тұрған алтыншы энергоблок тоқтатылды. Осыдан кейін станция электр энергиясын коммерциялық өндіруді толық тоқтатты. Реакторлар тоқтатылғанымен, ядролық отынды салқындату, қауіпсіздік жүйелерін пайдалану және радиациялық бақылау жұмыстары жалғасты. 2024 жылғы сәуірде барлық алты реактор суық тоқтату режиміне ауыстырылды. == Энергоблоктары == Запорожье АЭС алты ВВЭР-1000/В-320 ядролық реакторынан тұрады. Әр энергоблоктың жалпы жобалық электр қуаты 1000 МВт, ал таза электр қуаты шамамен 950 МВт. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ '''Запорожье АЭС энергоблоктарының сипаттамасы''' ! Энергоблок ! Реактор түрі ! Электр желісіне алғаш қосылуы ! Жалпы қуаты, МВт ! Таза қуаты, МВт ! Қазіргі жағдайы |- | № 1 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1984 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 2 | ВВЭР-1000/В-320 | 22 шілде 1985 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 3 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1986 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 4 | ВВЭР-1000/В-320 | 18 желтоқсан 1987 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 5 | ВВЭР-1000/В-320 | 14 тамыз 1989 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 6 | ВВЭР-1000/В-320 | 19 қазан 1995 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- ! colspan="3" | Барлығы ! 6000 ! 5700 ! Электр энергиясын өндірмейді |} Кестеде энергоблоктардың электр желісіне алғаш қосылған күндері көрсетілген. Бұл күндер коммерциялық пайдалануға берілген күндерден өзгеше болуы мүмкін. === Реакторлардың пайдалану мерзімі === Атом электр станцияларының реакторлары белгілі бір жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Пайдалану мерзімін ұзарту үшін жабдықтардың техникалық күйі тексеріліп, қауіпсіздік сараптамасы жүргізіледі. Запорожье АЭС-інің кейбір энергоблоктары бастапқы жобалық мерзімінен кейін жұмыс істеуге рұқсат алған. Алайда 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай және реакторлардың ұзақ уақыт тоқтатылуы олардың болашақта қайта іске қосылуына қатысты қосымша техникалық және құқықтық талаптар туғызды. == Техникалық сипаттамалары == === ВВЭР-1000 реакторы === [[ВВЭР]] — қысымдағы сумен жұмыс істейтін энергетикалық ядролық реакторлардың технологиялық тобы. Запорожье АЭС-інде ВВЭР-1000 реакторының В-320 жобалық модификациясы қолданылады. Реактордың жылулық қуаты шамамен 3000 МВт, ал электр қуаты шамамен 1000 МВт. Энергия ядролық отындағы уран ядроларының басқарылатын бөлінуі нәтижесінде бөлінеді. Реакторда су нейтрондарды баяулатқыш және жылу тасымалдағыш ретінде пайдаланылады. === Бірінші және екінші контурлар === ВВЭР-1000 реакторының технологиялық жүйесі екі негізгі контурдан тұрады. Бірінші контурда жоғары қысымдағы су реактордың белсенді аймағынан жылуды алып, бу генераторларына жеткізеді. Екінші контурда бу генераторлары арқылы алынған жылу суды буға айналдырады. Бу турбинаны айналдырады, ал турбина электр генераторымен жалғанған. Турбинадан шыққан бу конденсаторда салқындатылып, қайтадан суға айналады. Бірінші және екінші контурлардың бөлінуі радиоактивті заттардың негізгі бу-турбиналық жүйеге түсу қаупін азайтады. === Ядролық отын === ВВЭР-1000 реакторларында төмен байытылған уран диоксидінен жасалған ядролық отын пайдаланылады. Уран диоксиді керамикалық таблеткалар түрінде өндіріледі. Отын таблеткалары арнайы металл қабықшалардың ішіне салынып, отын элементтерін құрайды. Отын элементтері жинақталып, ядролық отын кассеталарына орналастырылады. ВВЭР-1000 реакторының белсенді аймағында әдетте 163 отын кассетасы болады. Ядролық тізбекті реакцияны реттеу үшін нейтрондарды жұтатын басқару штангалары қолданылады. === Қорғаныс жүйелері === Реактор қондырғылары радиоактивті заттардың сыртқа таралуын шектеуге арналған бірнеше қорғаныс тосқауылымен жабдықталған. Оларға ядролық отынның керамикалық құрылымы, отын элементтерінің металл қабықшалары, реактор корпусы мен бірінші контур және реактордың қорғаныс қабығы жатады. Қорғаныс жүйелерінің мақсаты — қалыпты пайдалану кезінде де, жобада қарастырылған авариялық жағдайларда да радиоактивті заттардың қоршаған ортаға шығуын болдырмау немесе шектеу. Дегенмен реакторлардың қауіпсіздігі электрмен жабдықтау, салқындату және технологиялық бақылау жүйелерінің жұмысқа қабілеттілігіне тәуелді. == Салқындату жүйесі == [[Сурет:Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|thumb|right|350px|Запорожье АЭС-інің салқындату тоғаны және № 2–6 реакторлық энергоблоктары. 2023 жылғы 15 маусымдағы көрініс. МАГАТЭ фотосуреті.]] === Бастапқы су көзі === Запорожье атом электр станциясының бастапқы жобасы Каховка су қоймасының су ресурстарын пайдалануға негізделген. Станцияның салқындату инфрақұрылымына су алу жүйелері, сорғы станциялары, салқындату арналары және арнайы салқындату тоғаны кірді. Салқындату тоғанының ауданы шамамен 8,2 км² болған. Станция толық қуатпен жұмыс істеген кезде салқындату жүйесінің маңызы ерекше жоғары болды. === Каховка бөгетінің бұзылуы === 2023 жылғы 6 маусымда Каховка су электр станциясының бөгеті бұзылды. Нәтижесінде Каховка су қоймасындағы су деңгейі күрт төмендеді. Бұл жағдай Запорожье атом электр станциясының салқындату жүйесіне қатысты алаңдаушылық туғызды. МАГАТЭ су қоймасындағы өзгерістерді бақылап, станциядағы қолда бар су қоры мен балама су көздерінің жеткіліктілігін бағалады.<ref name="IAEA2023"/> Станцияның салқындату тоғанындағы су қорын сақтау маңызды міндетке айналды. Қосымша су алу тәсілдері, соның ішінде жер асты су көздері пайдаланылды. === Балама су көздері === Каховка су қоймасының тартылуынан кейін станциядағы техникалық су қажеттілігін қамтамасыз ету үшін қосымша ұңғымалар қазылды. Суық тоқтату режиміндегі реакторлардың суға деген қажеттілігі толық қуатпен жұмыс істейтін реакторлармен салыстырғанда едәуір төмен. Алайда реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындатуды үздіксіз қамтамасыз ету қажет. === Салқындату мұнараларының зақымдануы === [[Сурет:Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|thumb|right|300px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси мен сарапшылардың зақымданған салқындату мұнарасын тексеруі. 4 қыркүйек 2024 жыл.]] 2024 жылғы тамызда станция аумағындағы салқындату мұнараларының бірінде өрт шыққаны хабарланды. 2024 жылғы 4 қыркүйекте МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси станцияға сапары кезінде зақымданған мұнараны тексерді. Бұл оқиға станцияның техникалық инфрақұрылымының әскери қақтығыс жағдайындағы осалдығына назар аудартты. == Пайдаланылған ядролық отынды сақтау == Ядролық реакторда пайдаланылған отын реактордың белсенді аймағынан шығарылғаннан кейін де радиоактивті болып қалады. Оның құрамында радиоактивті бөліну өнімдері мен басқа да радионуклидтер сақталады. Сондықтан пайдаланылған отынды сақтау кезінде радиациялық қорғаныс пен қалдық жылуды әкету қамтамасыз етілуге тиіс. === Су бассейндерінде сақтау === Реактордан шығарылған отын алдымен арнайы сумен толтырылған бассейндерде сақталады. Су отыннан бөлінетін жылуды әкетуге және иондаушы сәулеленудің әсерін төмендетуге қызмет етеді. Бұл кезеңде отынның температурасы мен радиациялық жағдайы бақыланады. === Құрғақ сақтау қоймасы === Запорожье АЭС аумағында пайдаланылған ядролық отынды құрғақ сақтау қоймасы бар. Бұл технологияда жеткілікті салқындатылған отын арнайы қорғаныш контейнерлеріне орналастырылады. Контейнерлер радиациялық қорғанысты, жылуды әкетуді және сыртқы ортадан оқшаулауды қамтамасыз етуге арналған. Құрғақ сақтау технологиясы ядролық отынды реактордан тыс ұзақ мерзім бойы сақтауға мүмкіндік береді. === Радиоактивті қалдықтар === Атом электр станциясының жұмысы барысында сұйық және қатты радиоактивті қалдықтар пайда болады. Олардың қатарына пайдаланылған сүзгілер, ионалмастырғыш материалдар, ластанған жабдықтар, технологиялық ерітінділер және басқа да материалдар кіреді. Радиоактивті қалдықтарды өңдеу, сақтау және есепке алу ядролық қауіпсіздік жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. == Электрмен жабдықтау == === Сыртқы электр желілері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіріп қана қоймай, өздерінің технологиялық қажеттіліктері үшін де электр қуатын тұтынады. Реакторлар тоқтатылған жағдайда сыртқы электр желілері қауіпсіздік жүйелері үшін негізгі энергия көздерінің біріне айналады. Запорожье АЭС инфрақұрылымында 750 кВ және 330 кВ электр беру желілері маңызды рөл атқарады. 2022 жылдан кейін әскери іс-қимылдар салдарынан электр желілерінің бір бөлігі бірнеше мәрте істен шықты. Электрмен жабдықтаудың тұрақсыздығы станцияның ядролық қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін факторға айналды. === Апаттық дизель генераторлары === Сыртқы электр қуаты жоғалған кезде станциядағы маңызды қауіпсіздік жүйелерін резервтік дизель генераторлары қуатпен қамтамасыз етеді. Олардың міндеті — реакторларды салқындату, бақылау және өзге де маңызды жүйелердің жұмысын жалғастыру. Генераторлардың ұзақ уақыт жұмыс істеуі үшін жеткілікті отын қоры, техникалық қызмет көрсету және қосалқы бөлшектер қажет. Сондықтан дизель генераторларын сыртқы электр желілерінің тұрақты баламасы деп қарастыруға болмайды. === 2026 жылғы жағдай === 2026 жылы станцияның сыртқы электрмен жабдықтау мәселесі маңызды қауіпсіздік проблемаларының бірі болып қала берді. OECD ядролық энергия агенттігінің 2026 жылғы 15 қазанға дейін жаңартылған материалында электр желілерінің ажыратылуы, жөндеу жұмыстары және апаттық дизель генераторларын пайдалану жөніндегі оқиғалар сипатталды.<ref name="NEA2026">{{cite web|url=https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations|title=Ukraine: Current Status of Nuclear Power Installations|publisher=OECD Nuclear Energy Agency|date=2026-10-15|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2026 жылғы тамыз бен қыркүйекте станцияны сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінде жаңа үзілістер тіркелді. Электр инфрақұрылымын жөндеу үшін МАГАТЭ арағайындығымен жергілікті қауіпсіздік шаралары ұйымдастырылды. Бұл оқиғалар атом станциясының әскери қақтығыс жағдайында сыртқы электрмен жабдықтауға тәуелділігін көрсетті. == 2022–2026 жылдардағы оқиғалар == {| class="wikitable sortable" ! Күні ! Оқиға ! Маңызы |- | 24 ақпан 2022 | Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды | Станцияның ядролық және физикалық қауіпсіздігіне жаңа қатерлер пайда болды |- | 4 наурыз 2022 | Ресей әскерлері Запорожье АЭС-ін басып алды | Станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауына өтті |- | Наурыз 2022 | МАГАТЭ ядролық қауіпсіздіктің жеті негізгі тірегін жариялады | Қарулы қақтығыс кезіндегі ядролық қауіпсіздік талаптары белгіленді |- | Тамыз 2022 | Станция маңында атыстар мен электр желілерінің зақымдануы туралы хабарламалар көбейді | Электрмен жабдықтау сенімділігі төмендеді |- | 1 қыркүйек 2022 | МАГАТЭ миссиясы станцияға келді | Халықаралық мониторинг басталды |- | 11 қыркүйек 2022 | Соңғы жұмыс істеген реактор тоқтатылды | Электр энергиясын өндіру толық тоқтады |- | 5 қазан 2022 | Ресей станцияны өзінің басқару жүйесіне өткізу жөнінде шешім қабылдады | Құқықтық және әкімшілік мәртебеге қатысты дау күшейді |- | 30 мамыр 2023 | МАГАТЭ станцияны қорғаудың бес қағидатын таныстырды | Әскери қауіптерді төмендету жөніндегі талаптар жарияланды |- | 6 маусым 2023 | Каховка бөгеті бұзылды | Салқындату инфрақұрылымының су көздері өзгерді |- | Сәуір 2024 | Барлық алты реактор суық тоқтату режиміне өтті | Электр өндірілмейтін қауіпсіз сақтау режимі қалыптасты |- | Тамыз 2024 | Салқындату мұнараларының бірінде өрт шықты | Техникалық инфрақұрылым зақымданды |- | 4 қыркүйек 2024 | МАГАТЭ бас директоры зақымданған мұнараны тексерді | Халықаралық техникалық бақылау жалғасты |- | 2025 | Сыртқы электр желілеріне және персоналдың жұмысына қатысты қауіптер сақталды | Станцияны қауіпсіз күйде ұстау негізгі міндет болып қалды |- | Тамыз–қазан 2026 | Электр желілерін жөндеу және апаттық жабдықтарды пайдалану мәселелері жалғасты | Станцияның электрмен жабдықтау қауіпсіздігі өзекті болды |} == Ядролық және радиациялық қауіпсіздік == === Суық тоқтату режимі === Суық тоқтату — ядролық реактордың электр энергиясын өндіруі тоқтатылып, температурасы мен қысымы төмендетілген күйі. Бұл режимде реактордағы басқарылатын тізбекті ядролық бөліну реакциясы тоқтатылған болады. Алайда радиоактивті изотоптардың ыдырауы нәтижесінде қалдық жылу бөлінуі жалғасады. Қалдық жылудың мөлшері реактор тоқтатылғаннан кейін уақыт өткен сайын төмендейді. Сондықтан ұзақ уақыт тоқтатылған реактордың жылулық жағдайы жаңадан тоқтатылған реактордың жағдайынан өзгеше болады. Дегенмен реакторды қауіпсіз күйде сақтау үшін салқындату, электрмен жабдықтау және бақылау жүйелері қажет. === Негізгі қауіптер === Запорожье АЭС үшін негізгі ядролық қауіпсіздік қатерлеріне мыналар жатады: * сыртқы электрмен жабдықтаудың толық жоғалуы; * апаттық дизель генераторларының істен шығуы; * дизель отыны қорының таусылуы; * салқындату жүйелерінің тоқтауы; * пайдаланылған ядролық отынды сақтау жүйелерінің зақымдануы; * өрт пен әскери шабуылдардың маңызды инфрақұрылымға әсері; * бақылау және байланыс жүйелерінің істен шығуы; * персоналдың қауіпсіз жұмыс істеуіне кедергі келуі. Әрбір авариялық сценарийдің ықтимал салдары зақымданған жүйелерге, ядролық отынның жағдайына, қорғаныс тосқауылдарының күйіне және апаттың даму ұзақтығына байланысты. === Чернобыль АЭС-імен салыстыру === Запорожье АЭС-індегі ВВЭР-1000 реакторлары [[Чернобыль атом электр станциясы]]ндағы РБМК реакторларынан ерекшеленеді. ВВЭР — қысымдағы сумен салқындатылатын реактор. Ал РБМК реакторы графитпен баяулатылатын және сумен салқындатылатын арналық реактор болып табылады. Олардың құрылымы, физикалық сипаттамалары және авариялық процестері әртүрлі. Сондықтан Чернобыль апатының механизмін Запорожье АЭС-індегі ықтимал аварияларға тікелей қолдануға болмайды. === Фукусима апатымен салыстыру === 2011 жылғы [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] кезінде сыртқы электрмен жабдықтаудың және резервтік жүйелердің істен шығуы ауыр салдарға әкелді. Запорожье АЭС жағдайында да электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы ядролық қауіпсіздіктің маңызды шарты болып саналады. Алайда реакторлардың түрі, тоқтатылғаннан кейін өткен уақыт және қолданыстағы қорғаныс жүйелері әртүрлі болғандықтан, екі станциядағы қауіптерді тікелей теңестіруге болмайды. == МАГАТЭ-нің халықаралық бақылауы == [[Сурет:Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|thumb|right|320px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси бастаған халықаралық сарапшылардың Запорожье АЭС-іне сапары. 29 наурыз 2023 жыл.]] === Тұрақты бақылау миссиясы === 2022 жылғы 1 қыркүйекте МАГАТЭ делегациясы Запорожье атом электр станциясына барды. Миссияны агенттіктің бас директоры [[Рафаэль Мариано Гросси]] басқарды. Осы сапардан кейін станцияда халықаралық сарапшылардың тұрақты қатысуы қамтамасыз етілді. Миссия '''ISAMZ''' (''IAEA Support and Assistance Mission to Zaporizhzhya'') деп аталады. Оның негізгі міндеттеріне ядролық қауіпсіздікті бақылау, электрмен жабдықтау жағдайын бағалау, салқындату жүйелерін қадағалау, радиациялық қауіпсіздік және персоналдың еңбек жағдайларын зерделеу кіреді. === Ядролық қауіпсіздіктің жеті тірегі === МАГАТЭ 2022 жылы қарулы қақтығыс жағдайында ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған жеті негізгі талапты белгіледі. Олар: # Ядролық қондырғылардың физикалық тұтастығы сақталуы тиіс. # Қауіпсіздік жүйелері мен жабдықтары жұмысқа қабілетті болуы қажет. # Персонал өз міндеттерін қысымсыз және қауіпсіз орындай алуы тиіс. # Сыртқы электрмен жабдықтау сенімді болуы қажет. # Логистикалық жеткізілімдер мен маңызды материалдар қолжетімді болуы тиіс. # Радиациялық бақылау мен апаттық дайындық қамтамасыз етілуі тиіс. # Реттеуші органдармен және басқа тиісті ұйымдармен байланыс тұрақты болуы қажет.<ref name="seven">{{cite web|url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/ukraine/nuclear-safety-joint-statement-safety-and-security-civil-nuclear-facilities_en|title=Joint Statement on the Safety and Security of Civil Nuclear Facilities in Armed Conflicts|publisher=European External Action Service|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Станцияны қорғаудың бес қағидаты === 2023 жылғы 30 мамырда Рафаэль Гросси Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде Запорожье АЭС-ін қорғаудың бес қағидатын ұсынды. Біріншіден, станцияға қарсы немесе станция аумағынан шабуыл жасалмауы тиіс. Екіншіден, атом станциясында шабуыл жасауға арналған ауыр қару-жарақ пен әскери құралдар орналастырылмауы қажет. Үшіншіден, сыртқы электрмен жабдықтауға қауіп төндірілмеуі тиіс. Төртіншіден, ядролық қауіпсіздік үшін маңызды ғимараттар мен жүйелер шабуылдар мен диверсиялардан қорғалуы тиіс. Бесіншіден, осы қағидаттарды бұзатын әрекеттерге жол берілмеуі қажет.<ref name="five">{{cite web|url=https://press.un.org/en/2023/sc15300.doc.htm|title=IAEA Director Outlines Five Principles to Prevent Nuclear Accident at Zaporizhzhia|publisher=United Nations|date=2023-05-30|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Құқықтық және әкімшілік мәртебесі == Запорожье атом электр станциясы халықаралық деңгейде танылған Украина аумағында орналасқан. 2022 жылғы 4 наурыздан бері станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында. 2022 жылғы қазанда Ресей билігі станцияны өз басқаруына өткізу туралы біржақты шешім қабылдады. Украина бұл шешімді мойындамайды. Станцияның халықаралық құқықтағы мәртебесі, аумақтық тиесілігі және күнделікті әкімшілік басқаруы өзара бөлек мәселелер болып табылады. Украина заңнамасына сәйкес, Запорожье АЭС «Энергоатом» мемлекеттік атом энергетикасы кәсіпорнына тиесілі. Ал 2022 жылдан кейін Ресейдің басқару құрылымдары станцияның күнделікті қызметіне іс жүзінде қатысып келеді. МАГАТЭ-нің техникалық бақылауы станцияның аумақтық немесе меншік мәртебесін тануды білдірмейді. == Экономикалық және энергетикалық маңызы == Запорожье АЭС көптеген жылдар бойы Украинаның электр энергетикасындағы маңызды өндірістік нысандардың бірі болды. Оның жалпы орнатылған электр қуаты 6000 МВт-қа тең. Бұл көрсеткіш станцияны Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы етеді. 2022 жылға дейін Запорожье АЭС Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді. Станция елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аудандарын электр қуатымен қамтамасыз етуге маңызды үлес қосты. Атом электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы Украина энергетикалық жүйесінен ірі генерациялық қуаттың шығуына алып келді. Станция электр энергиясын өндірмесе де, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін электр энергиясы, техникалық қызмет көрсету және материалдық ресурстар қажет. == Қоршаған ортаға әсері == === Қалыпты жұмыс кезіндегі әсері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіру кезінде көмір немесе табиғи газ жағатын электр станцияларымен салыстырғанда тікелей көмірқышқыл газын аз шығарады. Сонымен бірге атом энергетикасының қоршаған ортаға әсері толық жойылмайды. Негізгі экологиялық мәселелерге су ресурстарын пайдалану, су айдындарына жылулық әсер, пайдаланылған ядролық отынды сақтау, радиоактивті қалдықтарды басқару және радиациялық мониторинг жатады. === Салқындату тоғанының экожүйесі === Станцияның салқындату тоғаны мен арналарында өзіндік су экожүйесі қалыптасқан. МАГАТЭ мәліметіне сәйкес, 2023 жылғы сәуірде салқындату тоғаны мен арналарға органикалық заттарды тұтынатын шамамен 30 мың тропикалық балық жіберілген. Бұл шара салқындату жүйелерінің арналары мен құбырларында органикалық материалдардың жиналуын шектеуге бағытталған.<ref name="IAEA2023a">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-30.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/30|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-06-08|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Радиациялық мониторинг === Атом электр станцияларында радиациялық қауіпсіздікті бағалау үшін арнайы өлшеу және бақылау жүйелері пайдаланылады. Олар гамма-сәулелену деңгейін, технологиялық орталардағы радионуклидтерді және басқа да радиациялық көрсеткіштерді бақылайды. Радиациялық мониторинг нәтижелері ядролық қауіпсіздіктің жалпы жағдайын бағалау үшін қолданылады. == Болашақта қайта іске қосылуы == Запорожье АЭС реакторларын қайта іске қосу техникалық, қауіпсіздік және құқықтық мәселелерге байланысты. Реакторларды ұзақ уақыт тоқтатылғаннан кейін қайта іске қосу үшін олардың техникалық жағдайына жан-жақты сараптама жүргізу қажет. Мұндай тексерулер реактор корпустарын, салқындату жүйелерін, электр жабдықтарын, басқару жүйелерін, ядролық отынды және қауіпсіздік жүйелерін қамтиды. Сыртқы электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы мен су ресурстарының жеткіліктілігі де маңызды. Сонымен қатар қауіпсіз еңбек жағдайлары, білікті персоналдың болуы және тиісті лицензиялық талаптардың орындалуы қажет. 2026 жылғы қазанда станция электр энергиясын өндірмеді және алты реактордың барлығы суық тоқтату режимінде қалды. == Станцияны пайдаланудан шығару == Атом электр станцияларының реакторлары шектеулі жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Мерзімі аяқталғаннан кейін энергоблоктар қауіпсіз түрде тоқтатылып, ядролық отыны шығарылады. Кейін жабдықтар залалсыздандырылып, радиоактивті қалдықтар тиісті сақтау орындарына жіберіледі. Запорожье АЭС-інің болашақта пайдаланылуы немесе пайдаланудан шығарылуы оның техникалық жағдайына, қауіпсіздік талаптарына және құқықтық мәселелердің шешілуіне байланысты. == Халықаралық маңызы == Запорожье атом электр станциясының әскери қақтығыс аймағында орналасуы халықаралық ядролық қауіпсіздік жүйесі үшін ерекше мәселе туғызды. Атом электр станциясын әскери іс-қимылдар жағдайында қауіпсіз сақтау, сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінің сенімділігін қамтамасыз ету және халықаралық инспекторлардың жұмысы маңызды мәселелерге айналды. Станция төңірегіндегі оқиғалар болашақта азаматтық ядролық объектілерді қарулы қақтығыстар кезінде қорғау жөніндегі халықаралық талаптарды жетілдіру үшін маңызды тәжірибе болуы мүмкін. == Фотогалерея == <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Запорожье атом электр станциясы"> ЗАЕС (2).jpg|Запорожье АЭС-інің жалпы көрінісі, 2021 жыл Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|Станцияның жерсеріктік сызбасы, 2022 жыл Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|Салқындату тоғаны мен реакторлар, 2023 жыл Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|МАГАТЭ сарапшыларының сапары, 2023 жыл Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|Зақымданған салқындату мұнарасын тексеру, 2024 жыл </gallery> == Қараңыз == * [[Атом электр станциясы]] * [[Ядролық реактор]] * [[Энергодар]] * [[Запорожье облысы]] * [[Каховка су қоймасы]] * [[Чернобыль атом электр станциясы]] * [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] * [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.iaea.org/ Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік (МАГАТЭ)] * [https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine World Nuclear Association — Украина атом реакторлары] * [https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations OECD Nuclear Energy Agency — Украина ядролық объектілерінің жағдайы] * [https://www.energoatom.com.ua/ «Энергоатом» мемлекеттік кәсіпорны] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Zaporizhzhia_Nuclear_Power_Plant Wikimedia Commons — Запорожье атом электр станциясының фотосуреттері] [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина энергетикасы]] f3dy8gypxys4jk2p0x6wbe63b5a3u9p 3686817 3686816 2026-10-27T04:40:50Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Географиялық орны */ 3686817 wikitext text/x-wiki '''Запорожье атом электр станциясы''' ('''Запорожье АЭС''', қысқаша '''ЗАЭС'''; {{lang-uk|Запорізька атомна електростанція}}; {{lang-en|Zaporizhzhia Nuclear Power Plant}}) — [[Украина]]ның [[Запорожье облысы]]ндағы [[Энергодар]] қаласына жақын жерде, [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында орналасқан [[атом электр станциясы]]. Орнатылған электр қуаты бойынша Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы болып саналады. Станция әрқайсысының жобалық жалпы электр қуаты 1000 МВт болатын алты [[ВВЭР-1000]] ядролық реакторынан тұрады. Жалпы орнатылған электр қуаты — 6000 МВт, ал таза номиналдық электр қуаты шамамен 5700 МВт.<ref name="WNA">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine|title=Ukraine — Nuclear Reactor Database|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |+ '''Запорожье атом электр станциясы''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Сурет:ЗАЕС (2).jpg|300px|Запорожье атом электр станциясы]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ''Запорожье АЭС-інің 2021 жылғы көрінісі'' |- ! Ел | {{UKR}} |- ! Орналасқан жері | [[Запорожье облысы]], [[Энергодар]] |- ! Географиялық координаттары | {{coord|47|30|40|N|34|35|07|E|display=inline}} |- ! Құрылысының басталуы | 1980 жыл |- ! Алғаш іске қосылуы | 1984 жыл |- ! Соңғы энергоблоктың іске қосылуы | 1995 жыл |- ! Меншік иесі | [[Энергоатом]] (Украина заңнамасына сәйкес) |- ! Іс жүзіндегі бақылау | 2022 жылғы 4 наурыздан бастап Ресей бақылауында |- ! Реакторлар саны | 6 |- ! Реактор түрі | [[ВВЭР-1000]]/В-320 |- ! Жалпы электр қуаты | 6000 МВт |- ! Таза номиналдық қуаты | Шамамен 5700 МВт |- ! Жылулық қуаты | 18 000 МВт |- ! Ядролық отыны | Төмен байытылған уран диоксиді |- ! Салқындатқышы | Су |- ! Электр өндіру жағдайы | 2022 жылғы қыркүйектен тоқтатылған |- ! Реакторлардың жағдайы | Алты реактор да суық тоқтату режимінде |- ! Халықаралық бақылау | [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік|МАГАТЭ]] |} Станцияның алғашқы энергоблогы 1984 жылы электр желісіне қосылды, ал алтыншы энергоблогы 1995 жылы іске қосылды. Алты реактордың жиынтық жылулық қуаты 18 000 МВт-ты құрайды. 2022 жылға дейін станция Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді және елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аймақтарын электрмен жабдықтауда маңызды рөл атқарды. 2022 жылғы 4 наурызда [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022)|Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі]] барысында станцияны Ресей әскерлері басып алды. Содан бері атом электр станциясы Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында қалып отыр. Алайда халықаралық деңгейде танылған шекараларға сәйкес станция Украина аумағында орналасқан және Украина заңнамасы бойынша мемлекеттік «Энергоатом» кәсіпорнына тиесілі.<ref name="war">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-t-z/ukraine-russia-war-and-nuclear-energy|title=Ukraine: Russia–Ukraine War and Nuclear Energy|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2022 жылғы қыркүйекте станция электр энергиясын өндіруді толық тоқтатты. 2024 жылғы сәуірден бастап барлық алты реактор суық тоқтату режимінде сақталуда. Соған қарамастан, реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындату, радиациялық бақылау және өзге де қауіпсіздік жүйелерінің жұмысы үшін электрмен жабдықтау қажет. 2022 жылғы қыркүйектен бері станцияда [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]]тің (МАГАТЭ) тұрақты халықаралық бақылау миссиясы жұмыс істейді. == Географиялық орны == [[Сурет:Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|thumb|right|350px|Запорожье атом электр станциясының 2022 жылғы 27 ақпандағы жерсеріктік көрінісі. 1–6 — реакторлық энергоблоктар; 7 — электр беру желілерінің тіректері; 8 — оқу-жаттығу ғимараты; 9 — радиоактивті қалдықтар қоймасы; 10 — салқындату тоғаны; 11 — салқындату мұнаралары; 12 — Каховка су қоймасы.]] Запорожье АЭС Украинаның оңтүстік-шығысында, Запорожье облысының [[Васильевка ауданы]]на қарасты Энергодар қаласының маңында орналасқан. Станция [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында, бұрынғы [[Каховка су қоймасы]]ның оңтүстік бөлігінде салынған. Оның географиялық координаттары шамамен 47°30′40″ солтүстік ендік және 34°35′07″ шығыс бойлық. Станцияның орналасқан аумағы Украинадағы ірі өнеркәсіптік және энергетикалық тораптардың бірі болған. Оған жақын жерде Запорожье жылу электр станциясы орналасқан. === Энергодар қаласы === [[Энергодар]] — атом және жылу энергетикасы кәсіпорындарына қызмет көрсету үшін дамыған қала. Қаланың қалыптасуы Днепрдің сол жағалауында ірі энергетикалық кешен салу бағдарламасымен байланысты. Запорожье атом электр станциясы ұзақ уақыт бойы қаладағы негізгі жұмыс берушілердің бірі болды. Қалада энергетика мамандарын даярлау, медициналық қызмет көрсету, тұрғын үй және әлеуметтік инфрақұрылым нысандары дамыды. 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай Энергодар тұрғындарының күнделікті өміріне, көші-қонына және атом станциясы персоналының еңбек жағдайларына әсер етті. === Каховка су қоймасы === Каховка су қоймасы Днепр өзеніндегі ірі жасанды су айдыны болған. Станция құрылысы кезінде оның су ресурстары атом электр станциясының салқындату инфрақұрылымына байланысты пайдаланылды. 2023 жылғы 6 маусымда [[Каховка бөгетінің бұзылуы|Каховка бөгеті бұзылғаннан]] кейін су қоймасының деңгейі күрт төмендеп, станцияның гидротехникалық жағдайы елеулі өзгерді.<ref name="IAEA2023">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-44.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/44|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-09-14|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Тарихы == === Жобалануы және құрылысы === Запорожье АЭС салу туралы шешім Кеңес Одағының оңтүстік өнеркәсіптік аудандарында электр энергиясына сұраныстың артуымен байланысты қабылданды. ХХ ғасырдың екінші жартысында Украинаның оңтүстік-шығысындағы металлургия, машина жасау, химия өнеркәсібі және басқа да энергияны көп қажет ететін салалар қарқынды дамыды. Атом электр станциясын салу осы өнеркәсіптік өңірлерді тұрақты электр энергиясымен қамтамасыз етуге бағытталды. Құрылыс жұмыстары 1980 жылы басталды. Станцияда ВВЭР-1000 үлгісіндегі қысымдағы су реакторларын пайдалану көзделді. Бірінші энергоблок 1984 жылы желіге қосылды. Кейін жаңа энергоблоктар кезең-кезеңімен пайдалануға берілді. === 1984–1991 жылдар === 1984–1989 жылдар аралығында алғашқы бес энергоблок іске қосылды. 1986 жылғы [[Чернобыль апаты]] Кеңес Одағындағы ядролық энергетика қауіпсіздігіне қатысты талаптарды қайта қарауға себеп болды. Запорожье АЭС-інде қолданылатын ВВЭР реакторлары Чернобыль станциясындағы РБМК реакторларынан техникалық және конструкциялық тұрғыдан ерекшеленеді. 1990 жылы Кеңес Одағында атом электр станцияларын салуға қатысты шектеулер мен энергетикалық саясаттағы өзгерістер алтыншы энергоблоктың құрылысын аяқтауға әсер етті. === 1991–2021 жылдар === 1991 жылы Украина тәуелсіздік алғаннан кейін Запорожье АЭС елдің ұлттық энергетикалық жүйесіне кірді. 1995 жылғы 19 қазанда алтыншы энергоблок электр желісіне қосылды. Оның коммерциялық пайдалануға берілуі 1996 жылы жүзеге асты.<ref name="unit6">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/details/Zaporizhzhia-6|title=Zaporizhzhia 6|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> Алтыншы энергоблоктың қосылуы нәтижесінде станцияның жалпы жобалық электр қуаты 6000 МВт-қа жетті. Станция Украинаның мемлекеттік атом энергетикасы жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. 1996 жылдан бастап Запорожье АЭС «Энергоатом» ұлттық атом энергиясын өндіруші кәсіпорнының құрамында жұмыс істеді. Кейінгі жылдары станцияда қауіпсіздік жүйелерін жаңғырту, электр жабдықтарын ауыстыру, жоспарлы жөндеу және энергоблоктардың пайдалану мерзімін ұзарту жұмыстары жүргізілді. 2022 жылға дейін станция Украинада өндірілетін атом электр энергиясының жартысына жуығын қамтамасыз етіп келген кезеңдер болды. === 2022 жылғы басып алынуы === 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды. 2022 жылғы 4 наурызда Ресей әскерлері Запорожье атом электр станциясын басып алды. Станция маңындағы қарулы қақтығыс барысында оқу-жаттығу ғимаратында өрт шыққаны хабарланды. Бұл оқиға халықаралық қауымдастықтың алаңдаушылығын туғызды. МАГАТЭ атом станциясына қатысты әскери іс-қимылдардың ядролық қауіпсіздікке қатер төндіретінін мәлімдеді. 2022 жылдың көктемі мен жазында кейбір энергоблоктар электр энергиясын өндіруін жалғастырды. Алайда сыртқы электр беру желілерінің зақымдануы, әскери іс-қимылдар және өндірістік басқарудағы қиындықтар станцияның жұмысын күрделендірді. === Электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы === 2022 жылғы 11 қыркүйекте соңғы жұмыс істеп тұрған алтыншы энергоблок тоқтатылды. Осыдан кейін станция электр энергиясын коммерциялық өндіруді толық тоқтатты. Реакторлар тоқтатылғанымен, ядролық отынды салқындату, қауіпсіздік жүйелерін пайдалану және радиациялық бақылау жұмыстары жалғасты. 2024 жылғы сәуірде барлық алты реактор суық тоқтату режиміне ауыстырылды. == Энергоблоктары == Запорожье АЭС алты ВВЭР-1000/В-320 ядролық реакторынан тұрады. Әр энергоблоктың жалпы жобалық электр қуаты 1000 МВт, ал таза электр қуаты шамамен 950 МВт. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ '''Запорожье АЭС энергоблоктарының сипаттамасы''' ! Энергоблок ! Реактор түрі ! Электр желісіне алғаш қосылуы ! Жалпы қуаты, МВт ! Таза қуаты, МВт ! Қазіргі жағдайы |- | № 1 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1984 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 2 | ВВЭР-1000/В-320 | 22 шілде 1985 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 3 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1986 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 4 | ВВЭР-1000/В-320 | 18 желтоқсан 1987 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 5 | ВВЭР-1000/В-320 | 14 тамыз 1989 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 6 | ВВЭР-1000/В-320 | 19 қазан 1995 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- ! colspan="3" | Барлығы ! 6000 ! 5700 ! Электр энергиясын өндірмейді |} Кестеде энергоблоктардың электр желісіне алғаш қосылған күндері көрсетілген. Бұл күндер коммерциялық пайдалануға берілген күндерден өзгеше болуы мүмкін. === Реакторлардың пайдалану мерзімі === Атом электр станцияларының реакторлары белгілі бір жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Пайдалану мерзімін ұзарту үшін жабдықтардың техникалық күйі тексеріліп, қауіпсіздік сараптамасы жүргізіледі. Запорожье АЭС-інің кейбір энергоблоктары бастапқы жобалық мерзімінен кейін жұмыс істеуге рұқсат алған. Алайда 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай және реакторлардың ұзақ уақыт тоқтатылуы олардың болашақта қайта іске қосылуына қатысты қосымша техникалық және құқықтық талаптар туғызды. == Техникалық сипаттамалары == === ВВЭР-1000 реакторы === [[ВВЭР]] — қысымдағы сумен жұмыс істейтін энергетикалық ядролық реакторлардың технологиялық тобы. Запорожье АЭС-інде ВВЭР-1000 реакторының В-320 жобалық модификациясы қолданылады. Реактордың жылулық қуаты шамамен 3000 МВт, ал электр қуаты шамамен 1000 МВт. Энергия ядролық отындағы уран ядроларының басқарылатын бөлінуі нәтижесінде бөлінеді. Реакторда су нейтрондарды баяулатқыш және жылу тасымалдағыш ретінде пайдаланылады. === Бірінші және екінші контурлар === ВВЭР-1000 реакторының технологиялық жүйесі екі негізгі контурдан тұрады. Бірінші контурда жоғары қысымдағы су реактордың белсенді аймағынан жылуды алып, бу генераторларына жеткізеді. Екінші контурда бу генераторлары арқылы алынған жылу суды буға айналдырады. Бу турбинаны айналдырады, ал турбина электр генераторымен жалғанған. Турбинадан шыққан бу конденсаторда салқындатылып, қайтадан суға айналады. Бірінші және екінші контурлардың бөлінуі радиоактивті заттардың негізгі бу-турбиналық жүйеге түсу қаупін азайтады. === Ядролық отын === ВВЭР-1000 реакторларында төмен байытылған уран диоксидінен жасалған ядролық отын пайдаланылады. Уран диоксиді керамикалық таблеткалар түрінде өндіріледі. Отын таблеткалары арнайы металл қабықшалардың ішіне салынып, отын элементтерін құрайды. Отын элементтері жинақталып, ядролық отын кассеталарына орналастырылады. ВВЭР-1000 реакторының белсенді аймағында әдетте 163 отын кассетасы болады. Ядролық тізбекті реакцияны реттеу үшін нейтрондарды жұтатын басқару штангалары қолданылады. === Қорғаныс жүйелері === Реактор қондырғылары радиоактивті заттардың сыртқа таралуын шектеуге арналған бірнеше қорғаныс тосқауылымен жабдықталған. Оларға ядролық отынның керамикалық құрылымы, отын элементтерінің металл қабықшалары, реактор корпусы мен бірінші контур және реактордың қорғаныс қабығы жатады. Қорғаныс жүйелерінің мақсаты — қалыпты пайдалану кезінде де, жобада қарастырылған авариялық жағдайларда да радиоактивті заттардың қоршаған ортаға шығуын болдырмау немесе шектеу. Дегенмен реакторлардың қауіпсіздігі электрмен жабдықтау, салқындату және технологиялық бақылау жүйелерінің жұмысқа қабілеттілігіне тәуелді. == Салқындату жүйесі == [[Сурет:Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|thumb|right|350px|Запорожье АЭС-інің салқындату тоғаны және № 2–6 реакторлық энергоблоктары. 2023 жылғы 15 маусымдағы көрініс. МАГАТЭ фотосуреті.]] === Бастапқы су көзі === Запорожье атом электр станциясының бастапқы жобасы Каховка су қоймасының су ресурстарын пайдалануға негізделген. Станцияның салқындату инфрақұрылымына су алу жүйелері, сорғы станциялары, салқындату арналары және арнайы салқындату тоғаны кірді. Салқындату тоғанының ауданы шамамен 8,2 км² болған. Станция толық қуатпен жұмыс істеген кезде салқындату жүйесінің маңызы ерекше жоғары болды. === Каховка бөгетінің бұзылуы === 2023 жылғы 6 маусымда Каховка су электр станциясының бөгеті бұзылды. Нәтижесінде Каховка су қоймасындағы су деңгейі күрт төмендеді. Бұл жағдай Запорожье атом электр станциясының салқындату жүйесіне қатысты алаңдаушылық туғызды. МАГАТЭ су қоймасындағы өзгерістерді бақылап, станциядағы қолда бар су қоры мен балама су көздерінің жеткіліктілігін бағалады.<ref name="IAEA2023"/> Станцияның салқындату тоғанындағы су қорын сақтау маңызды міндетке айналды. Қосымша су алу тәсілдері, соның ішінде жер асты су көздері пайдаланылды. === Балама су көздері === Каховка су қоймасының тартылуынан кейін станциядағы техникалық су қажеттілігін қамтамасыз ету үшін қосымша ұңғымалар қазылды. Суық тоқтату режиміндегі реакторлардың суға деген қажеттілігі толық қуатпен жұмыс істейтін реакторлармен салыстырғанда едәуір төмен. Алайда реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындатуды үздіксіз қамтамасыз ету қажет. === Салқындату мұнараларының зақымдануы === [[Сурет:Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|thumb|right|300px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси мен сарапшылардың зақымданған салқындату мұнарасын тексеруі. 4 қыркүйек 2024 жыл.]] 2024 жылғы тамызда станция аумағындағы салқындату мұнараларының бірінде өрт шыққаны хабарланды. 2024 жылғы 4 қыркүйекте МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси станцияға сапары кезінде зақымданған мұнараны тексерді. Бұл оқиға станцияның техникалық инфрақұрылымының әскери қақтығыс жағдайындағы осалдығына назар аудартты. == Пайдаланылған ядролық отынды сақтау == Ядролық реакторда пайдаланылған отын реактордың белсенді аймағынан шығарылғаннан кейін де радиоактивті болып қалады. Оның құрамында радиоактивті бөліну өнімдері мен басқа да радионуклидтер сақталады. Сондықтан пайдаланылған отынды сақтау кезінде радиациялық қорғаныс пен қалдық жылуды әкету қамтамасыз етілуге тиіс. === Су бассейндерінде сақтау === Реактордан шығарылған отын алдымен арнайы сумен толтырылған бассейндерде сақталады. Су отыннан бөлінетін жылуды әкетуге және иондаушы сәулеленудің әсерін төмендетуге қызмет етеді. Бұл кезеңде отынның температурасы мен радиациялық жағдайы бақыланады. === Құрғақ сақтау қоймасы === Запорожье АЭС аумағында пайдаланылған ядролық отынды құрғақ сақтау қоймасы бар. Бұл технологияда жеткілікті салқындатылған отын арнайы қорғаныш контейнерлеріне орналастырылады. Контейнерлер радиациялық қорғанысты, жылуды әкетуді және сыртқы ортадан оқшаулауды қамтамасыз етуге арналған. Құрғақ сақтау технологиясы ядролық отынды реактордан тыс ұзақ мерзім бойы сақтауға мүмкіндік береді. === Радиоактивті қалдықтар === Атом электр станциясының жұмысы барысында сұйық және қатты радиоактивті қалдықтар пайда болады. Олардың қатарына пайдаланылған сүзгілер, ионалмастырғыш материалдар, ластанған жабдықтар, технологиялық ерітінділер және басқа да материалдар кіреді. Радиоактивті қалдықтарды өңдеу, сақтау және есепке алу ядролық қауіпсіздік жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. == Электрмен жабдықтау == === Сыртқы электр желілері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіріп қана қоймай, өздерінің технологиялық қажеттіліктері үшін де электр қуатын тұтынады. Реакторлар тоқтатылған жағдайда сыртқы электр желілері қауіпсіздік жүйелері үшін негізгі энергия көздерінің біріне айналады. Запорожье АЭС инфрақұрылымында 750 кВ және 330 кВ электр беру желілері маңызды рөл атқарады. 2022 жылдан кейін әскери іс-қимылдар салдарынан электр желілерінің бір бөлігі бірнеше мәрте істен шықты. Электрмен жабдықтаудың тұрақсыздығы станцияның ядролық қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін факторға айналды. === Апаттық дизель генераторлары === Сыртқы электр қуаты жоғалған кезде станциядағы маңызды қауіпсіздік жүйелерін резервтік дизель генераторлары қуатпен қамтамасыз етеді. Олардың міндеті — реакторларды салқындату, бақылау және өзге де маңызды жүйелердің жұмысын жалғастыру. Генераторлардың ұзақ уақыт жұмыс істеуі үшін жеткілікті отын қоры, техникалық қызмет көрсету және қосалқы бөлшектер қажет. Сондықтан дизель генераторларын сыртқы электр желілерінің тұрақты баламасы деп қарастыруға болмайды. === 2026 жылғы жағдай === 2026 жылы станцияның сыртқы электрмен жабдықтау мәселесі маңызды қауіпсіздік проблемаларының бірі болып қала берді. OECD ядролық энергия агенттігінің 2026 жылғы 15 қазанға дейін жаңартылған материалында электр желілерінің ажыратылуы, жөндеу жұмыстары және апаттық дизель генераторларын пайдалану жөніндегі оқиғалар сипатталды.<ref name="NEA2026">{{cite web|url=https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations|title=Ukraine: Current Status of Nuclear Power Installations|publisher=OECD Nuclear Energy Agency|date=2026-10-15|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2026 жылғы тамыз бен қыркүйекте станцияны сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінде жаңа үзілістер тіркелді. Электр инфрақұрылымын жөндеу үшін МАГАТЭ арағайындығымен жергілікті қауіпсіздік шаралары ұйымдастырылды. Бұл оқиғалар атом станциясының әскери қақтығыс жағдайында сыртқы электрмен жабдықтауға тәуелділігін көрсетті. == 2022–2026 жылдардағы оқиғалар == {| class="wikitable sortable" ! Күні ! Оқиға ! Маңызы |- | 24 ақпан 2022 | Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды | Станцияның ядролық және физикалық қауіпсіздігіне жаңа қатерлер пайда болды |- | 4 наурыз 2022 | Ресей әскерлері Запорожье АЭС-ін басып алды | Станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауына өтті |- | Наурыз 2022 | МАГАТЭ ядролық қауіпсіздіктің жеті негізгі тірегін жариялады | Қарулы қақтығыс кезіндегі ядролық қауіпсіздік талаптары белгіленді |- | Тамыз 2022 | Станция маңында атыстар мен электр желілерінің зақымдануы туралы хабарламалар көбейді | Электрмен жабдықтау сенімділігі төмендеді |- | 1 қыркүйек 2022 | МАГАТЭ миссиясы станцияға келді | Халықаралық мониторинг басталды |- | 11 қыркүйек 2022 | Соңғы жұмыс істеген реактор тоқтатылды | Электр энергиясын өндіру толық тоқтады |- | 5 қазан 2022 | Ресей станцияны өзінің басқару жүйесіне өткізу жөнінде шешім қабылдады | Құқықтық және әкімшілік мәртебеге қатысты дау күшейді |- | 30 мамыр 2023 | МАГАТЭ станцияны қорғаудың бес қағидатын таныстырды | Әскери қауіптерді төмендету жөніндегі талаптар жарияланды |- | 6 маусым 2023 | Каховка бөгеті бұзылды | Салқындату инфрақұрылымының су көздері өзгерді |- | Сәуір 2024 | Барлық алты реактор суық тоқтату режиміне өтті | Электр өндірілмейтін қауіпсіз сақтау режимі қалыптасты |- | Тамыз 2024 | Салқындату мұнараларының бірінде өрт шықты | Техникалық инфрақұрылым зақымданды |- | 4 қыркүйек 2024 | МАГАТЭ бас директоры зақымданған мұнараны тексерді | Халықаралық техникалық бақылау жалғасты |- | 2025 | Сыртқы электр желілеріне және персоналдың жұмысына қатысты қауіптер сақталды | Станцияны қауіпсіз күйде ұстау негізгі міндет болып қалды |- | Тамыз–қазан 2026 | Электр желілерін жөндеу және апаттық жабдықтарды пайдалану мәселелері жалғасты | Станцияның электрмен жабдықтау қауіпсіздігі өзекті болды |} == Ядролық және радиациялық қауіпсіздік == === Суық тоқтату режимі === Суық тоқтату — ядролық реактордың электр энергиясын өндіруі тоқтатылып, температурасы мен қысымы төмендетілген күйі. Бұл режимде реактордағы басқарылатын тізбекті ядролық бөліну реакциясы тоқтатылған болады. Алайда радиоактивті изотоптардың ыдырауы нәтижесінде қалдық жылу бөлінуі жалғасады. Қалдық жылудың мөлшері реактор тоқтатылғаннан кейін уақыт өткен сайын төмендейді. Сондықтан ұзақ уақыт тоқтатылған реактордың жылулық жағдайы жаңадан тоқтатылған реактордың жағдайынан өзгеше болады. Дегенмен реакторды қауіпсіз күйде сақтау үшін салқындату, электрмен жабдықтау және бақылау жүйелері қажет. === Негізгі қауіптер === Запорожье АЭС үшін негізгі ядролық қауіпсіздік қатерлеріне мыналар жатады: * сыртқы электрмен жабдықтаудың толық жоғалуы; * апаттық дизель генераторларының істен шығуы; * дизель отыны қорының таусылуы; * салқындату жүйелерінің тоқтауы; * пайдаланылған ядролық отынды сақтау жүйелерінің зақымдануы; * өрт пен әскери шабуылдардың маңызды инфрақұрылымға әсері; * бақылау және байланыс жүйелерінің істен шығуы; * персоналдың қауіпсіз жұмыс істеуіне кедергі келуі. Әрбір авариялық сценарийдің ықтимал салдары зақымданған жүйелерге, ядролық отынның жағдайына, қорғаныс тосқауылдарының күйіне және апаттың даму ұзақтығына байланысты. === Чернобыль АЭС-імен салыстыру === Запорожье АЭС-індегі ВВЭР-1000 реакторлары [[Чернобыль атом электр станциясы]]ндағы РБМК реакторларынан ерекшеленеді. ВВЭР — қысымдағы сумен салқындатылатын реактор. Ал РБМК реакторы графитпен баяулатылатын және сумен салқындатылатын арналық реактор болып табылады. Олардың құрылымы, физикалық сипаттамалары және авариялық процестері әртүрлі. Сондықтан Чернобыль апатының механизмін Запорожье АЭС-індегі ықтимал аварияларға тікелей қолдануға болмайды. === Фукусима апатымен салыстыру === 2011 жылғы [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] кезінде сыртқы электрмен жабдықтаудың және резервтік жүйелердің істен шығуы ауыр салдарға әкелді. Запорожье АЭС жағдайында да электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы ядролық қауіпсіздіктің маңызды шарты болып саналады. Алайда реакторлардың түрі, тоқтатылғаннан кейін өткен уақыт және қолданыстағы қорғаныс жүйелері әртүрлі болғандықтан, екі станциядағы қауіптерді тікелей теңестіруге болмайды. == МАГАТЭ-нің халықаралық бақылауы == [[Сурет:Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|thumb|right|320px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси бастаған халықаралық сарапшылардың Запорожье АЭС-іне сапары. 29 наурыз 2023 жыл.]] === Тұрақты бақылау миссиясы === 2022 жылғы 1 қыркүйекте МАГАТЭ делегациясы Запорожье атом электр станциясына барды. Миссияны агенттіктің бас директоры [[Рафаэль Мариано Гросси]] басқарды. Осы сапардан кейін станцияда халықаралық сарапшылардың тұрақты қатысуы қамтамасыз етілді. Миссия '''ISAMZ''' (''IAEA Support and Assistance Mission to Zaporizhzhya'') деп аталады. Оның негізгі міндеттеріне ядролық қауіпсіздікті бақылау, электрмен жабдықтау жағдайын бағалау, салқындату жүйелерін қадағалау, радиациялық қауіпсіздік және персоналдың еңбек жағдайларын зерделеу кіреді. === Ядролық қауіпсіздіктің жеті тірегі === МАГАТЭ 2022 жылы қарулы қақтығыс жағдайында ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған жеті негізгі талапты белгіледі. Олар: # Ядролық қондырғылардың физикалық тұтастығы сақталуы тиіс. # Қауіпсіздік жүйелері мен жабдықтары жұмысқа қабілетті болуы қажет. # Персонал өз міндеттерін қысымсыз және қауіпсіз орындай алуы тиіс. # Сыртқы электрмен жабдықтау сенімді болуы қажет. # Логистикалық жеткізілімдер мен маңызды материалдар қолжетімді болуы тиіс. # Радиациялық бақылау мен апаттық дайындық қамтамасыз етілуі тиіс. # Реттеуші органдармен және басқа тиісті ұйымдармен байланыс тұрақты болуы қажет.<ref name="seven">{{cite web|url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/ukraine/nuclear-safety-joint-statement-safety-and-security-civil-nuclear-facilities_en|title=Joint Statement on the Safety and Security of Civil Nuclear Facilities in Armed Conflicts|publisher=European External Action Service|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Станцияны қорғаудың бес қағидаты === 2023 жылғы 30 мамырда Рафаэль Гросси Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде Запорожье АЭС-ін қорғаудың бес қағидатын ұсынды. Біріншіден, станцияға қарсы немесе станция аумағынан шабуыл жасалмауы тиіс. Екіншіден, атом станциясында шабуыл жасауға арналған ауыр қару-жарақ пен әскери құралдар орналастырылмауы қажет. Үшіншіден, сыртқы электрмен жабдықтауға қауіп төндірілмеуі тиіс. Төртіншіден, ядролық қауіпсіздік үшін маңызды ғимараттар мен жүйелер шабуылдар мен диверсиялардан қорғалуы тиіс. Бесіншіден, осы қағидаттарды бұзатын әрекеттерге жол берілмеуі қажет.<ref name="five">{{cite web|url=https://press.un.org/en/2023/sc15300.doc.htm|title=IAEA Director Outlines Five Principles to Prevent Nuclear Accident at Zaporizhzhia|publisher=United Nations|date=2023-05-30|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Құқықтық және әкімшілік мәртебесі == Запорожье атом электр станциясы халықаралық деңгейде танылған Украина аумағында орналасқан. 2022 жылғы 4 наурыздан бері станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында. 2022 жылғы қазанда Ресей билігі станцияны өз басқаруына өткізу туралы біржақты шешім қабылдады. Украина бұл шешімді мойындамайды. Станцияның халықаралық құқықтағы мәртебесі, аумақтық тиесілігі және күнделікті әкімшілік басқаруы өзара бөлек мәселелер болып табылады. Украина заңнамасына сәйкес, Запорожье АЭС «Энергоатом» мемлекеттік атом энергетикасы кәсіпорнына тиесілі. Ал 2022 жылдан кейін Ресейдің басқару құрылымдары станцияның күнделікті қызметіне іс жүзінде қатысып келеді. МАГАТЭ-нің техникалық бақылауы станцияның аумақтық немесе меншік мәртебесін тануды білдірмейді. == Экономикалық және энергетикалық маңызы == Запорожье АЭС көптеген жылдар бойы Украинаның электр энергетикасындағы маңызды өндірістік нысандардың бірі болды. Оның жалпы орнатылған электр қуаты 6000 МВт-қа тең. Бұл көрсеткіш станцияны Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы етеді. 2022 жылға дейін Запорожье АЭС Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді. Станция елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аудандарын электр қуатымен қамтамасыз етуге маңызды үлес қосты. Атом электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы Украина энергетикалық жүйесінен ірі генерациялық қуаттың шығуына алып келді. Станция электр энергиясын өндірмесе де, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін электр энергиясы, техникалық қызмет көрсету және материалдық ресурстар қажет. == Қоршаған ортаға әсері == === Қалыпты жұмыс кезіндегі әсері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіру кезінде көмір немесе табиғи газ жағатын электр станцияларымен салыстырғанда тікелей көмірқышқыл газын аз шығарады. Сонымен бірге атом энергетикасының қоршаған ортаға әсері толық жойылмайды. Негізгі экологиялық мәселелерге су ресурстарын пайдалану, су айдындарына жылулық әсер, пайдаланылған ядролық отынды сақтау, радиоактивті қалдықтарды басқару және радиациялық мониторинг жатады. === Салқындату тоғанының экожүйесі === Станцияның салқындату тоғаны мен арналарында өзіндік су экожүйесі қалыптасқан. МАГАТЭ мәліметіне сәйкес, 2023 жылғы сәуірде салқындату тоғаны мен арналарға органикалық заттарды тұтынатын шамамен 30 мың тропикалық балық жіберілген. Бұл шара салқындату жүйелерінің арналары мен құбырларында органикалық материалдардың жиналуын шектеуге бағытталған.<ref name="IAEA2023a">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-30.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/30|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-06-08|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Радиациялық мониторинг === Атом электр станцияларында радиациялық қауіпсіздікті бағалау үшін арнайы өлшеу және бақылау жүйелері пайдаланылады. Олар гамма-сәулелену деңгейін, технологиялық орталардағы радионуклидтерді және басқа да радиациялық көрсеткіштерді бақылайды. Радиациялық мониторинг нәтижелері ядролық қауіпсіздіктің жалпы жағдайын бағалау үшін қолданылады. == Болашақта қайта іске қосылуы == Запорожье АЭС реакторларын қайта іске қосу техникалық, қауіпсіздік және құқықтық мәселелерге байланысты. Реакторларды ұзақ уақыт тоқтатылғаннан кейін қайта іске қосу үшін олардың техникалық жағдайына жан-жақты сараптама жүргізу қажет. Мұндай тексерулер реактор корпустарын, салқындату жүйелерін, электр жабдықтарын, басқару жүйелерін, ядролық отынды және қауіпсіздік жүйелерін қамтиды. Сыртқы электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы мен су ресурстарының жеткіліктілігі де маңызды. Сонымен қатар қауіпсіз еңбек жағдайлары, білікті персоналдың болуы және тиісті лицензиялық талаптардың орындалуы қажет. 2026 жылғы қазанда станция электр энергиясын өндірмеді және алты реактордың барлығы суық тоқтату режимінде қалды. == Станцияны пайдаланудан шығару == Атом электр станцияларының реакторлары шектеулі жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Мерзімі аяқталғаннан кейін энергоблоктар қауіпсіз түрде тоқтатылып, ядролық отыны шығарылады. Кейін жабдықтар залалсыздандырылып, радиоактивті қалдықтар тиісті сақтау орындарына жіберіледі. Запорожье АЭС-інің болашақта пайдаланылуы немесе пайдаланудан шығарылуы оның техникалық жағдайына, қауіпсіздік талаптарына және құқықтық мәселелердің шешілуіне байланысты. == Халықаралық маңызы == Запорожье атом электр станциясының әскери қақтығыс аймағында орналасуы халықаралық ядролық қауіпсіздік жүйесі үшін ерекше мәселе туғызды. Атом электр станциясын әскери іс-қимылдар жағдайында қауіпсіз сақтау, сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінің сенімділігін қамтамасыз ету және халықаралық инспекторлардың жұмысы маңызды мәселелерге айналды. Станция төңірегіндегі оқиғалар болашақта азаматтық ядролық объектілерді қарулы қақтығыстар кезінде қорғау жөніндегі халықаралық талаптарды жетілдіру үшін маңызды тәжірибе болуы мүмкін. == Фотогалерея == <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Запорожье атом электр станциясы"> ЗАЕС (2).jpg|Запорожье АЭС-інің жалпы көрінісі, 2021 жыл Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|Станцияның жерсеріктік сызбасы, 2022 жыл Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|Салқындату тоғаны мен реакторлар, 2023 жыл Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|МАГАТЭ сарапшыларының сапары, 2023 жыл Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|Зақымданған салқындату мұнарасын тексеру, 2024 жыл </gallery> == Қараңыз == * [[Атом электр станциясы]] * [[Ядролық реактор]] * [[Энергодар]] * [[Запорожье облысы]] * [[Каховка су қоймасы]] * [[Чернобыль атом электр станциясы]] * [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] * [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.iaea.org/ Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік (МАГАТЭ)] * [https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine World Nuclear Association — Украина атом реакторлары] * [https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations OECD Nuclear Energy Agency — Украина ядролық объектілерінің жағдайы] * [https://www.energoatom.com.ua/ «Энергоатом» мемлекеттік кәсіпорны] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Zaporizhzhia_Nuclear_Power_Plant Wikimedia Commons — Запорожье атом электр станциясының фотосуреттері] [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина энергетикасы]] 0wiz284hvqgsk73djahfbwnryiwsbah 3686818 3686817 2026-10-27T04:41:19Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Тұрақты бақылау миссиясы */ 3686818 wikitext text/x-wiki '''Запорожье атом электр станциясы''' ('''Запорожье АЭС''', қысқаша '''ЗАЭС'''; {{lang-uk|Запорізька атомна електростанція}}; {{lang-en|Zaporizhzhia Nuclear Power Plant}}) — [[Украина]]ның [[Запорожье облысы]]ндағы [[Энергодар]] қаласына жақын жерде, [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында орналасқан [[атом электр станциясы]]. Орнатылған электр қуаты бойынша Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы болып саналады. Станция әрқайсысының жобалық жалпы электр қуаты 1000 МВт болатын алты [[ВВЭР-1000]] ядролық реакторынан тұрады. Жалпы орнатылған электр қуаты — 6000 МВт, ал таза номиналдық электр қуаты шамамен 5700 МВт.<ref name="WNA">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine|title=Ukraine — Nuclear Reactor Database|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |+ '''Запорожье атом электр станциясы''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Сурет:ЗАЕС (2).jpg|300px|Запорожье атом электр станциясы]] |- | colspan="2" style="text-align:center;" | ''Запорожье АЭС-інің 2021 жылғы көрінісі'' |- ! Ел | {{UKR}} |- ! Орналасқан жері | [[Запорожье облысы]], [[Энергодар]] |- ! Географиялық координаттары | {{coord|47|30|40|N|34|35|07|E|display=inline}} |- ! Құрылысының басталуы | 1980 жыл |- ! Алғаш іске қосылуы | 1984 жыл |- ! Соңғы энергоблоктың іске қосылуы | 1995 жыл |- ! Меншік иесі | [[Энергоатом]] (Украина заңнамасына сәйкес) |- ! Іс жүзіндегі бақылау | 2022 жылғы 4 наурыздан бастап Ресей бақылауында |- ! Реакторлар саны | 6 |- ! Реактор түрі | [[ВВЭР-1000]]/В-320 |- ! Жалпы электр қуаты | 6000 МВт |- ! Таза номиналдық қуаты | Шамамен 5700 МВт |- ! Жылулық қуаты | 18 000 МВт |- ! Ядролық отыны | Төмен байытылған уран диоксиді |- ! Салқындатқышы | Су |- ! Электр өндіру жағдайы | 2022 жылғы қыркүйектен тоқтатылған |- ! Реакторлардың жағдайы | Алты реактор да суық тоқтату режимінде |- ! Халықаралық бақылау | [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік|МАГАТЭ]] |} Станцияның алғашқы энергоблогы 1984 жылы электр желісіне қосылды, ал алтыншы энергоблогы 1995 жылы іске қосылды. Алты реактордың жиынтық жылулық қуаты 18 000 МВт-ты құрайды. 2022 жылға дейін станция Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді және елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аймақтарын электрмен жабдықтауда маңызды рөл атқарды. 2022 жылғы 4 наурызда [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022)|Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі]] барысында станцияны Ресей әскерлері басып алды. Содан бері атом электр станциясы Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында қалып отыр. Алайда халықаралық деңгейде танылған шекараларға сәйкес станция Украина аумағында орналасқан және Украина заңнамасы бойынша мемлекеттік «Энергоатом» кәсіпорнына тиесілі.<ref name="war">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-t-z/ukraine-russia-war-and-nuclear-energy|title=Ukraine: Russia–Ukraine War and Nuclear Energy|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2022 жылғы қыркүйекте станция электр энергиясын өндіруді толық тоқтатты. 2024 жылғы сәуірден бастап барлық алты реактор суық тоқтату режимінде сақталуда. Соған қарамастан, реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындату, радиациялық бақылау және өзге де қауіпсіздік жүйелерінің жұмысы үшін электрмен жабдықтау қажет. 2022 жылғы қыркүйектен бері станцияда [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]]тің (МАГАТЭ) тұрақты халықаралық бақылау миссиясы жұмыс істейді. == Географиялық орны == [[Сурет:Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|thumb|right|350px|Запорожье атом электр станциясының 2022 жылғы 27 ақпандағы жерсеріктік көрінісі. 1–6 — реакторлық энергоблоктар; 7 — электр беру желілерінің тіректері; 8 — оқу-жаттығу ғимараты; 9 — радиоактивті қалдықтар қоймасы; 10 — салқындату тоғаны; 11 — салқындату мұнаралары; 12 — Каховка су қоймасы.]] Запорожье АЭС Украинаның оңтүстік-шығысында, Запорожье облысының [[Васильевка ауданы]]на қарасты Энергодар қаласының маңында орналасқан. Станция [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында, бұрынғы [[Каховка су қоймасы]]ның оңтүстік бөлігінде салынған. Оның географиялық координаттары шамамен 47°30′40″ солтүстік ендік және 34°35′07″ шығыс бойлық. Станцияның орналасқан аумағы Украинадағы ірі өнеркәсіптік және энергетикалық тораптардың бірі болған. Оған жақын жерде Запорожье жылу электр станциясы орналасқан. === Энергодар қаласы === [[Энергодар]] — атом және жылу энергетикасы кәсіпорындарына қызмет көрсету үшін дамыған қала. Қаланың қалыптасуы Днепрдің сол жағалауында ірі энергетикалық кешен салу бағдарламасымен байланысты. Запорожье атом электр станциясы ұзақ уақыт бойы қаладағы негізгі жұмыс берушілердің бірі болды. Қалада энергетика мамандарын даярлау, медициналық қызмет көрсету, тұрғын үй және әлеуметтік инфрақұрылым нысандары дамыды. 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай Энергодар тұрғындарының күнделікті өміріне, көші-қонына және атом станциясы персоналының еңбек жағдайларына әсер етті. === Каховка су қоймасы === Каховка су қоймасы Днепр өзеніндегі ірі жасанды су айдыны болған. Станция құрылысы кезінде оның су ресурстары атом электр станциясының салқындату инфрақұрылымына байланысты пайдаланылды. 2023 жылғы 6 маусымда [[Каховка бөгетінің бұзылуы|Каховка бөгеті бұзылғаннан]] кейін су қоймасының деңгейі күрт төмендеп, станцияның гидротехникалық жағдайы елеулі өзгерді.<ref name="IAEA2023">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-44.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/44|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-09-14|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Тарихы == === Жобалануы және құрылысы === Запорожье АЭС салу туралы шешім Кеңес Одағының оңтүстік өнеркәсіптік аудандарында электр энергиясына сұраныстың артуымен байланысты қабылданды. ХХ ғасырдың екінші жартысында Украинаның оңтүстік-шығысындағы металлургия, машина жасау, химия өнеркәсібі және басқа да энергияны көп қажет ететін салалар қарқынды дамыды. Атом электр станциясын салу осы өнеркәсіптік өңірлерді тұрақты электр энергиясымен қамтамасыз етуге бағытталды. Құрылыс жұмыстары 1980 жылы басталды. Станцияда ВВЭР-1000 үлгісіндегі қысымдағы су реакторларын пайдалану көзделді. Бірінші энергоблок 1984 жылы желіге қосылды. Кейін жаңа энергоблоктар кезең-кезеңімен пайдалануға берілді. === 1984–1991 жылдар === 1984–1989 жылдар аралығында алғашқы бес энергоблок іске қосылды. 1986 жылғы [[Чернобыль апаты]] Кеңес Одағындағы ядролық энергетика қауіпсіздігіне қатысты талаптарды қайта қарауға себеп болды. Запорожье АЭС-інде қолданылатын ВВЭР реакторлары Чернобыль станциясындағы РБМК реакторларынан техникалық және конструкциялық тұрғыдан ерекшеленеді. 1990 жылы Кеңес Одағында атом электр станцияларын салуға қатысты шектеулер мен энергетикалық саясаттағы өзгерістер алтыншы энергоблоктың құрылысын аяқтауға әсер етті. === 1991–2021 жылдар === 1991 жылы Украина тәуелсіздік алғаннан кейін Запорожье АЭС елдің ұлттық энергетикалық жүйесіне кірді. 1995 жылғы 19 қазанда алтыншы энергоблок электр желісіне қосылды. Оның коммерциялық пайдалануға берілуі 1996 жылы жүзеге асты.<ref name="unit6">{{cite web|url=https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/details/Zaporizhzhia-6|title=Zaporizhzhia 6|publisher=World Nuclear Association|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> Алтыншы энергоблоктың қосылуы нәтижесінде станцияның жалпы жобалық электр қуаты 6000 МВт-қа жетті. Станция Украинаның мемлекеттік атом энергетикасы жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. 1996 жылдан бастап Запорожье АЭС «Энергоатом» ұлттық атом энергиясын өндіруші кәсіпорнының құрамында жұмыс істеді. Кейінгі жылдары станцияда қауіпсіздік жүйелерін жаңғырту, электр жабдықтарын ауыстыру, жоспарлы жөндеу және энергоблоктардың пайдалану мерзімін ұзарту жұмыстары жүргізілді. 2022 жылға дейін станция Украинада өндірілетін атом электр энергиясының жартысына жуығын қамтамасыз етіп келген кезеңдер болды. === 2022 жылғы басып алынуы === 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды. 2022 жылғы 4 наурызда Ресей әскерлері Запорожье атом электр станциясын басып алды. Станция маңындағы қарулы қақтығыс барысында оқу-жаттығу ғимаратында өрт шыққаны хабарланды. Бұл оқиға халықаралық қауымдастықтың алаңдаушылығын туғызды. МАГАТЭ атом станциясына қатысты әскери іс-қимылдардың ядролық қауіпсіздікке қатер төндіретінін мәлімдеді. 2022 жылдың көктемі мен жазында кейбір энергоблоктар электр энергиясын өндіруін жалғастырды. Алайда сыртқы электр беру желілерінің зақымдануы, әскери іс-қимылдар және өндірістік басқарудағы қиындықтар станцияның жұмысын күрделендірді. === Электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы === 2022 жылғы 11 қыркүйекте соңғы жұмыс істеп тұрған алтыншы энергоблок тоқтатылды. Осыдан кейін станция электр энергиясын коммерциялық өндіруді толық тоқтатты. Реакторлар тоқтатылғанымен, ядролық отынды салқындату, қауіпсіздік жүйелерін пайдалану және радиациялық бақылау жұмыстары жалғасты. 2024 жылғы сәуірде барлық алты реактор суық тоқтату режиміне ауыстырылды. == Энергоблоктары == Запорожье АЭС алты ВВЭР-1000/В-320 ядролық реакторынан тұрады. Әр энергоблоктың жалпы жобалық электр қуаты 1000 МВт, ал таза электр қуаты шамамен 950 МВт. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ '''Запорожье АЭС энергоблоктарының сипаттамасы''' ! Энергоблок ! Реактор түрі ! Электр желісіне алғаш қосылуы ! Жалпы қуаты, МВт ! Таза қуаты, МВт ! Қазіргі жағдайы |- | № 1 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1984 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 2 | ВВЭР-1000/В-320 | 22 шілде 1985 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 3 | ВВЭР-1000/В-320 | 10 желтоқсан 1986 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 4 | ВВЭР-1000/В-320 | 18 желтоқсан 1987 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 5 | ВВЭР-1000/В-320 | 14 тамыз 1989 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- | № 6 | ВВЭР-1000/В-320 | 19 қазан 1995 | 1000 | 950 | Суық тоқтату |- ! colspan="3" | Барлығы ! 6000 ! 5700 ! Электр энергиясын өндірмейді |} Кестеде энергоблоктардың электр желісіне алғаш қосылған күндері көрсетілген. Бұл күндер коммерциялық пайдалануға берілген күндерден өзгеше болуы мүмкін. === Реакторлардың пайдалану мерзімі === Атом электр станцияларының реакторлары белгілі бір жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Пайдалану мерзімін ұзарту үшін жабдықтардың техникалық күйі тексеріліп, қауіпсіздік сараптамасы жүргізіледі. Запорожье АЭС-інің кейбір энергоблоктары бастапқы жобалық мерзімінен кейін жұмыс істеуге рұқсат алған. Алайда 2022 жылдан кейінгі әскери жағдай және реакторлардың ұзақ уақыт тоқтатылуы олардың болашақта қайта іске қосылуына қатысты қосымша техникалық және құқықтық талаптар туғызды. == Техникалық сипаттамалары == === ВВЭР-1000 реакторы === [[ВВЭР]] — қысымдағы сумен жұмыс істейтін энергетикалық ядролық реакторлардың технологиялық тобы. Запорожье АЭС-інде ВВЭР-1000 реакторының В-320 жобалық модификациясы қолданылады. Реактордың жылулық қуаты шамамен 3000 МВт, ал электр қуаты шамамен 1000 МВт. Энергия ядролық отындағы уран ядроларының басқарылатын бөлінуі нәтижесінде бөлінеді. Реакторда су нейтрондарды баяулатқыш және жылу тасымалдағыш ретінде пайдаланылады. === Бірінші және екінші контурлар === ВВЭР-1000 реакторының технологиялық жүйесі екі негізгі контурдан тұрады. Бірінші контурда жоғары қысымдағы су реактордың белсенді аймағынан жылуды алып, бу генераторларына жеткізеді. Екінші контурда бу генераторлары арқылы алынған жылу суды буға айналдырады. Бу турбинаны айналдырады, ал турбина электр генераторымен жалғанған. Турбинадан шыққан бу конденсаторда салқындатылып, қайтадан суға айналады. Бірінші және екінші контурлардың бөлінуі радиоактивті заттардың негізгі бу-турбиналық жүйеге түсу қаупін азайтады. === Ядролық отын === ВВЭР-1000 реакторларында төмен байытылған уран диоксидінен жасалған ядролық отын пайдаланылады. Уран диоксиді керамикалық таблеткалар түрінде өндіріледі. Отын таблеткалары арнайы металл қабықшалардың ішіне салынып, отын элементтерін құрайды. Отын элементтері жинақталып, ядролық отын кассеталарына орналастырылады. ВВЭР-1000 реакторының белсенді аймағында әдетте 163 отын кассетасы болады. Ядролық тізбекті реакцияны реттеу үшін нейтрондарды жұтатын басқару штангалары қолданылады. === Қорғаныс жүйелері === Реактор қондырғылары радиоактивті заттардың сыртқа таралуын шектеуге арналған бірнеше қорғаныс тосқауылымен жабдықталған. Оларға ядролық отынның керамикалық құрылымы, отын элементтерінің металл қабықшалары, реактор корпусы мен бірінші контур және реактордың қорғаныс қабығы жатады. Қорғаныс жүйелерінің мақсаты — қалыпты пайдалану кезінде де, жобада қарастырылған авариялық жағдайларда да радиоактивті заттардың қоршаған ортаға шығуын болдырмау немесе шектеу. Дегенмен реакторлардың қауіпсіздігі электрмен жабдықтау, салқындату және технологиялық бақылау жүйелерінің жұмысқа қабілеттілігіне тәуелді. == Салқындату жүйесі == [[Сурет:Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|thumb|right|350px|Запорожье АЭС-інің салқындату тоғаны және № 2–6 реакторлық энергоблоктары. 2023 жылғы 15 маусымдағы көрініс. МАГАТЭ фотосуреті.]] === Бастапқы су көзі === Запорожье атом электр станциясының бастапқы жобасы Каховка су қоймасының су ресурстарын пайдалануға негізделген. Станцияның салқындату инфрақұрылымына су алу жүйелері, сорғы станциялары, салқындату арналары және арнайы салқындату тоғаны кірді. Салқындату тоғанының ауданы шамамен 8,2 км² болған. Станция толық қуатпен жұмыс істеген кезде салқындату жүйесінің маңызы ерекше жоғары болды. === Каховка бөгетінің бұзылуы === 2023 жылғы 6 маусымда Каховка су электр станциясының бөгеті бұзылды. Нәтижесінде Каховка су қоймасындағы су деңгейі күрт төмендеді. Бұл жағдай Запорожье атом электр станциясының салқындату жүйесіне қатысты алаңдаушылық туғызды. МАГАТЭ су қоймасындағы өзгерістерді бақылап, станциядағы қолда бар су қоры мен балама су көздерінің жеткіліктілігін бағалады.<ref name="IAEA2023"/> Станцияның салқындату тоғанындағы су қорын сақтау маңызды міндетке айналды. Қосымша су алу тәсілдері, соның ішінде жер асты су көздері пайдаланылды. === Балама су көздері === Каховка су қоймасының тартылуынан кейін станциядағы техникалық су қажеттілігін қамтамасыз ету үшін қосымша ұңғымалар қазылды. Суық тоқтату режиміндегі реакторлардың суға деген қажеттілігі толық қуатпен жұмыс істейтін реакторлармен салыстырғанда едәуір төмен. Алайда реакторлар мен пайдаланылған ядролық отынды салқындатуды үздіксіз қамтамасыз ету қажет. === Салқындату мұнараларының зақымдануы === [[Сурет:Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|thumb|right|300px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси мен сарапшылардың зақымданған салқындату мұнарасын тексеруі. 4 қыркүйек 2024 жыл.]] 2024 жылғы тамызда станция аумағындағы салқындату мұнараларының бірінде өрт шыққаны хабарланды. 2024 жылғы 4 қыркүйекте МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси станцияға сапары кезінде зақымданған мұнараны тексерді. Бұл оқиға станцияның техникалық инфрақұрылымының әскери қақтығыс жағдайындағы осалдығына назар аудартты. == Пайдаланылған ядролық отынды сақтау == Ядролық реакторда пайдаланылған отын реактордың белсенді аймағынан шығарылғаннан кейін де радиоактивті болып қалады. Оның құрамында радиоактивті бөліну өнімдері мен басқа да радионуклидтер сақталады. Сондықтан пайдаланылған отынды сақтау кезінде радиациялық қорғаныс пен қалдық жылуды әкету қамтамасыз етілуге тиіс. === Су бассейндерінде сақтау === Реактордан шығарылған отын алдымен арнайы сумен толтырылған бассейндерде сақталады. Су отыннан бөлінетін жылуды әкетуге және иондаушы сәулеленудің әсерін төмендетуге қызмет етеді. Бұл кезеңде отынның температурасы мен радиациялық жағдайы бақыланады. === Құрғақ сақтау қоймасы === Запорожье АЭС аумағында пайдаланылған ядролық отынды құрғақ сақтау қоймасы бар. Бұл технологияда жеткілікті салқындатылған отын арнайы қорғаныш контейнерлеріне орналастырылады. Контейнерлер радиациялық қорғанысты, жылуды әкетуді және сыртқы ортадан оқшаулауды қамтамасыз етуге арналған. Құрғақ сақтау технологиясы ядролық отынды реактордан тыс ұзақ мерзім бойы сақтауға мүмкіндік береді. === Радиоактивті қалдықтар === Атом электр станциясының жұмысы барысында сұйық және қатты радиоактивті қалдықтар пайда болады. Олардың қатарына пайдаланылған сүзгілер, ионалмастырғыш материалдар, ластанған жабдықтар, технологиялық ерітінділер және басқа да материалдар кіреді. Радиоактивті қалдықтарды өңдеу, сақтау және есепке алу ядролық қауіпсіздік жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. == Электрмен жабдықтау == === Сыртқы электр желілері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіріп қана қоймай, өздерінің технологиялық қажеттіліктері үшін де электр қуатын тұтынады. Реакторлар тоқтатылған жағдайда сыртқы электр желілері қауіпсіздік жүйелері үшін негізгі энергия көздерінің біріне айналады. Запорожье АЭС инфрақұрылымында 750 кВ және 330 кВ электр беру желілері маңызды рөл атқарады. 2022 жылдан кейін әскери іс-қимылдар салдарынан электр желілерінің бір бөлігі бірнеше мәрте істен шықты. Электрмен жабдықтаудың тұрақсыздығы станцияның ядролық қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін факторға айналды. === Апаттық дизель генераторлары === Сыртқы электр қуаты жоғалған кезде станциядағы маңызды қауіпсіздік жүйелерін резервтік дизель генераторлары қуатпен қамтамасыз етеді. Олардың міндеті — реакторларды салқындату, бақылау және өзге де маңызды жүйелердің жұмысын жалғастыру. Генераторлардың ұзақ уақыт жұмыс істеуі үшін жеткілікті отын қоры, техникалық қызмет көрсету және қосалқы бөлшектер қажет. Сондықтан дизель генераторларын сыртқы электр желілерінің тұрақты баламасы деп қарастыруға болмайды. === 2026 жылғы жағдай === 2026 жылы станцияның сыртқы электрмен жабдықтау мәселесі маңызды қауіпсіздік проблемаларының бірі болып қала берді. OECD ядролық энергия агенттігінің 2026 жылғы 15 қазанға дейін жаңартылған материалында электр желілерінің ажыратылуы, жөндеу жұмыстары және апаттық дизель генераторларын пайдалану жөніндегі оқиғалар сипатталды.<ref name="NEA2026">{{cite web|url=https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations|title=Ukraine: Current Status of Nuclear Power Installations|publisher=OECD Nuclear Energy Agency|date=2026-10-15|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 2026 жылғы тамыз бен қыркүйекте станцияны сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінде жаңа үзілістер тіркелді. Электр инфрақұрылымын жөндеу үшін МАГАТЭ арағайындығымен жергілікті қауіпсіздік шаралары ұйымдастырылды. Бұл оқиғалар атом станциясының әскери қақтығыс жағдайында сыртқы электрмен жабдықтауға тәуелділігін көрсетті. == 2022–2026 жылдардағы оқиғалар == {| class="wikitable sortable" ! Күні ! Оқиға ! Маңызы |- | 24 ақпан 2022 | Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды | Станцияның ядролық және физикалық қауіпсіздігіне жаңа қатерлер пайда болды |- | 4 наурыз 2022 | Ресей әскерлері Запорожье АЭС-ін басып алды | Станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауына өтті |- | Наурыз 2022 | МАГАТЭ ядролық қауіпсіздіктің жеті негізгі тірегін жариялады | Қарулы қақтығыс кезіндегі ядролық қауіпсіздік талаптары белгіленді |- | Тамыз 2022 | Станция маңында атыстар мен электр желілерінің зақымдануы туралы хабарламалар көбейді | Электрмен жабдықтау сенімділігі төмендеді |- | 1 қыркүйек 2022 | МАГАТЭ миссиясы станцияға келді | Халықаралық мониторинг басталды |- | 11 қыркүйек 2022 | Соңғы жұмыс істеген реактор тоқтатылды | Электр энергиясын өндіру толық тоқтады |- | 5 қазан 2022 | Ресей станцияны өзінің басқару жүйесіне өткізу жөнінде шешім қабылдады | Құқықтық және әкімшілік мәртебеге қатысты дау күшейді |- | 30 мамыр 2023 | МАГАТЭ станцияны қорғаудың бес қағидатын таныстырды | Әскери қауіптерді төмендету жөніндегі талаптар жарияланды |- | 6 маусым 2023 | Каховка бөгеті бұзылды | Салқындату инфрақұрылымының су көздері өзгерді |- | Сәуір 2024 | Барлық алты реактор суық тоқтату режиміне өтті | Электр өндірілмейтін қауіпсіз сақтау режимі қалыптасты |- | Тамыз 2024 | Салқындату мұнараларының бірінде өрт шықты | Техникалық инфрақұрылым зақымданды |- | 4 қыркүйек 2024 | МАГАТЭ бас директоры зақымданған мұнараны тексерді | Халықаралық техникалық бақылау жалғасты |- | 2025 | Сыртқы электр желілеріне және персоналдың жұмысына қатысты қауіптер сақталды | Станцияны қауіпсіз күйде ұстау негізгі міндет болып қалды |- | Тамыз–қазан 2026 | Электр желілерін жөндеу және апаттық жабдықтарды пайдалану мәселелері жалғасты | Станцияның электрмен жабдықтау қауіпсіздігі өзекті болды |} == Ядролық және радиациялық қауіпсіздік == === Суық тоқтату режимі === Суық тоқтату — ядролық реактордың электр энергиясын өндіруі тоқтатылып, температурасы мен қысымы төмендетілген күйі. Бұл режимде реактордағы басқарылатын тізбекті ядролық бөліну реакциясы тоқтатылған болады. Алайда радиоактивті изотоптардың ыдырауы нәтижесінде қалдық жылу бөлінуі жалғасады. Қалдық жылудың мөлшері реактор тоқтатылғаннан кейін уақыт өткен сайын төмендейді. Сондықтан ұзақ уақыт тоқтатылған реактордың жылулық жағдайы жаңадан тоқтатылған реактордың жағдайынан өзгеше болады. Дегенмен реакторды қауіпсіз күйде сақтау үшін салқындату, электрмен жабдықтау және бақылау жүйелері қажет. === Негізгі қауіптер === Запорожье АЭС үшін негізгі ядролық қауіпсіздік қатерлеріне мыналар жатады: * сыртқы электрмен жабдықтаудың толық жоғалуы; * апаттық дизель генераторларының істен шығуы; * дизель отыны қорының таусылуы; * салқындату жүйелерінің тоқтауы; * пайдаланылған ядролық отынды сақтау жүйелерінің зақымдануы; * өрт пен әскери шабуылдардың маңызды инфрақұрылымға әсері; * бақылау және байланыс жүйелерінің істен шығуы; * персоналдың қауіпсіз жұмыс істеуіне кедергі келуі. Әрбір авариялық сценарийдің ықтимал салдары зақымданған жүйелерге, ядролық отынның жағдайына, қорғаныс тосқауылдарының күйіне және апаттың даму ұзақтығына байланысты. === Чернобыль АЭС-імен салыстыру === Запорожье АЭС-індегі ВВЭР-1000 реакторлары [[Чернобыль атом электр станциясы]]ндағы РБМК реакторларынан ерекшеленеді. ВВЭР — қысымдағы сумен салқындатылатын реактор. Ал РБМК реакторы графитпен баяулатылатын және сумен салқындатылатын арналық реактор болып табылады. Олардың құрылымы, физикалық сипаттамалары және авариялық процестері әртүрлі. Сондықтан Чернобыль апатының механизмін Запорожье АЭС-індегі ықтимал аварияларға тікелей қолдануға болмайды. === Фукусима апатымен салыстыру === 2011 жылғы [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] кезінде сыртқы электрмен жабдықтаудың және резервтік жүйелердің істен шығуы ауыр салдарға әкелді. Запорожье АЭС жағдайында да электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы ядролық қауіпсіздіктің маңызды шарты болып саналады. Алайда реакторлардың түрі, тоқтатылғаннан кейін өткен уақыт және қолданыстағы қорғаныс жүйелері әртүрлі болғандықтан, екі станциядағы қауіптерді тікелей теңестіруге болмайды. == МАГАТЭ-нің халықаралық бақылауы == [[Сурет:Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|thumb|right|320px|МАГАТЭ бас директоры Рафаэль Мариано Гросси бастаған халықаралық сарапшылардың Запорожье АЭС-іне сапары. 29 наурыз 2023 жыл.]] === Тұрақты бақылау миссиясы === 2022 жылғы 1 қыркүйекте МАГАТЭ делегациясы Запорожье атом электр станциясына барды. Миссияны агенттіктің бас директоры [[Рафаэль Мариано Гросси]] басқарды. Осы сапардан кейін станцияда халықаралық сарапшылардың тұрақты қатысуы қамтамасыз етілді. Миссия '''ISAMZ''' (''IAEA Support and Assistance Mission to Zaporizhzhya'') деп аталады. Оның негізгі міндеттеріне ядролық қауіпсіздікті бақылау, электрмен жабдықтау жағдайын бағалау, салқындату жүйелерін қадағалау, радиациялық қауіпсіздік және персоналдың еңбек жағдайларын зерделеу кіреді. === Ядролық қауіпсіздіктің жеті тірегі === МАГАТЭ 2022 жылы қарулы қақтығыс жағдайында ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған жеті негізгі талапты белгіледі. Олар: # Ядролық қондырғылардың физикалық тұтастығы сақталуы тиіс. # Қауіпсіздік жүйелері мен жабдықтары жұмысқа қабілетті болуы қажет. # Персонал өз міндеттерін қысымсыз және қауіпсіз орындай алуы тиіс. # Сыртқы электрмен жабдықтау сенімді болуы қажет. # Логистикалық жеткізілімдер мен маңызды материалдар қолжетімді болуы тиіс. # Радиациялық бақылау мен апаттық дайындық қамтамасыз етілуі тиіс. # Реттеуші органдармен және басқа тиісті ұйымдармен байланыс тұрақты болуы қажет.<ref name="seven">{{cite web|url=https://www.eeas.europa.eu/delegations/ukraine/nuclear-safety-joint-statement-safety-and-security-civil-nuclear-facilities_en|title=Joint Statement on the Safety and Security of Civil Nuclear Facilities in Armed Conflicts|publisher=European External Action Service|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Станцияны қорғаудың бес қағидаты === 2023 жылғы 30 мамырда Рафаэль Гросси Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде Запорожье АЭС-ін қорғаудың бес қағидатын ұсынды. Біріншіден, станцияға қарсы немесе станция аумағынан шабуыл жасалмауы тиіс. Екіншіден, атом станциясында шабуыл жасауға арналған ауыр қару-жарақ пен әскери құралдар орналастырылмауы қажет. Үшіншіден, сыртқы электрмен жабдықтауға қауіп төндірілмеуі тиіс. Төртіншіден, ядролық қауіпсіздік үшін маңызды ғимараттар мен жүйелер шабуылдар мен диверсиялардан қорғалуы тиіс. Бесіншіден, осы қағидаттарды бұзатын әрекеттерге жол берілмеуі қажет.<ref name="five">{{cite web|url=https://press.un.org/en/2023/sc15300.doc.htm|title=IAEA Director Outlines Five Principles to Prevent Nuclear Accident at Zaporizhzhia|publisher=United Nations|date=2023-05-30|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Құқықтық және әкімшілік мәртебесі == Запорожье атом электр станциясы халықаралық деңгейде танылған Украина аумағында орналасқан. 2022 жылғы 4 наурыздан бері станция Ресейдің іс жүзіндегі бақылауында. 2022 жылғы қазанда Ресей билігі станцияны өз басқаруына өткізу туралы біржақты шешім қабылдады. Украина бұл шешімді мойындамайды. Станцияның халықаралық құқықтағы мәртебесі, аумақтық тиесілігі және күнделікті әкімшілік басқаруы өзара бөлек мәселелер болып табылады. Украина заңнамасына сәйкес, Запорожье АЭС «Энергоатом» мемлекеттік атом энергетикасы кәсіпорнына тиесілі. Ал 2022 жылдан кейін Ресейдің басқару құрылымдары станцияның күнделікті қызметіне іс жүзінде қатысып келеді. МАГАТЭ-нің техникалық бақылауы станцияның аумақтық немесе меншік мәртебесін тануды білдірмейді. == Экономикалық және энергетикалық маңызы == Запорожье АЭС көптеген жылдар бойы Украинаның электр энергетикасындағы маңызды өндірістік нысандардың бірі болды. Оның жалпы орнатылған электр қуаты 6000 МВт-қа тең. Бұл көрсеткіш станцияны Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы етеді. 2022 жылға дейін Запорожье АЭС Украинадағы атом электр энергиясының елеулі бөлігін өндірді. Станция елдің оңтүстік-шығыс өнеркәсіптік аудандарын электр қуатымен қамтамасыз етуге маңызды үлес қосты. Атом электр энергиясын өндірудің тоқтатылуы Украина энергетикалық жүйесінен ірі генерациялық қуаттың шығуына алып келді. Станция электр энергиясын өндірмесе де, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін электр энергиясы, техникалық қызмет көрсету және материалдық ресурстар қажет. == Қоршаған ортаға әсері == === Қалыпты жұмыс кезіндегі әсері === Атом электр станциялары электр энергиясын өндіру кезінде көмір немесе табиғи газ жағатын электр станцияларымен салыстырғанда тікелей көмірқышқыл газын аз шығарады. Сонымен бірге атом энергетикасының қоршаған ортаға әсері толық жойылмайды. Негізгі экологиялық мәселелерге су ресурстарын пайдалану, су айдындарына жылулық әсер, пайдаланылған ядролық отынды сақтау, радиоактивті қалдықтарды басқару және радиациялық мониторинг жатады. === Салқындату тоғанының экожүйесі === Станцияның салқындату тоғаны мен арналарында өзіндік су экожүйесі қалыптасқан. МАГАТЭ мәліметіне сәйкес, 2023 жылғы сәуірде салқындату тоғаны мен арналарға органикалық заттарды тұтынатын шамамен 30 мың тропикалық балық жіберілген. Бұл шара салқындату жүйелерінің арналары мен құбырларында органикалық материалдардың жиналуын шектеуге бағытталған.<ref name="IAEA2023a">{{cite web|url=https://www.iaea.org/sites/default/files/documents/gov2023-30.pdf|title=Nuclear Safety, Security and Safeguards in Ukraine, GOV/2023/30|publisher=International Atomic Energy Agency|date=2023-06-08|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> === Радиациялық мониторинг === Атом электр станцияларында радиациялық қауіпсіздікті бағалау үшін арнайы өлшеу және бақылау жүйелері пайдаланылады. Олар гамма-сәулелену деңгейін, технологиялық орталардағы радионуклидтерді және басқа да радиациялық көрсеткіштерді бақылайды. Радиациялық мониторинг нәтижелері ядролық қауіпсіздіктің жалпы жағдайын бағалау үшін қолданылады. == Болашақта қайта іске қосылуы == Запорожье АЭС реакторларын қайта іске қосу техникалық, қауіпсіздік және құқықтық мәселелерге байланысты. Реакторларды ұзақ уақыт тоқтатылғаннан кейін қайта іске қосу үшін олардың техникалық жағдайына жан-жақты сараптама жүргізу қажет. Мұндай тексерулер реактор корпустарын, салқындату жүйелерін, электр жабдықтарын, басқару жүйелерін, ядролық отынды және қауіпсіздік жүйелерін қамтиды. Сыртқы электрмен жабдықтаудың тұрақтылығы мен су ресурстарының жеткіліктілігі де маңызды. Сонымен қатар қауіпсіз еңбек жағдайлары, білікті персоналдың болуы және тиісті лицензиялық талаптардың орындалуы қажет. 2026 жылғы қазанда станция электр энергиясын өндірмеді және алты реактордың барлығы суық тоқтату режимінде қалды. == Станцияны пайдаланудан шығару == Атом электр станцияларының реакторлары шектеулі жобалық пайдалану мерзіміне есептеледі. Мерзімі аяқталғаннан кейін энергоблоктар қауіпсіз түрде тоқтатылып, ядролық отыны шығарылады. Кейін жабдықтар залалсыздандырылып, радиоактивті қалдықтар тиісті сақтау орындарына жіберіледі. Запорожье АЭС-інің болашақта пайдаланылуы немесе пайдаланудан шығарылуы оның техникалық жағдайына, қауіпсіздік талаптарына және құқықтық мәселелердің шешілуіне байланысты. == Халықаралық маңызы == Запорожье атом электр станциясының әскери қақтығыс аймағында орналасуы халықаралық ядролық қауіпсіздік жүйесі үшін ерекше мәселе туғызды. Атом электр станциясын әскери іс-қимылдар жағдайында қауіпсіз сақтау, сыртқы электрмен жабдықтау жүйелерінің сенімділігін қамтамасыз ету және халықаралық инспекторлардың жұмысы маңызды мәселелерге айналды. Станция төңірегіндегі оқиғалар болашақта азаматтық ядролық объектілерді қарулы қақтығыстар кезінде қорғау жөніндегі халықаралық талаптарды жетілдіру үшін маңызды тәжірибе болуы мүмкін. == Фотогалерея == <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Запорожье атом электр станциясы"> ЗАЕС (2).jpg|Запорожье АЭС-інің жалпы көрінісі, 2021 жыл Zaporizhzia nuclear power plant aerial.svg|Станцияның жерсеріктік сызбасы, 2022 жыл Zaporizhzhya NPP (02011688) (52985183166).jpg|Салқындату тоғаны мен реакторлар, 2023 жыл Rafael Mariano Grossi tours Zaporizhzhya NPP (02011546) (52789747466).jpg|МАГАТЭ сарапшыларының сапары, 2023 жыл Zaporizhzhya Nuclear Power Plant (02011832).jpg|Зақымданған салқындату мұнарасын тексеру, 2024 жыл </gallery> == Қараңыз == * [[Атом электр станциясы]] * [[Ядролық реактор]] * [[Энергодар]] * [[Запорожье облысы]] * [[Каховка су қоймасы]] * [[Чернобыль атом электр станциясы]] * [[Фукусима-1 атом электр станциясындағы апат]] * [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.iaea.org/ Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік (МАГАТЭ)] * [https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/summary/Ukraine World Nuclear Association — Украина атом реакторлары] * [https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations OECD Nuclear Energy Agency — Украина ядролық объектілерінің жағдайы] * [https://www.energoatom.com.ua/ «Энергоатом» мемлекеттік кәсіпорны] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Zaporizhzhia_Nuclear_Power_Plant Wikimedia Commons — Запорожье атом электр станциясының фотосуреттері] [[Санат:Запорожье облысы]] [[Санат:Украина энергетикасы]] lrss9b80n11qhse2tr32bl77qqav27f 3 789239 3686829 2026-10-27T05:03:11Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3686829 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Жанна Абатовна}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 10:03, 2026 ж. қазанның 27 (+05) 12acpij3q7aogkwerzxezwt7nbvjhy5 0 789242 3686838 2026-10-27T05:45:40Z Marksscheider 183882 «[[Фрилансер]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3686838 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Фрилансер]] 9blki64ue1tje5584djutvlgrux8p0x 0 789243 3686839 2026-10-27T05:45:45Z Marksscheider 183882 «[[Фрилансер]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3686839 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Фрилансер]] 9blki64ue1tje5584djutvlgrux8p0x 0 789244 3686841 2026-10-27T05:51:09Z Marksscheider 183882 «[[Фотография]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3686841 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Фотография]] sv7obah6f9wczsfr8lhrnqhekgqbpj3 0 789245 3686850 2026-10-27T06:48:12Z Dostoevskykz 183227 санат қою 3686850 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}}{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} {{Тұлға |Есімі = Сафа Ғазизов |Шынайы есімі = Сафа Ғазизов |Сурет = |ені = |Сурет атауы = Сафа Ғазизов |Туған кездегі есімі = Сафа Ғазизов |Толық есімі = Ғазизов Сафа |Туған күні = Қыркүйек 1916 |Туған жері = Шалқар болысы, Лбищенск ауданы, Батыс Қазақстан облысы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] |Мансабы = Мемлекет және партия қайраткері |Белсенді жылдары = 1932–1962 |Білімі = Томск индустриялық институты, КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебі |Мамандығы = Тау-кен инженері |Не үшін белгілі = Семей қалалық кеңесінің төрағасы |Партиясы = [[Кеңес Одағының Коммунистік партиясы|БКП(б)/КОКП]] |Әкесі = Ғазиз Жаналиев |Анасы = Нәғима |Жұбайы = М. И. Ғазизова |Балалары = Светлана, Надежда, Гүлнара |Отбасы = |Марапаттары = [[Қызыл Жұлдыз ордені]], «Германияны жеңгені үшін» медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Сафа Ғазизов''' (1916 жылғы қыркүйекте туған) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері. 1950 жылғы ақпаннан 1952 жылғы тамызға дейін Семей қалалық кеңесінің төрағасы қызметін атқарған. == Өмірбаяны == Сафа Ғазизов 1916 жылы шаруа отбасында дүниеге келген. Әкесі Ғазиз Жаналиев шаруа болған. 1932 жылы Орал астық кеңшарындағы училищені бітіріп, слесарь болып жұмыс істеген. 1935 жылы Алматы ауыл шаруашылығы институтының дайындық бөліміне оқуға түсіп, 1937 жылы Томск индустриялық институтының тау-кен факультетіне ауысқан. 1941 жылы институттың теориялық курсын аяқтаған. 1941–1946 жылдары әскери қызметте болған. Соғыстан кейін Семей қаласында партиялық қызметтер атқарған. 1946 жылғы желтоқсаннан 1948 жылғы ақпанға дейін Семей қалалық партия комитетінде нұсқаушы, 1948 жылғы ақпаннан 1950 жылғы ақпанға дейін Семей қалалық кеңесі төрағасының орынбасары болған. 1950 жылғы ақпаннан 1952 жылғы тамызға дейін Семей қалалық кеңесінің төрағасы қызметін атқарған. Кейін Мәскеудегі Жоғары партия мектебінде оқыған. 1952–1960 жылдары Қарағанды облысында, ал 1960–1962 жылдары Шымкентте мемлекеттік қауіпсіздік органдарында басшылық қызметтерде жұмыс істеген. == Марапаттары == * [[Қызыл Жұлдыз ордені]] * «Германияны жеңгені үшін» медалі == Дереккөздер == * Кашляк В. Н. ''Семипалатинск: от Бургомистра до акима''. 142-бет. 1j4djcf79elayaqj8r6smq0xajq7o6l 3686851 3686850 2026-10-27T06:50:12Z Dostoevskykz 183227 3686851 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} {{Тұлға |Есімі = Сафа Ғазизов |Шынайы есімі = Сафа Ғазизов |Сурет = |ені = |Сурет атауы = Сафа Ғазизов |Туған кездегі есімі = Сафа Ғазизов |Толық есімі = Ғазизов Сафа |Туған күні = Қыркүйек 1916 |Туған жері = Шалқар болысы, Лбищенск ауданы, Батыс Қазақстан облысы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] |Мансабы = Мемлекет және партия қайраткері |Белсенді жылдары = 1932–1962 |Білімі = Томск индустриялық институты, КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебі |Мамандығы = Тау-кен инженері |Не үшін белгілі = Семей қалалық кеңесінің төрағасы |Партиясы = [[Кеңес Одағының Коммунистік партиясы|БКП(б)/КОКП]] |Әкесі = Ғазиз Жаналиев |Анасы = Нәғима |Жұбайы = М. И. Ғазизова |Балалары = Светлана, Надежда, Гүлнара |Отбасы = |Марапаттары = [[Қызыл Жұлдыз ордені]], «Германияны жеңгені үшін» медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Сафа Ғазизов''' (1916 жылғы қыркүйекте туған) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері. 1950 жылғы ақпаннан 1952 жылғы тамызға дейін Семей қалалық кеңесінің төрағасы қызметін атқарған. == Өмірбаяны == Сафа Ғазизов 1916 жылы шаруа отбасында дүниеге келген. Әкесі Ғазиз Жаналиев шаруа болған. 1932 жылы Орал астық кеңшарындағы училищені бітіріп, слесарь болып жұмыс істеген. 1935 жылы Алматы ауыл шаруашылығы институтының дайындық бөліміне оқуға түсіп, 1937 жылы Томск индустриялық институтының тау-кен факультетіне ауысқан. 1941 жылы институттың теориялық курсын аяқтаған. 1941–1946 жылдары әскери қызметте болған. Соғыстан кейін Семей қаласында партиялық қызметтер атқарған. 1946 жылғы желтоқсаннан 1948 жылғы ақпанға дейін Семей қалалық партия комитетінде нұсқаушы, 1948 жылғы ақпаннан 1950 жылғы ақпанға дейін Семей қалалық кеңесі төрағасының орынбасары болған. 1950 жылғы ақпаннан 1952 жылғы тамызға дейін Семей қалалық кеңесінің төрағасы қызметін атқарған. Кейін Мәскеудегі Жоғары партия мектебінде оқыған. 1952–1960 жылдары Қарағанды облысында, ал 1960–1962 жылдары Шымкентте мемлекеттік қауіпсіздік органдарында басшылық қызметтерде жұмыс істеген. == Марапаттары == * [[Қызыл Жұлдыз ордені]] * «Германияны жеңгені үшін» медалі == Дереккөздер == * Кашляк В. Н. ''Семипалатинск: от Бургомистра до акима''. 142-бет. 11awz2kq58o449wtlkw9f14ss97e3pq 0 789246 3686855 2026-10-27T07:02:30Z Рақымжан Курманали 186874 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> === '''Бенгал шығанағы''' === '''Бенгал шығанағы''' (бенг. বঙhoneগোপসhone там, ана жерде. வங 天காள விரிகுடா, Хинди ब 天ा ¡天ीा бир 天, бирм. ဘငhone, ағылш. Bay of Bengal <ref>https://ww... 3686855 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> === '''Бенгал шығанағы''' === '''Бенгал шығанағы''' (бенг. বঙhoneগোপসhone там, ана жерде. வங 天காள விரிகுடா, Хинди ब 天ा ¡天ीा бир 天, бирм. ဘငhone, ағылш. Bay of Bengal <ref>https://www.britannica.com/place/Bay-of-Bengal</ref>)-Үнді мұхитының солтүстік-шығысында орналасқан теңіз шығанағы, Үндістан, Бангладеш, Мьянма және Шри-Ланка жағалауларын жуады. Батысында ол Үндістан түбегімен, шығысында Мьянма жағалауымен және Андаман мен Никобар аралдарының аралдық доғаларымен шектеседі. Шығанақтың солтүстік шетінде тарихи аймақ орналасқан Бенгалия (оның ішінде қазіргі Бангладеш пен Үндістанның Батыс Бенгалия штаты), оған өз атын берді. Бұл әлемдегі ең үлкен Шығанақ, оның ауданы 2191 мың км2 <ref>https://web.archive.org/web/20260617200614/https://old.bigenc.ru/geography/text/1874774</ref> (басқа мәліметтер бойынша 2173 мың км2 <ref>https://www.britannica.com/place/Bay-of-Bengal</ref>). Ең үлкен тереңдігі-4519 м <ref>https://web.archive.org/web/20260617200614/https://old.bigenc.ru/geography/text/1874774</ref>, орташа — 2600 м <ref>https://www.britannica.com/place/Bay-of-Bengal</ref>. '''Бенгал''' шығанағына көптеген ірі өзендер құяды-Ганг, Брахмапутра және Мегна (жалпы сағасы), Кришна, Годавари, Кавери, Маханади, Иравади. Шығанақтың солтүстік-шығыс жағалауында, Кокс Базар қаласында (Бангладеш) әлемдегі ең ұзын жағажай (120 км) орналасқан. Гидрологиялық, гидрохимиялық және басқа параметрлер бойынша Бенгал шығанағы теңіздерге жатады. '''== Этимология ==''' Ежелгі үнді мәтіндерінде Шығанақ Маходадхи <ref>https://books.google.co.in/books?id=nERVRxj22W0C&pg=PA243&lpg=PA243&dq=mahodadhi+bay+of+bengal+-fort+-hotel&source=bl&ots=ZrIiu1tlse&sig=rSvesIq2m3DFn8HRbZqWCoNr8lk&hl=en&sa=X&ei=OqMUUoqPMsa3rgep1ICQCA#v=onepage&q=mahodadhi%20bay%20of%20bengal%20-fort%20-hotel&f=false</ref> <ref>https://web.archive.org/web/20140308014348/http://www.indiatourism4u.in/tourism/960/Tamil-Nadu/Dhanushkodi</ref> деп аталады. Ежелгі картада шығанақ деп белгіленді Gangeticus Sinus <ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1794%20Anville%20Map%20of%20the%20Ancient%20World%20-%20Geographicus%20-%20AncientWorld-anville-1794.jpg https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1794 Anville Map of the Ancient World - Geographicus - AncientWorld-anville-1794.jpg]</ref>, бұл "Ганга шығанағы"дегенді білдіреді. Кейіннен Шығанақ өзінің жағасында орналасқан тарихи Бенгалия аймағынан шыққан қазіргі атауымен танымал болды <ref>https://web.archive.org/web/20160919031453/http://www.posterwissen.de/maps/map.php?Bay%20of%20Bengal%20%5B~~~~~%5D&id=293&ln=en</ref>. == '''Шығанақ шекаралары''' == Халықаралық гидрографиялық ұйым Бенгал шығанағының шекараларын келесідей анықтады: <ref>[https://iho.int/iho%20pubs/standard/S-23/S-23%20Ed3%201953%20EN.pdf https://iho.int/iho pubs/standard/S-23/S-23 Ed3 1953 EN.pdf]</ref> <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%</ref> Шығыста. Бирмадағы Негрейс мүйісінен (16°03 'n) ең үлкен Андаман аралдары арқылы өтетін сызық, аралдардың шығысындағы барлық тар сулар[белгісіз термин] Шығанақтан алынып тасталатындай етіп, координаттары бар кіші Андаман аралында орналасқан нүктеге дейін: ендік 10°48' N, бойлық 92°24 'E содан кейін Бирма теңізінің оңтүстік-батыс шекарасы бойымен [Oejong Raja-дан өтетін сызық (5°32' с. 95°12' В. D. HGЯO) Суматрада дейін жеген Брас және Батыс Никобар аралдары арқылы аралындағы Сэнди Пойнт мүйісіне дейін кіші Андаман, барлық тар сулар Бирма теңізінің құрамында болатындай етіп жасалған]. Оңтүстікте. Адам көпірі (Үндістан мен Шри-Ланка арасында) және дондра-Хед мүйісінен (Шри-Ланканың оңтүстік нүктесі) солтүстік нүктесіне дейін жеген Суматрадағы Брас (5°44' С. Е.95°04' Ш. Б. HGЯO). == '''Апаттар''' == 1902 жылы 6 мамырда мұнда ХХ ғасырдағы ең ірі кеме апаттарының бірі орын алды: Рангун маңында циклон ұсталып, "Каморта"кемесі апатқа ұшырады Ұлыбритания туының астында; қаза тапқандар саны 655 адамды құрады <ref>https://web.archive.org/web/20160303224958/http://www.clydesite.co.uk/clydebuilt/viewship.asp?id=1830</ref>. == '''Өзендер''' == Үнді субконтинентінің көптеген ірі өзендері шығанаққа құяды, олар негізінен батыстан шығысқа қарай ағып жатыр. Олардың ең солтүстігі-Ганг (оның Бангладештегі негізгі қолы Падма деген атпен белгілі). Алайда, олардан айырмашылығы, Брахмапутра өзені қиылысады Ассам шығыстан батысқа қарай, оңтүстікке бұрылғанға дейін, шығанаққа құйылғанға дейін, Бангладеште, ол жерде Джамуна деген атпен белгілі. Джамуна шығанағына кірер алдында Падма мен Мегна өзенімен байланысады. Ганга, Брахмапутра және Мегна бірлескен атырауында Бангладеште және ішінара Батыс Бенгалияда орналасқан ең үлкен сундарбан мангр орманы қалыптасты. Ұзындығы 2948 км болатын Брахмапутра-ұзындығы бойынша 28-ші өзен мира Тибеттен бастау алады, ол Цангпо деген атпен белгілі. Хугли өзені, Ганганың тағы бір тармағы, оның жағасында Калькутта орналасқан, Бенгал шығанағына тікелей Үндістан аумағында құяды. Ганг пен Брахмапутра жыл сайын шығанаққа шамамен 1000 миллион тонна бөлшектерді шығарады. Осы екі өзеннің шөгінділері Бангладештен экваторға қарай қалыңдығы 16,5 км-ге дейін созылған және соңғы 17 миллион жыл ішінде жиналған кем дегенде 1130 триллион тонна седименттерден тұратын бірлескен Атырау мен су асты шөгінділерін құрады <ref>https://web.archive.org/web/20150924033520/http://www.iisc.ernet.in/currsci/apr252003/1041.pdf</ref>. Бенгал шығанағы жыл сайын осындай мөлшерде седимент алмаса, бүгінгіден әлдеқайда тереңірек болар еді. Екі өзен де жыл сайын Дүниежүзілік мұхитқа келетін барлық органикалық заттардың шамамен 8% құрайды. Шығанаққа түсетін органикалық көміртектің көп мөлшері оның құрамында мұнай мен табиғи газдың бай қорының болуына әкелді. Бенгалияның оңтүстігінде ірі Маханади, Годавари, Кришна және Кавери өзендері шығанаққа құяды. Сондай-ақ, шығанаққа көптеген ұсақ өзендер құяды. Иравади өзені солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып, Бенгал шығанағының Андаман теңізіне құяды. Оның атырауында үлкен мангр орманы да бар. '''Теңіз порттары''' Шығанақ жағалауында әлемдегі ең ірі порттар — Бангладештегі Читтагонг порттары және Үндістандағы Висахапатнама мен Ченнай орналасқан. Сондай-ақ ірі порттар Моңғлы, Калькутта <ref>https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2</ref> және Бирманың ең үлкен қаласы және бұрынғы астанасы Янгон порттары болып табылады. [[Сурет:VizagPort.jpg|нобай|оңға|Порт Вишакхапатнама, Индия]] == '''Аралдар''' == Шығанақта Андаман аралдары, Никобар аралдары және Мергуй аралдары сияқты көптеген аралдар бар. Мьянма жағалауындағы чедуба Арал тобы оларда белсенді балшық жанартауларының болуымен ерекшеленеді. Үлкен Андаман-Андаман аралдарының негізгі архипелагы. Андаман мен Никобардың 572 аралының тек 37-сі немесе 6,5 % - ы ғана өмір сүреді <ref>https://web.archive.org/web/20070930024520/http://www.and.nic.in/port-blair.htm</ref> == Дереккөзі == [[Санат:Өзен]] [[Санат:Арал]] [[Санат:Үндістан ]] b82tj2l1qf415p77a2a4whujouq61gx 3686857 3686855 2026-10-27T07:23:21Z Рақымжан Курманали 186874 3686857 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> === '''Бенгал шығанағы''' === '''Бенгал шығанағы''' (бенг. বঙhoneগোপসhone там, ана жерде. வங 天காள விரிகுடா, Хинди ब 天ा ¡天ीा бир 天, бирм. ဘငhone, ағылш. Bay of Bengal <ref>https://www.britannica.com/place/Bay-of-Bengal</ref>)-[[Үнді мұхиты]]ның солтүстік-шығысында орналасқан теңіз шығанағы, [[Үндістан]], [[Бангладеш]], [[Мьянма]] және [[Шри-Ланка]] жағалауларын жуады. Батысында ол [[Үндістан түбегі]]мен, шығысында [[Мьянма]] жағалауымен және [[Андаман аралдары|Андаман]] мен [[Никобар]] аралдарының аралдық доғаларымен шектеседі. Шығанақтың солтүстік шетінде тарихи аймақ орналасқан [[Бенгалдықтар|Бенгалия]] (оның ішінде қазіргі [[Бангладеш]] пен [[Үндістан]]ның Батыс Бенгалия штаты), оған өз атын берді. Бұл әлемдегі ең үлкен Шығанақ, оның ауданы 2191 мың км2 <ref>https://web.archive.org/web/20260617200614/https://old.bigenc.ru/geography/text/1874774</ref> (басқа мәліметтер бойынша 2173 мың км2 <ref>https://www.britannica.com/place/Bay-of-Bengal</ref>). Ең үлкен тереңдігі-4519 м <ref>https://web.archive.org/web/20260617200614/https://old.bigenc.ru/geography/text/1874774</ref>, орташа — 2600 м <ref>https://www.britannica.com/place/Bay-of-Bengal</ref>. '''Бенгал''' шығанағына көптеген ірі өзендер құяды-[[Ганг]], [[Брахмапутра өзені|Брахмапутра]] және [[Мегна]] (жалпы сағасы), Кришна, Годавари, Кавери, Маханади, Иравади. Шығанақтың солтүстік-шығыс жағалауында, Кокс Базар қаласында (Бангладеш) әлемдегі ең ұзын жағажай (120 км) орналасқан. Гидрологиялық, гидрохимиялық және басқа параметрлер бойынша Бенгал шығанағы теңіздерге жатады. '''== Этимология ==''' Ежелгі үнді мәтіндерінде Шығанақ Маходадхи <ref>https://books.google.co.in/books?id=nERVRxj22W0C&pg=PA243&lpg=PA243&dq=mahodadhi+bay+of+bengal+-fort+-hotel&source=bl&ots=ZrIiu1tlse&sig=rSvesIq2m3DFn8HRbZqWCoNr8lk&hl=en&sa=X&ei=OqMUUoqPMsa3rgep1ICQCA#v=onepage&q=mahodadhi%20bay%20of%20bengal%20-fort%20-hotel&f=false</ref> <ref>https://web.archive.org/web/20140308014348/http://www.indiatourism4u.in/tourism/960/Tamil-Nadu/Dhanushkodi</ref> деп аталады. Ежелгі картада шығанақ деп белгіленді Gangeticus Sinus <ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1794%20Anville%20Map%20of%20the%20Ancient%20World%20-%20Geographicus%20-%20AncientWorld-anville-1794.jpg https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1794 Anville Map of the Ancient World - Geographicus - AncientWorld-anville-1794.jpg]</ref>, бұл "Ганга шығанағы"дегенді білдіреді. Кейіннен Шығанақ өзінің жағасында орналасқан тарихи Бенгалия аймағынан шыққан қазіргі атауымен танымал болды <ref>https://web.archive.org/web/20160919031453/http://www.posterwissen.de/maps/map.php?Bay%20of%20Bengal%20%5B~~~~~%5D&id=293&ln=en</ref>. == '''Шығанақ шекаралары''' == Халықаралық гидрографиялық ұйым Бенгал шығанағының шекараларын келесідей анықтады: <ref>[https://iho.int/iho%20pubs/standard/S-23/S-23%20Ed3%201953%20EN.pdf https://iho.int/iho pubs/standard/S-23/S-23 Ed3 1953 EN.pdf]</ref> <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%</ref> Шығыста. Бирмадағы Негрейс мүйісінен (16°03 'n) ең үлкен Андаман аралдары арқылы өтетін сызық, аралдардың шығысындағы барлық тар сулар[белгісіз термин] Шығанақтан алынып тасталатындай етіп, координаттары бар кіші Андаман аралында орналасқан нүктеге дейін: ендік 10°48' N, бойлық 92°24 'E содан кейін Бирма теңізінің оңтүстік-батыс шекарасы бойымен [Oejong Raja-дан өтетін сызық (5°32' с. 95°12' В. D. HGЯO) Суматрада дейін жеген Брас және Батыс Никобар аралдары арқылы аралындағы Сэнди Пойнт мүйісіне дейін кіші Андаман, барлық тар сулар Бирма теңізінің құрамында болатындай етіп жасалған]. Оңтүстікте. Адам көпірі (Үндістан мен Шри-Ланка арасында) және дондра-Хед мүйісінен (Шри-Ланканың оңтүстік нүктесі) солтүстік нүктесіне дейін жеген Суматрадағы Брас (5°44' С. Е.95°04' Ш. Б. HGЯO). == '''Апаттар''' == 1902 жылы 6 мамырда мұнда ХХ ғасырдағы ең ірі кеме апаттарының бірі орын алды: Рангун маңында циклон ұсталып, "Каморта"кемесі апатқа ұшырады [[Ұлыбритания]] туының астында; қаза тапқандар саны 655 адамды құрады <ref>https://web.archive.org/web/20160303224958/http://www.clydesite.co.uk/clydebuilt/viewship.asp?id=1830</ref>. == '''Өзендер''' == Үнді субконтинентінің көптеген ірі өзендері шығанаққа құяды, олар негізінен батыстан шығысқа қарай ағып жатыр. Олардың ең солтүстігі-Ганг (оның Бангладештегі негізгі қолы Падма деген атпен белгілі). Алайда, олардан айырмашылығы, Брахмапутра өзені қиылысады Ассам шығыстан батысқа қарай, оңтүстікке бұрылғанға дейін, шығанаққа құйылғанға дейін, Бангладеште, ол жерде Джамуна деген атпен белгілі. Джамуна шығанағына кірер алдында Падма мен Мегна өзенімен байланысады. Ганга, Брахмапутра және Мегна бірлескен атырауында Бангладеште және ішінара Батыс Бенгалияда орналасқан ең үлкен сундарбан мангр орманы қалыптасты. Ұзындығы 2948 км болатын Брахмапутра-ұзындығы бойынша 28-ші өзен мира Тибеттен бастау алады, ол Цангпо деген атпен белгілі. Хугли өзені, Ганганың тағы бір тармағы, оның жағасында Калькутта орналасқан, Бенгал шығанағына тікелей Үндістан аумағында құяды. [[Ганг]] пен [[Брахмапутра өзені|Брахмапутра]] жыл сайын шығанаққа шамамен 1000 миллион тонна бөлшектерді шығарады. Осы екі өзеннің шөгінділері Бангладештен экваторға қарай қалыңдығы 16,5 км-ге дейін созылған және соңғы 17 миллион жыл ішінде жиналған кем дегенде 1130 триллион тонна седименттерден тұратын бірлескен Атырау мен су асты шөгінділерін құрады <ref>https://web.archive.org/web/20150924033520/http://www.iisc.ernet.in/currsci/apr252003/1041.pdf</ref>. Бенгал шығанағы жыл сайын осындай мөлшерде седимент алмаса, бүгінгіден әлдеқайда тереңірек болар еді. Екі өзен де жыл сайын Дүниежүзілік мұхитқа келетін барлық органикалық заттардың шамамен 8% құрайды. Шығанаққа түсетін органикалық көміртектің көп мөлшері оның құрамында мұнай мен табиғи газдың бай қорының болуына әкелді. Бенгалияның оңтүстігінде ірі Маханади, Годавари, Кришна және Кавери өзендері шығанаққа құяды. Сондай-ақ, шығанаққа көптеген ұсақ өзендер құяды. Иравади өзені солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып, Бенгал шығанағының Андаман теңізіне құяды. Оның атырауында үлкен мангр орманы да бар. '''Теңіз порттары''' Шығанақ жағалауында әлемдегі ең ірі порттар — [[Бангладеш]]тегі [[Читтагонг]] порттары және [[Үндістан]]дағы [[Висахапатнама]] мен Ченнай орналасқан. Сондай-ақ ірі порттар Моңғлы, [[Калькутта]] <ref>https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B2</ref> және Бирманың ең үлкен қаласы және бұрынғы астанасы Янгон порттары болып табылады. [[Сурет:VizagPort.jpg|нобай|оңға|Порт Вишакхапатнама, Индия]] == '''Аралдар''' == Шығанақта Андаман аралдары, Никобар аралдары және Мергуй аралдары сияқты көптеген аралдар бар. Мьянма жағалауындағы чедуба Арал тобы оларда белсенді балшық жанартауларының болуымен ерекшеленеді. Үлкен Андаман-Андаман аралдарының негізгі архипелагы. Андаман мен Никобардың 572 аралының тек 37-сі немесе 6,5 % - ы ғана өмір сүреді <ref>https://web.archive.org/web/20070930024520/http://www.and.nic.in/port-blair.htm</ref> == Дереккөзі == [[Санат:Өзен]] [[Санат:Арал]] [[Санат:Үндістан ]] cmwved5mbclukqbgqayq1vezvo7ojcg 0 789247 3686856 2026-10-27T07:10:00Z Акмарал Абдрашидовна 179025 Жаңа бетте: Уикипедия — еркін энциклопедиясынан алынған материал [[Сурет:Vũng Tàu, from above.jpg|нобай|провинциялық юрисдикциядағы қала Вун Тау]] '''Вунгтау''' ([[Вьетнам тілі|вьетн]]. Vũng Tàu) — [[Вьетнам]]ның оңтүстігіндегі [[Бариа-Вунгтау провинциясы]]ның ең ірі қаласы әрі бұрынғы ор... 3686856 wikitext text/x-wiki Уикипедия — еркін энциклопедиясынан алынған материал [[Сурет:Vũng Tàu, from above.jpg|нобай|провинциялық юрисдикциядағы қала Вун Тау]] '''Вунгтау''' ([[Вьетнам тілі|вьетн]]. Vũng Tàu) — [[Вьетнам]]ның оңтүстігіндегі [[Бариа-Вунгтау провинциясы]]ның ең ірі қаласы әрі бұрынғы орталығы. Бұрын ол «[[Кап-Сен-Жак]]» ([[Француз тілі|франц]]. Cap Saint-Jacques) деген атпен белгілі болған. 2013 жылы № 612/QĐ-TTg шешіміне сәйкес, қалаға бірінші санаттағы қала мәртебесі берілді<ref>[https://vanban.chinhphu.vn/default.aspx?pageid=27160&docid=166897 Правительство Вьетнама[вьет.<nowiki>]</nowiki>. Về việc công nhận thành phố Vũng Tàu là đô thị loại I trực thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (вьет.) (23 апреля 2013). Дата обращения: 28 апреля 2017. Архивировано 3 ноября 2019 года.]</ref>. == Тарихы == [[1296 жыл]]дан бастап қала Тянбо (Chân Bồ) деген атпен белгілі болған. [[1658 жыл]]ы ханзада Нгуен Фук Тан екі мың адамнан тұратын жасақты бастап, қаланы басып алды да, оған Там Тханг деген атау берді, ал оны қоршаған аймақ Фуок Туй провинциясы болып ұйымдастырылды. [[1776 жыл|1776 жылы]] Вунг Тау [[Түбек|түбег]]і туралы вьетнамдық [[тарихшы]] Ле Куй Đôn "Сауданы басқару туралы әртүрлі жазбалар" (Phủ biên tạp lục) атты [[жылнама]]сында атап өткен. Ол [[Тау|тау]]лардан ағып түсетін [[өзен]]дердің арқасында Вунгтау шығанағына көптеген [[балық аулау]] [[қайық]]тары келетінін жазды. [[1775 жыл]]дан бастап [[шығанақ]]қа [[Португалия]] мен [[Франция]]ның сауда кемелері кіре бастады; [[еуропалықтар]] бұл аймақты Сент-Жак мүйісі деп атады. Сауда кемелері [[Қарақшы|қарақшы]]ларды өзіне тартатын; император Зя Лонг өз билігінің соңына қарай жағалау мен өзен сағасын қарақшы кемелерінен қорғау үшін бекініс салуға бұйрық берді. Қамалда үш әскер кезектесіп күзетте тұрды. Олардың қолбасшылары — Фам Ван Динь, Ле Ван Лок және Нго Ван Хуенге — [[1822 жыл]]ы император Минь Манг Вунгтау [[арал]]ынан жер берді. Бұл жерлер кейіннен Тханг Нят, Тханг Ньи және Тханг Там атты алғашқы ауылдарға айналды<ref>[http://vungtau.baria-vungtau.gov.vn/web/guest/thanh-pho-vung-tau/-/brvt/extAssetPublisher/content/178248/thanh-pho-vung-tau-thoi-gian-va-nhung-chang-duong Thành phố Vũng Tàu thời gian và những chặng đường (вьет.). Официальный сайт (2 января 2013). Дата обращения: 1 мая 2017. Архивировано 10 октября 2015 года.]</ref>. [[1991 жыл]]ы Вунгтауға Бариа-Вунгтау провинциясы құрамындағы провинцияға бағынысты қала мәртебесі берілді. [[1999 жыл]]ғы 16 қыркүйекте Премьер-министр № 186/1999/QD-TTg шешіміне қол қойып, Вунгтау қаласына екінші санаттағы қала мәртебесін берді және оның провинция үшін экономикалық әрі мәдени орталық ретіндегі рөлін бекітті. I санат мәртебесі 2013 жылғы 23 сәуірде Премьер-министрдің № 612/QD-TTg шешімімен берілді. == Халқы == [[2016 жыл]]ы халық саны 450 000, [[2019 жыл]]ы 357 124 болды. == Әкімшілік-аймақтық бөліністер == Қала 16 қалалық кварталдан және бір қоғамдастықтан тұрады<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%82%D0%B0%D1%83 Вунгтау]</ref>. [[Сурет:Statue of Jesus in Vungtau.jpg|нобай|Вунгтаудағы Мәсіх-Патша мүсіні]] == Көрікті жерлері == •Вунгтаудағы «Мәсіх — Патша» мүсіні — Вунгтаудағы Ньо тауында орналасқан, биіктігі 32 метр болатын [[Иса Мәсіх]]тің мүсіні (оны 1974 жылы Вьетнам Республикасындағы [[католик]] қауымы тұрғызған). == Галерея == [[Сурет:Ha Long Road in Vungtau.jpg|нобай|солға|Вунгтау]][[Сурет:Bờ biển Vũng Tàu.JPG|нобай|ортаға]] [[Сурет:Một phần Vũng Tàu 2.JPG|нобай|солға]][[Сурет:Vietnam location map.svg|нобай|ортаға]] == Дереккөзі == [[Санат:вьетнам қалалары]][[Санат:қалалар]] r5dk144e0sz3j88iswlzofzwdhv5zj0 0 789248 3686862 2026-10-27T08:18:24Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Музыкалық жанр | Атауы = Фолк | Суреті = Bartok recording folk music.jpg | Сипаттамасы = [[Бела Барток]] 1907 жылы Мажарстандағы [[Дражевце]] ауылында шаруа әншілерінің дауысын жазып алуда | Бағыт = [[Халық музыкасы]] | Бастаулары = Ауызша дәстүр • ұлттық фольклор | Пай... 3686862 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық жанр | Атауы = Фолк | Суреті = Bartok recording folk music.jpg | Сипаттамасы = [[Бела Барток]] 1907 жылы Мажарстандағы [[Дражевце]] ауылында шаруа әншілерінің дауысын жазып алуда | Бағыт = [[Халық музыкасы]] | Бастаулары = Ауызша дәстүр • ұлттық фольклор | Пайда болуы = Көне заман (термин — XIX ғасыр) | Өркендеуі = XX ғасырдың ортасы ([[Фолк-ривайвл]]) | Туыстас жанрлар = [[Халық музыкасы]] • [[Заманауи фолк-музыка]] | Ұқсас жанрлар = [[Әлемдік музыка]] | Туынды жанрлар = [[Фолк-рок]] • [[Фолк-метал]] • [[Фолк-ривайвл]] | Тағы_қараңыз = [[Фольклор]] • [[Танымал музыка]] }} '''Фолк''' немесе '''фолк-музыка''' ({{lang-en|folk music}} — «'''халық музыкасы'''») — [[музыкалық жанр]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.songacademy.co.uk/2022/01/28/spotlight-on-the-folk-song-genre/|title=Spotlight on the Folk song genre » Song Academy|website=Song Academy|date=2022-01-28|access-date=2022-05-12|url-status=dead|archive-date=2022-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220519121336/https://www.songacademy.co.uk/2022/01/28/spotlight-on-the-folk-song-genre/}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://the-artifice.com/folk-music-genre/|title=Folk Music: A Timeless Genre|website=the-artifice.com|access-date=2022-05-12|archive-date=2021-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628133924/https://the-artifice.com/folk-music-genre/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.kcur.org/arts-life/2015-02-18/is-this-even-a-genre-the-7-essential-characteristics-of-folk-music|title=Is This Even A Genre? The 7 Essential Characteristics Of Folk Music|website=KCUR 89.3 - NPR in Kansas City|date=2015-02-18|access-date=2022-05-12|archive-date=2021-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420005635/https://www.kcur.org/arts-life/2015-02-18/is-this-even-a-genre-the-7-essential-characteristics-of-folk-music|url-status=live}}</ref><ref name=":1">''Аргов А. В., Бабурин Л. К.'' [https://interactive-plus.ru/e-articles/522/Action522-469170.pdf Краткая история североамериканской и европейской фолк-музыки] {{Wayback|url=https://interactive-plus.ru/e-articles/522/Action522-469170.pdf |date=20220314125304 }} // Наука, образование, общество: тенденции и перспективы развития. Сборник материалов IX Международной научно-практической конференции. — Чебоксары: Интерактив плюс, 2018</ref>, ол [[халық музыкасы|дәстүрлі халық музыкасын]] және ХХ ғасырдағы халық музыкасының өрлеуі кезінде («[[фолк-ривайвл]]») солардан тараған [[заманауи фолк|заманауи фолк-музыка]]ны біріктіреді. Дәстүрлі халық музыкасы әр түрлі анықталады: ауызша таралатын музыка, авторы белгісіз шығармалар, ұлттық аспаптарда орындалатын әуендер, мәдени немесе ұлттық бірегейлікпен байланысты туындылар, ұрпақтан-ұрпаққа өзгере отырып жететін халықтық үдеріс, халық фольклорымен ұштасқан немесе ғасырлар бойы дәстүрлі ғұрып ретінде орындалып келе жатқан музыка. Ол коммерциялық және классикалық стильдерге қарама-қарсы қойылады. «Фолк» термині XIX ғасырда пайда болғанымен, бұл жанрдың тамыры одан да әріге кетеді. Классикалық музыка композиторлары өз елінің ұлттық колоритін айшықтау үшін ноталық партитураларына халық әуендерін қосып, фолк-музыкадан шабыт алған. Бұл әсіресе [[ән|көркем ән]] және [[опера]] жанрларында кеңінен тараған. ХХ ғасырдың ортасынан бастап дәстүрлі халық музыкасы негізінде танымал фолк-музыканың жаңа түрі қалыптасты. Бұл үдеріс пен кезең халық музыкасының қайта өрлеуі (екінші ривайвл) деп аталып, 1960 жылдары шарықтау шегіне жетті. Музыканың бұл түрін алғашқы фолк түрлерінен ажырату үшін кейде «[[заманауи фолк]]» ({{lang-en|contemporary folk music}}) немесе «халықтық өрлеу музыкасы» ({{lang-en|folk revival music}}) деп атайды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.liveabout.com/what-is-folk-music-1322534|title=What Is Folk Music?|website=LiveAbout|access-date=2022-05-07|archive-date=2016-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20161122200209/http://folkmusic.about.com/od/glossary/g/FolkMusic.htm|url-status=live}}</ref> Әлемнің басқа елдерінде де әр уақытта осындай шағын жанданулар болып тұрды, бірақ «фолк-музыка» термині әдетте сол кезеңдерде пайда болған жаңа музыкаға қолданыла бермеді. Фолк-музыканың бұл түріне [[фолк-рок]], [[фолк-метал]] және т.б. аралас жанрлар да кіреді. Заманауи фолк-музыка дәстүрлі халық музыкасынан бөлек жанр болғанымен, ағылшын тілінде ол дәстүрлі музыкамен бірдей аталып, көбінесе сол орындаушылар мен сахналарды бөліседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Фолк]] a01tfet8p9kp5ape3skfekogbm3ocy0 0 789249 3686863 2026-10-27T08:19:59Z Marksscheider 183882 «[[Фолк]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3686863 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Фолк]] cviir45eyts9ed5ade9iyx4oginog75 0 789251 3686868 2026-10-27T08:43:16Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], ... 3686868 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], [[гидрофобтылық|гидрофобты]] және [[липофильділік|липофильді]] қасиеттерге ие [[химиялық зат]]тар. Майлар әдетте [[жанғыштық|жанғыш]] және [[беттік белсенді заттар|беттік белсенді]] болады. Майлардың көпшілігі — [[бөлме температурасы]]нда сұйық күйде болатын [[қаныққан және қанықпаған қосылыстар|қанықпаған]] [[липидтер]]. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5qaff3nzxlwf76dy3aley30d52ill2v 3686869 3686868 2026-10-27T08:44:59Z 1nter pares 146705 /* */ 3686869 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], [[гидрофобтылық|гидрофобты]] және [[липофильділік|липофильді]] қасиеттерге ие [[Химикаттар|химиялық заттар]]. Майлар әдетте [[жанғыштық|жанғыш]] және [[беттік белсенді заттар|беттік белсенді]] болады. Майлардың көпшілігі — [[бөлме температурасы]]нда сұйық күйде болатын [[қаныққан және қанықпаған қосылыстар|қанықпаған]] [[липидтер]]. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} op53pk6yvj9kbwn3frdxw4gzea4kg60 3686871 3686869 2026-10-27T08:45:58Z 1nter pares 146705 /* */ 3686871 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], [[гидрофобтылық|гидрофобты]] және [[липофильділік|липофильді]] қасиеттерге ие [[Химикаттар|химиялық заттар]]. Майлар әдетте [[жанғыштық|жанғыш]] және [[Беттік-активті заттектер|беттік белсенді]] болады. Майлардың көпшілігі — [[бөлме температурасы]]нда сұйық күйде болатын [[қаныққан және қанықпаған қосылыстар|қанықпаған]] [[липидтер]]. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1lq37yphzr3jmi1ri3yc5y75kkb9m7m 3686873 3686871 2026-10-27T08:47:21Z 1nter pares 146705 3686873 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], [[гидрофобтылық|гидрофобты]] және [[липофильділік|липофильді]] қасиеттерге ие [[Химикаттар|химиялық заттар]]. Майлар әдетте [[жанғыштық|жанғыш]] және [[Беттік-активті заттектер|беттік белсенді]] болады. Майлардың көпшілігі — [[бөлме температурасы]]нда сұйық күйде болатын [[қаныққан және қанықпаған қосылыстар|қанықпаған]] [[липидтер]]. == Өсімдік және жануар майлары == Өсімдіктер, жануарлар және басқа да организмдер әртүрлі майлар түзеді.<ref name=alberts>Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter. ''Molecular Biology of the Cell''. New York: Garland Science, 2002, pp. 62, 118–119.</ref> ''[[Липид]]'' — органикалық еріткіштерде еритін [[май]]лар, [[стероид]]тар және [[фосфолипид]]терді білдіретін ғылыми термин.<ref>{{cite web |title=Lipids |url=https://old.goldbook.iupac.org/html/L/L03571.html |website=IUPAC Gold Book}}</ref> Өсімдік майларының тағы бір ірі тобы — [[талл майы]] деп аталатын, ағаштардан алынатын және негізінен [[еріткіш]] пен отын ретінде қолданылатын майлар мен [[канифоль]] қоспалары.<ref>{{cite book |last1=Norlin |first1=Lars-Hugo |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Tall Oil |date=2026 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a26_057.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Қазіргі кезде жануарлардан алынатын майлармен (мысалы, [[тоң май]]) қатар, бұрын [[кит майы]] да кеңінен қолданылған. Коммерциялық қолданылуы тұрғысынан майлардың маңызы зор, өйткені олар [[сабын]] өндірісінде бастапқы шикізат ретінде пайдаланылады және көптеген тағамдардың, соның ішінде [[тағамдық май]]лардың құрамына кіреді.<ref>{{cite book |last1=Thomas |first1=Alfred |last2=Matthäus |first2=Bertrand |last3=Fiebig |first3=Hans-Jochen |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Fats and Fatty Oils |date=2015 |pages=1–84 |doi=10.1002/14356007.a10_173.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> Құрамында қанықпаған майлар көп болатын [[кебетін май]]лар кейбір бояулар мен лактардың негізгі компоненттері болып табылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5k54n8ajrsfvp9uirnxh0f5cn7m11x4 3686875 3686873 2026-10-27T08:48:00Z 1nter pares 146705 /* Өсімдік және жануар майлары */ 3686875 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], [[гидрофобтылық|гидрофобты]] және [[липофильділік|липофильді]] қасиеттерге ие [[Химикаттар|химиялық заттар]]. Майлар әдетте [[жанғыштық|жанғыш]] және [[Беттік-активті заттектер|беттік белсенді]] болады. Майлардың көпшілігі — [[бөлме температурасы]]нда сұйық күйде болатын [[қаныққан және қанықпаған қосылыстар|қанықпаған]] [[липидтер]]. == Өсімдік және жануар майлары == Өсімдіктер, жануарлар және басқа да организмдер әртүрлі майлар түзеді.<ref name=alberts>Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter. ''Molecular Biology of the Cell''. New York: Garland Science, 2002, pp. 62, 118–119.</ref> ''[[Липид]]'' — органикалық еріткіштерде еритін [[май]]лар, [[стероид]]тар және [[фосфолипидтер]]ді білдіретін ғылыми термин.<ref>{{cite web |title=Lipids |url=https://old.goldbook.iupac.org/html/L/L03571.html |website=IUPAC Gold Book}}</ref> Өсімдік майларының тағы бір ірі тобы — [[талл майы]] деп аталатын, ағаштардан алынатын және негізінен [[еріткіш]] пен отын ретінде қолданылатын майлар мен [[канифоль]] қоспалары.<ref>{{cite book |last1=Norlin |first1=Lars-Hugo |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Tall Oil |date=2026 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a26_057.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Қазіргі кезде жануарлардан алынатын майлармен (мысалы, [[тоң май]]) қатар, бұрын [[кит майы]] да кеңінен қолданылған. Коммерциялық қолданылуы тұрғысынан майлардың маңызы зор, өйткені олар [[сабын]] өндірісінде бастапқы шикізат ретінде пайдаланылады және көптеген тағамдардың, соның ішінде [[тағамдық май]]лардың құрамына кіреді.<ref>{{cite book |last1=Thomas |first1=Alfred |last2=Matthäus |first2=Bertrand |last3=Fiebig |first3=Hans-Jochen |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Fats and Fatty Oils |date=2015 |pages=1–84 |doi=10.1002/14356007.a10_173.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> Құрамында қанықпаған майлар көп болатын [[кебетін май]]лар кейбір бояулар мен лактардың негізгі компоненттері болып табылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bbath5b8r1foq5hteyd10rth68ptxnr 3686877 3686875 2026-10-27T08:49:03Z 1nter pares 146705 /* Өсімдік және жануар майлары */ 3686877 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], [[гидрофобтылық|гидрофобты]] және [[липофильділік|липофильді]] қасиеттерге ие [[Химикаттар|химиялық заттар]]. Майлар әдетте [[жанғыштық|жанғыш]] және [[Беттік-активті заттектер|беттік белсенді]] болады. Майлардың көпшілігі — [[бөлме температурасы]]нда сұйық күйде болатын [[қаныққан және қанықпаған қосылыстар|қанықпаған]] [[липидтер]]. == Өсімдік және жануар майлары == Өсімдіктер, жануарлар және басқа да организмдер әртүрлі майлар түзеді.<ref name=alberts>Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter. ''Molecular Biology of the Cell''. New York: Garland Science, 2002, pp. 62, 118–119.</ref> ''[[Липид]]'' — органикалық еріткіштерде еритін [[май]]лар, [[стероид]]тар және [[фосфолипидтер]]ді білдіретін ғылыми термин.<ref>{{cite web |title=Lipids |url=https://old.goldbook.iupac.org/html/L/L03571.html |website=IUPAC Gold Book}}</ref> Өсімдік майларының тағы бір ірі тобы — [[талл майы]] деп аталатын, ағаштардан алынатын және негізінен [[еріткіш]] пен отын ретінде қолданылатын майлар мен [[канифоль]] қоспалары.<ref>{{cite book |last1=Norlin |first1=Lars-Hugo |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Tall Oil |date=2026 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a26_057.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Қазіргі кезде жануарлардан алынатын майлармен (мысалы, [[тоң май]]) қатар, бұрын [[кит майы]] да кеңінен қолданылған. Коммерциялық қолданылуы тұрғысынан майлардың маңызы зор, өйткені олар [[сабын]] өндірісінде бастапқы шикізат ретінде пайдаланылады және көптеген тағамдардың, соның ішінде [[Өсімдік майы|тағамдық майлардың]] құрамына кіреді.<ref>{{cite book |last1=Thomas |first1=Alfred |last2=Matthäus |first2=Bertrand |last3=Fiebig |first3=Hans-Jochen |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Fats and Fatty Oils |date=2015 |pages=1–84 |doi=10.1002/14356007.a10_173.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> Құрамында қанықпаған майлар көп болатын [[кебетін май]]лар кейбір бояулар мен лактардың негізгі компоненттері болып табылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} s4y8geh44630s98n54psnu4w1tdd7v7 3686878 3686877 2026-10-27T08:49:22Z 1nter pares 146705 /* Өсімдік және жануар майлары */ 3686878 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], [[гидрофобтылық|гидрофобты]] және [[липофильділік|липофильді]] қасиеттерге ие [[Химикаттар|химиялық заттар]]. Майлар әдетте [[жанғыштық|жанғыш]] және [[Беттік-активті заттектер|беттік белсенді]] болады. Майлардың көпшілігі — [[бөлме температурасы]]нда сұйық күйде болатын [[қаныққан және қанықпаған қосылыстар|қанықпаған]] [[липидтер]]. == Өсімдік және жануар майлары == Өсімдіктер, жануарлар және басқа да организмдер әртүрлі майлар түзеді.<ref name=alberts>Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter. ''Molecular Biology of the Cell''. New York: Garland Science, 2002, pp. 62, 118–119.</ref> ''[[Липид]]'' — органикалық еріткіштерде еритін [[май]]лар, [[стероид]]тар және [[фосфолипидтер]]ді білдіретін ғылыми термин.<ref>{{cite web |title=Lipids |url=https://old.goldbook.iupac.org/html/L/L03571.html |website=IUPAC Gold Book}}</ref> Өсімдік майларының тағы бір ірі тобы — [[талл майы]] деп аталатын, ағаштардан алынатын және негізінен [[еріткіш]] пен отын ретінде қолданылатын майлар мен [[канифоль]] қоспалары.<ref>{{cite book |last1=Norlin |first1=Lars-Hugo |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Tall Oil |date=2026 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a26_057.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Қазіргі кезде жануарлардан алынатын майлармен (мысалы, [[тоң май]]) қатар, бұрын [[кит майы]] да кеңінен қолданылған. Коммерциялық қолданылуы тұрғысынан майлардың маңызы зор, өйткені олар [[сабын]] өндірісінде бастапқы шикізат ретінде пайдаланылады және көптеген тағамдардың, соның ішінде [[Өсімдік майы|тағамдық майлардың]] құрамына кіреді.<ref>{{cite book |last1=Thomas |first1=Alfred |last2=Matthäus |first2=Bertrand |last3=Fiebig |first3=Hans-Jochen |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Fats and Fatty Oils |date=2015 |pages=1–84 |doi=10.1002/14356007.a10_173.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> Құрамында қанықпаған майлар көп болатын [[Олифа|кебетін майлар]] кейбір бояулар мен лактардың негізгі компоненттері болып табылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ddea6yc8hnzaxwg4r999lujsznis7hy 3686880 3686878 2026-10-27T08:51:42Z 1nter pares 146705 /* Өсімдік және жануар майлары */ 3686880 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], [[гидрофобтылық|гидрофобты]] және [[липофильділік|липофильді]] қасиеттерге ие [[Химикаттар|химиялық заттар]]. Майлар әдетте [[жанғыштық|жанғыш]] және [[Беттік-активті заттектер|беттік белсенді]] болады. Майлардың көпшілігі — [[бөлме температурасы]]нда сұйық күйде болатын [[қаныққан және қанықпаған қосылыстар|қанықпаған]] [[липидтер]]. == Өсімдік және жануар майлары == Өсімдіктер, жануарлар және басқа да организмдер әртүрлі майлар түзеді.<ref name=alberts>Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter. ''Molecular Biology of the Cell''. New York: Garland Science, 2002, pp. 62, 118–119.</ref> ''[[Липид]]'' — органикалық еріткіштерде еритін [[май]]лар, [[стероид]]тар және [[фосфолипидтер]]ді білдіретін ғылыми термин.<ref>{{cite web |title=Lipids |url=https://old.goldbook.iupac.org/html/L/L03571.html |website=IUPAC Gold Book}}</ref> Өсімдік майларының тағы бір ірі тобы — [[талл майы]] деп аталатын, ағаштардан алынатын және негізінен [[еріткіш]] пен отын ретінде қолданылатын майлар мен [[канифоль]] қоспалары.<ref>{{cite book |last1=Norlin |first1=Lars-Hugo |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Tall Oil |date=2026 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a26_057.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Қазіргі кезде жануарлардан алынатын майлармен (мысалы, [[тоң май]]) қатар, бұрын [[кит майы]] да кеңінен қолданылған. Коммерциялық қолданылуы тұрғысынан майлардың маңызы зор, өйткені олар [[сабын]] өндірісінде бастапқы шикізат ретінде пайдаланылады және көптеген тағамдардың, соның ішінде [[Өсімдік майы|тағамдық майлардың]] құрамына кіреді.<ref>{{cite book |last1=Thomas |first1=Alfred |last2=Matthäus |first2=Bertrand |last3=Fiebig |first3=Hans-Jochen |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Fats and Fatty Oils |date=2015 |pages=1–84 |doi=10.1002/14356007.a10_173.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> Құрамында қанықпаған майлар көп болатын [[Олифа|кебетін майлар]] кейбір бояулар мен лактардың негізгі компоненттері болып табылады. == Мұнайдан алынатын майлар == Мұнайдан алынатын майлардың бірнеше көзі бар, олардың қатарына шикі мұнайдан алынатын [[мұнай дистилляттары|дистилляттар]] мен [[тақтатас мұнайы]] жатады.<ref>{{cite book |last1=Weiss |first1=Hans-Jürgen |last2=Lisboa |first2=Antonio Carlos Luz |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Oil Shale |date=2010 |doi=10.1002/14356007.a18_101.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Бұл майлар негізінен отын (мысалы, [[жылыту отыны]]), [[гидравликалық сұйықтық]]тар,<ref>{{cite book |last1=Möller |first1=Uwe Jens |last2=Young |first2=David G. |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Hydraulic Fluids |date=2003 |doi=10.1002/14356007.a13_165.pub2 |isbn=3-527-30673-0}}</ref> [[трансформатор майы]] және [[жылу тасымалдағыш сұйықтық]]тар ретінде қолданылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 39ekpeexuuu7cnfbv9ifxvex865estr 3686881 3686880 2026-10-27T08:53:38Z 1nter pares 146705 /* Мұнайдан алынатын майлар */ 3686881 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], [[гидрофобтылық|гидрофобты]] және [[липофильділік|липофильді]] қасиеттерге ие [[Химикаттар|химиялық заттар]]. Майлар әдетте [[жанғыштық|жанғыш]] және [[Беттік-активті заттектер|беттік белсенді]] болады. Майлардың көпшілігі — [[бөлме температурасы]]нда сұйық күйде болатын [[қаныққан және қанықпаған қосылыстар|қанықпаған]] [[липидтер]]. == Өсімдік және жануар майлары == Өсімдіктер, жануарлар және басқа да организмдер әртүрлі майлар түзеді.<ref name=alberts>Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter. ''Molecular Biology of the Cell''. New York: Garland Science, 2002, pp. 62, 118–119.</ref> ''[[Липид]]'' — органикалық еріткіштерде еритін [[май]]лар, [[стероид]]тар және [[фосфолипидтер]]ді білдіретін ғылыми термин.<ref>{{cite web |title=Lipids |url=https://old.goldbook.iupac.org/html/L/L03571.html |website=IUPAC Gold Book}}</ref> Өсімдік майларының тағы бір ірі тобы — [[талл майы]] деп аталатын, ағаштардан алынатын және негізінен [[еріткіш]] пен отын ретінде қолданылатын майлар мен [[канифоль]] қоспалары.<ref>{{cite book |last1=Norlin |first1=Lars-Hugo |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Tall Oil |date=2026 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a26_057.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Қазіргі кезде жануарлардан алынатын майлармен (мысалы, [[тоң май]]) қатар, бұрын [[кит майы]] да кеңінен қолданылған. Коммерциялық қолданылуы тұрғысынан майлардың маңызы зор, өйткені олар [[сабын]] өндірісінде бастапқы шикізат ретінде пайдаланылады және көптеген тағамдардың, соның ішінде [[Өсімдік майы|тағамдық майлардың]] құрамына кіреді.<ref>{{cite book |last1=Thomas |first1=Alfred |last2=Matthäus |first2=Bertrand |last3=Fiebig |first3=Hans-Jochen |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Fats and Fatty Oils |date=2015 |pages=1–84 |doi=10.1002/14356007.a10_173.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> Құрамында қанықпаған майлар көп болатын [[Олифа|кебетін майлар]] кейбір бояулар мен лактардың негізгі компоненттері болып табылады. == Мұнайдан алынатын майлар == Мұнайдан алынатын майлардың бірнеше көзі бар, олардың қатарына шикі мұнайдан алынатын [[мұнай дистилляттары|дистилляттар]] мен [[тақтатас мұнайы]] жатады.<ref>{{cite book |last1=Weiss |first1=Hans-Jürgen |last2=Lisboa |first2=Antonio Carlos Luz |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Oil Shale |date=2010 |doi=10.1002/14356007.a18_101.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Бұл майлар негізінен отын (мысалы, [[жылыту отыны]]), [[гидравликалық сұйықтық]]тар,<ref>{{cite book |last1=Möller |first1=Uwe Jens |last2=Young |first2=David G. |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Hydraulic Fluids |date=2003 |doi=10.1002/14356007.a13_165.pub2 |isbn=3-527-30673-0}}</ref> [[трансформатор майы]] және [[жылу тасымалдағыш сұйықтық]]тар ретінде қолданылады. Сонымен қатар негізінен [[майлау материалдары]] ретінде қолданылатын синтетикалық майлар [[мұнай-химия өнімдері]]н химиялық өңдеу арқылы өндіріледі.<ref>{{cite book |last1=Reinicke |first1=Kurt M. |last2=Hueni |first2=Greg |last3=Liermann |first3=Norbert |last4=Oppelt |first4=Joachim |last5=Reichetseder |first5=Peter |last6=Unverhaun |first6=Wolfram |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Oil and Gas, 1. Introduction |date=2014 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a23_117.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> [[Мұнай]] негізіндегі майлар [[геохимия]]лық процестер нәтижесінде мұнайға айналған [[зоопланктон]] мен [[балдырлар]] сияқты ежелгі [[фоссилдену|қазбаға айналған]] [[органикалық заттар]]дан пайда болады.<ref>{{cite journal |title=Organic geochemistry – A retrospective of its first 70 years |year=2006 |last1=Kvenvolden |first1=Keith A. |journal=Organic Geochemistry |volume=37 |issue=1 |page=1 |bibcode=2006OrGeo..37....1K |s2cid=95305299 |doi=10.1016/j.orggeochem.2005.09.001 |url=https://zenodo.org/record/1000677}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4rmqer7b1g9wqyzmer546v2ph0bryum 3686882 3686881 2026-10-27T08:59:56Z 1nter pares 146705 /* Мұнайдан алынатын майлар */ 3686882 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], [[гидрофобтылық|гидрофобты]] және [[липофильділік|липофильді]] қасиеттерге ие [[Химикаттар|химиялық заттар]]. Майлар әдетте [[жанғыштық|жанғыш]] және [[Беттік-активті заттектер|беттік белсенді]] болады. Майлардың көпшілігі — [[бөлме температурасы]]нда сұйық күйде болатын [[қаныққан және қанықпаған қосылыстар|қанықпаған]] [[липидтер]]. == Өсімдік және жануар майлары == Өсімдіктер, жануарлар және басқа да организмдер әртүрлі майлар түзеді.<ref name=alberts>Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter. ''Molecular Biology of the Cell''. New York: Garland Science, 2002, pp. 62, 118–119.</ref> ''[[Липид]]'' — органикалық еріткіштерде еритін [[май]]лар, [[стероид]]тар және [[фосфолипидтер]]ді білдіретін ғылыми термин.<ref>{{cite web |title=Lipids |url=https://old.goldbook.iupac.org/html/L/L03571.html |website=IUPAC Gold Book}}</ref> Өсімдік майларының тағы бір ірі тобы — [[талл майы]] деп аталатын, ағаштардан алынатын және негізінен [[еріткіш]] пен отын ретінде қолданылатын майлар мен [[канифоль]] қоспалары.<ref>{{cite book |last1=Norlin |first1=Lars-Hugo |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Tall Oil |date=2026 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a26_057.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Қазіргі кезде жануарлардан алынатын майлармен (мысалы, [[тоң май]]) қатар, бұрын [[кит майы]] да кеңінен қолданылған. Коммерциялық қолданылуы тұрғысынан майлардың маңызы зор, өйткені олар [[сабын]] өндірісінде бастапқы шикізат ретінде пайдаланылады және көптеген тағамдардың, соның ішінде [[Өсімдік майы|тағамдық майлардың]] құрамына кіреді.<ref>{{cite book |last1=Thomas |first1=Alfred |last2=Matthäus |first2=Bertrand |last3=Fiebig |first3=Hans-Jochen |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Fats and Fatty Oils |date=2015 |pages=1–84 |doi=10.1002/14356007.a10_173.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> Құрамында қанықпаған майлар көп болатын [[Олифа|кебетін майлар]] кейбір бояулар мен лактардың негізгі компоненттері болып табылады. == Мұнайдан алынатын майлар == Мұнайдан алынатын майлардың бірнеше көзі бар, олардың қатарына шикі мұнайдан алынатын [[мұнай дистилляттары|дистилляттар]] мен [[тақтатас мұнайы]] жатады.<ref>{{cite book |last1=Weiss |first1=Hans-Jürgen |last2=Lisboa |first2=Antonio Carlos Luz |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Oil Shale |date=2010 |doi=10.1002/14356007.a18_101.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Бұл майлар негізінен отын (мысалы, [[жылыту отыны]]), [[гидравликалық сұйықтық]]тар,<ref>{{cite book |last1=Möller |first1=Uwe Jens |last2=Young |first2=David G. |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Hydraulic Fluids |date=2003 |doi=10.1002/14356007.a13_165.pub2 |isbn=3-527-30673-0}}</ref> [[трансформатор майы]] және [[жылу тасымалдағыш сұйықтық]]тар ретінде қолданылады. Сонымен қатар негізінен [[майлау материалдары]] ретінде қолданылатын синтетикалық майлар [[мұнай-химия өнімдері]]н химиялық өңдеу арқылы өндіріледі.<ref>{{cite book |last1=Reinicke |first1=Kurt M. |last2=Hueni |first2=Greg |last3=Liermann |first3=Norbert |last4=Oppelt |first4=Joachim |last5=Reichetseder |first5=Peter |last6=Unverhaun |first6=Wolfram |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Oil and Gas, 1. Introduction |date=2014 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a23_117.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> [[Мұнай]] негізіндегі майлар [[геохимия]]лық процестер нәтижесінде мұнайға айналған [[зоопланктон]] мен [[балдырлар]] сияқты ежелгі [[фоссилдену|қазбаға айналған]] [[органикалық заттар]]дан пайда болады.<ref>{{cite journal |title=Organic geochemistry – A retrospective of its first 70 years |year=2006 |last1=Kvenvolden |first1=Keith A. |journal=Organic Geochemistry |volume=37 |issue=1 |page=1 |bibcode=2006OrGeo..37....1K |s2cid=95305299 |doi=10.1016/j.orggeochem.2005.09.001 |url=https://zenodo.org/record/1000677}}</ref> == Этимологиясы және тарихы == {{efn|[[Ескі ағылшын тілі]]нде бұл сөз ''ele'' түрінде қолданылған;<ref>{{cite book |last1=Bosworth |first1=Joseph |author-link=Joseph Bosworth (scholar) |editor1=Thomas Northcote Toller |editor1-link=Thomas Northcote Toller |editor2=Christ Sean |editor3=Ondřej Tichy |date=2014 |url=https://bosworthtoller.com/ |chapter-url=https://bosworthtoller.com/9200 |location=[[Prague]] |publisher=Faculty of Arts, [[Charles University]] |chapter=ELE |title=Bosworth Toller's Anglo-Saxon Dictionary online}}</ref> "Eft on fyrste, æfter Cristes upstige to heofonum, rixode sum wælhreow casere on Romana ríce, æfter Nerone, se wæs Domicianus gehaten, cristenra manna ehtere: se het afyllan ane cyfe mid weallendum ele," ([[Эйншемдік Эльфрик|Эльфрик]] жазған [[Католиктік уағыздар|уағыздардың]] [[:s:The Homilies of the Anglo-Saxon Church/IV|IV]] бөлімінен алынған үзінді).}} Қазіргі нұсқасына ұқсас сөздің алғашқы қолданысы<ref name=OED>{{cite web |author=[[Oxford English Dictionary]] |url=https://www.oed.com/dictionary/oil_n1?tl=true&tab=meaning_and_use |title=oil noun¹ Meaning & use |publisher=[[Oxford University Press]] |quote=in W. Heuser, Kildare-Gedichte (1904)}}</ref> [[Англо-норман тілі]]нде<ref name=OEDE>{{cite web |author=[[Oxford English Dictionary]] |url=https://www.oed.com/dictionary/oil_n1?tl=true&tab=etymology |title=oil noun ¹ Etymology |publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/OED/9508264200 |quote=Anglo-Norman oile < classical Latin}}</ref> 1300 жылға дейін (''[[:wikt:ante|a]]'') жазылған [[Кокань елі (поэма)|«Кокань елі»]] поэмасында кездеседі.<ref name=OED/>{{efn| ---- ---- :Þer beþ riuers..Of oile, melk, honi and wine.<ref name=OED/> ---- :In [[Кокань елі|Коканьда]] is met and drink,<ref name=CnhC>{{cite web|url=https://celt.ucc.ie/published/E300000-001/text001.html|title=Anglo-Irish poems of the Middle Ages: The Kildare Poems (Author: [unknown]) Poem 1 The Land of Cokaygne {MS fol 3r} |publisher=[[Corpus of Electronic Texts]] [[University College Cork|Coláiste na hOllscoile Corcaigh]]}}</ref> :With-vte care, how and swink.<ref name=CnhC/> :... :Ther beth riuers gret and fine <ref name=CnhC/> :Of oile, melk, honi and wine.<ref name=CnhC/> ---- ---- "riuers" сөзі [[Жұмақтың төрт өзені]]не қатысты қолданылған. [[Әулие Павелдің апокалипсисі]]не сәйкес, май Геон өзенімен байланыстырылады.<ref>{{cite web |url=http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/cocnn.htm#45-6 |author=Bella Millett |title=The Land of Cockaygne London MS Harley 913, ff. 3r-6v, Notes 45-46 |publisher=[[British Library]]: [[University of Southampton]] Wessex Parallel WebTexts |quote=[[:s:The Apocryphal New Testament (1924)/Apocalypses/The Apocalypse of Paul|Apocalypse of St Paul]]; see [[M. R. James]], trans., [[:s:The Apocryphal New Testament (1924)|The Apocryphal New Testament]] ([[Oxford]]: [[Clarendon Press]], 1924), p. 538)}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240809175824/http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/cocnn.htm#45-6|date=9 August 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/coctrans.htm |title=The Land of Cockaygne London MS Harley 913, ff. 3r-6v, Translation |editor=Bella Millett |publisher=[[British Library]]: [[University of Southampton]] Wessex Parallel WebTexts}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250614134251/http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/coctrans.htm|date=14 June 2025}}</ref> ---- }} [[Орта ағылшын тілі]]ндегі бұл сөз [[Ескі француз тілі|ескі француз тіліндегі]] ''oile'' сөзінен шыққан.<ref name=OEDE/> Оның ағылшын тіліне енуі [[Тәубешіл Эдуард]]тың (1042–1066) билігі кезіндегі тілдік ықпалмен<ref name=CLA2006>{{cite book |author=C. L. Allen |editor1=Keith Brown |editor2=Sarah Ogilvie |date=2006 |publication-date=6 April 2010 |url=https://www.google.co.uk/books/edition/Concise_Encyclopedia_of_Languages_of_the/F2SRqDzB50wC?hl=en&gbpv=0 |chapter=English, Old English |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/Concise_Encyclopedia_of_Languages_of_the/F2SRqDzB50wC?hl=en&gbpv=1&dq=1066+invasion+caused+change+Old+English+to+Anglo-Norman&pg=PA358&printsec=frontcover |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |page=358: Effects of Language Contact (last paragraph) |location=[[Australian National University]], [[Canberra]] |ISBN=9780080877754 |publisher=[[Elsevier Science]]}}</ref> және 1066 жылғы 14 қазанда [[Гарольд Годвинсон|Гарольд корольдің]] қаза табуынан<ref>{{cite book |author1=Pauline Stafford |author2=John Hudson |display-authors=et al. |date=2020 |editor1=Philip Waller |editor2=Robert Peberdy |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_British_and_Irish_Histor/Pt4IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=1066+invasion+caused+change+Old+English+to+Anglo-Norman&pg=PA448&printsec=frontcover |chapter=NORMAN CONQUEST OF ENGLAND |url=https://www.google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_British_and_Irish_Histor/Pt4IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |title=A Dictionary of British and Irish History |page=447 |ISBN=9781119698425}}</ref> кейінгі [[Норман жаулап алуы|Нормандиядан жасалған 1066 жылғы басып кірумен]] байланыстырылады.<ref name=CLA2006/> Сөздің сақталған ең ерте дереккөздерінің бірі — XII немесе XIII ғасырда латын тілінен аударылған [[Марбод]]тың ''Lapidaire'' еңбегі.<ref>{{cite book |last1=Studer M.A.D. Lit. |first=Paul |date=1924 |editor1=Joan Evans |editor2=P.S. |title=Anglo-Norman lapidaries |url=https://archive.org/details/AngloNormanLapidaries/studer-p-anglo-1924-RTL009603-LowRes/page/n7/mode/2up |location=[[University of Oxford]]: [[Paris]] |publisher=EDOUARD CHAMPION [[:fr:Édouard Champion|fr]]: [[archive.org]] |publication-date=11 January 2011 |page=XIII, XVI, XIX: Introduction; 1, 2: THE MANUSCRIPTS; 21, 22: 1 THE FIRST FRENCH VERSION OF MARBODE'S LAPIDARY |quote=No Western mineralogical lapidaries are known to have been written after the seventh century, when Isodore of Seville compiled his ''Etymologiae'', until Marbode, bishop of Rennes, between 1067 and 1101, wrote his Latin poem ''de lapidibus''" "six Old French verse translations made directly from the text are known: that called the First French Version" "the discovery of strong evidence that the version called by Pannier ''Le Premier lapidaire francaise'', to which we refer as ''The First French Version of Marbode's Lapidary'', was written before 1150. – of the earlier period there survive scarcely any genuine continental lapidaries in the vernacular except the two translations of Marbode known as the ''Lapidaire de Modene'' and the ''Lapidaire de Berne''" "A. M.S. Paris Bibl. Nat. lat. 14470 – is the oldest MS containing the First French Version – The writing belongs to the latter half of the twelfth century or the beginning of the thirteenth" " Meyer showed conclusively MS. A. was not written in England – our investigations have brought to light strong evidence that it became the basis of an Anglo-Norman prose version about 1150 – The language is that which in the first half of the twelfth century served as a common literary medium in the Norman dominions on both sides of the Channel – uile (usually ''oile'' 265-66 |via=anglo-norman.net/entry/oile_1}}</ref><ref>{{cite book |author=[[Prifysgol Aberystwyth]] |chapter=Results (3) |chapter-url=https://www.anglo-norman.net/entry/oile_1 |title=The Anglo-Norman Dictionary |edition=second |location=Department of Modern Languages Hugh Owen Building |publisher=Prifysgol Aberystwyth: anglo-norman.net}}</ref> Ескі француз тіліндегі бұл атау [[Классикалық латын тілі|классикалық латын тіліндегі]] ''oleum'' сөзінен шыққан.<ref name=OEDE/><ref name=OEtymD>{{OEtymD|oil}}</ref> Оның сақталған ең ерте қолданысы [[Плавт]]тың ''[[Пенул]]'' шығармасында кездеседі.<ref name=LS>{{Lewis and Short|oleum|ref}}</ref> {{efn|Латын тіліндегі дереккөздердің<ref name=LS/> хронологиясы: :Біздің заманымызға дейін: ::Плавт, ''Poenulus''<ref name=LS/> (шамамен б.з.д. 200 жыл).<ref>{{cite web |author=John Starks Jnr |url=https://bingweb.binghamton.edu/~jstarks/punypunic.html |title=THE PUNY PUNIC (Poenulus) BY Plautus Dramatis Personae) |publisher=[[binghamton.edu]] |quote=The time is more or less the present (i.e. circa 200 B.C.)}}</ref> ::[[Үлкен Катон]],<ref name=LS/> (б.з.д. 234–149 жылдар) ([[Тускулум]]),<ref name=WH-HBA>{{cite book |url=https://www.loebclassics.com/view/LCL283/1934/volume.xml |title=CATO AND VARRO ON AGRICULTURE |translator1=W. D. Hooper |translator2=Harrison Boyd Ash |series=[[Loeb Classical Library]] 283 |location=[[Cambridge, MA]] |publisher=[[Harvard University Press]] |date=1934}}</ref> ''De Agri Cultura''<ref name=LS/> (шамамен б.з.д. 160 жыл).<ref>{{cite book |author=M. Stephen Spurr |editor1=Antony Spawforth |editor2=Esther Eidinow |editor3=Simon Hornblower |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Oxford_Companion_to_Classical_Civili/AIgdBAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Cato+the+Elder,+De+Agri+Cultura++160BC&pg=PA156&printsec=frontcover |chapter=Appendix: Cato the Elder: De agricultura |title=Oxford Companion to CLASSICAL CIVILIZATION |page=156 |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |ISBN=9780198706779}}</ref> ::[[Торийдің аграрлық заңы|Lex Thoria]]<ref name=LS/> (б.з.д. 111 жыл).<ref>{{cite web |author=UGA |url=https://droitromain.univ-grenoble-alpes.fr/Leges/thoria.gr.html |title=LEX THORIA AGRARIA ( 111 BC) |publisher=[[Université Grenoble Alpes]] |via=google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_Greek_and_Roman_Antiquit/nfUrAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Lex+Thoria&pg=PA700&printsec=frontcover "the date of the Lex Thoria is usually fixed by Rudorff as the year of the city 643 or B.C. 111"}}</ref> ::[[Варрон]],<ref name=LS/> (б.з.д. 116–27 жылдар) ([[Реате]]),<ref name=WH-HBA/> ''De Re Rustica''.<ref name=LS/> ::[[Цицерон]]<ref name=LS/> (б.з.д. 106 жыл, [[Арпинум]]).<ref>{{cite web |author1= John Ferguson |display-authors=et al. |date=4 December 2025 |url=https://www.britannica.com/biography/Cicero |title=Governors Cicero |work=[[Britannica]]}}</ref> ::[[Вергилий]],<ref name=LS/> (б.з.д. 70 жылғы 15 қазан, [[Андес (Италия)|Андес]]),<ref>{{cite book |author=Michael Simpson |date=1998 |chapter-url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=&v=2.1&it=r&id=GALE%7CEJ1631006748&sid=googleScholar&linkaccess=abs&userGroupName=anon%7E7a7828dd&aty=open-web-entry |title=Encyclopedia of World Biography |chapter=Virgil |publisher=[[Gale (publisher)|Gale]] |series=Gale Academic OneFile |via=poets.org/poet/virgil}}</ref> ''[[Энеида]]''.<ref name=LS/> ::[[Гораций]],<ref name=LS/> (б.з.д. 65 жылғы 8 желтоқсан),<ref>{{cite book |author=Robin Nisbet |editor=Stephen Harrison |title=The Cambridge Companion to Horace: 1 – Horace: life and chronology from Part 1: – Orientations |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-companion-to-horace/horace-life-and-chronology/CE39F23F8CBA22CA5E4AEE17580311A5 |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=28 May 2007 |doi=10.1017/CCOL0521830028.002}}</ref> ''[[Сатиралар (Гораций)|Saturae]]''.<ref name=LS/> ::[[Овидий]],<ref name=LS/> (б.з.д. 43 жылғы 20 наурыз),<ref>{{cite web |author=William L. Carey |url=https://www.thelatinlibrary.com/101/ovidintro.pdf |title=P. OVIDIUS NASO (43 B.C. - A.D. 17) |location=[[George Mason University]] |via=poetryfoundation.org/poets/ovid |archive-url=https://web.archive.org/web/20030617140852/https://www.thelatinlibrary.com/101/ovidintro.pdf |archive-date=17 June 2003 |url-status=live}}</ref> ''[[Тристия]]''.<ref name=LS/> :Біздің заманымыз: ::[[Луций Колумелла|Колумелла]],<ref name=LS/> (б.з. 70 жыл),<ref>{{cite web |author=Silke Diederich |date=25 February 2016 |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0203.xml |title=Oxford Biographies Columella |doi=10.1093/obo/9780195389661-0203 |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> ''[[Луций Колумелла#De re rustica|De Re Rustica]]''.<ref name=LS/> ::[[Үлкен Плиний]],<ref name=LS/> (б.з. 23 жыл, [[Транспадан Галлиясы]] — 79 жылғы 24 тамыз, [[Стабия]]),<ref>{{cite web |author= Jerry Stannard |url=https://www.britannica.com/biography/Pliny-the-Elder |title=Pliny the Elder |work=[[Britannica]]}}</ref> ''[[Табиғат тарихы (Плиний)|Naturalis Historia]]''.<ref name=LS/> ::[[Ювенал]],<ref name=LS/> (б.з. 80 жыл, [[Аквинум]]),<ref>{{cite book |author=James Sullivan |date=December 16, 2003 |editor=Frank N. Magill |url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Ancient_World/7NVFUi7G6TEC?hl=en&gbpv=1 |title=The Ancient World Dictionary of World Biography |page=647 |chapter=JUVENAL |publisher=[[Taylor & Francis]] |volume=1}}</ref> ''[[Сатиралар (Ювенал)|Saturae]]''.<ref name=LS/>}} Латын тіліндегі ''oleum'' сөзі өз кезегінде [[Грек тілі|грек тіліндегі]] {{lang|grc|ἔλαιον}} (''elaion'') — «зәйтүн майы, май»<ref>{{Liddell–Scott–Jones entry|e)/laion|ἔλαιον|ref}}.</ref> сөзінен шыққан. Ал бұл сөз {{lang|grc|ἐλαία}} (''elaia'') — «[[зәйтүн]] ағашы», «зәйтүн жемісі» деген атаудан тараған.<ref>{{Liddell–Scott–Jones entry|e)lai/a|ἐλαία|shortref}}.</ref><ref name=OEtymD/> [[Микен грек тілі]]нде «зәйтүн майы» сөзі [[транслитерация]] бойынша ''e-rai-wo'' түрінде жазылған.<ref>{{cite journal |last1=Ventris |first1=Michael |author1-link=Michael Ventris |last2=Chadwick |first2=John |author2-link=John Chadwick |author3=L. R. Palmer |url=https://www.jstor.org/stable/27681672 |title=Review:MICHAEL VENTRIS and JOHN CHADWICK:Documents in Mycenaean Greek, 300 selected tablets from Knossos, Pylos and Mycenae, with comm. and vocabulary. With a foreword by Alan J.B. Wace. Cambridge Univ. Press 1956. XXXI. 452 S. 26 Abb. 3 Taf. 4^o 8₄ sh. |journal=[[Gnomon (journal)|Gnomon]] |volume=29 |number=8 |publisher=[[Verlag C.H.Beck]]: [[ITHAKA]] |via=Palmer: Google Scholar "Olive oil again would appear either as 38-60-42 or more precisely as 38-33-42 (e-rai-wo)" in: scholar.google.com/scholar?hl=en&as_sdt=0%2C5&q=Olive+oil+38-33-42+%28e-rai-wo%29&btnG=via: Kim Raymoure minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/}}</ref> Май тарих бойы діни рәсімдерде қолданылып келген. Ол көбінесе рухани тазару құралы ретінде қарастырылып, [[майлау (діни рәсім)|майлау рәсімдерінде]] пайдаланылады. Атап айтқанда, [[киелі май]] [[Иудаизм|иудаизм]]<ref>{{cite journal |last=Chesnutt |first=Randall D. |date=January 2005 |title=Perceptions of Oil in Early Judaism and the Meal Formula in Joseph and Aseneth |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0951820705051955 |journal=Journal for the Study of the Pseudepigrapha |language=en |volume=14 |issue=2 |pages=113–132 |doi=10.1177/0951820705051955 |s2cid=161240989 |issn=0951-8207 |url-access=subscription}}</ref> мен [[Христиандық|христиандықта]]<ref>{{cite news |last1=Sahagun |first1=Louis |date=2008-10-11 |title=Armenian priests journey for jars of holy oil |newspaper=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-oct-11-me-beliefs11-story.html}}</ref> маңызды ғұрыптық сұйықтық болып саналады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} keqe3qvolrbpt86hx91cwf6c5pvgy3h 3686883 3686882 2026-10-27T09:00:17Z 1nter pares 146705 3686883 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], [[гидрофобтылық|гидрофобты]] және [[липофильділік|липофильді]] қасиеттерге ие [[Химикаттар|химиялық заттар]]. Майлар әдетте [[жанғыштық|жанғыш]] және [[Беттік-активті заттектер|беттік белсенді]] болады. Майлардың көпшілігі — [[бөлме температурасы]]нда сұйық күйде болатын [[қаныққан және қанықпаған қосылыстар|қанықпаған]] [[липидтер]]. == Өсімдік және жануар майлары == Өсімдіктер, жануарлар және басқа да организмдер әртүрлі майлар түзеді.<ref name=alberts>Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter. ''Molecular Biology of the Cell''. New York: Garland Science, 2002, pp. 62, 118–119.</ref> ''[[Липид]]'' — органикалық еріткіштерде еритін [[май]]лар, [[стероид]]тар және [[фосфолипидтер]]ді білдіретін ғылыми термин.<ref>{{cite web |title=Lipids |url=https://old.goldbook.iupac.org/html/L/L03571.html |website=IUPAC Gold Book}}</ref> Өсімдік майларының тағы бір ірі тобы — [[талл майы]] деп аталатын, ағаштардан алынатын және негізінен [[еріткіш]] пен отын ретінде қолданылатын майлар мен [[канифоль]] қоспалары.<ref>{{cite book |last1=Norlin |first1=Lars-Hugo |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Tall Oil |date=2026 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a26_057.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Қазіргі кезде жануарлардан алынатын майлармен (мысалы, [[тоң май]]) қатар, бұрын [[кит майы]] да кеңінен қолданылған. Коммерциялық қолданылуы тұрғысынан майлардың маңызы зор, өйткені олар [[сабын]] өндірісінде бастапқы шикізат ретінде пайдаланылады және көптеген тағамдардың, соның ішінде [[Өсімдік майы|тағамдық майлардың]] құрамына кіреді.<ref>{{cite book |last1=Thomas |first1=Alfred |last2=Matthäus |first2=Bertrand |last3=Fiebig |first3=Hans-Jochen |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Fats and Fatty Oils |date=2015 |pages=1–84 |doi=10.1002/14356007.a10_173.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> Құрамында қанықпаған майлар көп болатын [[Олифа|кебетін майлар]] кейбір бояулар мен лактардың негізгі компоненттері болып табылады. == Мұнайдан алынатын майлар == Мұнайдан алынатын майлардың бірнеше көзі бар, олардың қатарына шикі мұнайдан алынатын [[мұнай дистилляттары|дистилляттар]] мен [[тақтатас мұнайы]] жатады.<ref>{{cite book |last1=Weiss |first1=Hans-Jürgen |last2=Lisboa |first2=Antonio Carlos Luz |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Oil Shale |date=2010 |doi=10.1002/14356007.a18_101.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Бұл майлар негізінен отын (мысалы, [[жылыту отыны]]), [[гидравликалық сұйықтық]]тар,<ref>{{cite book |last1=Möller |first1=Uwe Jens |last2=Young |first2=David G. |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Hydraulic Fluids |date=2003 |doi=10.1002/14356007.a13_165.pub2 |isbn=3-527-30673-0}}</ref> [[трансформатор майы]] және [[жылу тасымалдағыш сұйықтық]]тар ретінде қолданылады. Сонымен қатар негізінен [[майлау материалдары]] ретінде қолданылатын синтетикалық майлар [[мұнай-химия өнімдері]]н химиялық өңдеу арқылы өндіріледі.<ref>{{cite book |last1=Reinicke |first1=Kurt M. |last2=Hueni |first2=Greg |last3=Liermann |first3=Norbert |last4=Oppelt |first4=Joachim |last5=Reichetseder |first5=Peter |last6=Unverhaun |first6=Wolfram |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Oil and Gas, 1. Introduction |date=2014 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a23_117.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> [[Мұнай]] негізіндегі майлар [[геохимия]]лық процестер нәтижесінде мұнайға айналған [[зоопланктон]] мен [[балдырлар]] сияқты ежелгі [[фоссилдену|қазбаға айналған]] [[органикалық заттар]]дан пайда болады.<ref>{{cite journal |title=Organic geochemistry – A retrospective of its first 70 years |year=2006 |last1=Kvenvolden |first1=Keith A. |journal=Organic Geochemistry |volume=37 |issue=1 |page=1 |bibcode=2006OrGeo..37....1K |s2cid=95305299 |doi=10.1016/j.orggeochem.2005.09.001 |url=https://zenodo.org/record/1000677}}</ref> == Этимологиясы және тарихы == {{efn|[[Ескі ағылшын тілі]]нде бұл сөз ''ele'' түрінде қолданылған;<ref>{{cite book |last1=Bosworth |first1=Joseph |author-link=Joseph Bosworth (scholar) |editor1=Thomas Northcote Toller |editor1-link=Thomas Northcote Toller |editor2=Christ Sean |editor3=Ondřej Tichy |date=2014 |url=https://bosworthtoller.com/ |chapter-url=https://bosworthtoller.com/9200 |location=[[Prague]] |publisher=Faculty of Arts, [[Charles University]] |chapter=ELE |title=Bosworth Toller's Anglo-Saxon Dictionary online}}</ref> "Eft on fyrste, æfter Cristes upstige to heofonum, rixode sum wælhreow casere on Romana ríce, æfter Nerone, se wæs Domicianus gehaten, cristenra manna ehtere: se het afyllan ane cyfe mid weallendum ele," ([[Эйншемдік Эльфрик|Эльфрик]] жазған [[Католиктік уағыздар|уағыздардың]] [[:s:The Homilies of the Anglo-Saxon Church/IV|IV]] бөлімінен алынған үзінді).}} Қазіргі нұсқасына ұқсас сөздің алғашқы қолданысы<ref name=OED>{{cite web |author=[[Oxford English Dictionary]] |url=https://www.oed.com/dictionary/oil_n1?tl=true&tab=meaning_and_use |title=oil noun¹ Meaning & use |publisher=[[Oxford University Press]] |quote=in W. Heuser, Kildare-Gedichte (1904)}}</ref> [[Англо-норман тілі]]нде<ref name=OEDE>{{cite web |author=[[Oxford English Dictionary]] |url=https://www.oed.com/dictionary/oil_n1?tl=true&tab=etymology |title=oil noun ¹ Etymology |publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/OED/9508264200 |quote=Anglo-Norman oile < classical Latin}}</ref> 1300 жылға дейін (''[[:wikt:ante|a]]'') жазылған [[Кокань елі (поэма)|«Кокань елі»]] поэмасында кездеседі.<ref name=OED/>{{efn| ---- ---- :Þer beþ riuers..Of oile, melk, honi and wine.<ref name=OED/> ---- :In [[Кокань елі|Коканьда]] is met and drink,<ref name=CnhC>{{cite web|url=https://celt.ucc.ie/published/E300000-001/text001.html|title=Anglo-Irish poems of the Middle Ages: The Kildare Poems (Author: [unknown]) Poem 1 The Land of Cokaygne {MS fol 3r} |publisher=[[Corpus of Electronic Texts]] [[University College Cork|Coláiste na hOllscoile Corcaigh]]}}</ref> :With-vte care, how and swink.<ref name=CnhC/> :... :Ther beth riuers gret and fine <ref name=CnhC/> :Of oile, melk, honi and wine.<ref name=CnhC/> ---- ---- "riuers" сөзі [[Жұмақтың төрт өзені]]не қатысты қолданылған. [[Әулие Павелдің апокалипсисі]]не сәйкес, май Геон өзенімен байланыстырылады.<ref>{{cite web |url=http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/cocnn.htm#45-6 |author=Bella Millett |title=The Land of Cockaygne London MS Harley 913, ff. 3r-6v, Notes 45-46 |publisher=[[British Library]]: [[University of Southampton]] Wessex Parallel WebTexts |quote=[[:s:The Apocryphal New Testament (1924)/Apocalypses/The Apocalypse of Paul|Apocalypse of St Paul]]; see [[M. R. James]], trans., [[:s:The Apocryphal New Testament (1924)|The Apocryphal New Testament]] ([[Oxford]]: [[Clarendon Press]], 1924), p. 538)}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240809175824/http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/cocnn.htm#45-6|date=9 August 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/coctrans.htm |title=The Land of Cockaygne London MS Harley 913, ff. 3r-6v, Translation |editor=Bella Millett |publisher=[[British Library]]: [[University of Southampton]] Wessex Parallel WebTexts}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250614134251/http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/coctrans.htm|date=14 June 2025}}</ref> ---- }} [[Орта ағылшын тілі]]ндегі бұл сөз [[Ескі француз тілі|ескі француз тіліндегі]] ''oile'' сөзінен шыққан.<ref name=OEDE/> Оның ағылшын тіліне енуі [[Тәубешіл Эдуард]]тың (1042–1066) билігі кезіндегі тілдік ықпалмен<ref name=CLA2006>{{cite book |author=C. L. Allen |editor1=Keith Brown |editor2=Sarah Ogilvie |date=2006 |publication-date=6 April 2010 |url=https://www.google.co.uk/books/edition/Concise_Encyclopedia_of_Languages_of_the/F2SRqDzB50wC?hl=en&gbpv=0 |chapter=English, Old English |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/Concise_Encyclopedia_of_Languages_of_the/F2SRqDzB50wC?hl=en&gbpv=1&dq=1066+invasion+caused+change+Old+English+to+Anglo-Norman&pg=PA358&printsec=frontcover |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |page=358: Effects of Language Contact (last paragraph) |location=[[Australian National University]], [[Canberra]] |ISBN=9780080877754 |publisher=[[Elsevier Science]]}}</ref> және 1066 жылғы 14 қазанда [[Гарольд Годвинсон|Гарольд корольдің]] қаза табуынан<ref>{{cite book |author1=Pauline Stafford |author2=John Hudson |display-authors=et al. |date=2020 |editor1=Philip Waller |editor2=Robert Peberdy |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_British_and_Irish_Histor/Pt4IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=1066+invasion+caused+change+Old+English+to+Anglo-Norman&pg=PA448&printsec=frontcover |chapter=NORMAN CONQUEST OF ENGLAND |url=https://www.google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_British_and_Irish_Histor/Pt4IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |title=A Dictionary of British and Irish History |page=447 |ISBN=9781119698425}}</ref> кейінгі [[Норман жаулап алуы|Нормандиядан жасалған 1066 жылғы басып кірумен]] байланыстырылады.<ref name=CLA2006/> Сөздің сақталған ең ерте дереккөздерінің бірі — XII немесе XIII ғасырда латын тілінен аударылған [[Марбод]]тың ''Lapidaire'' еңбегі.<ref>{{cite book |last1=Studer M.A.D. Lit. |first=Paul |date=1924 |editor1=Joan Evans |editor2=P.S. |title=Anglo-Norman lapidaries |url=https://archive.org/details/AngloNormanLapidaries/studer-p-anglo-1924-RTL009603-LowRes/page/n7/mode/2up |location=[[University of Oxford]]: [[Paris]] |publisher=EDOUARD CHAMPION [[:fr:Édouard Champion|fr]]: [[archive.org]] |publication-date=11 January 2011 |page=XIII, XVI, XIX: Introduction; 1, 2: THE MANUSCRIPTS; 21, 22: 1 THE FIRST FRENCH VERSION OF MARBODE'S LAPIDARY |quote=No Western mineralogical lapidaries are known to have been written after the seventh century, when Isodore of Seville compiled his ''Etymologiae'', until Marbode, bishop of Rennes, between 1067 and 1101, wrote his Latin poem ''de lapidibus''" "six Old French verse translations made directly from the text are known: that called the First French Version" "the discovery of strong evidence that the version called by Pannier ''Le Premier lapidaire francaise'', to which we refer as ''The First French Version of Marbode's Lapidary'', was written before 1150. – of the earlier period there survive scarcely any genuine continental lapidaries in the vernacular except the two translations of Marbode known as the ''Lapidaire de Modene'' and the ''Lapidaire de Berne''" "A. M.S. Paris Bibl. Nat. lat. 14470 – is the oldest MS containing the First French Version – The writing belongs to the latter half of the twelfth century or the beginning of the thirteenth" " Meyer showed conclusively MS. A. was not written in England – our investigations have brought to light strong evidence that it became the basis of an Anglo-Norman prose version about 1150 – The language is that which in the first half of the twelfth century served as a common literary medium in the Norman dominions on both sides of the Channel – uile (usually ''oile'' 265-66 |via=anglo-norman.net/entry/oile_1}}</ref><ref>{{cite book |author=[[Prifysgol Aberystwyth]] |chapter=Results (3) |chapter-url=https://www.anglo-norman.net/entry/oile_1 |title=The Anglo-Norman Dictionary |edition=second |location=Department of Modern Languages Hugh Owen Building |publisher=Prifysgol Aberystwyth: anglo-norman.net}}</ref> Ескі француз тіліндегі бұл атау [[Классикалық латын тілі|классикалық латын тіліндегі]] ''oleum'' сөзінен шыққан.<ref name=OEDE/><ref name=OEtymD>{{OEtymD|oil}}</ref> Оның сақталған ең ерте қолданысы [[Плавт]]тың ''[[Пенул]]'' шығармасында кездеседі.<ref name=LS>{{Lewis and Short|oleum|ref}}</ref> {{efn|Латын тіліндегі дереккөздердің<ref name=LS/> хронологиясы: :Біздің заманымызға дейін: ::Плавт, ''Poenulus''<ref name=LS/> (шамамен б.з.д. 200 жыл).<ref>{{cite web |author=John Starks Jnr |url=https://bingweb.binghamton.edu/~jstarks/punypunic.html |title=THE PUNY PUNIC (Poenulus) BY Plautus Dramatis Personae) |publisher=[[binghamton.edu]] |quote=The time is more or less the present (i.e. circa 200 B.C.)}}</ref> ::[[Үлкен Катон]],<ref name=LS/> (б.з.д. 234–149 жылдар) ([[Тускулум]]),<ref name=WH-HBA>{{cite book |url=https://www.loebclassics.com/view/LCL283/1934/volume.xml |title=CATO AND VARRO ON AGRICULTURE |translator1=W. D. Hooper |translator2=Harrison Boyd Ash |series=[[Loeb Classical Library]] 283 |location=[[Cambridge, MA]] |publisher=[[Harvard University Press]] |date=1934}}</ref> ''De Agri Cultura''<ref name=LS/> (шамамен б.з.д. 160 жыл).<ref>{{cite book |author=M. Stephen Spurr |editor1=Antony Spawforth |editor2=Esther Eidinow |editor3=Simon Hornblower |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Oxford_Companion_to_Classical_Civili/AIgdBAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Cato+the+Elder,+De+Agri+Cultura++160BC&pg=PA156&printsec=frontcover |chapter=Appendix: Cato the Elder: De agricultura |title=Oxford Companion to CLASSICAL CIVILIZATION |page=156 |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |ISBN=9780198706779}}</ref> ::[[Торийдің аграрлық заңы|Lex Thoria]]<ref name=LS/> (б.з.д. 111 жыл).<ref>{{cite web |author=UGA |url=https://droitromain.univ-grenoble-alpes.fr/Leges/thoria.gr.html |title=LEX THORIA AGRARIA ( 111 BC) |publisher=[[Université Grenoble Alpes]] |via=google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_Greek_and_Roman_Antiquit/nfUrAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Lex+Thoria&pg=PA700&printsec=frontcover "the date of the Lex Thoria is usually fixed by Rudorff as the year of the city 643 or B.C. 111"}}</ref> ::[[Варрон]],<ref name=LS/> (б.з.д. 116–27 жылдар) ([[Реате]]),<ref name=WH-HBA/> ''De Re Rustica''.<ref name=LS/> ::[[Цицерон]]<ref name=LS/> (б.з.д. 106 жыл, [[Арпинум]]).<ref>{{cite web |author1= John Ferguson |display-authors=et al. |date=4 December 2025 |url=https://www.britannica.com/biography/Cicero |title=Governors Cicero |work=[[Britannica]]}}</ref> ::[[Вергилий]],<ref name=LS/> (б.з.д. 70 жылғы 15 қазан, [[Андес (Италия)|Андес]]),<ref>{{cite book |author=Michael Simpson |date=1998 |chapter-url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=&v=2.1&it=r&id=GALE%7CEJ1631006748&sid=googleScholar&linkaccess=abs&userGroupName=anon%7E7a7828dd&aty=open-web-entry |title=Encyclopedia of World Biography |chapter=Virgil |publisher=[[Gale (publisher)|Gale]] |series=Gale Academic OneFile |via=poets.org/poet/virgil}}</ref> ''[[Энеида]]''.<ref name=LS/> ::[[Гораций]],<ref name=LS/> (б.з.д. 65 жылғы 8 желтоқсан),<ref>{{cite book |author=Robin Nisbet |editor=Stephen Harrison |title=The Cambridge Companion to Horace: 1 – Horace: life and chronology from Part 1: – Orientations |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-companion-to-horace/horace-life-and-chronology/CE39F23F8CBA22CA5E4AEE17580311A5 |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=28 May 2007 |doi=10.1017/CCOL0521830028.002}}</ref> ''[[Сатиралар (Гораций)|Saturae]]''.<ref name=LS/> ::[[Овидий]],<ref name=LS/> (б.з.д. 43 жылғы 20 наурыз),<ref>{{cite web |author=William L. Carey |url=https://www.thelatinlibrary.com/101/ovidintro.pdf |title=P. OVIDIUS NASO (43 B.C. - A.D. 17) |location=[[George Mason University]] |via=poetryfoundation.org/poets/ovid |archive-url=https://web.archive.org/web/20030617140852/https://www.thelatinlibrary.com/101/ovidintro.pdf |archive-date=17 June 2003 |url-status=live}}</ref> ''[[Тристия]]''.<ref name=LS/> :Біздің заманымыз: ::[[Луций Колумелла|Колумелла]],<ref name=LS/> (б.з. 70 жыл),<ref>{{cite web |author=Silke Diederich |date=25 February 2016 |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0203.xml |title=Oxford Biographies Columella |doi=10.1093/obo/9780195389661-0203 |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> ''[[Луций Колумелла#De re rustica|De Re Rustica]]''.<ref name=LS/> ::[[Үлкен Плиний]],<ref name=LS/> (б.з. 23 жыл, [[Транспадан Галлиясы]] — 79 жылғы 24 тамыз, [[Стабия]]),<ref>{{cite web |author= Jerry Stannard |url=https://www.britannica.com/biography/Pliny-the-Elder |title=Pliny the Elder |work=[[Britannica]]}}</ref> ''[[Табиғат тарихы (Плиний)|Naturalis Historia]]''.<ref name=LS/> ::[[Ювенал]],<ref name=LS/> (б.з. 80 жыл, [[Аквинум]]),<ref>{{cite book |author=James Sullivan |date=December 16, 2003 |editor=Frank N. Magill |url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Ancient_World/7NVFUi7G6TEC?hl=en&gbpv=1 |title=The Ancient World Dictionary of World Biography |page=647 |chapter=JUVENAL |publisher=[[Taylor & Francis]] |volume=1}}</ref> ''[[Сатиралар (Ювенал)|Saturae]]''.<ref name=LS/>}} Латын тіліндегі ''oleum'' сөзі өз кезегінде [[Грек тілі|грек тіліндегі]] {{lang|grc|ἔλαιον}} (''elaion'') — «зәйтүн майы, май»<ref>{{Liddell–Scott–Jones entry|e)/laion|ἔλαιον|ref}}.</ref> сөзінен шыққан. Ал бұл сөз {{lang|grc|ἐλαία}} (''elaia'') — «[[зәйтүн]] ағашы», «зәйтүн жемісі» деген атаудан тараған.<ref>{{Liddell–Scott–Jones entry|e)lai/a|ἐλαία|shortref}}.</ref><ref name=OEtymD/> [[Микен грек тілі]]нде «зәйтүн майы» сөзі [[транслитерация]] бойынша ''e-rai-wo'' түрінде жазылған.<ref>{{cite journal |last1=Ventris |first1=Michael |author1-link=Michael Ventris |last2=Chadwick |first2=John |author2-link=John Chadwick |author3=L. R. Palmer |url=https://www.jstor.org/stable/27681672 |title=Review:MICHAEL VENTRIS and JOHN CHADWICK:Documents in Mycenaean Greek, 300 selected tablets from Knossos, Pylos and Mycenae, with comm. and vocabulary. With a foreword by Alan J.B. Wace. Cambridge Univ. Press 1956. XXXI. 452 S. 26 Abb. 3 Taf. 4^o 8₄ sh. |journal=[[Gnomon (journal)|Gnomon]] |volume=29 |number=8 |publisher=[[Verlag C.H.Beck]]: [[ITHAKA]] |via=Palmer: Google Scholar "Olive oil again would appear either as 38-60-42 or more precisely as 38-33-42 (e-rai-wo)" in: scholar.google.com/scholar?hl=en&as_sdt=0%2C5&q=Olive+oil+38-33-42+%28e-rai-wo%29&btnG=via: Kim Raymoure minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/}}</ref> Май тарих бойы діни рәсімдерде қолданылып келген. Ол көбінесе рухани тазару құралы ретінде қарастырылып, [[майлау (діни рәсім)|майлау рәсімдерінде]] пайдаланылады. Атап айтқанда, [[киелі май]] [[Иудаизм|иудаизм]]<ref>{{cite journal |last=Chesnutt |first=Randall D. |date=January 2005 |title=Perceptions of Oil in Early Judaism and the Meal Formula in Joseph and Aseneth |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0951820705051955 |journal=Journal for the Study of the Pseudepigrapha |language=en |volume=14 |issue=2 |pages=113–132 |doi=10.1177/0951820705051955 |s2cid=161240989 |issn=0951-8207 |url-access=subscription}}</ref> мен [[Христиандық|христиандықта]]<ref>{{cite news |last1=Sahagun |first1=Louis |date=2008-10-11 |title=Armenian priests journey for jars of holy oil |newspaper=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-oct-11-me-beliefs11-story.html}}</ref> маңызды ғұрыптық сұйықтық болып саналады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} av0epkuud2jq6dmw4ni76xu62ke7vm9 3686884 3686883 2026-10-27T09:00:41Z 1nter pares 146705 3686884 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], [[гидрофобтылық|гидрофобты]] және [[липофильділік|липофильді]] қасиеттерге ие [[Химикаттар|химиялық заттар]]. Майлар әдетте [[жанғыштық|жанғыш]] және [[Беттік-активті заттектер|беттік белсенді]] болады. Майлардың көпшілігі — [[бөлме температурасы]]нда сұйық күйде болатын [[қаныққан және қанықпаған қосылыстар|қанықпаған]] [[липидтер]]. == Өсімдік және жануар майлары == Өсімдіктер, жануарлар және басқа да организмдер әртүрлі майлар түзеді.<ref name=alberts>Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter. ''Molecular Biology of the Cell''. New York: Garland Science, 2002, pp. 62, 118–119.</ref> ''[[Липид]]'' — органикалық еріткіштерде еритін [[май]]лар, [[стероид]]тар және [[фосфолипидтер]]ді білдіретін ғылыми термин.<ref>{{cite web |title=Lipids |url=https://old.goldbook.iupac.org/html/L/L03571.html |website=IUPAC Gold Book}}</ref> Өсімдік майларының тағы бір ірі тобы — [[талл майы]] деп аталатын, ағаштардан алынатын және негізінен [[еріткіш]] пен отын ретінде қолданылатын майлар мен [[канифоль]] қоспалары.<ref>{{cite book |last1=Norlin |first1=Lars-Hugo |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Tall Oil |date=2026 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a26_057.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Қазіргі кезде жануарлардан алынатын майлармен (мысалы, [[тоң май]]) қатар, бұрын [[кит майы]] да кеңінен қолданылған. Коммерциялық қолданылуы тұрғысынан майлардың маңызы зор, өйткені олар [[сабын]] өндірісінде бастапқы шикізат ретінде пайдаланылады және көптеген тағамдардың, соның ішінде [[Өсімдік майы|тағамдық майлардың]] құрамына кіреді.<ref>{{cite book |last1=Thomas |first1=Alfred |last2=Matthäus |first2=Bertrand |last3=Fiebig |first3=Hans-Jochen |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Fats and Fatty Oils |date=2015 |pages=1–84 |doi=10.1002/14356007.a10_173.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> Құрамында қанықпаған майлар көп болатын [[Олифа|кебетін майлар]] кейбір бояулар мен лактардың негізгі компоненттері болып табылады. == Мұнайдан алынатын майлар == Мұнайдан алынатын майлардың бірнеше көзі бар, олардың қатарына шикі мұнайдан алынатын [[мұнай дистилляттары|дистилляттар]] мен [[тақтатас мұнайы]] жатады.<ref>{{cite book |last1=Weiss |first1=Hans-Jürgen |last2=Lisboa |first2=Antonio Carlos Luz |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Oil Shale |date=2010 |doi=10.1002/14356007.a18_101.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Бұл майлар негізінен отын (мысалы, [[жылыту отыны]]), [[гидравликалық сұйықтық]]тар,<ref>{{cite book |last1=Möller |first1=Uwe Jens |last2=Young |first2=David G. |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Hydraulic Fluids |date=2003 |doi=10.1002/14356007.a13_165.pub2 |isbn=3-527-30673-0}}</ref> [[трансформатор майы]] және [[жылу тасымалдағыш сұйықтық]]тар ретінде қолданылады. Сонымен қатар негізінен [[майлау материалдары]] ретінде қолданылатын синтетикалық майлар [[мұнай-химия өнімдері]]н химиялық өңдеу арқылы өндіріледі.<ref>{{cite book |last1=Reinicke |first1=Kurt M. |last2=Hueni |first2=Greg |last3=Liermann |first3=Norbert |last4=Oppelt |first4=Joachim |last5=Reichetseder |first5=Peter |last6=Unverhaun |first6=Wolfram |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Oil and Gas, 1. Introduction |date=2014 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a23_117.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> [[Мұнай]] негізіндегі майлар [[геохимия]]лық процестер нәтижесінде мұнайға айналған [[зоопланктон]] мен [[балдырлар]] сияқты ежелгі [[фоссилдену|қазбаға айналған]] [[органикалық заттар]]дан пайда болады.<ref>{{cite journal |title=Organic geochemistry – A retrospective of its first 70 years |year=2006 |last1=Kvenvolden |first1=Keith A. |journal=Organic Geochemistry |volume=37 |issue=1 |page=1 |bibcode=2006OrGeo..37....1K |s2cid=95305299 |doi=10.1016/j.orggeochem.2005.09.001 |url=https://zenodo.org/record/1000677}}</ref> == Этимологиясы және тарихы == {{efn|[[Ескі ағылшын тілі]]нде бұл сөз ''ele'' түрінде қолданылған;<ref>{{cite book |last1=Bosworth |first1=Joseph |author-link=Joseph Bosworth (scholar) |editor1=Thomas Northcote Toller |editor1-link=Thomas Northcote Toller |editor2=Christ Sean |editor3=Ondřej Tichy |date=2014 |url=https://bosworthtoller.com/ |chapter-url=https://bosworthtoller.com/9200 |location=[[Prague]] |publisher=Faculty of Arts, [[Charles University]] |chapter=ELE |title=Bosworth Toller's Anglo-Saxon Dictionary online}}</ref> "Eft on fyrste, æfter Cristes upstige to heofonum, rixode sum wælhreow casere on Romana ríce, æfter Nerone, se wæs Domicianus gehaten, cristenra manna ehtere: se het afyllan ane cyfe mid weallendum ele," ([[Эйншемдік Эльфрик|Эльфрик]] жазған [[Католиктік уағыздар|уағыздардың]] [[:s:The Homilies of the Anglo-Saxon Church/IV|IV]] бөлімінен алынған үзінді).}} Қазіргі нұсқасына ұқсас сөздің алғашқы қолданысы<ref name=OED>{{cite web |author=[[Oxford English Dictionary]] |url=https://www.oed.com/dictionary/oil_n1?tl=true&tab=meaning_and_use |title=oil noun¹ Meaning & use |publisher=[[Oxford University Press]] |quote=in W. Heuser, Kildare-Gedichte (1904)}}</ref> [[Англо-норман тілі]]нде<ref name=OEDE>{{cite web |author=[[Oxford English Dictionary]] |url=https://www.oed.com/dictionary/oil_n1?tl=true&tab=etymology |title=oil noun ¹ Etymology |publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/OED/9508264200 |quote=Anglo-Norman oile < classical Latin}}</ref> 1300 жылға дейін (''[[:wikt:ante|a]]'') жазылған [[Кокань елі (поэма)|«Кокань елі»]] поэмасында кездеседі.<ref name=OED/>{{efn| ---- ---- :Þer beþ riuers..Of oile, melk, honi and wine.<ref name=OED/> ---- :In [[Кокань елі|Коканьда]] is met and drink,<ref name=CnhC>{{cite web|url=https://celt.ucc.ie/published/E300000-001/text001.html|title=Anglo-Irish poems of the Middle Ages: The Kildare Poems (Author: [unknown]) Poem 1 The Land of Cokaygne {MS fol 3r} |publisher=[[Corpus of Electronic Texts]] [[University College Cork|Coláiste na hOllscoile Corcaigh]]}}</ref> :With-vte care, how and swink.<ref name=CnhC/> :... :Ther beth riuers gret and fine <ref name=CnhC/> :Of oile, melk, honi and wine.<ref name=CnhC/> ---- ---- "riuers" сөзі [[Жұмақтың төрт өзені]]не қатысты қолданылған. [[Әулие Павелдің апокалипсисі]]не сәйкес, май Геон өзенімен байланыстырылады.<ref>{{cite web |url=http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/cocnn.htm#45-6 |author=Bella Millett |title=The Land of Cockaygne London MS Harley 913, ff. 3r-6v, Notes 45-46 |publisher=[[British Library]]: [[University of Southampton]] Wessex Parallel WebTexts |quote=[[:s:The Apocryphal New Testament (1924)/Apocalypses/The Apocalypse of Paul|Apocalypse of St Paul]]; see [[M. R. James]], trans., [[:s:The Apocryphal New Testament (1924)|The Apocryphal New Testament]] ([[Oxford]]: [[Clarendon Press]], 1924), p. 538)}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240809175824/http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/cocnn.htm#45-6|date=9 August 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/coctrans.htm |title=The Land of Cockaygne London MS Harley 913, ff. 3r-6v, Translation |editor=Bella Millett |publisher=[[British Library]]: [[University of Southampton]] Wessex Parallel WebTexts}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250614134251/http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/coctrans.htm|date=14 June 2025}}</ref> ---- }} [[Орта ағылшын тілі]]ндегі бұл сөз [[Ескі француз тілі|ескі француз тіліндегі]] ''oile'' сөзінен шыққан.<ref name=OEDE/> Оның ағылшын тіліне енуі [[Тәубешіл Эдуард]]тың (1042–1066) билігі кезіндегі тілдік ықпалмен<ref name=CLA2006>{{cite book |author=C. L. Allen |editor1=Keith Brown |editor2=Sarah Ogilvie |date=2006 |publication-date=6 April 2010 |url=https://www.google.co.uk/books/edition/Concise_Encyclopedia_of_Languages_of_the/F2SRqDzB50wC?hl=en&gbpv=0 |chapter=English, Old English |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/Concise_Encyclopedia_of_Languages_of_the/F2SRqDzB50wC?hl=en&gbpv=1&dq=1066+invasion+caused+change+Old+English+to+Anglo-Norman&pg=PA358&printsec=frontcover |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |page=358: Effects of Language Contact (last paragraph) |location=[[Australian National University]], [[Canberra]] |ISBN=9780080877754 |publisher=[[Elsevier Science]]}}</ref> және 1066 жылғы 14 қазанда [[Гарольд Годвинсон|Гарольд корольдің]] қаза табуынан<ref>{{cite book |author1=Pauline Stafford |author2=John Hudson |display-authors=et al. |date=2020 |editor1=Philip Waller |editor2=Robert Peberdy |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_British_and_Irish_Histor/Pt4IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=1066+invasion+caused+change+Old+English+to+Anglo-Norman&pg=PA448&printsec=frontcover |chapter=NORMAN CONQUEST OF ENGLAND |url=https://www.google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_British_and_Irish_Histor/Pt4IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |title=A Dictionary of British and Irish History |page=447 |ISBN=9781119698425}}</ref> кейінгі [[Норман жаулап алуы|Нормандиядан жасалған 1066 жылғы басып кірумен]] байланыстырылады.<ref name=CLA2006/> Сөздің сақталған ең ерте дереккөздерінің бірі — XII немесе XIII ғасырда латын тілінен аударылған [[Марбод]]тың ''Lapidaire'' еңбегі.<ref>{{cite book |last1=Studer M.A.D. Lit. |first=Paul |date=1924 |editor1=Joan Evans |editor2=P.S. |title=Anglo-Norman lapidaries |url=https://archive.org/details/AngloNormanLapidaries/studer-p-anglo-1924-RTL009603-LowRes/page/n7/mode/2up |location=[[University of Oxford]]: [[Paris]] |publisher=EDOUARD CHAMPION [[:fr:Édouard Champion|fr]]: [[archive.org]] |publication-date=11 January 2011 |page=XIII, XVI, XIX: Introduction; 1, 2: THE MANUSCRIPTS; 21, 22: 1 THE FIRST FRENCH VERSION OF MARBODE'S LAPIDARY |quote=No Western mineralogical lapidaries are known to have been written after the seventh century, when Isodore of Seville compiled his ''Etymologiae'', until Marbode, bishop of Rennes, between 1067 and 1101, wrote his Latin poem ''de lapidibus''" "six Old French verse translations made directly from the text are known: that called the First French Version" "the discovery of strong evidence that the version called by Pannier ''Le Premier lapidaire francaise'', to which we refer as ''The First French Version of Marbode's Lapidary'', was written before 1150. – of the earlier period there survive scarcely any genuine continental lapidaries in the vernacular except the two translations of Marbode known as the ''Lapidaire de Modene'' and the ''Lapidaire de Berne''" "A. M.S. Paris Bibl. Nat. lat. 14470 – is the oldest MS containing the First French Version – The writing belongs to the latter half of the twelfth century or the beginning of the thirteenth" " Meyer showed conclusively MS. A. was not written in England – our investigations have brought to light strong evidence that it became the basis of an Anglo-Norman prose version about 1150 – The language is that which in the first half of the twelfth century served as a common literary medium in the Norman dominions on both sides of the Channel – uile (usually ''oile'' 265-66 |via=anglo-norman.net/entry/oile_1}}</ref><ref>{{cite book |author=[[Prifysgol Aberystwyth]] |chapter=Results (3) |chapter-url=https://www.anglo-norman.net/entry/oile_1 |title=The Anglo-Norman Dictionary |edition=second |location=Department of Modern Languages Hugh Owen Building |publisher=Prifysgol Aberystwyth: anglo-norman.net}}</ref> Ескі француз тіліндегі бұл атау [[Классикалық латын тілі|классикалық латын тіліндегі]] ''oleum'' сөзінен шыққан.<ref name=OEDE/><ref name=OEtymD>{{OEtymD|oil}}</ref> Оның сақталған ең ерте қолданысы [[Плавт]]тың ''[[Пенул]]'' шығармасында кездеседі.<ref name=LS>{{Lewis and Short|oleum|ref}}</ref> {{efn|Латын тіліндегі дереккөздердің<ref name=LS/> хронологиясы: :Біздің заманымызға дейін: ::Плавт, ''Poenulus''<ref name=LS/> (шамамен б.з.д. 200 жыл).<ref>{{cite web |author=John Starks Jnr |url=https://bingweb.binghamton.edu/~jstarks/punypunic.html |title=THE PUNY PUNIC (Poenulus) BY Plautus Dramatis Personae) |publisher=[[binghamton.edu]] |quote=The time is more or less the present (i.e. circa 200 B.C.)}}</ref> ::[[Үлкен Катон]],<ref name=LS/> (б.з.д. 234–149 жылдар) ([[Тускулум]]),<ref name=WH-HBA>{{cite book |url=https://www.loebclassics.com/view/LCL283/1934/volume.xml |title=CATO AND VARRO ON AGRICULTURE |translator1=W. D. Hooper |translator2=Harrison Boyd Ash |series=[[Loeb Classical Library]] 283 |location=[[Cambridge, MA]] |publisher=[[Harvard University Press]] |date=1934}}</ref> ''De Agri Cultura''<ref name=LS/> (шамамен б.з.д. 160 жыл).<ref>{{cite book |author=M. Stephen Spurr |editor1=Antony Spawforth |editor2=Esther Eidinow |editor3=Simon Hornblower |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Oxford_Companion_to_Classical_Civili/AIgdBAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Cato+the+Elder,+De+Agri+Cultura++160BC&pg=PA156&printsec=frontcover |chapter=Appendix: Cato the Elder: De agricultura |title=Oxford Companion to CLASSICAL CIVILIZATION |page=156 |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |ISBN=9780198706779}}</ref> ::[[Торийдің аграрлық заңы|Lex Thoria]]<ref name=LS/> (б.з.д. 111 жыл).<ref>{{cite web |author=UGA |url=https://droitromain.univ-grenoble-alpes.fr/Leges/thoria.gr.html |title=LEX THORIA AGRARIA ( 111 BC) |publisher=[[Université Grenoble Alpes]] |via=google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_Greek_and_Roman_Antiquit/nfUrAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Lex+Thoria&pg=PA700&printsec=frontcover "the date of the Lex Thoria is usually fixed by Rudorff as the year of the city 643 or B.C. 111"}}</ref> ::[[Варрон]],<ref name=LS/> (б.з.д. 116–27 жылдар) ([[Реате]]),<ref name=WH-HBA/> ''De Re Rustica''.<ref name=LS/> ::[[Цицерон]]<ref name=LS/> (б.з.д. 106 жыл, [[Арпинум]]).<ref>{{cite web |author1= John Ferguson |display-authors=et al. |date=4 December 2025 |url=https://www.britannica.com/biography/Cicero |title=Governors Cicero |work=[[Britannica]]}}</ref> ::[[Вергилий]],<ref name=LS/> (б.з.д. 70 жылғы 15 қазан, [[Андес (Италия)|Андес]]),<ref>{{cite book |author=Michael Simpson |date=1998 |chapter-url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=&v=2.1&it=r&id=GALE%7CEJ1631006748&sid=googleScholar&linkaccess=abs&userGroupName=anon%7E7a7828dd&aty=open-web-entry |title=Encyclopedia of World Biography |chapter=Virgil |publisher=[[Gale (publisher)|Gale]] |series=Gale Academic OneFile |via=poets.org/poet/virgil}}</ref> ''[[Энеида]]''.<ref name=LS/> ::[[Гораций]],<ref name=LS/> (б.з.д. 65 жылғы 8 желтоқсан),<ref>{{cite book |author=Robin Nisbet |editor=Stephen Harrison |title=The Cambridge Companion to Horace: 1 – Horace: life and chronology from Part 1: – Orientations |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-companion-to-horace/horace-life-and-chronology/CE39F23F8CBA22CA5E4AEE17580311A5 |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=28 May 2007 |doi=10.1017/CCOL0521830028.002}}</ref> ''[[Сатиралар (Гораций)|Saturae]]''.<ref name=LS/> ::[[Овидий]],<ref name=LS/> (б.з.д. 43 жылғы 20 наурыз),<ref>{{cite web |author=William L. Carey |url=https://www.thelatinlibrary.com/101/ovidintro.pdf |title=P. OVIDIUS NASO (43 B.C. - A.D. 17) |location=[[George Mason University]] |via=poetryfoundation.org/poets/ovid |archive-url=https://web.archive.org/web/20030617140852/https://www.thelatinlibrary.com/101/ovidintro.pdf |archive-date=17 June 2003 |url-status=live}}</ref> ''[[Тристия]]''.<ref name=LS/> :Біздің заманымыз: ::[[Луций Колумелла|Колумелла]],<ref name=LS/> (б.з. 70 жыл),<ref>{{cite web |author=Silke Diederich |date=25 February 2016 |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0203.xml |title=Oxford Biographies Columella |doi=10.1093/obo/9780195389661-0203 |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> ''[[Луций Колумелла#De re rustica|De Re Rustica]]''.<ref name=LS/> ::[[Үлкен Плиний]],<ref name=LS/> (б.з. 23 жыл, [[Транспадан Галлиясы]] — 79 жылғы 24 тамыз, [[Стабия]]),<ref>{{cite web |author= Jerry Stannard |url=https://www.britannica.com/biography/Pliny-the-Elder |title=Pliny the Elder |work=[[Britannica]]}}</ref> ''[[Табиғат тарихы (Плиний)|Naturalis Historia]]''.<ref name=LS/> ::[[Ювенал]],<ref name=LS/> (б.з. 80 жыл, [[Аквинум]]),<ref>{{cite book |author=James Sullivan |date=December 16, 2003 |editor=Frank N. Magill |url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Ancient_World/7NVFUi7G6TEC?hl=en&gbpv=1 |title=The Ancient World Dictionary of World Biography |page=647 |chapter=JUVENAL |publisher=[[Taylor & Francis]] |volume=1}}</ref> ''[[Сатиралар (Ювенал)|Saturae]]''.<ref name=LS/>}} Латын тіліндегі ''oleum'' сөзі өз кезегінде [[Грек тілі|грек тіліндегі]] {{lang|grc|ἔλαιον}} (''elaion'') — «зәйтүн майы, май»<ref>{{Liddell–Scott–Jones entry|e)/laion|ἔλαιον|ref}}.</ref> сөзінен шыққан. Ал бұл сөз {{lang|grc|ἐλαία}} (''elaia'') — «[[зәйтүн]] ағашы», «зәйтүн жемісі» деген атаудан тараған.<ref>{{Liddell–Scott–Jones entry|e)lai/a|ἐλαία|shortref}}.</ref><ref name=OEtymD/> [[Микен грек тілі]]нде «зәйтүн майы» сөзі [[транслитерация]] бойынша ''e-rai-wo'' түрінде жазылған.<ref>{{cite journal |last1=Ventris |first1=Michael |author1-link=Michael Ventris |last2=Chadwick |first2=John |author2-link=John Chadwick |author3=L. R. Palmer |url=https://www.jstor.org/stable/27681672 |title=Review:MICHAEL VENTRIS and JOHN CHADWICK:Documents in Mycenaean Greek, 300 selected tablets from Knossos, Pylos and Mycenae, with comm. and vocabulary. With a foreword by Alan J.B. Wace. Cambridge Univ. Press 1956. XXXI. 452 S. 26 Abb. 3 Taf. 4^o 8₄ sh. |journal=[[Gnomon (journal)|Gnomon]] |volume=29 |number=8 |publisher=[[Verlag C.H.Beck]]: [[ITHAKA]] |via=Palmer: Google Scholar "Olive oil again would appear either as 38-60-42 or more precisely as 38-33-42 (e-rai-wo)" in: scholar.google.com/scholar?hl=en&as_sdt=0%2C5&q=Olive+oil+38-33-42+%28e-rai-wo%29&btnG=via: Kim Raymoure minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/}}</ref> Май тарих бойы діни рәсімдерде қолданылып келген. Ол көбінесе рухани тазару құралы ретінде қарастырылып, [[майлау (діни рәсім)|майлау рәсімдерінде]] пайдаланылады. Атап айтқанда, [[киелі май]] [[Иудаизм|иудаизм]]<ref>{{cite journal |last=Chesnutt |first=Randall D. |date=January 2005 |title=Perceptions of Oil in Early Judaism and the Meal Formula in Joseph and Aseneth |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0951820705051955 |journal=Journal for the Study of the Pseudepigrapha |language=en |volume=14 |issue=2 |pages=113–132 |doi=10.1177/0951820705051955 |s2cid=161240989 |issn=0951-8207 |url-access=subscription}}</ref> мен [[Христиандық|христиандықта]]<ref>{{cite news |last1=Sahagun |first1=Louis |date=2008-10-11 |title=Armenian priests journey for jars of holy oil |newspaper=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-oct-11-me-beliefs11-story.html}}</ref> маңызды ғұрыптық сұйықтық болып саналады. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l047tysjdc4671ijlh1fg8a0a1yk2nf 3686886 3686884 2026-10-27T09:04:34Z 1nter pares 146705 3686886 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], [[гидрофобтылық|гидрофобты]] және [[липофильділік|липофильді]] қасиеттерге ие [[Химикаттар|химиялық заттар]]. Майлар әдетте [[жанғыштық|жанғыш]] және [[Беттік-активті заттектер|беттік белсенді]] болады. Майлардың көпшілігі — [[бөлме температурасы]]нда сұйық күйде болатын [[қаныққан және қанықпаған қосылыстар|қанықпаған]] [[липидтер]]. == Өсімдік және жануар майлары == Өсімдіктер, жануарлар және басқа да организмдер әртүрлі майлар түзеді.<ref name=alberts>Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter. ''Molecular Biology of the Cell''. New York: Garland Science, 2002, pp. 62, 118–119.</ref> ''[[Липид]]'' — органикалық еріткіштерде еритін [[май]]лар, [[стероид]]тар және [[фосфолипидтер]]ді білдіретін ғылыми термин.<ref>{{cite web |title=Lipids |url=https://old.goldbook.iupac.org/html/L/L03571.html |website=IUPAC Gold Book}}</ref> Өсімдік майларының тағы бір ірі тобы — [[талл майы]] деп аталатын, ағаштардан алынатын және негізінен [[еріткіш]] пен отын ретінде қолданылатын майлар мен [[канифоль]] қоспалары.<ref>{{cite book |last1=Norlin |first1=Lars-Hugo |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Tall Oil |date=2026 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a26_057.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Қазіргі кезде жануарлардан алынатын майлармен (мысалы, [[тоң май]]) қатар, бұрын [[кит майы]] да кеңінен қолданылған. Коммерциялық қолданылуы тұрғысынан майлардың маңызы зор, өйткені олар [[сабын]] өндірісінде бастапқы шикізат ретінде пайдаланылады және көптеген тағамдардың, соның ішінде [[Өсімдік майы|тағамдық майлардың]] құрамына кіреді.<ref>{{cite book |last1=Thomas |first1=Alfred |last2=Matthäus |first2=Bertrand |last3=Fiebig |first3=Hans-Jochen |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Fats and Fatty Oils |date=2015 |pages=1–84 |doi=10.1002/14356007.a10_173.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> Құрамында қанықпаған майлар көп болатын [[Олифа|кебетін майлар]] кейбір бояулар мен лактардың негізгі компоненттері болып табылады. == Мұнайдан алынатын майлар == Мұнайдан алынатын майлардың бірнеше көзі бар, олардың қатарына шикі мұнайдан алынатын [[мұнай дистилляттары|дистилляттар]] мен [[тақтатас мұнайы]] жатады.<ref>{{cite book |last1=Weiss |first1=Hans-Jürgen |last2=Lisboa |first2=Antonio Carlos Luz |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Oil Shale |date=2010 |doi=10.1002/14356007.a18_101.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Бұл майлар негізінен отын (мысалы, [[жылыту отыны]]), [[гидравликалық сұйықтық]]тар,<ref>{{cite book |last1=Möller |first1=Uwe Jens |last2=Young |first2=David G. |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Hydraulic Fluids |date=2003 |doi=10.1002/14356007.a13_165.pub2 |isbn=3-527-30673-0}}</ref> [[трансформатор майы]] және [[жылу тасымалдағыш сұйықтық]]тар ретінде қолданылады. Сонымен қатар негізінен [[майлау материалдары]] ретінде қолданылатын синтетикалық майлар [[мұнай-химия өнімдері]]н химиялық өңдеу арқылы өндіріледі.<ref>{{cite book |last1=Reinicke |first1=Kurt M. |last2=Hueni |first2=Greg |last3=Liermann |first3=Norbert |last4=Oppelt |first4=Joachim |last5=Reichetseder |first5=Peter |last6=Unverhaun |first6=Wolfram |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Oil and Gas, 1. Introduction |date=2014 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a23_117.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> [[Мұнай]] негізіндегі майлар [[геохимия]]лық процестер нәтижесінде мұнайға айналған [[зоопланктон]] мен [[балдырлар]] сияқты ежелгі [[фоссилдену|қазбаға айналған]] [[органикалық заттар]]дан пайда болады.<ref>{{cite journal |title=Organic geochemistry – A retrospective of its first 70 years |year=2006 |last1=Kvenvolden |first1=Keith A. |journal=Organic Geochemistry |volume=37 |issue=1 |page=1 |bibcode=2006OrGeo..37....1K |s2cid=95305299 |doi=10.1016/j.orggeochem.2005.09.001 |url=https://zenodo.org/record/1000677}}</ref> == Этимологиясы және тарихы == {{efn|[[Ескі ағылшын тілі]]нде бұл сөз ''ele'' түрінде қолданылған;<ref>{{cite book |last1=Bosworth |first1=Joseph |author-link=Joseph Bosworth (scholar) |editor1=Thomas Northcote Toller |editor1-link=Thomas Northcote Toller |editor2=Christ Sean |editor3=Ondřej Tichy |date=2014 |url=https://bosworthtoller.com/ |chapter-url=https://bosworthtoller.com/9200 |location=[[Prague]] |publisher=Faculty of Arts, [[Charles University]] |chapter=ELE |title=Bosworth Toller's Anglo-Saxon Dictionary online}}</ref> "Eft on fyrste, æfter Cristes upstige to heofonum, rixode sum wælhreow casere on Romana ríce, æfter Nerone, se wæs Domicianus gehaten, cristenra manna ehtere: se het afyllan ane cyfe mid weallendum ele," ([[Эйншемдік Эльфрик|Эльфрик]] жазған [[Католиктік уағыздар|уағыздардың]] [[:s:The Homilies of the Anglo-Saxon Church/IV|IV]] бөлімінен алынған үзінді).}} Қазіргі нұсқасына ұқсас сөздің алғашқы қолданысы<ref name=OED>{{cite web |author=[[Oxford English Dictionary]] |url=https://www.oed.com/dictionary/oil_n1?tl=true&tab=meaning_and_use |title=oil noun¹ Meaning & use |publisher=[[Oxford University Press]] |quote=in W. Heuser, Kildare-Gedichte (1904)}}</ref> [[Англо-норман тілі]]нде<ref name=OEDE>{{cite web |author=[[Oxford English Dictionary]] |url=https://www.oed.com/dictionary/oil_n1?tl=true&tab=etymology |title=oil noun ¹ Etymology |publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/OED/9508264200 |quote=Anglo-Norman oile < classical Latin}}</ref> 1300 жылға дейін (''[[:wikt:ante|a]]'') жазылған [[Кокань елі (поэма)|«Кокань елі»]] поэмасында кездеседі.<ref name=OED/>{{efn| ---- ---- :Þer beþ riuers..Of oile, melk, honi and wine.<ref name=OED/> ---- :In [[Кокань елі|Коканьда]] is met and drink,<ref name=CnhC>{{cite web|url=https://celt.ucc.ie/published/E300000-001/text001.html|title=Anglo-Irish poems of the Middle Ages: The Kildare Poems (Author: [unknown]) Poem 1 The Land of Cokaygne {MS fol 3r} |publisher=[[Corpus of Electronic Texts]] [[University College Cork|Coláiste na hOllscoile Corcaigh]]}}</ref> :With-vte care, how and swink.<ref name=CnhC/> :... :Ther beth riuers gret and fine <ref name=CnhC/> :Of oile, melk, honi and wine.<ref name=CnhC/> ---- ---- "riuers" сөзі [[Жұмақтың төрт өзені]]не қатысты қолданылған. [[Әулие Павелдің апокалипсисі]]не сәйкес, май Геон өзенімен байланыстырылады.<ref>{{cite web |url=http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/cocnn.htm#45-6 |author=Bella Millett |title=The Land of Cockaygne London MS Harley 913, ff. 3r-6v, Notes 45-46 |publisher=[[British Library]]: [[University of Southampton]] Wessex Parallel WebTexts |quote=[[:s:The Apocryphal New Testament (1924)/Apocalypses/The Apocalypse of Paul|Apocalypse of St Paul]]; see [[M. R. James]], trans., [[:s:The Apocryphal New Testament (1924)|The Apocryphal New Testament]] ([[Oxford]]: [[Clarendon Press]], 1924), p. 538)}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240809175824/http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/cocnn.htm#45-6|date=9 August 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/coctrans.htm |title=The Land of Cockaygne London MS Harley 913, ff. 3r-6v, Translation |editor=Bella Millett |publisher=[[British Library]]: [[University of Southampton]] Wessex Parallel WebTexts}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250614134251/http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/coctrans.htm|date=14 June 2025}}</ref> ---- }} [[Орта ағылшын тілі]]ндегі бұл сөз [[Ескі француз тілі|ескі француз тіліндегі]] ''oile'' сөзінен шыққан.<ref name=OEDE/> Оның ағылшын тіліне енуі [[Тәубешіл Эдуард]]тың (1042–1066) билігі кезіндегі тілдік ықпалмен<ref name=CLA2006>{{cite book |author=C. L. Allen |editor1=Keith Brown |editor2=Sarah Ogilvie |date=2006 |publication-date=6 April 2010 |url=https://www.google.co.uk/books/edition/Concise_Encyclopedia_of_Languages_of_the/F2SRqDzB50wC?hl=en&gbpv=0 |chapter=English, Old English |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/Concise_Encyclopedia_of_Languages_of_the/F2SRqDzB50wC?hl=en&gbpv=1&dq=1066+invasion+caused+change+Old+English+to+Anglo-Norman&pg=PA358&printsec=frontcover |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |page=358: Effects of Language Contact (last paragraph) |location=[[Australian National University]], [[Canberra]] |ISBN=9780080877754 |publisher=[[Elsevier Science]]}}</ref> және 1066 жылғы 14 қазанда [[Гарольд Годвинсон|Гарольд корольдің]] қаза табуынан<ref>{{cite book |author1=Pauline Stafford |author2=John Hudson |display-authors=et al. |date=2020 |editor1=Philip Waller |editor2=Robert Peberdy |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_British_and_Irish_Histor/Pt4IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=1066+invasion+caused+change+Old+English+to+Anglo-Norman&pg=PA448&printsec=frontcover |chapter=NORMAN CONQUEST OF ENGLAND |url=https://www.google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_British_and_Irish_Histor/Pt4IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |title=A Dictionary of British and Irish History |page=447 |ISBN=9781119698425}}</ref> кейінгі [[Норман жаулап алуы|Нормандиядан жасалған 1066 жылғы басып кірумен]] байланыстырылады.<ref name=CLA2006/> Сөздің сақталған ең ерте дереккөздерінің бірі — XII немесе XIII ғасырда латын тілінен аударылған [[Марбод]]тың ''Lapidaire'' еңбегі.<ref>{{cite book |last1=Studer M.A.D. Lit. |first=Paul |date=1924 |editor1=Joan Evans |editor2=P.S. |title=Anglo-Norman lapidaries |url=https://archive.org/details/AngloNormanLapidaries/studer-p-anglo-1924-RTL009603-LowRes/page/n7/mode/2up |location=[[University of Oxford]]: [[Paris]] |publisher=EDOUARD CHAMPION [[:fr:Édouard Champion|fr]]: [[archive.org]] |publication-date=11 January 2011 |page=XIII, XVI, XIX: Introduction; 1, 2: THE MANUSCRIPTS; 21, 22: 1 THE FIRST FRENCH VERSION OF MARBODE'S LAPIDARY |quote=No Western mineralogical lapidaries are known to have been written after the seventh century, when Isodore of Seville compiled his ''Etymologiae'', until Marbode, bishop of Rennes, between 1067 and 1101, wrote his Latin poem ''de lapidibus''" "six Old French verse translations made directly from the text are known: that called the First French Version" "the discovery of strong evidence that the version called by Pannier ''Le Premier lapidaire francaise'', to which we refer as ''The First French Version of Marbode's Lapidary'', was written before 1150. – of the earlier period there survive scarcely any genuine continental lapidaries in the vernacular except the two translations of Marbode known as the ''Lapidaire de Modene'' and the ''Lapidaire de Berne''" "A. M.S. Paris Bibl. Nat. lat. 14470 – is the oldest MS containing the First French Version – The writing belongs to the latter half of the twelfth century or the beginning of the thirteenth" " Meyer showed conclusively MS. A. was not written in England – our investigations have brought to light strong evidence that it became the basis of an Anglo-Norman prose version about 1150 – The language is that which in the first half of the twelfth century served as a common literary medium in the Norman dominions on both sides of the Channel – uile (usually ''oile'' 265-66 |via=anglo-norman.net/entry/oile_1}}</ref><ref>{{cite book |author=[[Prifysgol Aberystwyth]] |chapter=Results (3) |chapter-url=https://www.anglo-norman.net/entry/oile_1 |title=The Anglo-Norman Dictionary |edition=second |location=Department of Modern Languages Hugh Owen Building |publisher=Prifysgol Aberystwyth: anglo-norman.net}}</ref> Ескі француз тіліндегі бұл атау [[Классикалық латын тілі|классикалық латын тіліндегі]] ''oleum'' сөзінен шыққан.<ref name=OEDE/><ref name=OEtymD>{{OEtymD|oil}}</ref> Оның сақталған ең ерте қолданысы [[Плавт]]тың ''[[Пенул]]'' шығармасында кездеседі.<ref name=LS>{{Lewis and Short|oleum|ref}}</ref> {{efn|Латын тіліндегі дереккөздердің<ref name=LS/> хронологиясы: :Біздің заманымызға дейін: ::Плавт, ''Poenulus''<ref name=LS/> (шамамен б.з.д. 200 жыл).<ref>{{cite web |author=John Starks Jnr |url=https://bingweb.binghamton.edu/~jstarks/punypunic.html |title=THE PUNY PUNIC (Poenulus) BY Plautus Dramatis Personae) |publisher=[[binghamton.edu]] |quote=The time is more or less the present (i.e. circa 200 B.C.)}}</ref> ::[[Үлкен Катон]],<ref name=LS/> (б.з.д. 234–149 жылдар) ([[Тускулум]]),<ref name=WH-HBA>{{cite book |url=https://www.loebclassics.com/view/LCL283/1934/volume.xml |title=CATO AND VARRO ON AGRICULTURE |translator1=W. D. Hooper |translator2=Harrison Boyd Ash |series=[[Loeb Classical Library]] 283 |location=[[Cambridge, MA]] |publisher=[[Harvard University Press]] |date=1934}}</ref> ''De Agri Cultura''<ref name=LS/> (шамамен б.з.д. 160 жыл).<ref>{{cite book |author=M. Stephen Spurr |editor1=Antony Spawforth |editor2=Esther Eidinow |editor3=Simon Hornblower |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Oxford_Companion_to_Classical_Civili/AIgdBAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Cato+the+Elder,+De+Agri+Cultura++160BC&pg=PA156&printsec=frontcover |chapter=Appendix: Cato the Elder: De agricultura |title=Oxford Companion to CLASSICAL CIVILIZATION |page=156 |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |ISBN=9780198706779}}</ref> ::[[Торийдің аграрлық заңы|Lex Thoria]]<ref name=LS/> (б.з.д. 111 жыл).<ref>{{cite web |author=UGA |url=https://droitromain.univ-grenoble-alpes.fr/Leges/thoria.gr.html |title=LEX THORIA AGRARIA ( 111 BC) |publisher=[[Université Grenoble Alpes]] |via=google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_Greek_and_Roman_Antiquit/nfUrAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Lex+Thoria&pg=PA700&printsec=frontcover "the date of the Lex Thoria is usually fixed by Rudorff as the year of the city 643 or B.C. 111"}}</ref> ::[[Варрон]],<ref name=LS/> (б.з.д. 116–27 жылдар) ([[Реате]]),<ref name=WH-HBA/> ''De Re Rustica''.<ref name=LS/> ::[[Цицерон]]<ref name=LS/> (б.з.д. 106 жыл, [[Арпинум]]).<ref>{{cite web |author1= John Ferguson |display-authors=et al. |date=4 December 2025 |url=https://www.britannica.com/biography/Cicero |title=Governors Cicero |work=[[Britannica]]}}</ref> ::[[Вергилий]],<ref name=LS/> (б.з.д. 70 жылғы 15 қазан, [[Андес (Италия)|Андес]]),<ref>{{cite book |author=Michael Simpson |date=1998 |chapter-url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=&v=2.1&it=r&id=GALE%7CEJ1631006748&sid=googleScholar&linkaccess=abs&userGroupName=anon%7E7a7828dd&aty=open-web-entry |title=Encyclopedia of World Biography |chapter=Virgil |publisher=[[Gale (publisher)|Gale]] |series=Gale Academic OneFile |via=poets.org/poet/virgil}}</ref> ''[[Энеида]]''.<ref name=LS/> ::[[Гораций]],<ref name=LS/> (б.з.д. 65 жылғы 8 желтоқсан),<ref>{{cite book |author=Robin Nisbet |editor=Stephen Harrison |title=The Cambridge Companion to Horace: 1 – Horace: life and chronology from Part 1: – Orientations |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-companion-to-horace/horace-life-and-chronology/CE39F23F8CBA22CA5E4AEE17580311A5 |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=28 May 2007 |doi=10.1017/CCOL0521830028.002}}</ref> ''[[Сатиралар (Гораций)|Saturae]]''.<ref name=LS/> ::[[Овидий]],<ref name=LS/> (б.з.д. 43 жылғы 20 наурыз),<ref>{{cite web |author=William L. Carey |url=https://www.thelatinlibrary.com/101/ovidintro.pdf |title=P. OVIDIUS NASO (43 B.C. - A.D. 17) |location=[[George Mason University]] |via=poetryfoundation.org/poets/ovid |archive-url=https://web.archive.org/web/20030617140852/https://www.thelatinlibrary.com/101/ovidintro.pdf |archive-date=17 June 2003 |url-status=live}}</ref> ''[[Тристия]]''.<ref name=LS/> :Біздің заманымыз: ::[[Луций Колумелла|Колумелла]],<ref name=LS/> (б.з. 70 жыл),<ref>{{cite web |author=Silke Diederich |date=25 February 2016 |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0203.xml |title=Oxford Biographies Columella |doi=10.1093/obo/9780195389661-0203 |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> ''[[Луций Колумелла#De re rustica|De Re Rustica]]''.<ref name=LS/> ::[[Үлкен Плиний]],<ref name=LS/> (б.з. 23 жыл, [[Транспадан Галлиясы]] — 79 жылғы 24 тамыз, [[Стабия]]),<ref>{{cite web |author= Jerry Stannard |url=https://www.britannica.com/biography/Pliny-the-Elder |title=Pliny the Elder |work=[[Britannica]]}}</ref> ''[[Табиғат тарихы (Плиний)|Naturalis Historia]]''.<ref name=LS/> ::[[Ювенал]],<ref name=LS/> (б.з. 80 жыл, [[Аквинум]]),<ref>{{cite book |author=James Sullivan |date=December 16, 2003 |editor=Frank N. Magill |url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Ancient_World/7NVFUi7G6TEC?hl=en&gbpv=1 |title=The Ancient World Dictionary of World Biography |page=647 |chapter=JUVENAL |publisher=[[Taylor & Francis]] |volume=1}}</ref> ''[[Сатиралар (Ювенал)|Saturae]]''.<ref name=LS/>}} Латын тіліндегі ''oleum'' сөзі өз кезегінде [[Грек тілі|грек тіліндегі]] {{lang|grc|ἔλαιον}} (''elaion'') — «зәйтүн майы, май»<ref>{{Liddell–Scott–Jones entry|e)/laion|ἔλαιον|ref}}.</ref> сөзінен шыққан. Ал бұл сөз {{lang|grc|ἐλαία}} (''elaia'') — «[[зәйтүн]] ағашы», «зәйтүн жемісі» деген атаудан тараған.<ref>{{Liddell–Scott–Jones entry|e)lai/a|ἐλαία|shortref}}.</ref><ref name=OEtymD/> [[Микен грек тілі]]нде «зәйтүн майы» сөзі [[транслитерация]] бойынша ''e-rai-wo'' түрінде жазылған.<ref>{{cite journal |last1=Ventris |first1=Michael |author1-link=Michael Ventris |last2=Chadwick |first2=John |author2-link=John Chadwick |author3=L. R. Palmer |url=https://www.jstor.org/stable/27681672 |title=Review:MICHAEL VENTRIS and JOHN CHADWICK:Documents in Mycenaean Greek, 300 selected tablets from Knossos, Pylos and Mycenae, with comm. and vocabulary. With a foreword by Alan J.B. Wace. Cambridge Univ. Press 1956. XXXI. 452 S. 26 Abb. 3 Taf. 4^o 8₄ sh. |journal=[[Gnomon (journal)|Gnomon]] |volume=29 |number=8 |publisher=[[Verlag C.H.Beck]]: [[ITHAKA]] |via=Palmer: Google Scholar "Olive oil again would appear either as 38-60-42 or more precisely as 38-33-42 (e-rai-wo)" in: scholar.google.com/scholar?hl=en&as_sdt=0%2C5&q=Olive+oil+38-33-42+%28e-rai-wo%29&btnG=via: Kim Raymoure minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/}}</ref> Май тарих бойы діни рәсімдерде қолданылып келген. Ол көбінесе рухани тазару құралы ретінде қарастырылып, [[майлау (діни рәсім)|майлау рәсімдерінде]] пайдаланылады. Атап айтқанда, [[киелі май]] [[Иудаизм|иудаизм]]<ref>{{cite journal |last=Chesnutt |first=Randall D. |date=January 2005 |title=Perceptions of Oil in Early Judaism and the Meal Formula in Joseph and Aseneth |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0951820705051955 |journal=Journal for the Study of the Pseudepigrapha |language=en |volume=14 |issue=2 |pages=113–132 |doi=10.1177/0951820705051955 |s2cid=161240989 |issn=0951-8207 |url-access=subscription}}</ref> мен [[Христиандық|христиандықта]]<ref>{{cite news |last1=Sahagun |first1=Louis |date=2008-10-11 |title=Armenian priests journey for jars of holy oil |newspaper=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-oct-11-me-beliefs11-story.html}}</ref> маңызды ғұрыптық сұйықтық болып саналады. == Тағы қараңыз == * [[Эмульсия]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gqo2au38ncp9as0eqgbdomsmm86aqsk 3686889 3686886 2026-10-27T09:05:32Z 1nter pares 146705 3686889 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Italian olive oil 2007.jpg|thumb|upright|Тағамға қолданылатын [[зәйтүн майы]] құйылған бөтелке]] '''Майлар''' — температураға байланысты [[тұтқырлық|тұтқырлығы]] әртүрлі болатын [[сұйықтық]]тар. Майлар — негізінен [[көмірсутектер]]ден тұратын, [[химиялық полярлық|полярсыз]], [[гидрофобтылық|гидрофобты]] және [[липофильділік|липофильді]] қасиеттерге ие [[Химикаттар|химиялық заттар]]. Майлар әдетте [[жанғыштық|жанғыш]] және [[Беттік-активті заттектер|беттік белсенді]] болады. Майлардың көпшілігі — [[бөлме температурасы]]нда сұйық күйде болатын [[қаныққан және қанықпаған қосылыстар|қанықпаған]] [[липидтер]]. == Өсімдік және жануар майлары == Өсімдіктер, жануарлар және басқа да организмдер әртүрлі майлар түзеді.<ref name=alberts>Alberts, Bruce; Johnson, Alexander; Lewis, Julian; Raff, Martin; Roberts, Keith; Walter, Peter. ''Molecular Biology of the Cell''. New York: Garland Science, 2002, pp. 62, 118–119.</ref> ''[[Липид]]'' — органикалық еріткіштерде еритін [[май]]лар, [[стероид]]тар және [[фосфолипидтер]]ді білдіретін ғылыми термин.<ref>{{cite web |title=Lipids |url=https://old.goldbook.iupac.org/html/L/L03571.html |website=IUPAC Gold Book}}</ref> Өсімдік майларының тағы бір ірі тобы — [[талл майы]] деп аталатын, ағаштардан алынатын және негізінен [[еріткіш]] пен отын ретінде қолданылатын майлар мен [[канифоль]] қоспалары.<ref>{{cite book |last1=Norlin |first1=Lars-Hugo |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Tall Oil |date=2026 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a26_057.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Қазіргі кезде жануарлардан алынатын майлармен (мысалы, [[тоң май]]) қатар, бұрын [[кит майы]] да кеңінен қолданылған. Коммерциялық қолданылуы тұрғысынан майлардың маңызы зор, өйткені олар [[сабын]] өндірісінде бастапқы шикізат ретінде пайдаланылады және көптеген тағамдардың, соның ішінде [[Өсімдік майы|тағамдық майлардың]] құрамына кіреді.<ref>{{cite book |last1=Thomas |first1=Alfred |last2=Matthäus |first2=Bertrand |last3=Fiebig |first3=Hans-Jochen |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Fats and Fatty Oils |date=2015 |pages=1–84 |doi=10.1002/14356007.a10_173.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> Құрамында қанықпаған майлар көп болатын [[Олифа|кебетін майлар]] кейбір бояулар мен лактардың негізгі компоненттері болып табылады. == Мұнайдан алынатын майлар == Мұнайдан алынатын майлардың бірнеше көзі бар, олардың қатарына шикі мұнайдан алынатын [[мұнай дистилляттары|дистилляттар]] мен [[тақтатас мұнайы]] жатады.<ref>{{cite book |last1=Weiss |first1=Hans-Jürgen |last2=Lisboa |first2=Antonio Carlos Luz |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Oil Shale |date=2010 |doi=10.1002/14356007.a18_101.pub2 |isbn=978-3-527-30385-4}}</ref> Бұл майлар негізінен отын (мысалы, [[жылыту отыны]]), [[гидравликалық сұйықтық]]тар,<ref>{{cite book |last1=Möller |first1=Uwe Jens |last2=Young |first2=David G. |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Hydraulic Fluids |date=2003 |doi=10.1002/14356007.a13_165.pub2 |isbn=3-527-30673-0}}</ref> [[трансформатор майы]] және [[жылу тасымалдағыш сұйықтық]]тар ретінде қолданылады. Сонымен қатар негізінен [[майлау материалдары]] ретінде қолданылатын синтетикалық майлар [[мұнай-химия өнімдері]]н химиялық өңдеу арқылы өндіріледі.<ref>{{cite book |last1=Reinicke |first1=Kurt M. |last2=Hueni |first2=Greg |last3=Liermann |first3=Norbert |last4=Oppelt |first4=Joachim |last5=Reichetseder |first5=Peter |last6=Unverhaun |first6=Wolfram |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |chapter=Oil and Gas, 1. Introduction |date=2014 |pages=1–14 |doi=10.1002/14356007.a23_117.pub2 |isbn=978-3-527-30673-2}}</ref> [[Мұнай]] негізіндегі майлар [[геохимия]]лық процестер нәтижесінде мұнайға айналған [[зоопланктон]] мен [[балдырлар]] сияқты ежелгі [[фоссилдену|қазбаға айналған]] [[органикалық заттар]]дан пайда болады.<ref>{{cite journal |title=Organic geochemistry – A retrospective of its first 70 years |year=2006 |last1=Kvenvolden |first1=Keith A. |journal=Organic Geochemistry |volume=37 |issue=1 |page=1 |bibcode=2006OrGeo..37....1K |s2cid=95305299 |doi=10.1016/j.orggeochem.2005.09.001 |url=https://zenodo.org/record/1000677}}</ref> == Этимологиясы және тарихы == {{efn|[[Ескі ағылшын тілі]]нде бұл сөз ''ele'' түрінде қолданылған;<ref>{{cite book |last1=Bosworth |first1=Joseph |author-link=Joseph Bosworth (scholar) |editor1=Thomas Northcote Toller |editor1-link=Thomas Northcote Toller |editor2=Christ Sean |editor3=Ondřej Tichy |date=2014 |url=https://bosworthtoller.com/ |chapter-url=https://bosworthtoller.com/9200 |location=[[Prague]] |publisher=Faculty of Arts, [[Charles University]] |chapter=ELE |title=Bosworth Toller's Anglo-Saxon Dictionary online}}</ref> "Eft on fyrste, æfter Cristes upstige to heofonum, rixode sum wælhreow casere on Romana ríce, æfter Nerone, se wæs Domicianus gehaten, cristenra manna ehtere: se het afyllan ane cyfe mid weallendum ele," ([[Эйншемдік Эльфрик|Эльфрик]] жазған [[Католиктік уағыздар|уағыздардың]] [[:s:The Homilies of the Anglo-Saxon Church/IV|IV]] бөлімінен алынған үзінді).}} Қазіргі нұсқасына ұқсас сөздің алғашқы қолданысы<ref name=OED>{{cite web |author=[[Oxford English Dictionary]] |url=https://www.oed.com/dictionary/oil_n1?tl=true&tab=meaning_and_use |title=oil noun¹ Meaning & use |publisher=[[Oxford University Press]] |quote=in W. Heuser, Kildare-Gedichte (1904)}}</ref> [[Англо-норман тілі]]нде<ref name=OEDE>{{cite web |author=[[Oxford English Dictionary]] |url=https://www.oed.com/dictionary/oil_n1?tl=true&tab=etymology |title=oil noun ¹ Etymology |publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/OED/9508264200 |quote=Anglo-Norman oile < classical Latin}}</ref> 1300 жылға дейін (''[[:wikt:ante|a]]'') жазылған [[Кокань елі (поэма)|«Кокань елі»]] поэмасында кездеседі.<ref name=OED/>{{efn| ---- ---- :Þer beþ riuers..Of oile, melk, honi and wine.<ref name=OED/> ---- :In [[Кокань елі|Коканьда]] is met and drink,<ref name=CnhC>{{cite web|url=https://celt.ucc.ie/published/E300000-001/text001.html|title=Anglo-Irish poems of the Middle Ages: The Kildare Poems (Author: [unknown]) Poem 1 The Land of Cokaygne {MS fol 3r} |publisher=[[Corpus of Electronic Texts]] [[University College Cork|Coláiste na hOllscoile Corcaigh]]}}</ref> :With-vte care, how and swink.<ref name=CnhC/> :... :Ther beth riuers gret and fine <ref name=CnhC/> :Of oile, melk, honi and wine.<ref name=CnhC/> ---- ---- "riuers" сөзі [[Жұмақтың төрт өзені]]не қатысты қолданылған. [[Әулие Павелдің апокалипсисі]]не сәйкес, май Геон өзенімен байланыстырылады.<ref>{{cite web |url=http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/cocnn.htm#45-6 |author=Bella Millett |title=The Land of Cockaygne London MS Harley 913, ff. 3r-6v, Notes 45-46 |publisher=[[British Library]]: [[University of Southampton]] Wessex Parallel WebTexts |quote=[[:s:The Apocryphal New Testament (1924)/Apocalypses/The Apocalypse of Paul|Apocalypse of St Paul]]; see [[M. R. James]], trans., [[:s:The Apocryphal New Testament (1924)|The Apocryphal New Testament]] ([[Oxford]]: [[Clarendon Press]], 1924), p. 538)}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240809175824/http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/cocnn.htm#45-6|date=9 August 2024}}</ref><ref>{{cite web |url=http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/coctrans.htm |title=The Land of Cockaygne London MS Harley 913, ff. 3r-6v, Translation |editor=Bella Millett |publisher=[[British Library]]: [[University of Southampton]] Wessex Parallel WebTexts}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250614134251/http://wpwt.soton.ac.uk/trans/cockaygn/coctrans.htm|date=14 June 2025}}</ref> ---- }} [[Орта ағылшын тілі]]ндегі бұл сөз [[Ескі француз тілі|ескі француз тіліндегі]] ''oile'' сөзінен шыққан.<ref name=OEDE/> Оның ағылшын тіліне енуі [[Тәубешіл Эдуард]]тың (1042–1066) билігі кезіндегі тілдік ықпалмен<ref name=CLA2006>{{cite book |author=C. L. Allen |editor1=Keith Brown |editor2=Sarah Ogilvie |date=2006 |publication-date=6 April 2010 |url=https://www.google.co.uk/books/edition/Concise_Encyclopedia_of_Languages_of_the/F2SRqDzB50wC?hl=en&gbpv=0 |chapter=English, Old English |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/Concise_Encyclopedia_of_Languages_of_the/F2SRqDzB50wC?hl=en&gbpv=1&dq=1066+invasion+caused+change+Old+English+to+Anglo-Norman&pg=PA358&printsec=frontcover |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |page=358: Effects of Language Contact (last paragraph) |location=[[Australian National University]], [[Canberra]] |ISBN=9780080877754 |publisher=[[Elsevier Science]]}}</ref> және 1066 жылғы 14 қазанда [[Гарольд Годвинсон|Гарольд корольдің]] қаза табуынан<ref>{{cite book |author1=Pauline Stafford |author2=John Hudson |display-authors=et al. |date=2020 |editor1=Philip Waller |editor2=Robert Peberdy |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_British_and_Irish_Histor/Pt4IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=1066+invasion+caused+change+Old+English+to+Anglo-Norman&pg=PA448&printsec=frontcover |chapter=NORMAN CONQUEST OF ENGLAND |url=https://www.google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_British_and_Irish_Histor/Pt4IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 |title=A Dictionary of British and Irish History |page=447 |ISBN=9781119698425}}</ref> кейінгі [[Норман жаулап алуы|Нормандиядан жасалған 1066 жылғы басып кірумен]] байланыстырылады.<ref name=CLA2006/> Сөздің сақталған ең ерте дереккөздерінің бірі — XII немесе XIII ғасырда латын тілінен аударылған [[Марбод]]тың ''Lapidaire'' еңбегі.<ref>{{cite book |last1=Studer M.A.D. Lit. |first=Paul |date=1924 |editor1=Joan Evans |editor2=P.S. |title=Anglo-Norman lapidaries |url=https://archive.org/details/AngloNormanLapidaries/studer-p-anglo-1924-RTL009603-LowRes/page/n7/mode/2up |location=[[University of Oxford]]: [[Paris]] |publisher=EDOUARD CHAMPION [[:fr:Édouard Champion|fr]]: [[archive.org]] |publication-date=11 January 2011 |page=XIII, XVI, XIX: Introduction; 1, 2: THE MANUSCRIPTS; 21, 22: 1 THE FIRST FRENCH VERSION OF MARBODE'S LAPIDARY |quote=No Western mineralogical lapidaries are known to have been written after the seventh century, when Isodore of Seville compiled his ''Etymologiae'', until Marbode, bishop of Rennes, between 1067 and 1101, wrote his Latin poem ''de lapidibus''" "six Old French verse translations made directly from the text are known: that called the First French Version" "the discovery of strong evidence that the version called by Pannier ''Le Premier lapidaire francaise'', to which we refer as ''The First French Version of Marbode's Lapidary'', was written before 1150. – of the earlier period there survive scarcely any genuine continental lapidaries in the vernacular except the two translations of Marbode known as the ''Lapidaire de Modene'' and the ''Lapidaire de Berne''" "A. M.S. Paris Bibl. Nat. lat. 14470 – is the oldest MS containing the First French Version – The writing belongs to the latter half of the twelfth century or the beginning of the thirteenth" " Meyer showed conclusively MS. A. was not written in England – our investigations have brought to light strong evidence that it became the basis of an Anglo-Norman prose version about 1150 – The language is that which in the first half of the twelfth century served as a common literary medium in the Norman dominions on both sides of the Channel – uile (usually ''oile'' 265-66 |via=anglo-norman.net/entry/oile_1}}</ref><ref>{{cite book |author=[[Prifysgol Aberystwyth]] |chapter=Results (3) |chapter-url=https://www.anglo-norman.net/entry/oile_1 |title=The Anglo-Norman Dictionary |edition=second |location=Department of Modern Languages Hugh Owen Building |publisher=Prifysgol Aberystwyth: anglo-norman.net}}</ref> Ескі француз тіліндегі бұл атау [[Классикалық латын тілі|классикалық латын тіліндегі]] ''oleum'' сөзінен шыққан.<ref name=OEDE/><ref name=OEtymD>{{OEtymD|oil}}</ref> Оның сақталған ең ерте қолданысы [[Плавт]]тың ''[[Пенул]]'' шығармасында кездеседі.<ref name=LS>{{Lewis and Short|oleum|ref}}</ref> {{efn|Латын тіліндегі дереккөздердің<ref name=LS/> хронологиясы: :Біздің заманымызға дейін: ::Плавт, ''Poenulus''<ref name=LS/> (шамамен б.з.д. 200 жыл).<ref>{{cite web |author=John Starks Jnr |url=https://bingweb.binghamton.edu/~jstarks/punypunic.html |title=THE PUNY PUNIC (Poenulus) BY Plautus Dramatis Personae) |publisher=[[binghamton.edu]] |quote=The time is more or less the present (i.e. circa 200 B.C.)}}</ref> ::[[Үлкен Катон]],<ref name=LS/> (б.з.д. 234–149 жылдар) ([[Тускулум]]),<ref name=WH-HBA>{{cite book |url=https://www.loebclassics.com/view/LCL283/1934/volume.xml |title=CATO AND VARRO ON AGRICULTURE |translator1=W. D. Hooper |translator2=Harrison Boyd Ash |series=[[Loeb Classical Library]] 283 |location=[[Cambridge, MA]] |publisher=[[Harvard University Press]] |date=1934}}</ref> ''De Agri Cultura''<ref name=LS/> (шамамен б.з.д. 160 жыл).<ref>{{cite book |author=M. Stephen Spurr |editor1=Antony Spawforth |editor2=Esther Eidinow |editor3=Simon Hornblower |chapter-url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Oxford_Companion_to_Classical_Civili/AIgdBAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Cato+the+Elder,+De+Agri+Cultura++160BC&pg=PA156&printsec=frontcover |chapter=Appendix: Cato the Elder: De agricultura |title=Oxford Companion to CLASSICAL CIVILIZATION |page=156 |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |ISBN=9780198706779}}</ref> ::[[Торийдің аграрлық заңы|Lex Thoria]]<ref name=LS/> (б.з.д. 111 жыл).<ref>{{cite web |author=UGA |url=https://droitromain.univ-grenoble-alpes.fr/Leges/thoria.gr.html |title=LEX THORIA AGRARIA ( 111 BC) |publisher=[[Université Grenoble Alpes]] |via=google.co.uk/books/edition/A_Dictionary_of_Greek_and_Roman_Antiquit/nfUrAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Lex+Thoria&pg=PA700&printsec=frontcover "the date of the Lex Thoria is usually fixed by Rudorff as the year of the city 643 or B.C. 111"}}</ref> ::[[Варрон]],<ref name=LS/> (б.з.д. 116–27 жылдар) ([[Реате]]),<ref name=WH-HBA/> ''De Re Rustica''.<ref name=LS/> ::[[Цицерон]]<ref name=LS/> (б.з.д. 106 жыл, [[Арпинум]]).<ref>{{cite web |author1= John Ferguson |display-authors=et al. |date=4 December 2025 |url=https://www.britannica.com/biography/Cicero |title=Governors Cicero |work=[[Britannica]]}}</ref> ::[[Вергилий]],<ref name=LS/> (б.з.д. 70 жылғы 15 қазан, [[Андес (Италия)|Андес]]),<ref>{{cite book |author=Michael Simpson |date=1998 |chapter-url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=&v=2.1&it=r&id=GALE%7CEJ1631006748&sid=googleScholar&linkaccess=abs&userGroupName=anon%7E7a7828dd&aty=open-web-entry |title=Encyclopedia of World Biography |chapter=Virgil |publisher=[[Gale (publisher)|Gale]] |series=Gale Academic OneFile |via=poets.org/poet/virgil}}</ref> ''[[Энеида]]''.<ref name=LS/> ::[[Гораций]],<ref name=LS/> (б.з.д. 65 жылғы 8 желтоқсан),<ref>{{cite book |author=Robin Nisbet |editor=Stephen Harrison |title=The Cambridge Companion to Horace: 1 – Horace: life and chronology from Part 1: – Orientations |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-companion-to-horace/horace-life-and-chronology/CE39F23F8CBA22CA5E4AEE17580311A5 |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=28 May 2007 |doi=10.1017/CCOL0521830028.002}}</ref> ''[[Сатиралар (Гораций)|Saturae]]''.<ref name=LS/> ::[[Овидий]],<ref name=LS/> (б.з.д. 43 жылғы 20 наурыз),<ref>{{cite web |author=William L. Carey |url=https://www.thelatinlibrary.com/101/ovidintro.pdf |title=P. OVIDIUS NASO (43 B.C. - A.D. 17) |location=[[George Mason University]] |via=poetryfoundation.org/poets/ovid |archive-url=https://web.archive.org/web/20030617140852/https://www.thelatinlibrary.com/101/ovidintro.pdf |archive-date=17 June 2003 |url-status=live}}</ref> ''[[Тристия]]''.<ref name=LS/> :Біздің заманымыз: ::[[Луций Колумелла|Колумелла]],<ref name=LS/> (б.з. 70 жыл),<ref>{{cite web |author=Silke Diederich |date=25 February 2016 |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0203.xml |title=Oxford Biographies Columella |doi=10.1093/obo/9780195389661-0203 |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> ''[[Луций Колумелла#De re rustica|De Re Rustica]]''.<ref name=LS/> ::[[Үлкен Плиний]],<ref name=LS/> (б.з. 23 жыл, [[Транспадан Галлиясы]] — 79 жылғы 24 тамыз, [[Стабия]]),<ref>{{cite web |author= Jerry Stannard |url=https://www.britannica.com/biography/Pliny-the-Elder |title=Pliny the Elder |work=[[Britannica]]}}</ref> ''[[Табиғат тарихы (Плиний)|Naturalis Historia]]''.<ref name=LS/> ::[[Ювенал]],<ref name=LS/> (б.з. 80 жыл, [[Аквинум]]),<ref>{{cite book |author=James Sullivan |date=December 16, 2003 |editor=Frank N. Magill |url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Ancient_World/7NVFUi7G6TEC?hl=en&gbpv=1 |title=The Ancient World Dictionary of World Biography |page=647 |chapter=JUVENAL |publisher=[[Taylor & Francis]] |volume=1}}</ref> ''[[Сатиралар (Ювенал)|Saturae]]''.<ref name=LS/>}} Латын тіліндегі ''oleum'' сөзі өз кезегінде [[Грек тілі|грек тіліндегі]] {{lang|grc|ἔλαιον}} (''elaion'') — «зәйтүн майы, май»<ref>{{Liddell–Scott–Jones entry|e)/laion|ἔλαιον|ref}}.</ref> сөзінен шыққан. Ал бұл сөз {{lang|grc|ἐλαία}} (''elaia'') — «[[зәйтүн]] ағашы», «зәйтүн жемісі» деген атаудан тараған.<ref>{{Liddell–Scott–Jones entry|e)lai/a|ἐλαία|shortref}}.</ref><ref name=OEtymD/> [[Микен грек тілі]]нде «зәйтүн майы» сөзі [[транслитерация]] бойынша ''e-rai-wo'' түрінде жазылған.<ref>{{cite journal |last1=Ventris |first1=Michael |author1-link=Michael Ventris |last2=Chadwick |first2=John |author2-link=John Chadwick |author3=L. R. Palmer |url=https://www.jstor.org/stable/27681672 |title=Review:MICHAEL VENTRIS and JOHN CHADWICK:Documents in Mycenaean Greek, 300 selected tablets from Knossos, Pylos and Mycenae, with comm. and vocabulary. With a foreword by Alan J.B. Wace. Cambridge Univ. Press 1956. XXXI. 452 S. 26 Abb. 3 Taf. 4^o 8₄ sh. |journal=[[Gnomon (journal)|Gnomon]] |volume=29 |number=8 |publisher=[[Verlag C.H.Beck]]: [[ITHAKA]] |via=Palmer: Google Scholar "Olive oil again would appear either as 38-60-42 or more precisely as 38-33-42 (e-rai-wo)" in: scholar.google.com/scholar?hl=en&as_sdt=0%2C5&q=Olive+oil+38-33-42+%28e-rai-wo%29&btnG=via: Kim Raymoure minoan.deaditerranean.com/resources/linear-b-sign-groups/e/e-ra-wo/}}</ref> Май тарих бойы діни рәсімдерде қолданылып келген. Ол көбінесе рухани тазару құралы ретінде қарастырылып, [[майлау (діни рәсім)|майлау рәсімдерінде]] пайдаланылады. Атап айтқанда, [[киелі май]] [[Иудаизм|иудаизм]]<ref>{{cite journal |last=Chesnutt |first=Randall D. |date=January 2005 |title=Perceptions of Oil in Early Judaism and the Meal Formula in Joseph and Aseneth |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0951820705051955 |journal=Journal for the Study of the Pseudepigrapha |language=en |volume=14 |issue=2 |pages=113–132 |doi=10.1177/0951820705051955 |s2cid=161240989 |issn=0951-8207 |url-access=subscription}}</ref> мен [[Христиандық|христиандықта]]<ref>{{cite news |last1=Sahagun |first1=Louis |date=2008-10-11 |title=Armenian priests journey for jars of holy oil |newspaper=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-oct-11-me-beliefs11-story.html}}</ref> маңызды ғұрыптық сұйықтық болып саналады. == Тағы қараңыз == * [[Эмульсия]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Майлар]] [[Санат:Химиялық заттар]] 2qyrybdlo0rmes1wkinxiaxus94jibc 0 789252 3686901 2026-10-27T09:14:45Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = Мемлекетт... 3686901 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік корпорация]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай-газ өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{IPA|fr|so.na.tʁak}}; {{langx|ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> 9rvgx3uqf3g6i7yw8ychmc1f4hqgdtu 3686902 3686901 2026-10-27T09:15:06Z 1nter pares 146705 3686902 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік корпорация]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай-газ өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{IPA|fr|so.na.tʁak}}; {{langx|ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} igzqm501bh7njofmlt5cax47so6yr3g 3686903 3686902 2026-10-27T09:15:38Z 1nter pares 146705 /* */ 3686903 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік корпорация]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай-газ өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} [{{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pu4rero2gj3htntpealwf77qu4w7qsu 3686904 3686903 2026-10-27T09:15:51Z 1nter pares 146705 /* */ 3686904 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік корпорация]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай-газ өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rbeto9bpmbkalh5gbqtjauxnkgapqd7 3686905 3686904 2026-10-27T09:16:16Z 1nter pares 146705 /* */ 3686905 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай-газ өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} at5ztx4f3ibhmu1kqbptloojqe4ezs5 3686906 3686905 2026-10-27T09:16:43Z 1nter pares 146705 /* */ 3686906 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mzp7i0qgjjsb0pw6nv68k7qotb7crff 3686909 3686906 2026-10-27T09:19:05Z 1nter pares 146705 3686909 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Шолу == Sonatrach — әлемдегі 12-ші ірі мұнай консорциумы. Оның 154 еншілес кәсіпорны мұнай өнеркәсібінің бүкіл өндірістік тізбегінде, яғни [[Мұнай өнеркәсібінің жоғарғы секторы|барлау мен өндіруден]] бастап, [[Мұнай өнеркәсібінің ортаңғы секторы|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|өңдеу және өткізу]] салаларына дейін қызмет атқарады.<ref>{{Cite web |title=SONATRACH &#124; L'énergie du Changement |url=https://sonatrach.com/presentation |website=sonatrach.com |access-date=2019-09-10 |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308030734/https://sonatrach.com/presentation |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} onb60muq9e9wq53g283r9d87ss6znom 3686912 3686909 2026-10-27T09:21:38Z 1nter pares 146705 /* Шолу */ 3686912 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Шолу == Sonatrach — әлемдегі 12-ші ірі мұнай консорциумы. Оның 154 еншілес кәсіпорны мұнай өнеркәсібінің бүкіл өндірістік тізбегінде, яғни [[Мұнай өнеркәсібінің жоғарғы секторы|барлау мен өндіруден]] бастап, [[Мұнай өнеркәсібінің ортаңғы секторы|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|өңдеу және өткізу]] салаларына дейін қызмет атқарады.<ref>{{Cite web |title=SONATRACH &#124; L'énergie du Changement |url=https://sonatrach.com/presentation |website=sonatrach.com |access-date=2019-09-10 |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308030734/https://sonatrach.com/presentation |url-status=live }}</ref> 2002 жылы компанияның жалпы сатылым көлемі 1 530 миллиард [[Алжир динары]]н, ал [[таза пайда]]сы 175 миллиард динарды құрады. Шамамен 120 000 қызметкері бар компания Алжирдің [[Жалпы ұлттық өнім|жалпы ұлттық өнімінің]] (ЖҰӨ) 30%-ын қамтамасыз етті. Компания жыл сайын 206 миллион [[Мұнай эквивалентінің тоннасы|мұнай эквиваленті тоннасын]] (МЭТ) өндірді, оның 24 миллион тоннасы немесе жалпы көлемнің 11,7%-ы Алжирдің ішкі нарығына бағытталды. 2021 жылы компанияның экспорттық кірісі 75%-ға өсіп, жылдық айналымы алдыңғы жылғы 20 миллиард АҚШ долларымен салыстырғанда 35 миллиард АҚШ долларына жетті. Компанияның вице-президенті Рашид Зердани бұл нәтижелерді «2021 жылы жаһандық экономикалық белсенділіктің қалпына келуімен» түсіндірді. Өндіріс көлемі 185 миллион мұнай эквиваленті тоннасына дейін ұлғайып, экспорт көлемі 95 миллион мұнай эквиваленті тоннасына жетті.<ref>{{Cite web |date=2022-03-04 |title=Algeria: Will Sonatrach benefit from the crisis in Ukraine? |url=https://www.theafricareport.com/181672/algeria-will-sonatrach-benefit-from-the-crisis-in-ukraine/ |access-date=2022-05-04 |website=The Africa Report.com |language=en-US}}</ref> Sonatrach компаниясында 53 000-нан астам адам, ал оның еншілес кәсіпорындарында 150 000-нан астам адам жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |date=2021-12-15 |title=Eni and Sonatrach expand their strategic partnership in Algeria |url=https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |access-date=2022-05-04 |website=www.euro-petrole.com |archive-date=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330032611/https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0b0fo6prirxd5wqyaqdu79n2i40hrlq 3686914 3686912 2026-10-27T09:25:03Z 1nter pares 146705 /* Шолу */ 3686914 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Шолу == Sonatrach — әлемдегі 12-ші ірі мұнай консорциумы. Оның 154 еншілес кәсіпорны мұнай өнеркәсібінің бүкіл өндірістік тізбегінде, яғни [[Мұнай өнеркәсібінің жоғарғы секторы|барлау мен өндіруден]] бастап, [[Мұнай өнеркәсібінің ортаңғы секторы|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|өңдеу және өткізу]] салаларына дейін қызмет атқарады.<ref>{{Cite web |title=SONATRACH &#124; L'énergie du Changement |url=https://sonatrach.com/presentation |website=sonatrach.com |access-date=2019-09-10 |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308030734/https://sonatrach.com/presentation |url-status=live }}</ref> 2002 жылы компанияның жалпы сатылым көлемі 1 530 миллиард [[Алжир динары]]н, ал [[таза пайда]]сы 175 миллиард динарды құрады. Шамамен 120 000 қызметкері бар компания Алжирдің [[Жалпы ұлттық өнім|жалпы ұлттық өнімінің]] (ЖҰӨ) 30%-ын қамтамасыз етті. Компания жыл сайын 206 миллион [[Мұнай эквивалентінің тоннасы|мұнай эквиваленті тоннасын]] (МЭТ) өндірді, оның 24 миллион тоннасы немесе жалпы көлемнің 11,7%-ы Алжирдің ішкі нарығына бағытталды. 2021 жылы компанияның экспорттық кірісі 75%-ға өсіп, жылдық айналымы алдыңғы жылғы 20 миллиард АҚШ долларымен салыстырғанда 35 миллиард АҚШ долларына жетті. Компанияның вице-президенті Рашид Зердани бұл нәтижелерді «2021 жылы жаһандық экономикалық белсенділіктің қалпына келуімен» түсіндірді. Өндіріс көлемі 185 миллион мұнай эквиваленті тоннасына дейін ұлғайып, экспорт көлемі 95 миллион мұнай эквиваленті тоннасына жетті.<ref>{{Cite web |date=2022-03-04 |title=Algeria: Will Sonatrach benefit from the crisis in Ukraine? |url=https://www.theafricareport.com/181672/algeria-will-sonatrach-benefit-from-the-crisis-in-ukraine/ |access-date=2022-05-04 |website=The Africa Report.com |language=en-US}}</ref> Sonatrach компаниясында 53 000-нан астам адам, ал оның еншілес кәсіпорындарында 150 000-нан астам адам жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |date=2021-12-15 |title=Eni and Sonatrach expand their strategic partnership in Algeria |url=https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |access-date=2022-05-04 |website=www.euro-petrole.com |archive-date=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330032611/https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжирдегі ең ірі Хасси-Мессауд мұнай кен орнын игереді. 2006 жылы бұл кен орнында тәулігіне шамамен 440 000 баррель (70 000 м³) шикі мұнай өндірілді. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Мессаудтың солтүстігінде, Алжир қаласының оңтүстігінде орналасқан Хасси-Рмель кен орнын игереді. Онда тәулігіне шамамен 180 000 баррель (28 600 м³) шикі мұнай өндіріледі. Sonatrach басқаратын басқа ірі кен орындарына Тин-Фуйе-Табанкорт-Ордо,<ref>{{Cite web |date=2022-03-30 |title=Naftal, Sonatrach to Build LPG Pipeline along Algeria's Mediterranean Coast |url=https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |access-date=2022-06-22 |website=Construction Review Online |language=en-us |archive-date=2022-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813025333/https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |url-status=live }}</ref> Зарзайтин,<ref>{{Cite web |last=Reed |first=Ed |date=2022-05-30 |title=Sonatrach signs Sinopec deal, launches pipeline monitoring |url=https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |access-date=2022-06-22 |website=Energy Voice |language=en-US |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530064246/https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |url-status=live }}</ref> Хауд-Беркауи/Бен-Кахла<ref>{{Cite web |date=2021-12-01 |title=BenKahla and Haoud Berkaoui Conventional Oil Field, Algeria |url=https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |access-date=2022-06-26 |website=Offshore Technology |language=en-US |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926114024/https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |url-status=live }}</ref> және Айт-Хейр жатады.<ref>{{Cite web |date=August 2018 |title=OPEC bulletin - Algeria, Pearl of Africa |url=https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |access-date=26 June 2022 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521153943/https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kut8mbrccmm8gib09596koee15lucoc 3686915 3686914 2026-10-27T09:31:35Z 1nter pares 146705 /* Шолу */ 3686915 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Шолу == Sonatrach — әлемдегі 12-ші ірі мұнай консорциумы. Оның 154 еншілес кәсіпорны мұнай өнеркәсібінің бүкіл өндірістік тізбегінде, яғни [[Мұнай өнеркәсібінің жоғарғы секторы|барлау мен өндіруден]] бастап, [[Мұнай өнеркәсібінің ортаңғы секторы|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|өңдеу және өткізу]] салаларына дейін қызмет атқарады.<ref>{{Cite web |title=SONATRACH &#124; L'énergie du Changement |url=https://sonatrach.com/presentation |website=sonatrach.com |access-date=2019-09-10 |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308030734/https://sonatrach.com/presentation |url-status=live }}</ref> 2002 жылы компанияның жалпы сатылым көлемі 1 530 миллиард [[Алжир динары]]н, ал [[таза пайда]]сы 175 миллиард динарды құрады. Шамамен 120 000 қызметкері бар компания Алжирдің [[Жалпы ұлттық өнім|жалпы ұлттық өнімінің]] (ЖҰӨ) 30%-ын қамтамасыз етті. Компания жыл сайын 206 миллион [[Мұнай эквивалентінің тоннасы|мұнай эквиваленті тоннасын]] (МЭТ) өндірді, оның 24 миллион тоннасы немесе жалпы көлемнің 11,7%-ы Алжирдің ішкі нарығына бағытталды. 2021 жылы компанияның экспорттық кірісі 75%-ға өсіп, жылдық айналымы алдыңғы жылғы 20 миллиард АҚШ долларымен салыстырғанда 35 миллиард АҚШ долларына жетті. Компанияның вице-президенті Рашид Зердани бұл нәтижелерді «2021 жылы жаһандық экономикалық белсенділіктің қалпына келуімен» түсіндірді. Өндіріс көлемі 185 миллион мұнай эквиваленті тоннасына дейін ұлғайып, экспорт көлемі 95 миллион мұнай эквиваленті тоннасына жетті.<ref>{{Cite web |date=2022-03-04 |title=Algeria: Will Sonatrach benefit from the crisis in Ukraine? |url=https://www.theafricareport.com/181672/algeria-will-sonatrach-benefit-from-the-crisis-in-ukraine/ |access-date=2022-05-04 |website=The Africa Report.com |language=en-US}}</ref> Sonatrach компаниясында 53 000-нан астам адам, ал оның еншілес кәсіпорындарында 150 000-нан астам адам жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |date=2021-12-15 |title=Eni and Sonatrach expand their strategic partnership in Algeria |url=https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |access-date=2022-05-04 |website=www.euro-petrole.com |archive-date=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330032611/https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжирдегі ең ірі Хасси-Мессауд мұнай кен орнын игереді. 2006 жылы бұл кен орнында тәулігіне шамамен 440 000 баррель (70 000 м³) шикі мұнай өндірілді. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Мессаудтың солтүстігінде, Алжир қаласының оңтүстігінде орналасқан Хасси-Рмель кен орнын игереді. Онда тәулігіне шамамен 180 000 баррель (28 600 м³) шикі мұнай өндіріледі. Sonatrach басқаратын басқа ірі кен орындарына Тин-Фуйе-Табанкорт-Ордо,<ref>{{Cite web |date=2022-03-30 |title=Naftal, Sonatrach to Build LPG Pipeline along Algeria's Mediterranean Coast |url=https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |access-date=2022-06-22 |website=Construction Review Online |language=en-us |archive-date=2022-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813025333/https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |url-status=live }}</ref> Зарзайтин,<ref>{{Cite web |last=Reed |first=Ed |date=2022-05-30 |title=Sonatrach signs Sinopec deal, launches pipeline monitoring |url=https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |access-date=2022-06-22 |website=Energy Voice |language=en-US |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530064246/https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |url-status=live }}</ref> Хауд-Беркауи/Бен-Кахла<ref>{{Cite web |date=2021-12-01 |title=BenKahla and Haoud Berkaoui Conventional Oil Field, Algeria |url=https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |access-date=2022-06-26 |website=Offshore Technology |language=en-US |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926114024/https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |url-status=live }}</ref> және Айт-Хейр жатады.<ref>{{Cite web |date=August 2018 |title=OPEC bulletin - Algeria, Pearl of Africa |url=https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |access-date=26 June 2022 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521153943/https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжир аумағында жалпы ұзындығы 3 900 км-ден (2 400 мильден) асатын [[шикі мұнай]] құбырларын пайдаланады. Ең маңызды құбырлар Хасси-Мессауд кен орнынан экспорттық терминалдарға шикі мұнай тасымалдайды. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Рмель мен басқа да кен орындарын Арзев қаласымен байланыстыратын мұнай конденсаты мен сұйытылған мұнай газын тасымалдауға арналған құбыр желілерін басқарады. Компания елдегі ең ұзын Хасси-Мессауд — Арзев мұнай құбырын кеңейтіп жатыр. Жоба қолданыстағы құбырдың өткізу қабілетін екі еседен астам арттыратын екінші параллель құбыр желісін салуды көздейді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6yyk4ktjk3u25l3q0gh8j6mwomq8vka 3686916 3686915 2026-10-27T09:31:49Z 1nter pares 146705 3686916 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Шолу == Sonatrach — әлемдегі 12-ші ірі мұнай консорциумы. Оның 154 еншілес кәсіпорны мұнай өнеркәсібінің бүкіл өндірістік тізбегінде, яғни [[Мұнай өнеркәсібінің жоғарғы секторы|барлау мен өндіруден]] бастап, [[Мұнай өнеркәсібінің ортаңғы секторы|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|өңдеу және өткізу]] салаларына дейін қызмет атқарады.<ref>{{Cite web |title=SONATRACH &#124; L'énergie du Changement |url=https://sonatrach.com/presentation |website=sonatrach.com |access-date=2019-09-10 |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308030734/https://sonatrach.com/presentation |url-status=live }}</ref> 2002 жылы компанияның жалпы сатылым көлемі 1 530 миллиард [[Алжир динары]]н, ал [[таза пайда]]сы 175 миллиард динарды құрады. Шамамен 120 000 қызметкері бар компания Алжирдің [[Жалпы ұлттық өнім|жалпы ұлттық өнімінің]] (ЖҰӨ) 30%-ын қамтамасыз етті. Компания жыл сайын 206 миллион [[Мұнай эквивалентінің тоннасы|мұнай эквиваленті тоннасын]] (МЭТ) өндірді, оның 24 миллион тоннасы немесе жалпы көлемнің 11,7%-ы Алжирдің ішкі нарығына бағытталды. 2021 жылы компанияның экспорттық кірісі 75%-ға өсіп, жылдық айналымы алдыңғы жылғы 20 миллиард АҚШ долларымен салыстырғанда 35 миллиард АҚШ долларына жетті. Компанияның вице-президенті Рашид Зердани бұл нәтижелерді «2021 жылы жаһандық экономикалық белсенділіктің қалпына келуімен» түсіндірді. Өндіріс көлемі 185 миллион мұнай эквиваленті тоннасына дейін ұлғайып, экспорт көлемі 95 миллион мұнай эквиваленті тоннасына жетті.<ref>{{Cite web |date=2022-03-04 |title=Algeria: Will Sonatrach benefit from the crisis in Ukraine? |url=https://www.theafricareport.com/181672/algeria-will-sonatrach-benefit-from-the-crisis-in-ukraine/ |access-date=2022-05-04 |website=The Africa Report.com |language=en-US}}</ref> Sonatrach компаниясында 53 000-нан астам адам, ал оның еншілес кәсіпорындарында 150 000-нан астам адам жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |date=2021-12-15 |title=Eni and Sonatrach expand their strategic partnership in Algeria |url=https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |access-date=2022-05-04 |website=www.euro-petrole.com |archive-date=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330032611/https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжирдегі ең ірі Хасси-Мессауд мұнай кен орнын игереді. 2006 жылы бұл кен орнында тәулігіне шамамен 440 000 баррель (70 000 м³) шикі мұнай өндірілді. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Мессаудтың солтүстігінде, Алжир қаласының оңтүстігінде орналасқан Хасси-Рмель кен орнын игереді. Онда тәулігіне шамамен 180 000 баррель (28 600 м³) шикі мұнай өндіріледі. Sonatrach басқаратын басқа ірі кен орындарына Тин-Фуйе-Табанкорт-Ордо,<ref>{{Cite web |date=2022-03-30 |title=Naftal, Sonatrach to Build LPG Pipeline along Algeria's Mediterranean Coast |url=https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |access-date=2022-06-22 |website=Construction Review Online |language=en-us |archive-date=2022-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813025333/https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |url-status=live }}</ref> Зарзайтин,<ref>{{Cite web |last=Reed |first=Ed |date=2022-05-30 |title=Sonatrach signs Sinopec deal, launches pipeline monitoring |url=https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |access-date=2022-06-22 |website=Energy Voice |language=en-US |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530064246/https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |url-status=live }}</ref> Хауд-Беркауи/Бен-Кахла<ref>{{Cite web |date=2021-12-01 |title=BenKahla and Haoud Berkaoui Conventional Oil Field, Algeria |url=https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |access-date=2022-06-26 |website=Offshore Technology |language=en-US |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926114024/https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |url-status=live }}</ref> және Айт-Хейр жатады.<ref>{{Cite web |date=August 2018 |title=OPEC bulletin - Algeria, Pearl of Africa |url=https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |access-date=26 June 2022 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521153943/https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжир аумағында жалпы ұзындығы 3 900 км-ден (2 400 мильден) асатын [[Мұнай|шикі мұнай]] құбырларын пайдаланады. Ең маңызды құбырлар Хасси-Мессауд кен орнынан экспорттық терминалдарға шикі мұнай тасымалдайды. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Рмель мен басқа да кен орындарын Арзев қаласымен байланыстыратын мұнай конденсаты мен сұйытылған мұнай газын тасымалдауға арналған құбыр желілерін басқарады. Компания елдегі ең ұзын Хасси-Мессауд — Арзев мұнай құбырын кеңейтіп жатыр. Жоба қолданыстағы құбырдың өткізу қабілетін екі еседен астам арттыратын екінші параллель құбыр желісін салуды көздейді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gcku2zmtvj5y7k28wpaogtcf8um53v4 3686918 3686916 2026-10-27T09:34:06Z 1nter pares 146705 /* Шолу */ 3686918 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Шолу == Sonatrach — әлемдегі 12-ші ірі мұнай консорциумы. Оның 154 еншілес кәсіпорны мұнай өнеркәсібінің бүкіл өндірістік тізбегінде, яғни [[Мұнай өнеркәсібінің жоғарғы секторы|барлау мен өндіруден]] бастап, [[Мұнай өнеркәсібінің ортаңғы секторы|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|өңдеу және өткізу]] салаларына дейін қызмет атқарады.<ref>{{Cite web |title=SONATRACH &#124; L'énergie du Changement |url=https://sonatrach.com/presentation |website=sonatrach.com |access-date=2019-09-10 |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308030734/https://sonatrach.com/presentation |url-status=live }}</ref> 2002 жылы компанияның жалпы сатылым көлемі 1 530 миллиард [[Алжир динары]]н, ал [[таза пайда]]сы 175 миллиард динарды құрады. Шамамен 120 000 қызметкері бар компания Алжирдің [[Жалпы ұлттық өнім|жалпы ұлттық өнімінің]] (ЖҰӨ) 30%-ын қамтамасыз етті. Компания жыл сайын 206 миллион [[Мұнай эквивалентінің тоннасы|мұнай эквиваленті тоннасын]] (МЭТ) өндірді, оның 24 миллион тоннасы немесе жалпы көлемнің 11,7%-ы Алжирдің ішкі нарығына бағытталды. 2021 жылы компанияның экспорттық кірісі 75%-ға өсіп, жылдық айналымы алдыңғы жылғы 20 миллиард АҚШ долларымен салыстырғанда 35 миллиард АҚШ долларына жетті. Компанияның вице-президенті Рашид Зердани бұл нәтижелерді «2021 жылы жаһандық экономикалық белсенділіктің қалпына келуімен» түсіндірді. Өндіріс көлемі 185 миллион мұнай эквиваленті тоннасына дейін ұлғайып, экспорт көлемі 95 миллион мұнай эквиваленті тоннасына жетті.<ref>{{Cite web |date=2022-03-04 |title=Algeria: Will Sonatrach benefit from the crisis in Ukraine? |url=https://www.theafricareport.com/181672/algeria-will-sonatrach-benefit-from-the-crisis-in-ukraine/ |access-date=2022-05-04 |website=The Africa Report.com |language=en-US}}</ref> Sonatrach компаниясында 53 000-нан астам адам, ал оның еншілес кәсіпорындарында 150 000-нан астам адам жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |date=2021-12-15 |title=Eni and Sonatrach expand their strategic partnership in Algeria |url=https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |access-date=2022-05-04 |website=www.euro-petrole.com |archive-date=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330032611/https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжирдегі ең ірі Хасси-Мессауд мұнай кен орнын игереді. 2006 жылы бұл кен орнында тәулігіне шамамен 440 000 баррель (70 000 м³) шикі мұнай өндірілді. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Мессаудтың солтүстігінде, Алжир қаласының оңтүстігінде орналасқан Хасси-Рмель кен орнын игереді. Онда тәулігіне шамамен 180 000 баррель (28 600 м³) шикі мұнай өндіріледі. Sonatrach басқаратын басқа ірі кен орындарына Тин-Фуйе-Табанкорт-Ордо,<ref>{{Cite web |date=2022-03-30 |title=Naftal, Sonatrach to Build LPG Pipeline along Algeria's Mediterranean Coast |url=https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |access-date=2022-06-22 |website=Construction Review Online |language=en-us |archive-date=2022-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813025333/https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |url-status=live }}</ref> Зарзайтин,<ref>{{Cite web |last=Reed |first=Ed |date=2022-05-30 |title=Sonatrach signs Sinopec deal, launches pipeline monitoring |url=https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |access-date=2022-06-22 |website=Energy Voice |language=en-US |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530064246/https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |url-status=live }}</ref> Хауд-Беркауи/Бен-Кахла<ref>{{Cite web |date=2021-12-01 |title=BenKahla and Haoud Berkaoui Conventional Oil Field, Algeria |url=https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |access-date=2022-06-26 |website=Offshore Technology |language=en-US |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926114024/https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |url-status=live }}</ref> және Айт-Хейр жатады.<ref>{{Cite web |date=August 2018 |title=OPEC bulletin - Algeria, Pearl of Africa |url=https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |access-date=26 June 2022 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521153943/https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжир аумағында жалпы ұзындығы 3 900 км-ден (2 400 мильден) асатын [[Мұнай|шикі мұнай]] құбырларын пайдаланады. Ең маңызды құбырлар Хасси-Мессауд кен орнынан экспорттық терминалдарға шикі мұнай тасымалдайды. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Рмель мен басқа да кен орындарын Арзев қаласымен байланыстыратын мұнай конденсаты мен сұйытылған мұнай газын тасымалдауға арналған құбыр желілерін басқарады. Компания елдегі ең ұзын Хасси-Мессауд — Арзев мұнай құбырын кеңейтіп жатыр. Жоба қолданыстағы құбырдың өткізу қабілетін екі еседен астам арттыратын екінші параллель құбыр желісін салуды көздейді. Sonatrach компаниясының [[Ливия]], [[Мавритания]], [[Перу]], [[Йемен]] және [[Венесуэла]] елдерінде бірнеше [[Концессия (келісімшарт)|концессиясы]] бар.<ref>{{Cite web |date=2010-11-02 |title=Investissements à l'étranger, Le fantôme Sonatrach &#124; Algérie &#124; Algerie360.com &#124; Information et Actualité sur l'Algérie |url=http://www.algerie360.com/algerie/investissements-a-letrangerle-fantome-sonatrach/ |access-date=2013-03-01 |publisher=Algerie360.com |archive-date=2016-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721033245/http://www.algerie360.com/algerie/investissements-a-letrangerle-fantome-sonatrach/ |url-status=live }}</ref> Компания сондай-ақ өз қызметін [[мұнай-химия өнеркәсібі]] мен [[теңіз суын тұщыландыру]] салаларына кеңейтті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0f6p9culyz8qzixmtg6z1018ejqgoyu 3686920 3686918 2026-10-27T09:35:24Z 1nter pares 146705 3686920 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Шолу == Sonatrach — әлемдегі 12-ші ірі мұнай консорциумы. Оның 154 еншілес кәсіпорны мұнай өнеркәсібінің бүкіл өндірістік тізбегінде, яғни [[Мұнай өнеркәсібінің жоғарғы секторы|барлау мен өндіруден]] бастап, [[Мұнай өнеркәсібінің ортаңғы секторы|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|өңдеу және өткізу]] салаларына дейін қызмет атқарады.<ref>{{Cite web |title=SONATRACH &#124; L'énergie du Changement |url=https://sonatrach.com/presentation |website=sonatrach.com |access-date=2019-09-10 |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308030734/https://sonatrach.com/presentation |url-status=live }}</ref> 2002 жылы компанияның жалпы сатылым көлемі 1 530 миллиард [[Алжир динары]]н, ал [[таза пайда]]сы 175 миллиард динарды құрады. Шамамен 120 000 қызметкері бар компания Алжирдің [[Жалпы ұлттық өнім|жалпы ұлттық өнімінің]] (ЖҰӨ) 30%-ын қамтамасыз етті. Компания жыл сайын 206 миллион [[Мұнай эквивалентінің тоннасы|мұнай эквиваленті тоннасын]] (МЭТ) өндірді, оның 24 миллион тоннасы немесе жалпы көлемнің 11,7%-ы Алжирдің ішкі нарығына бағытталды. 2021 жылы компанияның экспорттық кірісі 75%-ға өсіп, жылдық айналымы алдыңғы жылғы 20 миллиард АҚШ долларымен салыстырғанда 35 миллиард АҚШ долларына жетті. Компанияның вице-президенті Рашид Зердани бұл нәтижелерді «2021 жылы жаһандық экономикалық белсенділіктің қалпына келуімен» түсіндірді. Өндіріс көлемі 185 миллион мұнай эквиваленті тоннасына дейін ұлғайып, экспорт көлемі 95 миллион мұнай эквиваленті тоннасына жетті.<ref>{{Cite web |date=2022-03-04 |title=Algeria: Will Sonatrach benefit from the crisis in Ukraine? |url=https://www.theafricareport.com/181672/algeria-will-sonatrach-benefit-from-the-crisis-in-ukraine/ |access-date=2022-05-04 |website=The Africa Report.com |language=en-US}}</ref> Sonatrach компаниясында 53 000-нан астам адам, ал оның еншілес кәсіпорындарында 150 000-нан астам адам жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |date=2021-12-15 |title=Eni and Sonatrach expand their strategic partnership in Algeria |url=https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |access-date=2022-05-04 |website=www.euro-petrole.com |archive-date=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330032611/https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжирдегі ең ірі Хасси-Мессауд мұнай кен орнын игереді. 2006 жылы бұл кен орнында тәулігіне шамамен 440 000 баррель (70 000 м³) шикі мұнай өндірілді. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Мессаудтың солтүстігінде, Алжир қаласының оңтүстігінде орналасқан Хасси-Рмель кен орнын игереді. Онда тәулігіне шамамен 180 000 баррель (28 600 м³) шикі мұнай өндіріледі. Sonatrach басқаратын басқа ірі кен орындарына Тин-Фуйе-Табанкорт-Ордо,<ref>{{Cite web |date=2022-03-30 |title=Naftal, Sonatrach to Build LPG Pipeline along Algeria's Mediterranean Coast |url=https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |access-date=2022-06-22 |website=Construction Review Online |language=en-us |archive-date=2022-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813025333/https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |url-status=live }}</ref> Зарзайтин,<ref>{{Cite web |last=Reed |first=Ed |date=2022-05-30 |title=Sonatrach signs Sinopec deal, launches pipeline monitoring |url=https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |access-date=2022-06-22 |website=Energy Voice |language=en-US |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530064246/https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |url-status=live }}</ref> Хауд-Беркауи/Бен-Кахла<ref>{{Cite web |date=2021-12-01 |title=BenKahla and Haoud Berkaoui Conventional Oil Field, Algeria |url=https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |access-date=2022-06-26 |website=Offshore Technology |language=en-US |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926114024/https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |url-status=live }}</ref> және Айт-Хейр жатады.<ref>{{Cite web |date=August 2018 |title=OPEC bulletin - Algeria, Pearl of Africa |url=https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |access-date=26 June 2022 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521153943/https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжир аумағында жалпы ұзындығы 3 900 км-ден (2 400 мильден) асатын [[Мұнай|шикі мұнай]] құбырларын пайдаланады. Ең маңызды құбырлар Хасси-Мессауд кен орнынан экспорттық терминалдарға шикі мұнай тасымалдайды. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Рмель мен басқа да кен орындарын Арзев қаласымен байланыстыратын мұнай конденсаты мен сұйытылған мұнай газын тасымалдауға арналған құбыр желілерін басқарады. Компания елдегі ең ұзын Хасси-Мессауд — Арзев мұнай құбырын кеңейтіп жатыр. Жоба қолданыстағы құбырдың өткізу қабілетін екі еседен астам арттыратын екінші параллель құбыр желісін салуды көздейді. Sonatrach компаниясының [[Ливия]], [[Мавритания]], [[Перу]], [[Йемен]] және [[Венесуэла]] елдерінде бірнеше [[концессия]]сы бар.<ref>{{Cite web |date=2010-11-02 |title=Investissements à l'étranger, Le fantôme Sonatrach &#124; Algérie &#124; Algerie360.com &#124; Information et Actualité sur l'Algérie |url=http://www.algerie360.com/algerie/investissements-a-letrangerle-fantome-sonatrach/ |access-date=2013-03-01 |publisher=Algerie360.com |archive-date=2016-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721033245/http://www.algerie360.com/algerie/investissements-a-letrangerle-fantome-sonatrach/ |url-status=live }}</ref> Компания сондай-ақ өз қызметін [[мұнай-химия өнеркәсібі]] мен [[теңіз суын тұщыландыру]] салаларына кеңейтті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} peiaobq0cbf6f92vkohrypht7ees0ss 3686956 3686920 2026-10-27T10:42:57Z 1nter pares 146705 /* Шолу */ 3686956 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Шолу == Sonatrach — әлемдегі 12-ші ірі мұнай консорциумы. Оның 154 еншілес кәсіпорны мұнай өнеркәсібінің бүкіл өндірістік тізбегінде, яғни [[Мұнай өнеркәсібінің жоғарғы секторы|барлау мен өндіруден]] бастап, [[Мұнай өнеркәсібінің ортаңғы секторы|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|өңдеу және өткізу]] салаларына дейін қызмет атқарады.<ref>{{Cite web |title=SONATRACH &#124; L'énergie du Changement |url=https://sonatrach.com/presentation |website=sonatrach.com |access-date=2019-09-10 |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308030734/https://sonatrach.com/presentation |url-status=live }}</ref> 2002 жылы компанияның жалпы сатылым көлемі 1 530 миллиард [[Алжир динары]]н, ал [[таза пайда]]сы 175 миллиард динарды құрады. Шамамен 120 000 қызметкері бар компания Алжирдің [[Жалпы ұлттық өнім|жалпы ұлттық өнімінің]] (ЖҰӨ) 30%-ын қамтамасыз етті. Компания жыл сайын 206 миллион [[Мұнай эквивалентінің тоннасы|мұнай эквиваленті тоннасын]] (МЭТ) өндірді, оның 24 миллион тоннасы немесе жалпы көлемнің 11,7%-ы Алжирдің ішкі нарығына бағытталды. 2021 жылы компанияның экспорттық кірісі 75%-ға өсіп, жылдық айналымы алдыңғы жылғы 20 миллиард АҚШ долларымен салыстырғанда 35 миллиард АҚШ долларына жетті. Компанияның вице-президенті Рашид Зердани бұл нәтижелерді «2021 жылы жаһандық экономикалық белсенділіктің қалпына келуімен» түсіндірді. Өндіріс көлемі 185 миллион мұнай эквиваленті тоннасына дейін ұлғайып, экспорт көлемі 95 миллион мұнай эквиваленті тоннасына жетті.<ref>{{Cite web |date=2022-03-04 |title=Algeria: Will Sonatrach benefit from the crisis in Ukraine? |url=https://www.theafricareport.com/181672/algeria-will-sonatrach-benefit-from-the-crisis-in-ukraine/ |access-date=2022-05-04 |website=The Africa Report.com |language=en-US}}</ref> Sonatrach компаниясында 53 000-нан астам адам, ал оның еншілес кәсіпорындарында 150 000-нан астам адам жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |date=2021-12-15 |title=Eni and Sonatrach expand their strategic partnership in Algeria |url=https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |access-date=2022-05-04 |website=www.euro-petrole.com |archive-date=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330032611/https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжирдегі ең ірі Хасси-Мессауд мұнай кен орнын игереді. 2006 жылы бұл кен орнында тәулігіне шамамен 440 000 баррель (70 000 м³) шикі мұнай өндірілді. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Мессаудтың солтүстігінде, Алжир қаласының оңтүстігінде орналасқан Хасси-Рмель кен орнын игереді. Онда тәулігіне шамамен 180 000 баррель (28 600 м³) шикі мұнай өндіріледі. Sonatrach басқаратын басқа ірі кен орындарына Тин-Фуйе-Табанкорт-Ордо,<ref>{{Cite web |date=2022-03-30 |title=Naftal, Sonatrach to Build LPG Pipeline along Algeria's Mediterranean Coast |url=https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |access-date=2022-06-22 |website=Construction Review Online |language=en-us |archive-date=2022-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813025333/https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |url-status=live }}</ref> Зарзайтин,<ref>{{Cite web |last=Reed |first=Ed |date=2022-05-30 |title=Sonatrach signs Sinopec deal, launches pipeline monitoring |url=https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |access-date=2022-06-22 |website=Energy Voice |language=en-US |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530064246/https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |url-status=live }}</ref> Хауд-Беркауи/Бен-Кахла<ref>{{Cite web |date=2021-12-01 |title=BenKahla and Haoud Berkaoui Conventional Oil Field, Algeria |url=https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |access-date=2022-06-26 |website=Offshore Technology |language=en-US |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926114024/https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |url-status=live }}</ref> және Айт-Хейр жатады.<ref>{{Cite web |date=August 2018 |title=OPEC bulletin - Algeria, Pearl of Africa |url=https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |access-date=26 June 2022 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521153943/https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжир аумағында жалпы ұзындығы 3 900 км-ден (2 400 мильден) асатын [[Мұнай|шикі мұнай]] құбырларын пайдаланады. Ең маңызды құбырлар Хасси-Мессауд кен орнынан экспорттық терминалдарға шикі мұнай тасымалдайды. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Рмель мен басқа да кен орындарын Арзев қаласымен байланыстыратын мұнай конденсаты мен сұйытылған мұнай газын тасымалдауға арналған құбыр желілерін басқарады. Компания елдегі ең ұзын Хасси-Мессауд — Арзев мұнай құбырын кеңейтіп жатыр. Жоба қолданыстағы құбырдың өткізу қабілетін екі еседен астам арттыратын екінші параллель құбыр желісін салуды көздейді. Sonatrach компаниясының [[Ливия]], [[Мавритания]], [[Перу]], [[Йемен]] және [[Венесуэла]] елдерінде бірнеше [[концессия]]сы бар.<ref>{{Cite web |date=2010-11-02 |title=Investissements à l'étranger, Le fantôme Sonatrach &#124; Algérie &#124; Algerie360.com &#124; Information et Actualité sur l'Algérie |url=http://www.algerie360.com/algerie/investissements-a-letrangerle-fantome-sonatrach/ |access-date=2013-03-01 |publisher=Algerie360.com |archive-date=2016-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721033245/http://www.algerie360.com/algerie/investissements-a-letrangerle-fantome-sonatrach/ |url-status=live }}</ref> Компания сондай-ақ өз қызметін [[мұнай-химия өнеркәсібі]] мен [[теңіз суын тұщыландыру]] салаларына кеңейтті. ===Таңдалған кен орындары=== {| class="wikitable" |- ! Кен орны !! Жылдық өндіру көлемі |- style="background:#f1f5fa; text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Хасси-Мессауд]] кен орны || тәулігіне 440 000 баррель (70 000 м³) |- style="background:#fff; text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Хасси-Рмель газ кен орны]] || тәулігіне 180 000 баррель (28 600 м³) |- style="background:#f1f5fa; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Зарзаутин кен орны || |- style="background:#fff; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Айт-Хейр || |- style="background:#fff; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Хауд-Беркауи/Бен-Кахла || |- style="background:#f1f5fa; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Тин-Фуйе-Табанкорт-Ордо || |} <small>Ескертпе: 1. EIA, 2007.</small> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} acfoy7x5cs4lg92jjph9bujh5re55r7 3686957 3686956 2026-10-27T10:43:11Z 1nter pares 146705 /* Таңдалған кен орындары */ 3686957 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Шолу == Sonatrach — әлемдегі 12-ші ірі мұнай консорциумы. Оның 154 еншілес кәсіпорны мұнай өнеркәсібінің бүкіл өндірістік тізбегінде, яғни [[Мұнай өнеркәсібінің жоғарғы секторы|барлау мен өндіруден]] бастап, [[Мұнай өнеркәсібінің ортаңғы секторы|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|өңдеу және өткізу]] салаларына дейін қызмет атқарады.<ref>{{Cite web |title=SONATRACH &#124; L'énergie du Changement |url=https://sonatrach.com/presentation |website=sonatrach.com |access-date=2019-09-10 |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308030734/https://sonatrach.com/presentation |url-status=live }}</ref> 2002 жылы компанияның жалпы сатылым көлемі 1 530 миллиард [[Алжир динары]]н, ал [[таза пайда]]сы 175 миллиард динарды құрады. Шамамен 120 000 қызметкері бар компания Алжирдің [[Жалпы ұлттық өнім|жалпы ұлттық өнімінің]] (ЖҰӨ) 30%-ын қамтамасыз етті. Компания жыл сайын 206 миллион [[Мұнай эквивалентінің тоннасы|мұнай эквиваленті тоннасын]] (МЭТ) өндірді, оның 24 миллион тоннасы немесе жалпы көлемнің 11,7%-ы Алжирдің ішкі нарығына бағытталды. 2021 жылы компанияның экспорттық кірісі 75%-ға өсіп, жылдық айналымы алдыңғы жылғы 20 миллиард АҚШ долларымен салыстырғанда 35 миллиард АҚШ долларына жетті. Компанияның вице-президенті Рашид Зердани бұл нәтижелерді «2021 жылы жаһандық экономикалық белсенділіктің қалпына келуімен» түсіндірді. Өндіріс көлемі 185 миллион мұнай эквиваленті тоннасына дейін ұлғайып, экспорт көлемі 95 миллион мұнай эквиваленті тоннасына жетті.<ref>{{Cite web |date=2022-03-04 |title=Algeria: Will Sonatrach benefit from the crisis in Ukraine? |url=https://www.theafricareport.com/181672/algeria-will-sonatrach-benefit-from-the-crisis-in-ukraine/ |access-date=2022-05-04 |website=The Africa Report.com |language=en-US}}</ref> Sonatrach компаниясында 53 000-нан астам адам, ал оның еншілес кәсіпорындарында 150 000-нан астам адам жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |date=2021-12-15 |title=Eni and Sonatrach expand their strategic partnership in Algeria |url=https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |access-date=2022-05-04 |website=www.euro-petrole.com |archive-date=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330032611/https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжирдегі ең ірі Хасси-Мессауд мұнай кен орнын игереді. 2006 жылы бұл кен орнында тәулігіне шамамен 440 000 баррель (70 000 м³) шикі мұнай өндірілді. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Мессаудтың солтүстігінде, Алжир қаласының оңтүстігінде орналасқан Хасси-Рмель кен орнын игереді. Онда тәулігіне шамамен 180 000 баррель (28 600 м³) шикі мұнай өндіріледі. Sonatrach басқаратын басқа ірі кен орындарына Тин-Фуйе-Табанкорт-Ордо,<ref>{{Cite web |date=2022-03-30 |title=Naftal, Sonatrach to Build LPG Pipeline along Algeria's Mediterranean Coast |url=https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |access-date=2022-06-22 |website=Construction Review Online |language=en-us |archive-date=2022-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813025333/https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |url-status=live }}</ref> Зарзайтин,<ref>{{Cite web |last=Reed |first=Ed |date=2022-05-30 |title=Sonatrach signs Sinopec deal, launches pipeline monitoring |url=https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |access-date=2022-06-22 |website=Energy Voice |language=en-US |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530064246/https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |url-status=live }}</ref> Хауд-Беркауи/Бен-Кахла<ref>{{Cite web |date=2021-12-01 |title=BenKahla and Haoud Berkaoui Conventional Oil Field, Algeria |url=https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |access-date=2022-06-26 |website=Offshore Technology |language=en-US |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926114024/https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |url-status=live }}</ref> және Айт-Хейр жатады.<ref>{{Cite web |date=August 2018 |title=OPEC bulletin - Algeria, Pearl of Africa |url=https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |access-date=26 June 2022 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521153943/https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжир аумағында жалпы ұзындығы 3 900 км-ден (2 400 мильден) асатын [[Мұнай|шикі мұнай]] құбырларын пайдаланады. Ең маңызды құбырлар Хасси-Мессауд кен орнынан экспорттық терминалдарға шикі мұнай тасымалдайды. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Рмель мен басқа да кен орындарын Арзев қаласымен байланыстыратын мұнай конденсаты мен сұйытылған мұнай газын тасымалдауға арналған құбыр желілерін басқарады. Компания елдегі ең ұзын Хасси-Мессауд — Арзев мұнай құбырын кеңейтіп жатыр. Жоба қолданыстағы құбырдың өткізу қабілетін екі еседен астам арттыратын екінші параллель құбыр желісін салуды көздейді. Sonatrach компаниясының [[Ливия]], [[Мавритания]], [[Перу]], [[Йемен]] және [[Венесуэла]] елдерінде бірнеше [[концессия]]сы бар.<ref>{{Cite web |date=2010-11-02 |title=Investissements à l'étranger, Le fantôme Sonatrach &#124; Algérie &#124; Algerie360.com &#124; Information et Actualité sur l'Algérie |url=http://www.algerie360.com/algerie/investissements-a-letrangerle-fantome-sonatrach/ |access-date=2013-03-01 |publisher=Algerie360.com |archive-date=2016-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721033245/http://www.algerie360.com/algerie/investissements-a-letrangerle-fantome-sonatrach/ |url-status=live }}</ref> Компания сондай-ақ өз қызметін [[мұнай-химия өнеркәсібі]] мен [[теңіз суын тұщыландыру]] салаларына кеңейтті. === Таңдалған кен орындары === {| class="wikitable" |- ! Кен орны !! Жылдық өндіру көлемі |- style="background:#f1f5fa; text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Хасси-Мессауд]] кен орны || тәулігіне 440 000 баррель (70 000 м³) |- style="background:#fff; text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Хасси-Рмель газ кен орны]] || тәулігіне 180 000 баррель (28 600 м³) |- style="background:#f1f5fa; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Зарзаутин кен орны || |- style="background:#fff; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Айт-Хейр || |- style="background:#fff; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Хауд-Беркауи/Бен-Кахла || |- style="background:#f1f5fa; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Тин-Фуйе-Табанкорт-Ордо || |} <small>Ескертпе: 1. EIA, 2007.</small> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} etgryamz7hd7mc260krbari1rqwozch 3686958 3686957 2026-10-27T10:43:44Z 1nter pares 146705 3686958 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Шолу == Sonatrach — әлемдегі 12-ші ірі мұнай консорциумы. Оның 154 еншілес кәсіпорны мұнай өнеркәсібінің бүкіл өндірістік тізбегінде, яғни [[Мұнай өнеркәсібінің жоғарғы секторы|барлау мен өндіруден]] бастап, [[Мұнай өнеркәсібінің ортаңғы секторы|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|өңдеу және өткізу]] салаларына дейін қызмет атқарады.<ref>{{Cite web |title=SONATRACH &#124; L'énergie du Changement |url=https://sonatrach.com/presentation |website=sonatrach.com |access-date=2019-09-10 |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308030734/https://sonatrach.com/presentation |url-status=live }}</ref> 2002 жылы компанияның жалпы сатылым көлемі 1 530 миллиард [[Алжир динары]]н, ал [[таза пайда]]сы 175 миллиард динарды құрады. Шамамен 120 000 қызметкері бар компания Алжирдің [[Жалпы ұлттық өнім|жалпы ұлттық өнімінің]] (ЖҰӨ) 30%-ын қамтамасыз етті. Компания жыл сайын 206 миллион [[Мұнай эквивалентінің тоннасы|мұнай эквиваленті тоннасын]] (МЭТ) өндірді, оның 24 миллион тоннасы немесе жалпы көлемнің 11,7%-ы Алжирдің ішкі нарығына бағытталды. 2021 жылы компанияның экспорттық кірісі 75%-ға өсіп, жылдық айналымы алдыңғы жылғы 20 миллиард АҚШ долларымен салыстырғанда 35 миллиард АҚШ долларына жетті. Компанияның вице-президенті Рашид Зердани бұл нәтижелерді «2021 жылы жаһандық экономикалық белсенділіктің қалпына келуімен» түсіндірді. Өндіріс көлемі 185 миллион мұнай эквиваленті тоннасына дейін ұлғайып, экспорт көлемі 95 миллион мұнай эквиваленті тоннасына жетті.<ref>{{Cite web |date=2022-03-04 |title=Algeria: Will Sonatrach benefit from the crisis in Ukraine? |url=https://www.theafricareport.com/181672/algeria-will-sonatrach-benefit-from-the-crisis-in-ukraine/ |access-date=2022-05-04 |website=The Africa Report.com |language=en-US}}</ref> Sonatrach компаниясында 53 000-нан астам адам, ал оның еншілес кәсіпорындарында 150 000-нан астам адам жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |date=2021-12-15 |title=Eni and Sonatrach expand their strategic partnership in Algeria |url=https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |access-date=2022-05-04 |website=www.euro-petrole.com |archive-date=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330032611/https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжирдегі ең ірі Хасси-Мессауд мұнай кен орнын игереді. 2006 жылы бұл кен орнында тәулігіне шамамен 440 000 баррель (70 000 м³) шикі мұнай өндірілді. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Мессаудтың солтүстігінде, Алжир қаласының оңтүстігінде орналасқан Хасси-Рмель кен орнын игереді. Онда тәулігіне шамамен 180 000 баррель (28 600 м³) шикі мұнай өндіріледі. Sonatrach басқаратын басқа ірі кен орындарына Тин-Фуйе-Табанкорт-Ордо,<ref>{{Cite web |date=2022-03-30 |title=Naftal, Sonatrach to Build LPG Pipeline along Algeria's Mediterranean Coast |url=https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |access-date=2022-06-22 |website=Construction Review Online |language=en-us |archive-date=2022-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813025333/https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |url-status=live }}</ref> Зарзайтин,<ref>{{Cite web |last=Reed |first=Ed |date=2022-05-30 |title=Sonatrach signs Sinopec deal, launches pipeline monitoring |url=https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |access-date=2022-06-22 |website=Energy Voice |language=en-US |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530064246/https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |url-status=live }}</ref> Хауд-Беркауи/Бен-Кахла<ref>{{Cite web |date=2021-12-01 |title=BenKahla and Haoud Berkaoui Conventional Oil Field, Algeria |url=https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |access-date=2022-06-26 |website=Offshore Technology |language=en-US |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926114024/https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |url-status=live }}</ref> және Айт-Хейр жатады.<ref>{{Cite web |date=August 2018 |title=OPEC bulletin - Algeria, Pearl of Africa |url=https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |access-date=26 June 2022 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521153943/https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжир аумағында жалпы ұзындығы 3 900 км-ден (2 400 мильден) асатын [[Мұнай|шикі мұнай]] құбырларын пайдаланады. Ең маңызды құбырлар Хасси-Мессауд кен орнынан экспорттық терминалдарға шикі мұнай тасымалдайды. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Рмель мен басқа да кен орындарын Арзев қаласымен байланыстыратын мұнай конденсаты мен сұйытылған мұнай газын тасымалдауға арналған құбыр желілерін басқарады. Компания елдегі ең ұзын Хасси-Мессауд — Арзев мұнай құбырын кеңейтіп жатыр. Жоба қолданыстағы құбырдың өткізу қабілетін екі еседен астам арттыратын екінші параллель құбыр желісін салуды көздейді. Sonatrach компаниясының [[Ливия]], [[Мавритания]], [[Перу]], [[Йемен]] және [[Венесуэла]] елдерінде бірнеше [[концессия]]сы бар.<ref>{{Cite web |date=2010-11-02 |title=Investissements à l'étranger, Le fantôme Sonatrach &#124; Algérie &#124; Algerie360.com &#124; Information et Actualité sur l'Algérie |url=http://www.algerie360.com/algerie/investissements-a-letrangerle-fantome-sonatrach/ |access-date=2013-03-01 |publisher=Algerie360.com |archive-date=2016-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721033245/http://www.algerie360.com/algerie/investissements-a-letrangerle-fantome-sonatrach/ |url-status=live }}</ref> Компания сондай-ақ өз қызметін [[мұнай-химия өнеркәсібі]] мен [[теңіз суын тұщыландыру]] салаларына кеңейтті. === Таңдалған кен орындары === {| class="wikitable" |- ! Кен орны !! Жылдық өндіру көлемі |- style="background:#f1f5fa; text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Хасси-Мессауд]] кен орны || тәулігіне 440 000 баррель (70 000 м³) |- style="background:#fff; text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Хасси-Рмель газ кен орны]] || тәулігіне 180 000 баррель (28 600 м³) |- style="background:#f1f5fa; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Зарзаутин кен орны || |- style="background:#fff; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Айт-Хейр || |- style="background:#fff; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Хауд-Беркауи/Бен-Кахла || |- style="background:#f1f5fa; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Тин-Фуйе-Табанкорт-Ордо || |} <small>Ескертпе: 1. EIA, 2007.</small> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pbxxt8biubd7gddi3xdrkdqgd25v9al 3686975 3686958 2026-10-27T11:09:45Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3686975 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Sonatrach |логотипі = Sonatrach.svg |суреті = Opérations internationales de Sonatrach.png |сурет атауы = Sonatrach компаниясының халықаралық қызметі<ref>{{cite web | title=Sonatrach S.P.A. International Structure | url=https://www.sonatrach.co.uk/our-group/international-structure/ }}</ref> |түрі = [[Мемлекеттік кәсіпорын]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = [[желтоқсан]] [[1963 жыл|1963]] |құрушы = |орналасуы = [[Гидра (Алжир)|Гидра]], [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Алжир]] |басты адамдары = Рашид Хашиши <small>(бас атқарушы директоры)</small><ref>{{Cite web |date=2 October 2023 |title=Installation de Rachid Hachichi dans ses fonctions de nouveau PDG de Sonatrach |url=https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008104054/https://www.aps.dz/economie/160753-installation-de-m-rachid-hachichi-dans-ses-fonctions-de-nouveau-pdg-de-sonatrach |url-status=live }}</ref> |саласы = [[Мұнай өнеркәсібі|мұнай және газ]] |өнімі = [[Мұнай]] ([[отын]], [[майлау материалдары]])<br>[[Табиғи газ]] ([[сұйытылған табиғи газ]])<br>[[Мұнай-химия]] өнімдері |меншікті капиталы = |айналым = 77 млрд [[АҚШ доллары]] (2023) |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = 200 000-нан астам (2022) |басшы компания = |бағынышты компания = [[Naftal]]<br>[[Numhyd]]<br>[[ALEPCO]]<br>[[ENAGEO]]<br>[[ENSP Group - National Well Services Company|ENSP]]<br>[[ENGTP]]<br>[[ENAFOR]]<br>[[GALSI]]<br>[[GCB (компания)|GCB]]<br>[[ENTP National Well Engineering Company]]<br>[[Tassili Travail Aérien]] |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://sonatrach.com/ |Ортаққор = }} '''Sonatrach'''{{efn|Француз тіліндегі {{lang|fr|Société nationale pour la recherche, la production, le transport, la transformation, et la commercialisation des hydrocarbures}} атауының қысқартылған түрі, сөзбе-сөз аударғанда «Көмірсутектерді барлау, өндіру, тасымалдау, өңдеу және өткізу жөніндегі ұлттық компания» дегенді білдіреді.}} ({{lang-ar|سوناطراك}}) — [[Алжир]]дің мемлекеттік ұлттық мұнай компаниясы. 1963 жылы құрылған компания бүгінде 154 еншілес кәсіпорны бар [[Африка]]дағы ең ірі компания ретінде белгілі<ref name="Marinova">{{Cite book |last=Svetla Marinova, Jorma Larimo, Niina Nummela |title=Value Creation in International Business Volume 1: An MNC Perspective |publisher=Springer |year=2016 |isbn=978-3-319-30803-6 |pages=60}}</ref><ref name="Ayemba 2020">{{Cite web |last=Ayemba |first=Dennis |date=10 Mar 2020 |title=Sonatrach signs dry gas marketing deal until 2042 |url=https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |access-date=19 Dec 2021 |website=Africa Mining Brief |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219184944/https://africanminingbrief.com/2020/03/10/sonatrach-signs-dry-gas-marketing-deal-until-2042/ |url-status=live }}</ref> және оны көбінесе Африкадағы алғашқы ірі мұнай компаниясы деп атайды.<ref>{{Cite web |title=Sonatrach (Algeria) |url=https://www.fotw.info/flags/dz$sona.html |website=www.fotw.info |access-date=2021-05-20 |archive-date=2020-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006182823/https://fotw.info/flags/dz$sona.html |url-status=live }}</ref> 2021 жылы Sonatrach әлемдегі жетінші ірі газ компаниясы болды.<ref>{{Cite news |date=2022-06-07 |title=Russian oil and gas: headed for long-term decline? |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |access-date=2022-06-14 |archive-date=2022-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701150706/https://www.ft.com/content/9dd4df75-48ee-4dcd-aaf5-0ecb05eaade4 |url-status=live }}</ref> == Шолу == Sonatrach — әлемдегі 12-ші ірі мұнай консорциумы. Оның 154 еншілес кәсіпорны мұнай өнеркәсібінің бүкіл өндірістік тізбегінде, яғни [[Мұнай өнеркәсібінің жоғарғы секторы|барлау мен өндіруден]] бастап, [[Мұнай өнеркәсібінің ортаңғы секторы|тасымалдау және сақтау]], сондай-ақ [[Мұнай өнеркәсібінің төменгі секторы|өңдеу және өткізу]] салаларына дейін қызмет атқарады.<ref>{{Cite web |title=SONATRACH &#124; L'énergie du Changement |url=https://sonatrach.com/presentation |website=sonatrach.com |access-date=2019-09-10 |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308030734/https://sonatrach.com/presentation |url-status=live }}</ref> 2002 жылы компанияның жалпы сатылым көлемі 1 530 миллиард [[Алжир динары]]н, ал [[таза пайда]]сы 175 миллиард динарды құрады. Шамамен 120 000 қызметкері бар компания Алжирдің [[Жалпы ұлттық өнім|жалпы ұлттық өнімінің]] (ЖҰӨ) 30%-ын қамтамасыз етті. Компания жыл сайын 206 миллион [[Мұнай эквивалентінің тоннасы|мұнай эквиваленті тоннасын]] (МЭТ) өндірді, оның 24 миллион тоннасы немесе жалпы көлемнің 11,7%-ы Алжирдің ішкі нарығына бағытталды. 2021 жылы компанияның экспорттық кірісі 75%-ға өсіп, жылдық айналымы алдыңғы жылғы 20 миллиард АҚШ долларымен салыстырғанда 35 миллиард АҚШ долларына жетті. Компанияның вице-президенті Рашид Зердани бұл нәтижелерді «2021 жылы жаһандық экономикалық белсенділіктің қалпына келуімен» түсіндірді. Өндіріс көлемі 185 миллион мұнай эквиваленті тоннасына дейін ұлғайып, экспорт көлемі 95 миллион мұнай эквиваленті тоннасына жетті.<ref>{{Cite web |date=2022-03-04 |title=Algeria: Will Sonatrach benefit from the crisis in Ukraine? |url=https://www.theafricareport.com/181672/algeria-will-sonatrach-benefit-from-the-crisis-in-ukraine/ |access-date=2022-05-04 |website=The Africa Report.com |language=en-US}}</ref> Sonatrach компаниясында 53 000-нан астам адам, ал оның еншілес кәсіпорындарында 150 000-нан астам адам жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |date=2021-12-15 |title=Eni and Sonatrach expand their strategic partnership in Algeria |url=https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |access-date=2022-05-04 |website=www.euro-petrole.com |archive-date=2022-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220330032611/https://www.euro-petrole.com/eni-and-sonatrach-expand-their-strategic-partnership-in-algeria-n-i-23182 |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжирдегі ең ірі Хасси-Мессауд мұнай кен орнын игереді. 2006 жылы бұл кен орнында тәулігіне шамамен 440 000 баррель (70 000 м³) шикі мұнай өндірілді. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Мессаудтың солтүстігінде, Алжир қаласының оңтүстігінде орналасқан Хасси-Рмель кен орнын игереді. Онда тәулігіне шамамен 180 000 баррель (28 600 м³) шикі мұнай өндіріледі. Sonatrach басқаратын басқа ірі кен орындарына Тин-Фуйе-Табанкорт-Ордо,<ref>{{Cite web |date=2022-03-30 |title=Naftal, Sonatrach to Build LPG Pipeline along Algeria's Mediterranean Coast |url=https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |access-date=2022-06-22 |website=Construction Review Online |language=en-us |archive-date=2022-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813025333/https://constructionreviewonline.com/news/naftal-sonatrach-to-build-lpg-pipeline-along-algerias-mediterranean-coast/ |url-status=live }}</ref> Зарзайтин,<ref>{{Cite web |last=Reed |first=Ed |date=2022-05-30 |title=Sonatrach signs Sinopec deal, launches pipeline monitoring |url=https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |access-date=2022-06-22 |website=Energy Voice |language=en-US |archive-date=2022-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530064246/https://www.energyvoice.com/oilandgas/africa/ep-africa/415548/sonatrach-sinopec-psc-pipeline/ |url-status=live }}</ref> Хауд-Беркауи/Бен-Кахла<ref>{{Cite web |date=2021-12-01 |title=BenKahla and Haoud Berkaoui Conventional Oil Field, Algeria |url=https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |access-date=2022-06-26 |website=Offshore Technology |language=en-US |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926114024/https://www.offshore-technology.com/marketdata/benkahla-and-haoud-berkaoui-conventional-oil-field-algeria/ |url-status=live }}</ref> және Айт-Хейр жатады.<ref>{{Cite web |date=August 2018 |title=OPEC bulletin - Algeria, Pearl of Africa |url=https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |access-date=26 June 2022 |archive-date=21 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521153943/https://www.opec.org/opec_web/static_files_project/media/downloads/publications/OB08_092018.pdf |url-status=live }}</ref> Sonatrach Алжир аумағында жалпы ұзындығы 3 900 км-ден (2 400 мильден) асатын [[Мұнай|шикі мұнай]] құбырларын пайдаланады. Ең маңызды құбырлар Хасси-Мессауд кен орнынан экспорттық терминалдарға шикі мұнай тасымалдайды. Sonatrach сондай-ақ Хасси-Рмель мен басқа да кен орындарын Арзев қаласымен байланыстыратын мұнай конденсаты мен сұйытылған мұнай газын тасымалдауға арналған құбыр желілерін басқарады. Компания елдегі ең ұзын Хасси-Мессауд — Арзев мұнай құбырын кеңейтіп жатыр. Жоба қолданыстағы құбырдың өткізу қабілетін екі еседен астам арттыратын екінші параллель құбыр желісін салуды көздейді. Sonatrach компаниясының [[Ливия]], [[Мавритания]], [[Перу]], [[Йемен]] және [[Венесуэла]] елдерінде бірнеше [[концессия]]сы бар.<ref>{{Cite web |date=2010-11-02 |title=Investissements à l'étranger, Le fantôme Sonatrach &#124; Algérie &#124; Algerie360.com &#124; Information et Actualité sur l'Algérie |url=http://www.algerie360.com/algerie/investissements-a-letrangerle-fantome-sonatrach/ |access-date=2013-03-01 |publisher=Algerie360.com |archive-date=2016-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721033245/http://www.algerie360.com/algerie/investissements-a-letrangerle-fantome-sonatrach/ |url-status=live }}</ref> Компания сондай-ақ өз қызметін [[мұнай-химия өнеркәсібі]] мен [[теңіз суын тұщыландыру]] салаларына кеңейтті. === Таңдалған кен орындары === {| class="wikitable" |- ! Кен орны !! Жылдық өндіру көлемі |- style="background:#f1f5fa; text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Хасси-Мессауд]] кен орны || тәулігіне 440 000 баррель (70 000 м³) |- style="background:#fff; text-align:right;" | style="text-align:left;"| [[Хасси-Рмель газ кен орны]] || тәулігіне 180 000 баррель (28 600 м³) |- style="background:#f1f5fa; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Зарзаутин кен орны || |- style="background:#fff; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Айт-Хейр || |- style="background:#fff; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Хауд-Беркауи/Бен-Кахла || |- style="background:#f1f5fa; text-align:right;" | style="text-align:left;"| Тин-Фуйе-Табанкорт-Ордо || |} <small>Ескертпе: 1. EIA, 2007.</small> == Тарихы == [[Сурет:SONATRACH AVAL - Oran سوناطراك - وهران - panoramio.jpg|thumb|right|[[Оран]] қаласындағы Sonatrach кеңселері]] Sonatrach 1963 жылғы 31 желтоқсанда құрылды. Алайда сол кезде Алжир мемлекетіне барлау учаскелерінің небәрі 4,5%-ы ғана тиесілі болды, ал [[Франция|француз]] тарапының үлесі 67,5%-ға жетті.<ref>L. Blin 1990. ''L'Algerie, du Sahara au Sahal''. Paris: L'Harmattan</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9lzpucawi9plqovpscfz4l2oxni38sm 0 789253 3686913 2026-10-27T09:23:14Z Жанар Чушекова 184284 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Оразғали Жүнісбекұлы Сейтқазы (193?–2020) — қазақтың қобызшысы, дирижері, композиторы және музыкалық педагогі, профессор, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Қаза... 3686913 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Оразғали Жүнісбекұлы Сейтқазы (193?–2020) — қазақтың қобызшысы, дирижері, композиторы және музыкалық педагогі, профессор, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі. Шәкәрім атындағы мемлекеттік университетте және Семей қаласындағы музыкалық оқу орындарында қызмет атқарған. == '''Өмірбаяны''' == Оразғали Жүнісбекұлы Сейтқазы Қарағанды облысының [[Қарқаралы]] ауданында дүниеге келген. Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясында білім алып, прима-қобыз сыныбын Фатима Балғаевадан, қылқобыз сыныбын Дәулет Мықтыбаевтан меңгерген. Сонымен қатар Тұрғыт Османовтан дирижерлік өнерді, Латиф Хамидиден музыкалық шығармаларды оркестрге түсіру әдістерін үйренген. Ол Болат Сарыбаев ұйымдастырған қазақ халық аспаптары оркестрінің мүшесі болған. Қазақ кино өнерінің классикалық туындыларына айналған «Қыз Жібек» және «Құлагер» фильмдерінің музыкалық безендірілуіне атсалысқан. == '''Еңбек жолы''' == 1974 жылы [[Семей]] қаласындағы Төлебаев атындағы музыка колледжіне жұмысқа орналасқан. Еңбек жолында оқытушыдан директордың оқу-тәрбие ісі жөніндегі орынбасарына дейін көтерілген. 2001 жылы Семей мемлекеттік педагогикалық институтының «Музыкалық білім» кафедрасына оқытушылық қызметке ауысқан. 2007 жылғы шілдеде институттың ғылыми кеңесінің шешімімен оған профессор академиялық атағы берілген. 2008 жылы Семей қаласындағы Ә. Қашаубаев атындағы мемлекеттік филармонияның директоры қызметін атқарған. == '''Шығармашылығы мен педагогикалық қызметі''' == Оразғали Сейтқазы педагогикалық қызметпен қатар композиторлық шығармашылықпен де айналысқан. Ол жүзден астам студент тәрбиелеп, музыкалық білім беру саласына арналған үш әдістемелік құрал әзірлеген. Шығармашылық мұрасында он күй және отыздан астам ән бар. 2004 және 2006 жылдары оның музыкалық білім беру саласына қатысты оқу құралдары мен әдістемелік нұсқаулар жинақтары жарық көрген. «Киелі қобыз құдіреті» атты монографиясын дайындаған. Сейтқазы қазақтың дәстүрлі музыкалық өнерін насихаттауға және жас музыканттарды тәрбиелеуге үлес қосқан. Оркестрлік және ансамбльдік қызметі Оразғали Сейтқазы жетекшілік еткен әуесқой қазақ халық аспаптары оркестрі 2002 және 2004 жылдары көркемөнерпаздар ұжымдарының облыстық байқауында бірінші дәрежелі лауреат атанып, «Облыстың үздік әуесқой оркестрі» атағына ие болған. Сондай-ақ ол институт оқытушылары мен студенттерінен құралған «Шыңғыстау» фольклорлық-этнографиялық ансамблін басқарған. 2005 жылы ансамбль «Қазақстан» ұлттық телеарнасының «Жеті саз» бағдарламасына қатысқан. Ансамбльдің концерттік бағдарламасы Қазақ радиосының қорына жазылып, республикалық эфирде таратылған.<ref>{{citeweb|url=https://qazaquni.kz/news/3842--nerde-z-ornyi-bar-oraz-ali|title=Өнерде өз орны бар ОРАЗҒАЛИ|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == '''Естелік''' == Оразғали Сейтқазы 2020 жылы дүниеден өтті. Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 30 жылдығын мерекелеу аясында композитордың құрметіне Семей қаласындағы музыкалық оқу орнында оның есімімен аталған кабинет ашылып, мемориалдық тақта орнатылған. <ref>{{кітап|авторы= О.Кәрібжанов |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Әуез ордасы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= Семей|орны=|баспасы= Талант |жыл=2005|томы= |беттері=23|барлық беті=140|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> szjudc4mzgy16yea4o1p8iclmo9ca2u 0 789254 3686933 2026-10-27T10:13:57Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: '''Халық музыкасы''' немесе '''дәстүрлі музыка''' сондай-ақ '''музыкалық фольклор''' — [[Фольклор|халықтың музыкалық-поэзиялық шығармашылығы]], әдетте ауызша түрде өмір сүретін және ұрпақтан-ұрпаққа берілетін халық шығармашылығының ажырамас бөлігі.{{sfn|Музыкальная... 3686933 wikitext text/x-wiki '''Халық музыкасы''' немесе '''дәстүрлі музыка''' сондай-ақ '''музыкалық фольклор''' — [[Фольклор|халықтың музыкалық-поэзиялық шығармашылығы]], әдетте ауызша түрде өмір сүретін және ұрпақтан-ұрпаққа берілетін халық шығармашылығының ажырамас бөлігі.{{sfn|Музыкальная энциклопедия|1976}} Халық музыкасы барлық қоғамдық-тарихи формацияларға (ауызша да, жазбаша да) белгілі болғандықтан, оны тек халық шығармашылығының компоненті ретінде ғана емес, сонымен қатар кең мағынада [[музыка |музыка өнері]]нің тармағы (тамыры) ретінде де қарастыру қажет.{{sfn|Музыкальная энциклопедия|1976}} Бұл — әдетте [[Танымал музыка|танымал]] және [[академиялық музыка]]мен салыстырылатын басты тармақтардың бірі.<ref name="krugosvet">{{cite web|author=|date=|url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/NARODNAYA_MUZIKA.html|title=Народная музыка|format=|website=|publisher=krugosvet.ru|access-date=2011-12-06|lang=ru|description=|quote=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617125528/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/NARODNAYA_MUZIKA.html|archive-date=2012-06-17|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ «халық музыкасы» терминінің «жекелеген халықтың немесе мәдениеттің дәстүрлі музыкасы» деген де анықтамасы бар.{{sfn|Яных|2009|с=105}} Халық музыкасын зерттеумен музыкалық [[фольклористика]] айналысады.{{sfn|Юцевич|1988|с=119}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Халық мәдениеті]] mnictakzub1csndv2u23qkx7kywuqyz 3686946 3686933 2026-10-27T10:32:54Z Marksscheider 183882 3686946 wikitext text/x-wiki '''Халық музыкасы''' немесе '''дәстүрлі музыка''' сондай-ақ '''музыкалық фольклор''' — [[Фольклор|халықтың музыкалық-поэзиялық шығармашылығы]], әдетте ауызша түрде өмір сүретін және ұрпақтан-ұрпаққа берілетін халық шығармашылығының ажырамас бөлігі.{{sfn|Музыкальная энциклопедия|1976}} Халық музыкасы барлық қоғамдық-тарихи формацияларға (ауызша да, жазбаша да) белгілі болғандықтан, оны тек халық шығармашылығының компоненті ретінде ғана емес, сонымен қатар кең мағынада [[музыка |музыка өнері]]нің тармағы (тамыры) ретінде де қарастыру қажет.{{sfn|Музыкальная энциклопедия|1976}} Бұл — әдетте [[Танымал музыка|танымал]] және [[академиялық музыка]]мен салыстырылатын басты тармақтардың бірі.<ref name="krugosvet">{{cite web|author=|date=|url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/NARODNAYA_MUZIKA.html|title=Народная музыка|format=|website=|publisher=krugosvet.ru|access-date=2011-12-06|lang=ru|description=|quote=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617125528/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/NARODNAYA_MUZIKA.html|archive-date=2012-06-17|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ «халық музыкасы» терминінің «жекелеген халықтың немесе мәдениеттің дәстүрлі музыкасы» деген де анықтамасы бар.{{sfn|Яных|2009|с=105}} Халық музыкасын зерттеумен музыкалық [[фольклористика]] айналысады.{{sfn|Юцевич|1988|с=119}} «Халық музыкасы», «[[Халық әндері|халық әні]]» және «[[халық биі]]» терминдері — салыстырмалы түрде жаңадан пайда болған ұғымдар. Олар 1846 жылы ағылшын көне заттарды зерттеушісі [[Уильям Томс]] тарапынан «мәдениетсіз топтардың дәстүрлері, әдет-ғұрыптары мен наным-сенімдерін» сипаттау үшін енгізілген «[[фольклор]]» терминінің жалғасы болып табылады.<ref name=" Percy Scholes 1977">Percy Scholes, ''The Oxford Companion to Music'', OUP 1977, article "Folk Song".</ref> Сондай-ақ бұл термин жарты ғасыр бұрын [[Иоганн Готфрид Гердер]] мен неміс романтиктері халықтық және ұлттық музыкаға қатысты қолданған «бүтін бір халық» мағынасындағы немістің «Volk» сөзінен бастау алады.<ref>{{cite book |first = A.L.|last=Lloyd|title = Folk Song in England|publisher = Panther Arts|date = 1969 |page= 13|isbn =978-0-586-02716-5}}</ref> Халық музыкасы — халықтың музыкасы екені түсінікті болғанымен, зерттеушілер нақтырақ анықтама табу әлі де қиын екенін атап өтеді. Тіпті кейбіреулері «халық музыкасы» терминін қолдануға қарсы. Халық музыкасының белгілі бір сипаттары болуы мүмкін, бірақ оны таза музыкалық тұрғыдан айқын ажырату қиын. Жиі берілетін анықтамалардың бірі — «авторы белгісіз көне әндер», ал екіншісі — «ауызша таралудың [[эволюция]]лық процесінен өткен... қоғам тарапынан қайта өңделіп, оған халықтық сипат берген музыка». Мұндай анықтамалар абстрактілі музыкалық түрлерге емес, «мәдени процестерге», «сабақтастық пен ауызша таралуға» сүйенеді. Бұл мәдени [[дихотомия]]ның бір жағын сипаттайды, ал оның екінші жағы [[феодализм]], [[капитализм]] және кейбір шығыс қоғамдарының төменгі топтарында ғана емес, сонымен қатар «алғашқы» қоғамдарда және «танымал мәдениеттердің» кейбір бөліктерінде де кездеседі. Жиі қолданылатын қарапайым анықтамалардың бірі — «Халық музыкасы — бұл халық шырқайтын әндер».<ref name="Donaldson, 2011 page 13">Donaldson, 2011 p. 13</ref> == Сондай-ақ қараңыз == * [[Қазақ халық музыкасы]] * [[Фолк]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{cite book |last=Земцовский |first=И. И. |title=Музыкальная энциклопедия |chapter=Народная музыка |chapter-url=http://www.belcanto.ru/narod.html |editor=Ю. В. Келдыш |location=М. |publisher=Советская энциклопедия |series=Энциклопедии. Словари. Справочники. |volume=3 |volumes=6 |volume-title=Корто—Октоль |pages=887–904 |year=1976}} * {{cite book |last=Юцевич |first=Ю. Е. |title=Словарь музыкальных терминов |publisher=Музычна Украйина |year=1988 |totalpages=263 |isbn=5-88510-014-4}} * {{cite book |last=Яных |first=Е. А. |title=Словарь музыкальных терминов |url=https://books.google.ru/books?id=xVmLAQAAQBAJ&pg=PA81&dq=%D1%85%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%=... |location=М. |publisher=АСТ |year=2009 |pages=81 |totalpages=320}} {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Халық мәдениеті]] sqwgypc42w4ic2lui230xb5c0ppu99m 3686977 3686946 2026-10-27T11:10:33Z Marksscheider 183882 3686977 wikitext text/x-wiki '''Халық музыкасы''' немесе '''дәстүрлі музыка''' — [[Фольклор|халықтың музыкалық-поэзиялық шығармашылығы]], әдетте ауызша түрде өмір сүретін және ұрпақтан-ұрпаққа берілетін халық шығармашылығының ажырамас бөлігі.{{sfn|Музыкальная энциклопедия|1976}} Халық музыкасы барлық қоғамдық-тарихи формацияларға (ауызша да, жазбаша да) белгілі болғандықтан, оны тек халық шығармашылығының компоненті ретінде ғана емес, сонымен қатар кең мағынада [[музыка |музыка өнері]]нің тармағы (тамыры) ретінде де қарастыру қажет.{{sfn|Музыкальная энциклопедия|1976}} Бұл — әдетте [[Танымал музыка|танымал]] және [[академиялық музыка]]мен салыстырылатын басты тармақтардың бірі.<ref name="krugosvet">{{cite web|author=|date=|url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/NARODNAYA_MUZIKA.html|title=Народная музыка|format=|website=|publisher=krugosvet.ru|access-date=2011-12-06|lang=ru|description=|quote=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617125528/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/NARODNAYA_MUZIKA.html|archive-date=2012-06-17|url-status=live}}</ref> Сондай-ақ «халық музыкасы» терминінің «жекелеген халықтың немесе мәдениеттің дәстүрлі музыкасы» деген де анықтамасы бар.{{sfn|Яных|2009|с=105}} Халық музыкасын зерттеумен музыкалық [[фольклористика]] айналысады.{{sfn|Юцевич|1988|с=119}} «Халық музыкасы», «[[Халық әндері|халық әні]]» және «[[халық биі]]» терминдері — салыстырмалы түрде жаңадан пайда болған ұғымдар. Олар 1846 жылы ағылшын көне заттарды зерттеушісі [[Уильям Томс]] тарапынан «мәдениетсіз топтардың дәстүрлері, әдет-ғұрыптары мен наным-сенімдерін» сипаттау үшін енгізілген «[[фольклор]]» терминінің жалғасы болып табылады.<ref name=" Percy Scholes 1977">Percy Scholes, ''The Oxford Companion to Music'', OUP 1977, article "Folk Song".</ref> Сондай-ақ бұл термин жарты ғасыр бұрын [[Иоганн Готфрид Гердер]] мен неміс романтиктері халықтық және ұлттық музыкаға қатысты қолданған «бүтін бір халық» мағынасындағы немістің «Volk» сөзінен бастау алады.<ref>{{cite book |first = A.L.|last=Lloyd|title = Folk Song in England|publisher = Panther Arts|date = 1969 |page= 13|isbn =978-0-586-02716-5}}</ref> Халық музыкасы — халықтың музыкасы екені түсінікті болғанымен, зерттеушілер нақтырақ анықтама табу әлі де қиын екенін атап өтеді. Тіпті кейбіреулері «халық музыкасы» терминін қолдануға қарсы. Халық музыкасының белгілі бір сипаттары болуы мүмкін, бірақ оны таза музыкалық тұрғыдан айқын ажырату қиын. Жиі берілетін анықтамалардың бірі — «авторы белгісіз көне әндер», ал екіншісі — «ауызша таралудың [[эволюция]]лық процесінен өткен... қоғам тарапынан қайта өңделіп, оған халықтық сипат берген музыка». Мұндай анықтамалар абстрактілі музыкалық түрлерге емес, «мәдени процестерге», «сабақтастық пен ауызша таралуға» сүйенеді. Бұл мәдени [[дихотомия]]ның бір жағын сипаттайды, ал оның екінші жағы [[феодализм]], [[капитализм]] және кейбір шығыс қоғамдарының төменгі топтарында ғана емес, сонымен қатар «алғашқы» қоғамдарда және «танымал мәдениеттердің» кейбір бөліктерінде де кездеседі. Жиі қолданылатын қарапайым анықтамалардың бірі — «Халық музыкасы — бұл халық шырқайтын әндер».<ref name="Donaldson, 2011 page 13">Donaldson, 2011 p. 13</ref> == Сондай-ақ қараңыз == * [[Қазақ халық музыкасы]] * [[Музыкалық фольклор]] * [[Фолк]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{cite book |last=Земцовский |first=И. И. |title=Музыкальная энциклопедия |chapter=Народная музыка |chapter-url=http://www.belcanto.ru/narod.html |editor=Ю. В. Келдыш |location=М. |publisher=Советская энциклопедия |series=Энциклопедии. Словари. Справочники. |volume=3 |volumes=6 |volume-title=Корто—Октоль |pages=887–904 |year=1976}} * {{cite book |last=Юцевич |first=Ю. Е. |title=Словарь музыкальных терминов |publisher=Музычна Украйина |year=1988 |totalpages=263 |isbn=5-88510-014-4}} * {{cite book |last=Яных |first=Е. А. |title=Словарь музыкальных терминов |url=https://books.google.ru/books?id=xVmLAQAAQBAJ&pg=PA81&dq=%D1%85%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%=... |location=М. |publisher=АСТ |year=2009 |pages=81 |totalpages=320}} {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Халық мәдениеті]] 9511q0v3z02ylthxyurffuvcu6gbpb5 0 789256 3686953 2026-10-27T10:37:46Z Marksscheider 183882 «[[Халық музыкасы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3686953 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Халық музыкасы]] 9nzmtq7hundabr4e5ybk45zg9eqvlq4 3 789258 3686967 2026-10-27T10:58:13Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3686967 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Thedoznanye}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 15:58, 2026 ж. қазанның 27 (+05) 6tur31y0fjpjezu0ltr8i3dgnpgtxjg 0 789259 3686971 2026-10-27T11:02:51Z Akmaral090 186657 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}'''Джейн Остиннің үй-мұражайы''' ({{lang-en|Jane Austen’s House}}) — ағылшын жазушысы [[Джейн Остин|Джейн Остиннің]] өмірі мен шығармашылығына арналған әдеби-мемориалдық мұражай. [[Англия|Англияның]] Гэмпшир графтығындағы Чоутон ауылында,... 3686971 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}}'''Джейн Остиннің үй-мұражайы''' ({{lang-en|Jane Austen’s House}}) — ағылшын жазушысы [[Джейн Остин|Джейн Остиннің]] өмірі мен шығармашылығына арналған әдеби-мемориалдық мұражай. [[Англия|Англияның]] Гэмпшир графтығындағы Чоутон ауылында, Олтон қаласына жақын жерде орналасқан. Остин бұл үйде 1809 жылдан 1817 жылға дейін тұрған. Үй 1949 жылы мұражай ретінде келушілерге ашылған.<ref name="house">{{cite web|title=House|url=https://janeaustens.house/the-museum/|website=Jane Austen’s House|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Тарихы == Мұражай орналасқан ғимарат XVII ғасырда салынған. Үй жазушының ағасы Эдвардқа тиесілі болған. Ол анасы мен қарындастарына осы үйде ақысыз тұруға мүмкіндік берген. 1809 жылы Джейн Остин мұнда анасымен, әпкесі Кассандрамен және отбасылық досы Марта Ллойдпен бірге қоныстанған.<ref name="house" /> Чоутонда тұрған жылдары Остин бұрын бастаған шығармаларын қайта өңдеп, жаңа романдар жазған. Ол осы үйде «Мэнсфилд-парк», «Эмма» және «Persuasion» романдарын жазып, «Sense and Sensibility», «Pride and Prejudice» және «Northanger Abbey» шығармаларын баспаға дайындаған.<ref>{{cite web|title=History of the Society|url=https://janeaustensociety.org.uk/about-us/history-of-the-society/|website=The Jane Austen Society UK|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> 1817 жылдың мамырында денсаулығы нашарлаған жазушы емделу үшін Винчестерге кеткен. Ол сол жылы 18 шілдеде қайтыс болған. Анасы мен әпкесі Чоутондағы үйде өмірлерінің соңына дейін тұрған. 1845 жылы ғимарат үш тұрғынжайға бөлініп, жергілікті иеліктің қызметкерлеріне берілген.<ref name="house" /> == Мұражайдың ашылуы == 1940 жылы Дороти Дарнелл үйді сақтап қалу мақсатында Джейн Остин қоғамын құрған. Қоғам ғимаратты сатып алып, қорғауға қаражат жинаған. Бұл бастаманы қолдаған лондондық заңгер Томас Эдвард Карпентер 1948 жылы үйді сатып алған. Ол ғимаратты Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан ұлы Филиптің құрметіне мұражайға айналдырып, оны басқаратын қор құрған. Мұражай 1949 жылғы 23 шілдеде келушілерге ашылған.<ref>{{cite web|title=It’s our birthday!|url=https://janeaustens.house/special-news/its-our-birthday/|website=Jane Austen’s House|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> == Мұражай қоры == Мұражай қорында Джейн Остиннің хаттары, әшекей бұйымдары, романдарының алғашқы басылымдары, жиһаздар және оның отбасына тиесілі тұрмыстық заттар сақталған. Көрмеге қойылған бұйымдардың қатарында жазушы шығармаларын жазып, өңдеген шағын үстел де бар.<ref>{{cite web|title=Jane Austen’s House|url=https://janeaustensociety.org.uk/jane-austen/places/chawton/jane-austens-house/|website=The Jane Austen Society UK|language=en|access-date=2026-10-27}}</ref> Мұражайда жазушының өмірі мен шығармашылығына арналған көрмелер ұйымдастырылады. Келушілер үйдің бөлмелері мен бағын аралай алады.<ref name="house" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://janeaustens.house/ Мұражайдың ресми сайты] {{ref-en}} j4hh5n2dmpi0zi8qbwe7wwzhm1jblu2 0 789260 3686972 2026-10-27T11:04:18Z Marksscheider 183882 «[[Халық музыкасы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3686972 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Халық музыкасы]] 9nzmtq7hundabr4e5ybk45zg9eqvlq4 0 789261 3686976 2026-10-27T11:10:31Z Akmaral090 186657 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Рейнстик - жаңбыр таяқшасы''' ({{lang-en|rainstick}} — «жаңбыр таяқшасы») — жаңбырдың сылдырына ұқсас дыбыс шығаратын музыкалық аспап. Екі ұшы жабылған қуыс түтіктен жасалад... 3686976 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Рейнстик - жаңбыр таяқшасы''' ({{lang-en|rainstick}} — «жаңбыр таяқшасы») — жаңбырдың сылдырына ұқсас дыбыс шығаратын музыкалық аспап. Екі ұшы жабылған қуыс түтіктен жасалады. Түтіктің ішіне дәндер немесе ұсақ тастар салынып, олардың қозғалысын баяулататын кедергілер орнатылады. Аспапты еңкейткенде ішіндегі түйіршіктер кедергілерге соғылып, бір шетінен екіншісіне төгіледі.<ref name="grinnell">{{cite web |url=https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/item/3439 |title=rainstick |author=Roger Vetter |website=Grinnell College Musical Instrument Collection |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Құрылысы == Рейнстиктің бір түрі кептірілген кактус сабағынан жасалады. Сабақтың тікендері алынып, ұштары түтіктің ішіне қарайтындай етіп қайта қадалады. Олар түтік бойымен шиыршықтала орналасып, ішіндегі дәндердің еркін төгілуіне кедергі жасайды. Түтіктің екі ұшы тығынмен жабылады.<ref name="grinnell" /> Аспапты жасауға кактустан басқа бамбук пен ағаш та қолданылады. Сырты жіппен оралып немесе өрнектермен безендірілуі мүмкін.<ref name="duke">{{cite web |url=https://sites.duke.edu/dumic/instruments/percussion/central-and-south-america/rain-stick/ |title=Rain Stick |website=Duke University Musical Instrument Collections |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Дыбыс шығару тәсілі == Орындаушы рейнстикті бір немесе екі қолымен ұстап, ішіндегі түйіршіктер жиналған ұшын жоғары көтереді. Түйіршіктер ауырлық күшінің әсерінен төмен қарай қозғалып, жолындағы кедергілерге соғылады. Осыдан жаңбыр жауғандай созылыңқы дыбыс пайда болады. Аспаптың көлбеу бұрышын өзгерту арқылы түйіршіктердің қозғалу жылдамдығына, дыбыстың ұзақтығы мен қаттылығына әсер етуге болады. Рейнстиктің дыбыс биіктігі нақты белгіленбеген.<ref name="grinnell" /> == Шығу тарихы == Рейнстик көбіне Латын Америкасымен байланыстырылады. Алайда оның алғаш қай жерде және қашан пайда болғаны нақты анықталмаған. Аспаптың шығу тегі туралы бірнеше болжам бар.<ref name="grinnell" /> Кейбір деректерде рейнстиктің пайда болуы Чилидегі диагита халқымен байланыстырылады. Дегенмен бұл болжамды аспаптың шығу тарихына қатысты түпкілікті тұжырым ретінде қарастыруға болмайды.<ref name="duke" /><ref name="grinnell" /> == Қолданылуы == Рейнстик музыкада жаңбыр дыбысын бейнелеу және белгілі бір көңіл күй қалыптастыру үшін пайдаланылады. Ол танымал музыкада, ұрмалы аспаптар ансамбльдерінде және кейбір академиялық музыкалық шығармаларда кездеседі. Сондай-ақ балалардың дыбыспен танысуына арналған аспап ретінде қолданылады.<ref name="grinnell" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://sites.duke.edu/dumic/instruments/percussion/central-and-south-america/rain-stick/ Дьюк университетінің коллекциясындағы рейнстик] (ағылшынша). * [https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/item/3439 Гриннелл колледжінің коллекциясындағы рейнстик] (ағылшынша). g25snny8gaqbx4336tgile10gde8qsv 3686978 3686976 2026-10-27T11:11:00Z Akmaral090 186657 «[[Санат:Аспаптар|Аспаптар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3686978 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Рейнстик - жаңбыр таяқшасы''' ({{lang-en|rainstick}} — «жаңбыр таяқшасы») — жаңбырдың сылдырына ұқсас дыбыс шығаратын музыкалық аспап. Екі ұшы жабылған қуыс түтіктен жасалады. Түтіктің ішіне дәндер немесе ұсақ тастар салынып, олардың қозғалысын баяулататын кедергілер орнатылады. Аспапты еңкейткенде ішіндегі түйіршіктер кедергілерге соғылып, бір шетінен екіншісіне төгіледі.<ref name="grinnell">{{cite web |url=https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/item/3439 |title=rainstick |author=Roger Vetter |website=Grinnell College Musical Instrument Collection |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Құрылысы == Рейнстиктің бір түрі кептірілген кактус сабағынан жасалады. Сабақтың тікендері алынып, ұштары түтіктің ішіне қарайтындай етіп қайта қадалады. Олар түтік бойымен шиыршықтала орналасып, ішіндегі дәндердің еркін төгілуіне кедергі жасайды. Түтіктің екі ұшы тығынмен жабылады.<ref name="grinnell" /> Аспапты жасауға кактустан басқа бамбук пен ағаш та қолданылады. Сырты жіппен оралып немесе өрнектермен безендірілуі мүмкін.<ref name="duke">{{cite web |url=https://sites.duke.edu/dumic/instruments/percussion/central-and-south-america/rain-stick/ |title=Rain Stick |website=Duke University Musical Instrument Collections |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref> == Дыбыс шығару тәсілі == Орындаушы рейнстикті бір немесе екі қолымен ұстап, ішіндегі түйіршіктер жиналған ұшын жоғары көтереді. Түйіршіктер ауырлық күшінің әсерінен төмен қарай қозғалып, жолындағы кедергілерге соғылады. Осыдан жаңбыр жауғандай созылыңқы дыбыс пайда болады. Аспаптың көлбеу бұрышын өзгерту арқылы түйіршіктердің қозғалу жылдамдығына, дыбыстың ұзақтығы мен қаттылығына әсер етуге болады. Рейнстиктің дыбыс биіктігі нақты белгіленбеген.<ref name="grinnell" /> == Шығу тарихы == Рейнстик көбіне Латын Америкасымен байланыстырылады. Алайда оның алғаш қай жерде және қашан пайда болғаны нақты анықталмаған. Аспаптың шығу тегі туралы бірнеше болжам бар.<ref name="grinnell" /> Кейбір деректерде рейнстиктің пайда болуы Чилидегі диагита халқымен байланыстырылады. Дегенмен бұл болжамды аспаптың шығу тарихына қатысты түпкілікті тұжырым ретінде қарастыруға болмайды.<ref name="duke" /><ref name="grinnell" /> == Қолданылуы == Рейнстик музыкада жаңбыр дыбысын бейнелеу және белгілі бір көңіл күй қалыптастыру үшін пайдаланылады. Ол танымал музыкада, ұрмалы аспаптар ансамбльдерінде және кейбір академиялық музыкалық шығармаларда кездеседі. Сондай-ақ балалардың дыбыспен танысуына арналған аспап ретінде қолданылады.<ref name="grinnell" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://sites.duke.edu/dumic/instruments/percussion/central-and-south-america/rain-stick/ Дьюк университетінің коллекциясындағы рейнстик] (ағылшынша). * [https://omeka-s.grinnell.edu/s/MusicalInstruments/item/3439 Гриннелл колледжінің коллекциясындағы рейнстик] (ағылшынша). [[Санат:Аспаптар]] a38kgvqquvk31uqshircq30uod0urnd 0 789266 3687000 2026-10-27T11:40:44Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Музыкалық жанр | Атауы = Заманауи фолк | Суреті = Pete Seeger2 - 6-16-07 Photo by Anthony Pepitone.jpg | Сипаттамасы = [[Пит Сигер]] 2007 жылғы Clearwater фестивалінде | Бағыт = [[Фолк]] | Бастаулары = Дәстүрлі халық музыкасы (америкалық, ағылшындық, аппалачтық, кельтикалық) • Фолк-р... 3687000 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық жанр | Атауы = Заманауи фолк | Суреті = Pete Seeger2 - 6-16-07 Photo by Anthony Pepitone.jpg | Сипаттамасы = [[Пит Сигер]] 2007 жылғы Clearwater фестивалінде | Бағыт = [[Фолк]] | Бастаулары = Дәстүрлі халық музыкасы (америкалық, ағылшындық, аппалачтық, кельтикалық) • Фолк-ривайвл • Олд-тайм музыкасы | Пайда болуы = XX ғасырдың басы | Өркендеуі = XX ғасырдың ортасы ([[Фолк-ривайвл]]) | Аспаптары = [[Халық аспаптары]] | Туыстас жанрлар = [[Халық музыкасы]] • [[Фолк-ривайвл]] | Туынды жанрлар = [[Прогрессивті фолк]] • [[Фолк-рок]] • [[Фолк-метал]] • [[Фолк-панк]] • [[Фолк-поп]] • [[Фолктроника]] • [[Инди-фолк]] • [[Джаз-фолк]] • [[Неофолк]] • [[Психоделикалық фолк]] • [[Кантри-фолк]] | Тағы_қараңыз = [[Блюграсс]] • [[Кантри]] • [[Блюз]] • [[Фолк-блюз]] }} '''Заманауи фолк''' немесе '''Заманауи фолк-музыка''' ({{lang-en|contemporary folk music}})— [[дәстүрлі халық музыкасы]]мен байланысты, ХХ ғасырдың ортасында және одан кейін пайда болған жанрлардың кең ауқымын білдіреді. ХХ ғасырдың ортасынан бастап дәстүрлі халық музыкасы негізінде танымал [[Фолк|фолк-музыка]]ның жаңа түрі қалыптасты. Бұл үдеріс пен кезең [[фолк-ривайвл]] (екінші фолк-ривайвл) деп аталып, 1960 жылдары өз шарықтау шегіне жетті. Музыканың бұл жаңа түрі үшін ең жиі қолданылатын атау — «фолк-музыка», бірақ айырмашылығын көрсету үшін оны көбінесе «заманауи фолк» немесе «фолк-ривайвл музыкасы» деп атайды.<ref name="AboutDefinition">{{cite web |url=http://folkmusic.about.com/od/glossary/g/FolkMusic.htm |publisher=About.com definition |title=Folk Music |first1=Kim |last1=Ruehl |access-date=August 18, 2011 |archive-date=November 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161122200209/http://folkmusic.about.com/od/glossary/g/FolkMusic.htm |url-status=dead }}</ref> Бұл ауысу үдерісі негізінен [[Америка Құрама Штаттары]]нда шоғырланып, ''Америкалық фолк-ривайвл'' деп те аталады.<ref>[https://www.loc.gov/folklife/guide/folkmusicandsong.html "Folk Music and Song", American Folklife Center, Library of Congress]</ref> Осы құбылыс аясында [[фолк-рок]] сияқты фьюжн жанрлар мен басқа да бағыттар дамыды. Заманауи фолк дәстүрлі халық музыкасынан жалпы алғанда бөлек жанр болғанымен, ол көбінесе дәстүрлі музыкамен бірдей атауды, орындаушылар мен сахналарды бөліседі; тіпті жекелеген әндердің өзі осы екеуінің қосындысы болуы мүмкін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Фолк]] bm5vsoev4r8xu4t4km3ojqcgxh10shb 0 789267 3687001 2026-10-27T11:41:43Z Marksscheider 183882 «[[Заманауи фолк]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3687001 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Заманауи фолк]] pdi9hpgqvztyicriyi8dbrnxnsnfjg0 0 789268 3687002 2026-10-27T11:42:02Z Marksscheider 183882 «[[Заманауи фолк]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3687002 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Заманауи фолк]] pdi9hpgqvztyicriyi8dbrnxnsnfjg0 0 789269 3687014 2026-10-27T11:53:52Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Езнас''' ({{lang-lt|Jieznas}}) — [[Литва]]дағы қала. [[Каунас уезі]]нде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] 3687014 wikitext text/x-wiki '''Езнас''' ({{lang-lt|Jieznas}}) — [[Литва]]дағы қала. [[Каунас уезі]]нде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] ffsvihre6xox0vnf02pq75narrinzms 3687016 3687014 2026-10-27T11:54:37Z Мағыпар 100137 үлгі 3687016 wikitext text/x-wiki '''Езнас''' ({{lang-lt|Jieznas}}) — [[Литва]]дағы қала. [[Каунас уезі]]нде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] iwt4y9xf5fxv9z5do7vobk9an4qt36z